0% ont trouvé ce document utile (0 vote)
87 vues26 pages

Problèmes de matrices et systèmes d'équations

qandaysan

Transféré par

ollaberganovdavron0
Copyright
© © All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd
0% ont trouvé ce document utile (0 vote)
87 vues26 pages

Problèmes de matrices et systèmes d'équations

qandaysan

Transféré par

ollaberganovdavron0
Copyright
© © All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd

I bo‘lim bo‘yicha nazorat topshiriqlari

“Chiziqli algebra, analitik geometriya va matritsaviy analiz


elementlari”
1-MASALA
 determinantni ai 3 va a 2 j elementlarining algebraik to’ldiruvchilarini
toping.  determinantni a) i -satr elementlari bo’yicha yoyib; b) j -ustun
elementlari bo’yicha yoyib; v) j -ustunda nollar hosil qilib hisoblang.

1 1 4 1 1 2 3 4
2 1 3 0 2 2 3 4
1.1. i = 1, j = 2. 1.2. i = 2, j = 3.
3 1 2 1 3 3 3 4
4 1 1 0 4 4 4 4

2 −1 1 2 1 2 3 4
0 1 2 −1 −2 1 −4 3
1.3. i = 3, j = 4. 1.4. i = 4, j = 1.
3 −1 3 3 3 −4 −1 2
3 1 4 1 4 3 −2 −1

2 4 −1 2 2 1 1 1
1 2 −1 1 1 2 1 0
1.5. i = 1, j = 3. 1.6. i = 2, j = 4.
2 5 1 4 1 1 2 1
1 2 0 3 1 0 1 2

3 1 0 1 1 2 0 4
1 3 1 0 2 3 4 0
1.7. i = 1, j = 4. 1.8. i = 2, j = 2.
0 1 3 1 0 4 1 2
1 0 1 3 4 0 2 3

1 1 0 1 1 2 3 4
1 2 3 0 2 2 3 4
1.9. i = 2, j = 1. 1.10. i = 3, j = 1.
1 4 9 16 3 3 3 4
1 0 27 0 4 4 4 4

118
1 2 4 3 0 1 2 3
2 0 3 0 1 1 2 0
1.11. i = 2, j = 3. 1.12. i = 2, j = 4.
3 1 2 1 2 2 0 4
4 0 1 0 3 0 4 4

1 −1 2 0 0 1 2 3
0 2 1 −1 −1 0 −3 2
1.13. i = 3, j = 1. 1.14. i = 3, j = 2.
3 −1 0 3 2 −3 0 1
3 0 4 1 3 2 −1 0

2 4 −1 2 0 1 2 1
0 2 −1 0 1 0 1 2
1.15. i = 3, j = 2. 1.16. i = 2, j = 4.
2 5 0 4 2 1 0 1
0 2 0 3 1 2 1 0

2 1 0 1 1 0 1 4
0 2 1 0 0 3 4 0
1.17. i = 4, j = 2. 1.18. i = 4, j = 3.
1 0 2 1 1 4 0 2
1 1 0 2 4 0 2 3

1 1 0 1 3 0 2 1
1 0 3 4 0 0 2 1
1.19. i = 1, j = 4. 1.20. i = 1, j = 3.
1 4 9 0 2 2 2 1
0 1 1 2 1 1 1 1

0 2 4 3 1 1 0 3
2 1 3 1 1 1 2 0
1.21. i = 1, j = 2. 1.22. i = 2, j = 3.
3 0 2 0 0 2 3 4
4 1 0 1 3 0 4 3

0 1 2 1 0 1 2 3
2 0 3 1 1 1 2 3
1.23. i = 2, j = 4. 1.24. i = 4, j = 3.
3 1 2 0 2 2 2 3
4 1 0 1 3 3 3 3

119
2 0 1 2 0 2 3 1
0 1 2 −1 −2 0 −1 3
1.25. i = 3, j = 4. 1.26. i = 4, j = 1.
3 −1 0 0 3 −1 0 2
3 0 4 1 1 3 −2 0

0 4 −1 0 2 0 1 1
1 2 0 1 0 1 1 0
1.27. i = 1, j = 3. 1.28 i = 2, j = 4.
2 0 −1 4 1 1 0 1
1 2 0 3 1 0 1 2

3 0 1 1 1 2 0 3
0 3 1 1 2 4 3 0
1.29. i = 1, j = 4. 1.30. i = 2, j = 2.
1 1 3 0 0 3 0 2
1 1 0 3 3 0 1 4

2-MASALA
Ikkita A va B matritsalar berilgan. Quyidagilarni toping: a) AB; b) BA;

v) A−1; g) AA−1; d) A−1A.

1 0 1  3 1 1
   
2.1. A =  3 1 2  ; B =  2 1 2  .
 0 1 −1  0 2 −3 
   

3 1 1  1 1 −1
   
2.2. A =  2 1 2  ; B =  2 −1 1  .
1 2 3 1 0 1 
   

 2 3 −4  3 2 2
   
2.3. A =  0 2 3  ; B =  1 2 1  .
0 0 2  0 1 −3 
   

 2 2 3  2 2 −1
   
2.4. A =  1 −1 0  ; B =  1 −1 2  .
 −1 2 1  1 0 1 
   

120
 2 1 0 2 1 1
   
2.5. A =  1 0 3  ; B =  3 1 3  .
 0 5 −1   0 3 −2 
   

3 2 1  2 −1 1 
   
2.6. A =  2 −1 1  ; B =  1 1 −1 .
1 5 0 1 0 2 
   

 1 1 −1   1 −1 3 
   
2.7. A =  2 1 0  ; B =  4 3 2  .
 1 −1 1   1 −2 5 
   

 1 −4 −3  2 2 1
   
2.8. A =  1 −5 −3  ; B =  −1 1 2  .
 −1 6 4   −1 0 −1
  

 2 −1 −1  3 2 2
   
2.9. A =  3 4 −2  ; B =  1 2 1  .
 3 −2 4   0 1 −3 
   

1 1 2  1 2 −1
   
2.10. A =  2 −1 2  ; B =  2 −1 2  .
 4 1 4 1 0 1 
   

 1 2 −3  4 1 2
   
2.11. A =  0 1 2  ; B =  1 2 2  .
0 0 1  0 1 −4 
   

 3 2 1  1 1 −1
   
2.12. A =  2 3 1  ; B =  2 −1 1  .
 2 1 3 2 0 2 
   

1 2 4  1 2 1
   
2.13. A =  5 1 2  ; ; B =  3 1 3  .
 3 −1 1   0 2 −1
   

 −1 1 2   1 −1 2 
   
2.14. A =  0 −1 −1 ; B =  1 1 −1 .
2 3 0  2 0 1 
  
121
2 1 −1   1 −1 1 
   
2.15. A =  3 1 0  ; B =  −1 3 2  .
 −1 −1 1   1 −2 1 
   

 1 −1 −2  1 2 1
   
2.16. A =  1 −2 −2  ; B =  −2 1 1  .
 −1 3 4   −1 0 −2 
  

1 0 1  2 1 1
   
2.17. A =  2 1 3  ; B =  3 1 3  .
 0 1 −1  0 2 −2 
   

2 1 1  2 1 −1
   
2.18. A =  3 1 2  ; B =  1 −1 1  .
1 1 2 1 0 2 
   

 1 2 −3  1 1 3
   
2.19. A =  0 2 2  ; B =  2 1 2  .
 0 0 −1   0 2 −1 
   

 1 2 2  1 1 −1
   
2.20. A =  1 −1 0  ; B =  2 −1 1  .
 −1 2 1  2 0 2 
   

1 2 0 3 1 1
   
2.21. A =  2 0 3  ; B =  2 1 2  .
 0 1 −1   0 3 −3 
   

2 3 1  1 −1 2 
   
2.22. A =  2 −1 1  ; B =  2 1 −1 .
1 1 0 1 0 1 
   

2 1 −1   2 −1 3 
   
2.23. A =  3 1 0 ; B = 1 3 2.
 −1 −1 1   1 −2 1 
   

 1 −1 −3  1 1 2
   
2.24. A =  1 −2 −3  ; B =  −1 2 1  .
 −1 3 4   −2 0 −1
  
122
2 1 1  1 2 2
   
2.25. A =  1 2 −2  ; B =  3 2 3  .
 1 −2 2   0 3 −1 
   

2 3 2   3 2 −1
   
2.26. A =  1 3 −1 ; B =  3 1 2  .
4 1 3  5 3 0 
   

 6 7 3 2 0 5
   
2.27. A =  3 1 0  ; B =  4 −1 −2  .
2 2 1 4 3 7 
   

2 6 1  4 −3 2 
   
2.28. A =  1 3 2  ; B =  −4 0 5  .
0 1 1  3 2 −3 
   

1 0 3  3 5 4
   
2.29. A =  3 1 7  ; ; B =  −3 0 1  .
2 1 8  5 6 −4 
   

5 4 2  5 4 −5 
   
2.30. A =  1 2 4  ; B =  3 −7 1  .
3 0 5 1 2 2 
   

3-MASALA
Tenglamalar sistemalarini а) Kramer formulalari yordamida; б) teskari matritsa
usuli bilan yeching.

2x1 − x 2 − x 3 = 4 x1 + x 2 + 2x 3 = −1 3x1 + 2x 2 + x 3 = 5


  
3.1. 3x1 + 4x 2 − 2x 3 = 11 3.2. 2x1 − x 2 + 2x 3 = −4 3.3. 2x1 + 3x 2 + x 3 = 1
3x − 2x + 4x = 11 4x + x + 4x = −2 2x + x + 3x = 11
 1 2 3  1 2 3  1 2 3

x1 + 2x 2 + 4x 3 = 31 x1 + x 2 + 3x 3 = 1 x1 + 2x 2 − 2x 3 = 9


  
3.4. 5x1 + x 2 + 2x 3 = 29 3.5. 3x1 − x 2 − 2x 3 = −4 3.6. 2x1 − x 2 − 3x 3 = 6
3x − x + x = 10 2x + 3x − x = −6 3x + 2x + 2x = 3
 1 2 3  1 2 3  1 2 3

123
x1 + 2x 2 + 3x 3 = −7 x1 − 3x 2 + 4x 3 = −5 2x1 − x 2 + 3x 3 = 4
  
3.7. 2x1 + x 2 + 2x 3 = −8 3.8. −2x 2 + 3x 3 = −5 3.9. 3x1 + 3x 2 + 3x 3 = 6
3x + 2x + x = −5 3x − 5x = 1 3x − x − x = 6
 1 2 3  1 2  1 2 3

2x1 + 3x 2 = −1 x1 − 3x 2 + 4x 3 = 0 3x1 − 2x 2 + 4x 3 = 21


  
3.10. x1 + x 2 + x 3 = 1 3.11. 3x1 − x 2 + 2x 3 = 4 3.12. 3x1 + 4x 2 − 2x 3 = 9
x + 2x + 3x = 2 x − x + 2x = 0 2x − x − x = 10
 1 2 3  1 2 3  1 2 3

3x1 − x 2 = 5 5x1 + 4x 3 = 1 2x1 + 2x 2 − x 3 = 4


  
3.13. −2x1 + x 2 + x 3 = 0 3.14. x1 − x 2 + 2x 3 = 0 3.15. 3x1 + x 2 − 3x 3 = 7
2x − x + 4x = 15 4x + x + 2x = 1 x + x + 2x = 3
 1 2 3  1 2 3  1 2 3

x1 + x 2 + x 3 = 1 2 x1 + 3x 2 + 5 x3 = 10 5x1 − 6x 2 + 4x 3 = 3
  
3.16. x1 + 2x 2 + 2x 3 = 2 3.17. 3x1 + 7 x 2 + 4 x3 = 3 3.18. 3x1 − 3x 2 + 2x 3 = 2
2x + 3x + 3x = 3 x + 2x + 2x = 3 4x − 5x + 2x = 1
 1 2 3
 1 2 3
 1 2 3

4x1 − 3x 2 + 2x 3 = −4 5x1 + 2x 2 + 3x 3 = −2 2x1 + x 2 = 3


  
3.19. 6x1 − 2x 2 + 3x 3 = −1 3.20. 2x1 − 2x 2 + 5x 3 = 0 3.21. 3x1 + 4x 3 = −1
5x − 3x + 2x = −3 3x + 4x + 2x = −10 x − x + 2x = −2
 1 2 3  1 2 3  1 2 3

2x1 + 3x 3 = 4 2x1 + x 2 + 2x 3 = 6 3x 2 + 2x 3 = 5


  
3.22. 4x1 + x 2 = 6 3.23. 3x1 + 2x 3 = 8 3.24. 2x1 + x 2 − x 3 = 4
2x − x − 2x = 0 x + x − x = 1 −x + 2x = 1
 1 2 3  1 2 3  2 3

x1 + 2x 3 = 5 x1 + x 2 + 2x 3 = 4 2x1 + x 2 − 3x 3 = 4


  
3.25. 3x1 − x 2 = 9 3.26. 2x 2 + x 3 = 3 3.27. 4x1 − x 2 = 2
x + x − 2x = 1 x − x = 2 2x + 3x − x = 8
 1 2 3  1 2  1 2 3

4x1 − 3x 2 + 2x 3 = 9 x1 + x 2 + 2x 3 = −1 x1 − 4x 2 − 2x 3 = −3


  
3.28. 2x1 + 5x 2 − 3x 3 = 4 3.29. 2x1 − x 2 + 2x 3 = −4 3.30. 3x1 + x 2 + x 3 = 5
5x + 6x − 2x = 18 4x + x + 4x = −2 3x − 5x − 6x = −9
 1 2 3  1 2 3  1 2 3

4-MASALA

Tenglamalar sistemasini birgalikda ekanligini isbotlang va a) sistemani


Gauss usuli yordamida yeching; b) sistemaning barcha bazis yechimlarini toping.

124
x 2 − x 4 = − 1 2x1 + 2x 2 + x 4 = 8
 
4.1. −3x1 + 3x 2 − 2x 3 + 4x 4 = 1 4.2. 3x1 + 3x 3 − 2x 4 = 12
x + 3x = −1 −3x + 4x − x = 2
 2 4  1 2 4

4x1 − 3x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 9 x1 + 3x 2 + x 3 + 3x 4 = −2
 
4.3. 3x1 + 3x 2 − 4x 3 + x 4 = 12 4.4. 3x 2 + 3x 3 + x 4 = 0
11x − 3x + 2x + 5x = 30 2x + 9x + 5x + 7x = −4
 1 2 3 4  1 2 3 4

x1 + x 3 + x 4 = 3 4x1 − 3x 2 + x 3 + x 4 = 3
 
4.5. x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 6 4.6. x1 + x 2 + x 3 − x 4 = −3
x − x + x = −3 3x + x − x − x = −13
 1 3 4  1 2 3 4

−2x1 + 2x 2 − 3x 3 + 4x 4 = 12 3x 2 + 4x 3 + 2 x 4 = 10
 
4.7. 3x1 − x 2 − x 3 + x 4 = −7 4.8. 2x 2 − 3x 3 + 2x 4 = 1
2x − 2x − 3x + 2x = 0 3x + 4x − x + 3x = 10
 1 2 3 4  1 2 3 4

2x 2 − x 4 = −6 2x1 − 2x 2 + 3x 3 − x 4 = 8
 
4.9. −3x1 + 4x 2 + 4x 3 = −20 4.10. −x1 + x 2 + x 3 + 2x 4 = 6
2x − 3x + x − 4x = 7 2x + 4x − 3x = 2
 1 2 3 4  1 2 3

−2x1 + 3x 2 − 2x 3 = 2 2x1 − x 2 − x 3 = 7
 
4.11. 3x1 − 2x 2 + x 3 = 2 4.12. −4x1 + 2x 2 = −2
−5x + 10x − 7x = 10 6x − 3x + x = −3
 1 2 3  1 2 3

x1 + 2x 2 = 8 5x1 + 3x 2 + 5x 3 + 12x 4 = 10


 
4.13. 2x1 + x 2 + 3x 3 = 1 4.14. 2x1 + 2x 2 + 3x 3 + 5x 4 = 4
2x + 7x − 3x = 31 x + 7x + 9x + 4x = 2
 1 2 3  1 2 3 4

x1 + 2x 2 − 2x 3 + 5x 4 = 3 −6x1 + 9x 2 + 3x 3 + 2 x 4 = 4
 
4.15. −3x1 − 2x 2 + 12x 3 − 7x 4 = −5 4.16. −2x1 + 3x 2 + 5x 3 + 4x 4 = 2
2x + 3x + 4x = 2 −4x + 6x + 4x + 3x = 3
 2 3 4  1 2 3 4

x1 + 5x 2 + 3x 3 = 2 2x1 + 7x 2 + 3x 3 + x 4 = 6
 
4.17. 2x1 + 9x 2 + 5x 3 + 3x 4 = 7 4.18. 3x1 + 5x 2 + 2x 3 + 2x 4 = 4
x + 3x + x + 6x = 8 9x + 4x + x + 7x = 2
 1 2 3 4  1 2 3 4

−2x1 + 3x 2 − 4x 3 = 12 2x1 − 2x 2 + 3x 3 − x 4 = 8
 
4.19. x1 − x 2 + x 3 = −3 4.20. −x1 + x 2 + x 3 + 2x 4 = 6
−7x + 3x + x = −3 2x + 4x − 3x = 2
 1 2 3  1 2 3
125
x 2 − x 4 = − 1 2x1 + 2x 2 + x 4 = 8
 
4.21. −3x1 + 3x 2 − 2x 3 + 4x 4 = 1 4.22. 3x1 + 3x 3 − 2x 4 = 12
x + 3x = −1 −3x + 4x − x = 2
 2 4  1 2 4

4x1 − 3x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 9 x1 + 3x 2 + x 3 + 3x 4 = −2
 
4.23. 3x1 + 3x 2 − 4x 3 + x 4 = 12 4.24. 3x 2 + 3x 3 + x 4 = 0
11x − 3x + 2x + 5x = 30 2x + 9x + 5x + 7x = −4
 1 2 3 4  1 2 3 4

x1 + x 3 + x 4 = 3 4x1 − 3x 2 + x 3 + x 4 = 3
 
4.25. x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 6 4.26. x1 + x 2 + x 3 − x 4 = −3
x − x + x = −3 3x + x − x − x = −13
 1 3 4  1 2 3 4

−2x1 + 2x 2 − 3x 3 + 4x 4 = 12 3x 2 + 4x 3 + 2 x 4 = 10
 
4.27. 3x1 − x 2 − x 3 + x 4 = −7 4.28. 2x 2 − 3x 3 + 2x 4 = 1
2x − 2x − 3x + 2x = 0 3x + 4x − x + 3x = 10
 1 2 3 4  1 2 3 4

2x 2 − x 4 = −6 2x1 − 2x 2 + 3x 3 − x 4 = 8
 
4.29. −3x1 + 4x 2 + 4x 3 = −20 4.30. −x1 + x 2 + x 3 + 2x 4 = 6
2x − 3x + x − 4x = 7 2x + 4x − 3x = 2
 1 2 3 4  1 2 3

5-MASALA

A, B va C nuqtalarning koordinatalari bo’yicha a = 3CB − 2AC ,

b = AB , c = CB , d = AC vektorlar uchun
a) a vektorning uzunligini;
b) a va b vektorlarning skalyar ko’paytmasini;
v) c vektorni d vektorga proektsiyasini toping.
5.1. A(6,2,-3), В(6,3,-2), С(7,3,-3). 5.2. A(3,-6,9), В(0,-3,6), С(9,-12,15).

5.3. A(2,-8,-1), В(4,-6,0), С(-2,-5,-1). 5.4. A(0,0,4), В(-3,-6,1), С(-5,-10,-1).

5.5. A(0,2,-4), В(8,2,2), С(6,2,4). 5.6. A(3,3,-1), В(7,5,-2), С(4,1,1).

5.7. A(-4,3,0), В(0,1,3), С(-2,4,-2). 5.8. A(1,-1,0), В(-2,-1,4), С(8,-1,-1).

5.9. A(7,0,2), В(7,1,3), С(8,-1,2). 5.10. A(2,3,2), В(-1,-3,-1), С(-3,-7,-3).

5.11. A(2,2,7), В(0,0,6), С(-2,5,7) 5.12. A(-1,2,-3), В(0,1,-2), С(-3,4,-5).

126
5.13. A(0,3,-6), В(9,3,6), С(12,3,3). 5.14. A(-2,1,1), В(2,3,-2), С(0,0,3).

5.15. A(-2,4,-6), В(0,2,-4), С(-6,8,-10). 5.16. A(-4,0,4), В(-1,6,7), С(1,10,9).

5.17. A(0,1,0), В(0,2,1), С(1,2,0). 5.18. A(1,4,-1), В(-2,4,-5), С(8,4,0).

5.19. A(-3,-7,-5), В(0,-1,-2), С(2,3,0). 5.20. A(1,-2,3), В(0,-1,2), С(3,-4,5).

5.21. A(0,-3,6), В(-12,-3,-3), С(-9,-3,-6). 5.22. A(-1,2,-3), В(3,4,-6), С(1,1,-1).

5.23. A(-4,-2,0), В(-1,-2,4), С(3,-2,1). 5.24. A(5,3,-1), В(5,2,0), С(6,4,-1).

5.25. A(2,-4,6), В(0,-2,4), С(6,-8,10). 5.26. A(7,0,2), В(7,4,3), С(8,4,2).

5.27. A(3,3,-1), В(5,1-2,), С(4,1,1). 5.28. A(-1,-2,1), В(-4,-2,5), С(-8,-2,2).

5.29. A(1,-2,3), В(-3,1,0), С(4,2,0). 5.30. A(2,-1,-2), В(2,2,1), С(-2,-1,1)

6-MASALA

a va b vektorlar yordamida yasalgan parallelogramm yuzini hisoblang.

6.1. a = 5p + q , b = p − 3q ; | p |= 4 ,| q |= 1,(p q ) =  6 .

6.2. a = 2p − 3q , b = 3p + q ; | p |= 4 , | q |= 1,(p q ) =  6 .

6.3. a = 7p − 2q , b = p + 3q ; | p |= 1 2 , | q |= 2 ,(p q ) =  2 .

6.4 . a = 3p − 2q , b = 10p + q ; | p |= 4 ,| q |= 1,(p q ) =  6 .

6.5. a = 4p + q , b = p + 2q ; | p |= 8 , | q |= 2 ,(p q ) =  3 .

6.6. a = 2p + q , b = p − 3q ; | p |= 2 ,| q |= 1,(p q ) =  6 .

6.7. a = 3p − q , b = p + 2q ; | p | = 1, | q | = 4 , (p q ) =  4 .

6.8. a = p − 3q , b = p + 2q ; | p |= 4 , | q |= 1, (p q ) =  2 .

6.9. a = 2p − 3q , b = p − 5q ; | p |= 4 , | q |= 2 , (p q ) = 5 3 .

6.10. a = p − 2q , b = p + q ; | p |= 2 , | q |= 3 , (p q ) =  3 .

6.11. a = p + 3q , b = p − 2q ; | p |= 2 , | q |= 1, (p q ) =  4 .

127
6.12. a = 4p + q , b = 2p + q ; | p |= 3 , | q |= 1, (p q ) =  2 .

6.13. a = 3p + 2q , b = p − q ; | p |= 6 , | q |= 1, (p q ) =  2 .

6.14. a = 3p + q , b = p + 2q ; | p |= 3 , | q |= 2 , (p q ) =  6 .

6.15. a = 2p − 3q , b = 3p + q ; | p |= 4 ,| q |= 1,(p q ) =  3 .

6.16. a = 4p − q , b = p + 2q ; | p |= 5 ,| q |= 1,(p q ) =  6 .

6.17. a = 2p + 3q , b = p + 2q ; | p |= 4 , | q |= 2 , (p q ) =  6 .

6.18. a = 5p + q , b = 2p − 3q ; | p |= 1, | q |= 21, (p q ) =  4 .

6.19. a = 7p − q , b = p + 3q ; | p |= 2 , | q |= 2 , (p q ) =  2 .

6.20. a = 10p + q , b = 2p − 3q ; | p |= 4 , | q |= 1, (p q ) =  6 .

6.21. a = 6p − q , b = 5p + q ; | p |= 5 , | q |= 2 , (p q ) =  4 .

6.22. a = p + 2q , b = 2p − q ; | p |= 4 , | q |= 1, (p q ) = 3 4 .

6.23. a = 3p + 2q , b = 4p + q ; | p |= 2, | q |= 3, (p q ) =  2 .

6.24. a = p + 4q , b = p + q ; | p |= 1, | q |= 2, (p q ) =  6 .

6.25. a = 9p + q , b = 2p + 4q ; | p |= 1,| q |= 2 ,(p q ) = 3 4 .

6.26. a = 3p + 2q , b = 2p − q ; | p |= 4, | q |= 3, (p q ) = 3 4 .

6.27. a = 2p − 3q , b = 5p + q ; | p |= 2 , | q |= 3 , (p q ) =  2 .

6.28. a = 2p + 3q , b = p − 2q ; | p |= 2 , | q |= 1, (p q ) =  3 .

6.29. a = 5p − q , b = p + q ; | p |= 5 , | q |= 3 , (p q ) = 5 6 .

6.30. a = 7p + q , b = p − 3q ; | p |= 3 , | q |= 1, (p q ) = 3 4 .

7-MASALA
Uchlari A1, A2, A3, A4 nuqtalarda bo‘lgan piramida hajmini toping va uning
A4 uchidan A1A2A3 yon yog’iga tushirilgan balandligini hisoblang.
128
7.1. A1(4,-1,3), A2(-2,1,0), A3(0,-5,1), A4(3,2,-6)

7.2. A1(-1,2,-3), A2(4,-1,0), A3(2,1,-2), A4(3,4,5)

7.3. A1(-3,4,-7), A2(1,5,-4), A3(-5,-2,0), A4(2,5,4)

7.4. A1(1,1,-1), A2(2,3,1), A3(3,2,1), A4(5,9,-8)

7.5. A1(2,3,1), A2(4,1,-2), A3(6,3,7), A4(7,5,-3)

7.6. A1(1,1,2), A2(-1,1,3), A3(2,-2,4), A4(-1,0,-2)

7.7. A1(2,-1,2), A2(1,2,-1), A3(3,2,1), A4(-4,2,5)

7.8. A1(1,2,0), A2(3,0,-3), A3(5,2,6), A4(8,4,-9)

7.9. A1(-2,0,-4), A2(-1,7,1), A3(4,-8,-4), A4(1,-4,6)

7.10. A1(2,-1,-2), A2(1,2,1), A3(5,0,-6), A4(-10,9,-7)

7.11. A1(5,2,0), A2(2,5,0), A3(1,2,4), A4(-1,1,1)

7.12. A1(0,-1,-1), A2(-2,3,5), A3(1,-5,-9), A4(-1,-6,3)

7.13. A1(-1,-5,2), A2(-6,0,-3), A3(3,6,-3), A4(-10,6,7)

7.14. A1(2,1,4), A2(-1,5,-2), A3(-7,-3,2), A4(-6,-3,6)

7.15. A1(7,2,4), A2(7,-1,-2), A3(3,3,1), A4(-4,2,1)

7.16. A1(-4,2,6), A2(2,-3,0), A3(-10,5,8), A4(-5,2,-4)

7.17. A1(1,3,6), A2(2,2,1), A3(-1,0,1), A4(-4,6,-3)

7.18. A1(1,5,-7), A2(-3,6,3), A3(-2,7,3), A4(-4,8,-12)

7.19. A1(1,-1,1), A2(-2,0,3), A3(2,1,-1), A4(2,-2,-4)

7.20. A1(1,2,0), A2(1,-1,2), A3(0,1,-1), A4(-3,0,1)

7.21. A1(2,-4,-3), A2(5,-6,0), A3(-1,3,-3), A4(-10,-8,7)

129
7.22. A1(1,-1,2), A2(2,1,2), A3(1,1,4), A4(6,-3,8)

7.23. A1(-3,-5,6), A2(2,1,-4), A3(0,-3,-1), A4(-5,2,-8)

7.24. A1(-2,-1,-1), A2(0,3,2), A3(3,1,-4), A4(-4,7,3)

7.25. A1(0,-3,1), A2(-4,1,2), A3(2,-1,5), A4(3,1,-4)

7.26. A1(14,4,5), A2(-5,-3,2), A3(-2,-6,-3), A4(-2,2,-1)

7.27. A1(1,0,2), A2(1,2,-1), A3(2-2,1), A4(2,1,0)

7.28. A1(1,2,-3), A2(1,0,1), A3(-2,-1,6), A4(0,-5,-4)

7.29. A1(3,10,-1), A2(-2,3,-5), A3(-6,0,-3), A4(1,-1,2)

7.30. A1(-1,2,4), A2(-1,-2,-4), A3(3,0,-1), A4(7,-3,1)

8-MASALA
Quyidagi ikkinchi tartibli chiziqlarning turini aniqlab, fokusi, direktrisasi va
asimptotalarini toping va grafiklarini chizing.
8.1. 16x 2 + 4y − 16 = 0 8.2. 9x 2 − 16y 2 − 144 = 0

8.3. 4x 2 + 16y 2 − 16 = 0 8.4. x 2 − 2x + y 2 = 0

8.5. x 2 − 4x + y 2 = 0 8.6. 2x − y 2 + 4 = 0

x2 y2
8.7. 9x + 25y − 225 = 0
2 2
8.8. + =1
16 9
x2 y2 x2 y2
8.9. + =1 8.10. − =1
64 36 25 16
8.11. x 2 − 4x + y 2 + 3 = 0 8.12. x 2 + y 2 − 2y = 0

8.13. x 2 − 2x + 1 + y 2 − 2y = 0 8.14. y 2 + 4y = x

8.15. 3x + y 2 = 9 8.16. x 2 + 3y = 9

8.17. x 2 = y + 2 8.18. x 2 − 4y 2 + 8x − 24y = 24

8.19. x 2 − 4y 2 = 16 8.20. 9x 2 − 25y 2 = 225

8.21. x 2 + y 2 − 6y − 9 = 0 8.22. x 2 + y 2 + x + y = 0
130
x2 y2
8.23. x + 4y − 6x + 8y = 3
2 2
8.24. + =1
25 16
x2 y2
8.25. + =1 8.26. 9x 2 + 16y 2 = 144
100 36
8.27. 9x 2 − 36y 2 = 324 8.28. 4y = 4x − x 2

8.29. y 2 = 6x − 6 8.30. y 2 = x + 1

9-MASALA
9.1. Aylana A(1;-2), B(0;-1) va C(-3;0) nuqtalardan o‘[Link] kanonik
tenglamasini tuzing va grafigini yasang.
9.2. Diametri A(-3;0), B(3;6), AB kesmadan iborat bo‘lgan aylana tenglamasi
tuzilsin.
9.3. 0(0;0) nuqtadan va berilgan x+y+1=0 to‘g’ri chiziq bilan x2+y2=1 aylananing
kesishish nuqtalaridan o‘tuvchi aylana tenglamasi tuzilsin.
2
9.4. Ellips ekstsentrisiteti  = ga va kichik yarim o‘qi 3 ga teng bo‘lsa, uning
2

kanonik tenglamasi tuzilsin.


9.5. Ellips fokuslarining biridan katta o‘qining uchlariga bo‘lgan masofalar 1 va
7 birlikka teng. Shu ellips tenglamasi tuzilsin.
x2 y2 5
9.6. + = 1 ellips bilan umumiy fokuslarga ega bo‘lgan va ekstsentrisiteti E=
49 24 4

bo‘lgan giperbola kanonik tenglamasi tuzilsin.


x2 y2
9.7. − = 1 giperbola fokusidan asimptotalarigacha bo‘lgan masofa
49 25
hisoblansin.
9.8. Aylana x2+y2-4x-6y=0 markazidan A(-1;0) nuqtagacha bo‘lgan masofa
topilsin.
9.9. Absissa o‘qiga 0(0:0) nuqtada urinuvchi va ordinata o’qini A(0;4) nuqtada
kesuvchi aylana tenglamasi tuzilsin.
9.10. A(4;6) nuqta berilgan. Diametri OA kesmaga teng bo‘lgan aylana tenglamasi
tuzilsin.
131
9.11. x2+y2-4x+6y-5=0 aylananing absissa o‘qi bilan kesishadigan nuqtalaridan
o‘tuvchi radiuslari orasidagi burchak topilsin.
x2
9.12. + y 2 = 1 ellipsga ichki chizilgan kvadrat tomonining uzunligi topilsin.
4

9.13. Agar ellipsning fokuslari orasidagi masofa uning katta va kichik o‘qlari
uchlarining orasidagi masofaga teng bo‘lsa, uning ekssentrisiteti toping.
9.14. M(-1:2) nuqtadan o‘tib, koordinata o‘qlariga urinuvchi aylana tenglamasi
tuzilsin.
9.15. Ellipsning tenglamasi 25x 2 + 169y 2 = 4225 ko‘rinishida bo‘lsa, uning
ekssentrisiteti topilsin.
x2 y2
9.16. + = 1 ellipsda uning kichik o‘qidan 5 birlik masofada yotuvchi nuqta
30 24
topilsin.
2b 3
9.17. Ellips o‘qlarining nisbati = ga teng. Shu ellips ekssentrisiteti topilsin.
2a 5

x2 y2
9.18. + = 1 ellipsda shunday nuqta topilsinki, uning o‘ng fokusidan masofasi
100 36
chap fokusigacha bo‘lgan masofasiga nisbatan 4 marta katta bo‘lsin.
x2 y2
9.19. + = 1 ellipsda fokal radius-vektorlarining ko‘paytmasi kichik yarim
9 4
o‘qning kvadratiga teng bo‘lgan nuqta topilsin.
9.20. Agar ellipsning kichik o‘qi fokusdan to‘g’ri burchak ostida ko‘rinsa, uning
ekssentrisiteti aniqlansin.
x2 y2
9.21. + = 1 ellipsning fokuslaridan o‘tuvchi va fokuslari shu ellipsning
169 144
uchlarida bo‘lgan giperbola kanonik tenglamasi tuzilsin.
x
9.22. Giperbolaning asimptotalari y=  dan iborat bo‘lib, u M(12; 27 ) nuqtadan
2

o‘tsa, giperbola kanonik tenglamasi qanday ko‘rinishda bo‘ladi?


9.23. Agar giperbola ekstsentrisiteti 2 ga teng bo‘lsa, uning asimptotalari orasidagi
burchak topilsin.

132
9.24. Agar giperbola asimptotalari orasidagi burchak 600 ga teng bo‘lsa, uning
ekstsentrisiteti topilsin.
x2 y2
9.25. − = 1 giperbolada absissasi 10ga teng va ordinatasi musbat bo‘lgan
25 24
nuqta olingan. Shu nuqtaning fokal radius-vektorlari topilsin.
x2 y 2
9.26. − = 1 giperbolada fokal radius-vektorlari o‘zaro perpndikulyar bo‘lgan
16 9
nuqta topilsin.
9.27. y 2 = 8x parabolada fokal radius-vektori 20 ga teng bo‘lgan nuqta topilsin.
9.28. y 2 = 18x parabolaning 6 x + y − 6 = 0 to‘g’ri chiziq bilan kesishish nuqtalari
topilsin.
9.29. y 2 = 18x parabola bilan ( x + 6 ) + y 2 = 100 aylana umumiy vatarining
2

tenglamasi tuzilsin.
9.30. y 2 = 4 x parabola fokusidan uning o‘qiga perpendikulyar qilib vatar
o‘tkazilgan. Shu vatarning uzunligi hisoblansin.

Nazorat topshiriqlarini bajarish namunasi

1 1 1 4
1 2 0 3
1-masala.  4 = determinantning a13 va a 24 elementlarini
1 3 1 2
1 2 0 1
algebraik to’ldiruvchilarini toping.  4 determinantni a) birinchi satr elementlari

bo’yicha yoyib; b) to’rtinchi ustun elementlari bo’yicha yoyib; v) to’rtinchi


ustunda nollar hosil qilib hisoblang.
Yechish. Determinantning a13 va a 24 elementlarini algebraik
to’ldiruvchilarini topamiz:

1 2 3
A13 = (−1)1+3 1 3 2 = 3 + 6 + 4 − 9 − 4 − 2 = −2.
1 2 1
133
1 1 1
1 2
A34 = (−1)3+4 1 2 0 = − = 0.
1 2
1 2 0

a)  4 = a11 A11 + a12 A12 + a13 A13 + a14 A14 =

2 0 3 1 0 3 1 2 3 1 2 0
= 1 3 1 2 − 1 1 1 2 + 1 1 3 2 − 4  1 3 1 =
2 0 1 1 0 1 1 2 1 1 2 0

2 3 1 3 1 2
− + (3 + 6 + 4 − 9 − 4 − 2) − 4 = −4 + 2 − 2 − 0 = −4.
2 1 1 1 1 2

b) Determinantni to’rtinchi ustun elementlari bo’yicha yoyamiz:

1 2 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1
 4 = −4  1 3 1 + 3  1 3 1 − 2  1 2 0 + 1  1 2 0 =
1 2 0 1 2 0 1 2 0 1 3 1

−4  0 + 3  (−2) − 2  0 + 1  2 = −4.

v) Determinantning to’rtinchi ustun elementlarida nollarni hosil qilamiz.


Buning uchun dterminantning xossalaridan foydalanamiz: 4-satr elementlarini -4
ga ko’paytirib, 1-satrning mos elementlariga qo’shamiz, so’ngra -3 ga ko’paytirib,
2-satrning mos elementlariga va -2 ga ko’paytirib, 3-satrning mos elementlariga
qo’shamiz. Natijada 4-ustunda bitta elementdan tashqari barcha elementlari nolga
aylanadi. Endi determinantni to’rtinchi ustun elementlari bo’yicha yoyib
hisoblaymiz:

1 1 1 4 −3 −7 1 0
−3 −7 1
1 2 0 3 −2 −4 0 0
4 = = = −2 −4 0 =
1 3 1 2 −1 −1 1 0
−1 −1 1
1 2 0 1 1 2 0 1

134
= 12 + 2 − 4 − 14 = −4.
 1 1 1 4 1 0
   
2-masala. Ikkita A =  −4 0 2  va B =  1 1 2  matritsalar berilgan.
 1 1 2  3 2 −4 
   
Quyidagilarni toping: a) AB; b) BA; v) A−1; g) AA−1; d) A−1A.
Yechish. a) AB ko’paytma ma’noga ega, chunki A matritsa ustunlari soni
B matritsa satrlari soniga teng. Matritsalarni ko’paytirish formulasidan
foydalanib, topamiz:
 1 1 1  4 1 0   4 + 1 + 3 1+1+ 2 0 + 2 − 4
    
AB =  −4 0 2  1 1 2  =  −16 + 0 + 6 −4 + 0 + 4 0 + 0 −8 =
 1 1 2  3 2 −4   4 + 1 + 6 1+1+ 4 0 + 2 − 8 
   

 8 4 −2 
 
=  −10 0 −8  .
 11 6 −6 
 

 4 1 0  1 1 1   4 − 4 + 0 4 + 0 + 0 4 + 2 + 0
    
b) BA =  1 1 2  −4 0 2  =  1 − 4 + 2 1 + 0 + 2 1+ 2 + 4  =
 3 2 −4  1 1 2   3 − 8 − 4 3 + 0 − 4 3 + 4 − 8 
   
 0 4 6
 
=  −1 3 7  .
 −9 −1 −1
 
Ravshanki, AB  BA.
v) A matritsaga teskari bo’lgan A−1 matritsa quyidagi formula yordamida
 A11 A12 A13 
1  
topiladi: A−1 =  A21 A22 A23  ,
 
 A31 A32 A33 
1 1 1
bu yerda  = det A = −4 0 2 = −4 + 2 − 2 + 8 = 4  0, ya’ni, A – xosmas
1 1 2

matritsa, va demak A−1 mavjud.

135
0 2 −4 2 −4 0
A11 = = −2; A12 = − = 8 + 2 = 10; A13 = = −4;
1 2 1 2 1 1

1 1 1 1 1 1
A21 = − = −2 + 1 = −1; A22 = = 1; A23 = = 0;
1 2 1 2 1 1

1 1 1 1 1 1
A31 = = 2; A32 = − = −2 − 4 = −6; A33 = = 4.
0 2 −4 2 −4 0
U holda
 − 2 −1 2   − 1 2 −1 4 1 2 
1    
A−1 =  10 1 −6  =  5 2 1 4 −3 2 .
4  
 −4 0 4   −1 0 1 

 1 1 1  − 1 2 −1 4 1 2 
−1   
g) AA =  −4 0 2  5 2 1 4 −3 2 =
 1 1 2  −1 1 
  0

 − 1 2 + 5 2 − 1 −1 4 + 1 4 1 2 − 3 2 + 1   1 0 0 
   
= 2−2 1 −2 + 2  =  0 1 0  = E .
 1 2 + 5 2 − 2 −1 4 + 1 4 1 2 − 3 2 + 2   0 0 1 
   

 − 1 2 −1 4 1 2  1 1 1 
  
d) A−1A =  5 2 1 4 − 3 2  −4 0 2  =
 −1 1  
 0  1 1 2 

 − 1 2 + 1 + 1 2 −1 2 + 1 2 −1 2 − 1 2 + 1   1 0 0 
   
=  5 2 −1− 3 2 5 2 − 3 2 5 2 +1 2 − 3  = 0 1 0  = E,
 −1 + 1 −1 + 1 −1 + 1 + 2   0 0 1 

ya’ni, teskari matritsa to’g’ri topilgan.
3-masala. Tenglamalar sistemasini а) Kramer formulalari yordamida; б)
teskari matritsa usuli bilan yeching.
x1 − x 2 + x 3 = 3

2x1 + x 2 + x 3 = 11
x + x + 2x = 8
 1 2 3

Yechish. а) Sistemaning determinantini hisoblaymiz:

136
1 −1 1
 = 2 1 1 = 2 + 2 − 1 − 1 − 1 + 4 = 5  0.
1 1 2

Kramer teoremasiga ko’ra sistema yagona yechimga ega bo’ladi.


1 ,  2 ,  3 determinantlarni hisoblaymiz:

3 −1 1 1 3 1 1 −1 3
1 = 11 1 1 = 20;  2 = 2 11 1 = 10;  3 = 2 1 11 = 5.
8 1 2 1 8 2 1 1 8

1 20
Endi Kramer formulalari yordamida topamiz: x1 = = = 4;
 5
 2 10  5
x2 = = = 2; x 3 = 3 = = 1, ya’ni sistemaning yechimi ( 4; 2; 1) bo’ladi.
 5  5
 1 −1 1   x1  3
     
б) A =  2 1 1  ; X =  x 2  ; B = 11 bo’lsin. U holda berilgan sistema
1 1 2 x  8
   3  
AX = B
matritsaviy ko’rinishga keladi. A matritsaning determinanti:
1 −1 1
 = det A = 2 1 1 = 5.
1 1 2

 = 5  0 bo’lgani uchun A − xosmas matritsa bo’ladi va A−1 teskari matritsa


mavjud bo’ladi. A−1 ni topamiz:
1 1 2 1 2 1
A11 = = 1; A12 = − = −3; A 13= = 1;
1 2 1 2 1 1

−1 1 1 1 1 −1
A21 = − = 3; A22 = = 1; A23 = − = −2;
1 2 1 2 1 1

−1 1 1 1 1 −1
A31 = = −2; A32 = − = 1; A33 = = 3.
1 1 2 1 2 1

137
 1 3 −2 
1 
Bundan A−1 =  −3 1 1  . Endi sistemaning yechimini X = A−1 B
5 
 1 −2 3 
formuladan topamiz:
 1 3 −2  3   20   4 
1   1    
X =  −3 1 1 11 =  10  =  2  ,
5   5  5   1 
 1 −2 3  8     
ya’ni sistemaning yechimi ( 4; 2; 1) bo’ladi.

4-masala. Tenglamalar sistemasini birgalikda ekanligini isbotlang va


a) sistemani Gauss usuli yordamida yeching; b) sistemaning barcha bazis
yechimlarini toping.
2x1 − x 2 + x 3 − x 4 = 5

x1 + 2x 2 − 2x 3 + 3x 4 = −6
3x + x − x + 2x = −1
 1 2 3 4

Yechish. Sistemaning kengaytirilgan matritsasini tuzib olamiz va uning


ustida elementar almashtirishlar bajaramiz:

 2 −1 1 1 5   1 2 −2 3 −6   1 2 −2 3 −6 
     
A =  1 2 −2 3 −6   2 −1 1 −1 5   0 −5 5 −7 17 
 3 1 −1 2 −1   3 1 −1 2 −1   0 −5 5 −7 17 
     
 1 2 −2 3 −6 
   1 2 −2 3 −6 
 0 −5 5 −7 17   0 −5 5 −7 17  , ya’ni sistema matritsasi va
0 0 0 0 0   
 
kengaytirilgan matritsasining ranglari teng bo’ladi: r = r (A) = r (A) = 2 . Bu esa
o’z navbatida berilgan tenglamalar sistemasini birgalikdaligini isbotlaydi.
a) r = 2  4 ekanligidan sistema cheksiz ko’p yechimga ega ekanligi va
bazis o’zgaruvchilar soni 4 − 2 = 2 ga tengligi kelib chiqadi.

138
x1 , x 2 noma’lumlarning koeffisientlaridan tuzilgan matritsa determinanti

1 2 
noldan farqli bo’lganligi uchun  = −5  0  , ushbu noma’lumlarni bazis
 0 −5 
o’zgaruvchilar sifatida tenglamalarning chap tomanida qoldiramiz. Qolgan x 3 , x 4
erkin o’zgaruvchilarni tenglamalarning o’ng tomaniga o’tkazamiz. Natijada
quyidagi sistemani hosil qilamiz:
 x1 + 2 x2 = −6 + 2x3 − 3x4

 − 5 x2 = 17 − 5 x3 + 7 x4
17 7
bu yerdan x2 = − + x3 − x4 va
5 5
 17 7  4 1
x1 = −6 + 2x3 − 3x4 − 2  − + x3 − x4  = − x4 .
 5 5  5 5
Erkin o’zgaruvchilarga ixtiyoriy x 3 = c1 , x 4 = c 2 qiymatlar berib, sistemaning
cheksiz ko’p yechimini topamiz:
 4 1
x1 = 5 − 5 c 4

x = − 17 + c − 7 c
 2 5
3
5
4

x 3 = c1
x = c .
 4 2

b) Sistemaning barcha bazis yechimlarini topamiz. Sistema matritsasining


rangi r = 2 bo’lganligidan sistema tenglamalaridan birini, masalan, uchinchisini
tashlab yuborish mumkin.
43
Bazis o’zgaruvchilar gruppasining umumiy soni C nr = C 42 = = 6 dan
1 2
oshmaydi. Shuning uchun bazis o’zgaruvchilarinig quyidagi gruppalari bo’lishi
mumkin: x1 , x 2 ; x1 , x 3 ; x1 ,x 4 ; x 2 ,x 3 ; x 2 ,x 4 ; x 3 ,x 4 .
x1 , x 2 o’zgaruvchilar bazis o’zgaruvchilar bo’la olishini tekshiramiz. Bu
o’zgaruvchilarning koeffisientlaridan tuzilgan matritsa determinant, yani bazis

139
1 2
minor = −5  0 noldan farqli bo’lganligi uchun x1 , x 2 bazis o’zgaruvchilar
0 −5

bo’la oladi. Xuddi shunday muloxasa yuritib, x 2 , x 3 o’zgaruvchilardan boshqa


barcha o’zgaruvchilar bazis o’zgaruvchilar bo’la oladi, x 2 , x 3 o’zgaruvchilar bazis

−1 1
bo’la olmaydi: = 0.
2 −2
Birinchi bazis yechimni topamiz. Buning uchun bazis o’zgaruvchilar sifatida
x1 , x 2 o’zgaruvchilarni, erkin o’zgaruvchilar sifatida x 3 , x 4 o’zgaruvchilarni
olamiz. Erkin o’zgaruvchilarni nolga tenglab, ya’ni x 3 = x 4 = 0 deb, quyidagi

2x1 − x 2 = 5 4 17
sistemani hosil qilamiz:  bu yerdan x1 = ; x 2 = − , ya’ni
x1 + 2x 2 = −6 5 5

birinchi bazis yechim ( 4 5; − 17 5; 0; 0 ) bo’lishini topamiz.

Agar bazis o’zgaruvchilar sifatida x1 , x 3 ni olib, mos erkli o’zgaruvchilar


x 2 , x 4 ni nolga tenglab, ya’ni x 2 = x 4 = 0 deb, ikkinchi bazis yechimni topamiz:

( 4 5; 0; − 17 5; 0 ) . Xuddi shu usul bilan qolgan bazis yechimlarni ham topamiz:

(9 7; 0; 0; − 17 7 ) , ( 0; − 9; 0; 4 ) и ( 0; 0; 9; 4 ) .

5-masala. A ( 5,1, −2 ) , B ( 5, 2, −1) va C ( 6, 2, −2 ) nuqtalarning koordinatalari

bo’yicha a = 3CB − 2AC , b = AB , c = CB , d = AC vektorlar uchun


a) a vektorning uzunligini;
b) a va b vektorlarning skalyar ko’paytmasini;
v) c vektorni d vektorga proektsiyasini toping.
Yechish.a) Ketma-ket topamiz: b = AB = {−2,1, −3}, c = CB = {−3, −1, 1} ,

d = AC = {1, 2, − 4} , a = 3CB − 2AC = {−9, −3, 3} − {2, 4, −8} = {−11, −7, 11}.

| a |= ( −11)2 + ( −7)2 + 112 = 291.

b) a = {−11, −7, 11} va b = {−2,1, −3} bo’lganligidan, skalyar ko’paytmaning


formulasidan foydalanib, topamiz:
140
(a b ) = ( −11)  ( −2) + ( −7)  1 + 11  ( −3) = 22 − 7 − 33 = −18.

(c d ) ( −3)  1 + ( −1)  2 + 1  ( −4) 9


v) prdc = = =− = −3 3 7 .
|d | 1 + 2 + ( −4)
2 2 2
21

6-masala. a va b vektorlar yordamida yasalgan parallelogramm yuzini


hisoblang.

a = 3p + 4q , b = p − 3q ; | p |= 3 ,| q |= 2 ,(p q ) =  3 .
1
Yechish. S  = | a  b | formuladan foydalanamiz.
2
a  b = (3p + 4q )  (p − 3q ) = 3(p  p ) − 9(p  q ) + 4(q  p ) − 12(q  q ) =
= −9(p  q ) − 4(p  q ) = −13(p  q ).
Bu yerda vektor ko’paytmaning quyidagi xossalaridan foydalandik:
p  p = 0, p  q = −q  p.

 3
Endi | p  q | = | p | | q |sin(p q ) = 3  2  sin = 6 =3 3 ekanligini
3 2
hisobga olib, topamiz:
1 1 39
S  = | a  b |=  13 | p  q | = 3.
2 2 2
7-masala. Uchlari A1 ( 5, −2, 4 ) , A 2 ( −3, 2, 0 ) , A 3 ( 0, −6, 2 ) va A 4 ( 2, 3, −5 )

nuqtalarda bo‘lgan piramida hajmini toping va uning A4 uchidan AA


1 2A3 yon

yog’iga tushirilgan balandligini hisoblang.


Yechish. Quyidagi vektorlarni tuzib olamiz: a = AA
1 2 , b = AA
1 3 , c = AA
1 4.

U holda izlanayotgan piramidaning hajmi quyidagi formula yordamida topiladi:

1
Vpir =  (a b c ).
6

a = AA
1 2 = { −8, 4, −4}; b = AA
1 3 = { −5, −4, − 2}; c = AA
1 4 = { −3, 5, −9}

ekanligini hisobga olib, a , b va c vektorlarning aralash ko’paytmasini topamiz:

141
−8 4 −4
(a b c ) = −5 −4 −2 = −288 + 100 + 24 + 48 − 80 − 180 = −376.
−3 5 −9

1 1 188 2
Shunday qilib, Vpir =  (a b c ) =  376 = = 62 .
6 6 3 3

1 2A3 uchburchakni yuzini hisoblash uchun a va b


Endi AA vektorlarning
vektor ko’paytmasini topamiz:
i j k
4 −4 −8 −4 −8 4
a  b = −8 4 −4 = i −j +k =
−4 −2 −5 −2 −5 −4
−5 −4 −2

= ( −8 − 16)i − (16 − 20) j + (32 + 20)k = −24i + 4 j + 52k .

a va b vektorlarga qurilgan uchburchak yuzini hisoblash formulasidan


foydalanib, topamiz:
1 1 1
S = | a  b |= ( −24)2 + 42 + 522 =  4 62 + 1 + 132 = 2 206 .
2 2 2
1 2A3 yon yog’iga tushirilgan balandligi H
Endi piramidaning A4 uchidan AA
ni hisoblaymiz:
3Vpir 188 94
H= = = .
S 2 206 206
8-masala. Quyidagi ikkinchi tartibli chiziqning turini aniqlab, fokusi, va
asimptotalarini toping va grafigini chizing.
16y 2 = 81 + 90x + 9x 2 .
Yechish. Berilgan tenglamani quyidagicha almashtiramiz:
9x 2 + 90x − 16y 2 + 81 = 0 ,
9(x 2 + 10x + 25 − 25) − 16y 2 + 81 = 0 ,
9(x + 5)2 − 225 − 16y 2 + 81 = 0 , 9(x + 5)2 − 16y 2 = 144
(x + 5)2 y 2
− = 1.
16 9

142
Giperbolaning kanonik tenglamasini hosil qildik. Ttnglamadan ko’rinib
turibdiki, giperbola Ox o’qi bo’ylab 5 birlikka chapga surilgan, katta yarim o’qi
a =4 , kichik yarim o’qi esa b =3 ga teng bo’ladi. Bundan,
c 5
c 2 = a 2 + b 2 = 16 + 9 = 25 va c = 5 ,  = = . Fokuslar: F1 ( −10; 0), F2 ( 0; 0) .
a 4
3 3
y = (x − 5) va y = − (x − 5) to’g’ri chiziqlar giperbolaning asimptotalari
4 4
bo’ladi.
Giperbolaning grafigini chizamiz:

F1 -9 -5 -1 0 F2 x

-3

9-masala. Uchi koordinatalar boshida bo’lgan, A(2; 4) nuqtadan o’tuvchi


va Ox o’qiga nisbatan simmetrik bo’lgan parabolaning kanonik tenglamasi
tuzilsin, fokusi va direktrisasi topilsin.
Yechish. Parabola O ( 0; 0) nuqtadan o’tib, Ox o’qiga nisbatan simmetrik

bo’lganligi uchun, uning tenglamasi y 2 = 2px ko’rinishda bo’ladi. A(2; 4)

nuqtaning koordinatalarini bu tenglamaga qo’yib, ya’ni 42 = 2p  2 tenglikdan


p = 4 parametrni topamiz. Shuning uchun parabolaning tenglamasi y 2 = 8x
bo’ladi. Uning direktrisasi tenglamasi x = −2, parabola fokusi esa F (2; 0) nuqtada
bo’ladi.
143

Vous aimerez peut-être aussi