Problèmes de matrices et systèmes d'équations
Problèmes de matrices et systèmes d'équations
1 1 4 1 1 2 3 4
2 1 3 0 2 2 3 4
1.1. i = 1, j = 2. 1.2. i = 2, j = 3.
3 1 2 1 3 3 3 4
4 1 1 0 4 4 4 4
2 −1 1 2 1 2 3 4
0 1 2 −1 −2 1 −4 3
1.3. i = 3, j = 4. 1.4. i = 4, j = 1.
3 −1 3 3 3 −4 −1 2
3 1 4 1 4 3 −2 −1
2 4 −1 2 2 1 1 1
1 2 −1 1 1 2 1 0
1.5. i = 1, j = 3. 1.6. i = 2, j = 4.
2 5 1 4 1 1 2 1
1 2 0 3 1 0 1 2
3 1 0 1 1 2 0 4
1 3 1 0 2 3 4 0
1.7. i = 1, j = 4. 1.8. i = 2, j = 2.
0 1 3 1 0 4 1 2
1 0 1 3 4 0 2 3
1 1 0 1 1 2 3 4
1 2 3 0 2 2 3 4
1.9. i = 2, j = 1. 1.10. i = 3, j = 1.
1 4 9 16 3 3 3 4
1 0 27 0 4 4 4 4
118
1 2 4 3 0 1 2 3
2 0 3 0 1 1 2 0
1.11. i = 2, j = 3. 1.12. i = 2, j = 4.
3 1 2 1 2 2 0 4
4 0 1 0 3 0 4 4
1 −1 2 0 0 1 2 3
0 2 1 −1 −1 0 −3 2
1.13. i = 3, j = 1. 1.14. i = 3, j = 2.
3 −1 0 3 2 −3 0 1
3 0 4 1 3 2 −1 0
2 4 −1 2 0 1 2 1
0 2 −1 0 1 0 1 2
1.15. i = 3, j = 2. 1.16. i = 2, j = 4.
2 5 0 4 2 1 0 1
0 2 0 3 1 2 1 0
2 1 0 1 1 0 1 4
0 2 1 0 0 3 4 0
1.17. i = 4, j = 2. 1.18. i = 4, j = 3.
1 0 2 1 1 4 0 2
1 1 0 2 4 0 2 3
1 1 0 1 3 0 2 1
1 0 3 4 0 0 2 1
1.19. i = 1, j = 4. 1.20. i = 1, j = 3.
1 4 9 0 2 2 2 1
0 1 1 2 1 1 1 1
0 2 4 3 1 1 0 3
2 1 3 1 1 1 2 0
1.21. i = 1, j = 2. 1.22. i = 2, j = 3.
3 0 2 0 0 2 3 4
4 1 0 1 3 0 4 3
0 1 2 1 0 1 2 3
2 0 3 1 1 1 2 3
1.23. i = 2, j = 4. 1.24. i = 4, j = 3.
3 1 2 0 2 2 2 3
4 1 0 1 3 3 3 3
119
2 0 1 2 0 2 3 1
0 1 2 −1 −2 0 −1 3
1.25. i = 3, j = 4. 1.26. i = 4, j = 1.
3 −1 0 0 3 −1 0 2
3 0 4 1 1 3 −2 0
0 4 −1 0 2 0 1 1
1 2 0 1 0 1 1 0
1.27. i = 1, j = 3. 1.28 i = 2, j = 4.
2 0 −1 4 1 1 0 1
1 2 0 3 1 0 1 2
3 0 1 1 1 2 0 3
0 3 1 1 2 4 3 0
1.29. i = 1, j = 4. 1.30. i = 2, j = 2.
1 1 3 0 0 3 0 2
1 1 0 3 3 0 1 4
2-MASALA
Ikkita A va B matritsalar berilgan. Quyidagilarni toping: a) AB; b) BA;
1 0 1 3 1 1
2.1. A = 3 1 2 ; B = 2 1 2 .
0 1 −1 0 2 −3
3 1 1 1 1 −1
2.2. A = 2 1 2 ; B = 2 −1 1 .
1 2 3 1 0 1
2 3 −4 3 2 2
2.3. A = 0 2 3 ; B = 1 2 1 .
0 0 2 0 1 −3
2 2 3 2 2 −1
2.4. A = 1 −1 0 ; B = 1 −1 2 .
−1 2 1 1 0 1
120
2 1 0 2 1 1
2.5. A = 1 0 3 ; B = 3 1 3 .
0 5 −1 0 3 −2
3 2 1 2 −1 1
2.6. A = 2 −1 1 ; B = 1 1 −1 .
1 5 0 1 0 2
1 1 −1 1 −1 3
2.7. A = 2 1 0 ; B = 4 3 2 .
1 −1 1 1 −2 5
1 −4 −3 2 2 1
2.8. A = 1 −5 −3 ; B = −1 1 2 .
−1 6 4 −1 0 −1
2 −1 −1 3 2 2
2.9. A = 3 4 −2 ; B = 1 2 1 .
3 −2 4 0 1 −3
1 1 2 1 2 −1
2.10. A = 2 −1 2 ; B = 2 −1 2 .
4 1 4 1 0 1
1 2 −3 4 1 2
2.11. A = 0 1 2 ; B = 1 2 2 .
0 0 1 0 1 −4
3 2 1 1 1 −1
2.12. A = 2 3 1 ; B = 2 −1 1 .
2 1 3 2 0 2
1 2 4 1 2 1
2.13. A = 5 1 2 ; ; B = 3 1 3 .
3 −1 1 0 2 −1
−1 1 2 1 −1 2
2.14. A = 0 −1 −1 ; B = 1 1 −1 .
2 3 0 2 0 1
121
2 1 −1 1 −1 1
2.15. A = 3 1 0 ; B = −1 3 2 .
−1 −1 1 1 −2 1
1 −1 −2 1 2 1
2.16. A = 1 −2 −2 ; B = −2 1 1 .
−1 3 4 −1 0 −2
1 0 1 2 1 1
2.17. A = 2 1 3 ; B = 3 1 3 .
0 1 −1 0 2 −2
2 1 1 2 1 −1
2.18. A = 3 1 2 ; B = 1 −1 1 .
1 1 2 1 0 2
1 2 −3 1 1 3
2.19. A = 0 2 2 ; B = 2 1 2 .
0 0 −1 0 2 −1
1 2 2 1 1 −1
2.20. A = 1 −1 0 ; B = 2 −1 1 .
−1 2 1 2 0 2
1 2 0 3 1 1
2.21. A = 2 0 3 ; B = 2 1 2 .
0 1 −1 0 3 −3
2 3 1 1 −1 2
2.22. A = 2 −1 1 ; B = 2 1 −1 .
1 1 0 1 0 1
2 1 −1 2 −1 3
2.23. A = 3 1 0 ; B = 1 3 2.
−1 −1 1 1 −2 1
1 −1 −3 1 1 2
2.24. A = 1 −2 −3 ; B = −1 2 1 .
−1 3 4 −2 0 −1
122
2 1 1 1 2 2
2.25. A = 1 2 −2 ; B = 3 2 3 .
1 −2 2 0 3 −1
2 3 2 3 2 −1
2.26. A = 1 3 −1 ; B = 3 1 2 .
4 1 3 5 3 0
6 7 3 2 0 5
2.27. A = 3 1 0 ; B = 4 −1 −2 .
2 2 1 4 3 7
2 6 1 4 −3 2
2.28. A = 1 3 2 ; B = −4 0 5 .
0 1 1 3 2 −3
1 0 3 3 5 4
2.29. A = 3 1 7 ; ; B = −3 0 1 .
2 1 8 5 6 −4
5 4 2 5 4 −5
2.30. A = 1 2 4 ; B = 3 −7 1 .
3 0 5 1 2 2
3-MASALA
Tenglamalar sistemalarini а) Kramer formulalari yordamida; б) teskari matritsa
usuli bilan yeching.
123
x1 + 2x 2 + 3x 3 = −7 x1 − 3x 2 + 4x 3 = −5 2x1 − x 2 + 3x 3 = 4
3.7. 2x1 + x 2 + 2x 3 = −8 3.8. −2x 2 + 3x 3 = −5 3.9. 3x1 + 3x 2 + 3x 3 = 6
3x + 2x + x = −5 3x − 5x = 1 3x − x − x = 6
1 2 3 1 2 1 2 3
x1 + x 2 + x 3 = 1 2 x1 + 3x 2 + 5 x3 = 10 5x1 − 6x 2 + 4x 3 = 3
3.16. x1 + 2x 2 + 2x 3 = 2 3.17. 3x1 + 7 x 2 + 4 x3 = 3 3.18. 3x1 − 3x 2 + 2x 3 = 2
2x + 3x + 3x = 3 x + 2x + 2x = 3 4x − 5x + 2x = 1
1 2 3
1 2 3
1 2 3
4-MASALA
124
x 2 − x 4 = − 1 2x1 + 2x 2 + x 4 = 8
4.1. −3x1 + 3x 2 − 2x 3 + 4x 4 = 1 4.2. 3x1 + 3x 3 − 2x 4 = 12
x + 3x = −1 −3x + 4x − x = 2
2 4 1 2 4
4x1 − 3x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 9 x1 + 3x 2 + x 3 + 3x 4 = −2
4.3. 3x1 + 3x 2 − 4x 3 + x 4 = 12 4.4. 3x 2 + 3x 3 + x 4 = 0
11x − 3x + 2x + 5x = 30 2x + 9x + 5x + 7x = −4
1 2 3 4 1 2 3 4
x1 + x 3 + x 4 = 3 4x1 − 3x 2 + x 3 + x 4 = 3
4.5. x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 6 4.6. x1 + x 2 + x 3 − x 4 = −3
x − x + x = −3 3x + x − x − x = −13
1 3 4 1 2 3 4
−2x1 + 2x 2 − 3x 3 + 4x 4 = 12 3x 2 + 4x 3 + 2 x 4 = 10
4.7. 3x1 − x 2 − x 3 + x 4 = −7 4.8. 2x 2 − 3x 3 + 2x 4 = 1
2x − 2x − 3x + 2x = 0 3x + 4x − x + 3x = 10
1 2 3 4 1 2 3 4
2x 2 − x 4 = −6 2x1 − 2x 2 + 3x 3 − x 4 = 8
4.9. −3x1 + 4x 2 + 4x 3 = −20 4.10. −x1 + x 2 + x 3 + 2x 4 = 6
2x − 3x + x − 4x = 7 2x + 4x − 3x = 2
1 2 3 4 1 2 3
−2x1 + 3x 2 − 2x 3 = 2 2x1 − x 2 − x 3 = 7
4.11. 3x1 − 2x 2 + x 3 = 2 4.12. −4x1 + 2x 2 = −2
−5x + 10x − 7x = 10 6x − 3x + x = −3
1 2 3 1 2 3
x1 + 2x 2 − 2x 3 + 5x 4 = 3 −6x1 + 9x 2 + 3x 3 + 2 x 4 = 4
4.15. −3x1 − 2x 2 + 12x 3 − 7x 4 = −5 4.16. −2x1 + 3x 2 + 5x 3 + 4x 4 = 2
2x + 3x + 4x = 2 −4x + 6x + 4x + 3x = 3
2 3 4 1 2 3 4
x1 + 5x 2 + 3x 3 = 2 2x1 + 7x 2 + 3x 3 + x 4 = 6
4.17. 2x1 + 9x 2 + 5x 3 + 3x 4 = 7 4.18. 3x1 + 5x 2 + 2x 3 + 2x 4 = 4
x + 3x + x + 6x = 8 9x + 4x + x + 7x = 2
1 2 3 4 1 2 3 4
−2x1 + 3x 2 − 4x 3 = 12 2x1 − 2x 2 + 3x 3 − x 4 = 8
4.19. x1 − x 2 + x 3 = −3 4.20. −x1 + x 2 + x 3 + 2x 4 = 6
−7x + 3x + x = −3 2x + 4x − 3x = 2
1 2 3 1 2 3
125
x 2 − x 4 = − 1 2x1 + 2x 2 + x 4 = 8
4.21. −3x1 + 3x 2 − 2x 3 + 4x 4 = 1 4.22. 3x1 + 3x 3 − 2x 4 = 12
x + 3x = −1 −3x + 4x − x = 2
2 4 1 2 4
4x1 − 3x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 9 x1 + 3x 2 + x 3 + 3x 4 = −2
4.23. 3x1 + 3x 2 − 4x 3 + x 4 = 12 4.24. 3x 2 + 3x 3 + x 4 = 0
11x − 3x + 2x + 5x = 30 2x + 9x + 5x + 7x = −4
1 2 3 4 1 2 3 4
x1 + x 3 + x 4 = 3 4x1 − 3x 2 + x 3 + x 4 = 3
4.25. x 2 + 3x 3 + 2x 4 = 6 4.26. x1 + x 2 + x 3 − x 4 = −3
x − x + x = −3 3x + x − x − x = −13
1 3 4 1 2 3 4
−2x1 + 2x 2 − 3x 3 + 4x 4 = 12 3x 2 + 4x 3 + 2 x 4 = 10
4.27. 3x1 − x 2 − x 3 + x 4 = −7 4.28. 2x 2 − 3x 3 + 2x 4 = 1
2x − 2x − 3x + 2x = 0 3x + 4x − x + 3x = 10
1 2 3 4 1 2 3 4
2x 2 − x 4 = −6 2x1 − 2x 2 + 3x 3 − x 4 = 8
4.29. −3x1 + 4x 2 + 4x 3 = −20 4.30. −x1 + x 2 + x 3 + 2x 4 = 6
2x − 3x + x − 4x = 7 2x + 4x − 3x = 2
1 2 3 4 1 2 3
5-MASALA
b = AB , c = CB , d = AC vektorlar uchun
a) a vektorning uzunligini;
b) a va b vektorlarning skalyar ko’paytmasini;
v) c vektorni d vektorga proektsiyasini toping.
5.1. A(6,2,-3), В(6,3,-2), С(7,3,-3). 5.2. A(3,-6,9), В(0,-3,6), С(9,-12,15).
126
5.13. A(0,3,-6), В(9,3,6), С(12,3,3). 5.14. A(-2,1,1), В(2,3,-2), С(0,0,3).
6-MASALA
6.1. a = 5p + q , b = p − 3q ; | p |= 4 ,| q |= 1,(p q ) = 6 .
6.2. a = 2p − 3q , b = 3p + q ; | p |= 4 , | q |= 1,(p q ) = 6 .
6.3. a = 7p − 2q , b = p + 3q ; | p |= 1 2 , | q |= 2 ,(p q ) = 2 .
6.5. a = 4p + q , b = p + 2q ; | p |= 8 , | q |= 2 ,(p q ) = 3 .
6.6. a = 2p + q , b = p − 3q ; | p |= 2 ,| q |= 1,(p q ) = 6 .
6.7. a = 3p − q , b = p + 2q ; | p | = 1, | q | = 4 , (p q ) = 4 .
6.8. a = p − 3q , b = p + 2q ; | p |= 4 , | q |= 1, (p q ) = 2 .
6.9. a = 2p − 3q , b = p − 5q ; | p |= 4 , | q |= 2 , (p q ) = 5 3 .
6.10. a = p − 2q , b = p + q ; | p |= 2 , | q |= 3 , (p q ) = 3 .
6.11. a = p + 3q , b = p − 2q ; | p |= 2 , | q |= 1, (p q ) = 4 .
127
6.12. a = 4p + q , b = 2p + q ; | p |= 3 , | q |= 1, (p q ) = 2 .
6.13. a = 3p + 2q , b = p − q ; | p |= 6 , | q |= 1, (p q ) = 2 .
6.14. a = 3p + q , b = p + 2q ; | p |= 3 , | q |= 2 , (p q ) = 6 .
6.15. a = 2p − 3q , b = 3p + q ; | p |= 4 ,| q |= 1,(p q ) = 3 .
6.16. a = 4p − q , b = p + 2q ; | p |= 5 ,| q |= 1,(p q ) = 6 .
6.17. a = 2p + 3q , b = p + 2q ; | p |= 4 , | q |= 2 , (p q ) = 6 .
6.18. a = 5p + q , b = 2p − 3q ; | p |= 1, | q |= 21, (p q ) = 4 .
6.19. a = 7p − q , b = p + 3q ; | p |= 2 , | q |= 2 , (p q ) = 2 .
6.20. a = 10p + q , b = 2p − 3q ; | p |= 4 , | q |= 1, (p q ) = 6 .
6.21. a = 6p − q , b = 5p + q ; | p |= 5 , | q |= 2 , (p q ) = 4 .
6.22. a = p + 2q , b = 2p − q ; | p |= 4 , | q |= 1, (p q ) = 3 4 .
6.23. a = 3p + 2q , b = 4p + q ; | p |= 2, | q |= 3, (p q ) = 2 .
6.24. a = p + 4q , b = p + q ; | p |= 1, | q |= 2, (p q ) = 6 .
6.26. a = 3p + 2q , b = 2p − q ; | p |= 4, | q |= 3, (p q ) = 3 4 .
6.27. a = 2p − 3q , b = 5p + q ; | p |= 2 , | q |= 3 , (p q ) = 2 .
6.28. a = 2p + 3q , b = p − 2q ; | p |= 2 , | q |= 1, (p q ) = 3 .
6.29. a = 5p − q , b = p + q ; | p |= 5 , | q |= 3 , (p q ) = 5 6 .
6.30. a = 7p + q , b = p − 3q ; | p |= 3 , | q |= 1, (p q ) = 3 4 .
7-MASALA
Uchlari A1, A2, A3, A4 nuqtalarda bo‘lgan piramida hajmini toping va uning
A4 uchidan A1A2A3 yon yog’iga tushirilgan balandligini hisoblang.
128
7.1. A1(4,-1,3), A2(-2,1,0), A3(0,-5,1), A4(3,2,-6)
129
7.22. A1(1,-1,2), A2(2,1,2), A3(1,1,4), A4(6,-3,8)
8-MASALA
Quyidagi ikkinchi tartibli chiziqlarning turini aniqlab, fokusi, direktrisasi va
asimptotalarini toping va grafiklarini chizing.
8.1. 16x 2 + 4y − 16 = 0 8.2. 9x 2 − 16y 2 − 144 = 0
8.5. x 2 − 4x + y 2 = 0 8.6. 2x − y 2 + 4 = 0
x2 y2
8.7. 9x + 25y − 225 = 0
2 2
8.8. + =1
16 9
x2 y2 x2 y2
8.9. + =1 8.10. − =1
64 36 25 16
8.11. x 2 − 4x + y 2 + 3 = 0 8.12. x 2 + y 2 − 2y = 0
8.13. x 2 − 2x + 1 + y 2 − 2y = 0 8.14. y 2 + 4y = x
8.15. 3x + y 2 = 9 8.16. x 2 + 3y = 9
8.21. x 2 + y 2 − 6y − 9 = 0 8.22. x 2 + y 2 + x + y = 0
130
x2 y2
8.23. x + 4y − 6x + 8y = 3
2 2
8.24. + =1
25 16
x2 y2
8.25. + =1 8.26. 9x 2 + 16y 2 = 144
100 36
8.27. 9x 2 − 36y 2 = 324 8.28. 4y = 4x − x 2
8.29. y 2 = 6x − 6 8.30. y 2 = x + 1
9-MASALA
9.1. Aylana A(1;-2), B(0;-1) va C(-3;0) nuqtalardan o‘[Link] kanonik
tenglamasini tuzing va grafigini yasang.
9.2. Diametri A(-3;0), B(3;6), AB kesmadan iborat bo‘lgan aylana tenglamasi
tuzilsin.
9.3. 0(0;0) nuqtadan va berilgan x+y+1=0 to‘g’ri chiziq bilan x2+y2=1 aylananing
kesishish nuqtalaridan o‘tuvchi aylana tenglamasi tuzilsin.
2
9.4. Ellips ekstsentrisiteti = ga va kichik yarim o‘qi 3 ga teng bo‘lsa, uning
2
9.13. Agar ellipsning fokuslari orasidagi masofa uning katta va kichik o‘qlari
uchlarining orasidagi masofaga teng bo‘lsa, uning ekssentrisiteti toping.
9.14. M(-1:2) nuqtadan o‘tib, koordinata o‘qlariga urinuvchi aylana tenglamasi
tuzilsin.
9.15. Ellipsning tenglamasi 25x 2 + 169y 2 = 4225 ko‘rinishida bo‘lsa, uning
ekssentrisiteti topilsin.
x2 y2
9.16. + = 1 ellipsda uning kichik o‘qidan 5 birlik masofada yotuvchi nuqta
30 24
topilsin.
2b 3
9.17. Ellips o‘qlarining nisbati = ga teng. Shu ellips ekssentrisiteti topilsin.
2a 5
x2 y2
9.18. + = 1 ellipsda shunday nuqta topilsinki, uning o‘ng fokusidan masofasi
100 36
chap fokusigacha bo‘lgan masofasiga nisbatan 4 marta katta bo‘lsin.
x2 y2
9.19. + = 1 ellipsda fokal radius-vektorlarining ko‘paytmasi kichik yarim
9 4
o‘qning kvadratiga teng bo‘lgan nuqta topilsin.
9.20. Agar ellipsning kichik o‘qi fokusdan to‘g’ri burchak ostida ko‘rinsa, uning
ekssentrisiteti aniqlansin.
x2 y2
9.21. + = 1 ellipsning fokuslaridan o‘tuvchi va fokuslari shu ellipsning
169 144
uchlarida bo‘lgan giperbola kanonik tenglamasi tuzilsin.
x
9.22. Giperbolaning asimptotalari y= dan iborat bo‘lib, u M(12; 27 ) nuqtadan
2
132
9.24. Agar giperbola asimptotalari orasidagi burchak 600 ga teng bo‘lsa, uning
ekstsentrisiteti topilsin.
x2 y2
9.25. − = 1 giperbolada absissasi 10ga teng va ordinatasi musbat bo‘lgan
25 24
nuqta olingan. Shu nuqtaning fokal radius-vektorlari topilsin.
x2 y 2
9.26. − = 1 giperbolada fokal radius-vektorlari o‘zaro perpndikulyar bo‘lgan
16 9
nuqta topilsin.
9.27. y 2 = 8x parabolada fokal radius-vektori 20 ga teng bo‘lgan nuqta topilsin.
9.28. y 2 = 18x parabolaning 6 x + y − 6 = 0 to‘g’ri chiziq bilan kesishish nuqtalari
topilsin.
9.29. y 2 = 18x parabola bilan ( x + 6 ) + y 2 = 100 aylana umumiy vatarining
2
tenglamasi tuzilsin.
9.30. y 2 = 4 x parabola fokusidan uning o‘qiga perpendikulyar qilib vatar
o‘tkazilgan. Shu vatarning uzunligi hisoblansin.
1 1 1 4
1 2 0 3
1-masala. 4 = determinantning a13 va a 24 elementlarini
1 3 1 2
1 2 0 1
algebraik to’ldiruvchilarini toping. 4 determinantni a) birinchi satr elementlari
1 2 3
A13 = (−1)1+3 1 3 2 = 3 + 6 + 4 − 9 − 4 − 2 = −2.
1 2 1
133
1 1 1
1 2
A34 = (−1)3+4 1 2 0 = − = 0.
1 2
1 2 0
2 0 3 1 0 3 1 2 3 1 2 0
= 1 3 1 2 − 1 1 1 2 + 1 1 3 2 − 4 1 3 1 =
2 0 1 1 0 1 1 2 1 1 2 0
2 3 1 3 1 2
− + (3 + 6 + 4 − 9 − 4 − 2) − 4 = −4 + 2 − 2 − 0 = −4.
2 1 1 1 1 2
1 2 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1
4 = −4 1 3 1 + 3 1 3 1 − 2 1 2 0 + 1 1 2 0 =
1 2 0 1 2 0 1 2 0 1 3 1
−4 0 + 3 (−2) − 2 0 + 1 2 = −4.
1 1 1 4 −3 −7 1 0
−3 −7 1
1 2 0 3 −2 −4 0 0
4 = = = −2 −4 0 =
1 3 1 2 −1 −1 1 0
−1 −1 1
1 2 0 1 1 2 0 1
134
= 12 + 2 − 4 − 14 = −4.
1 1 1 4 1 0
2-masala. Ikkita A = −4 0 2 va B = 1 1 2 matritsalar berilgan.
1 1 2 3 2 −4
Quyidagilarni toping: a) AB; b) BA; v) A−1; g) AA−1; d) A−1A.
Yechish. a) AB ko’paytma ma’noga ega, chunki A matritsa ustunlari soni
B matritsa satrlari soniga teng. Matritsalarni ko’paytirish formulasidan
foydalanib, topamiz:
1 1 1 4 1 0 4 + 1 + 3 1+1+ 2 0 + 2 − 4
AB = −4 0 2 1 1 2 = −16 + 0 + 6 −4 + 0 + 4 0 + 0 −8 =
1 1 2 3 2 −4 4 + 1 + 6 1+1+ 4 0 + 2 − 8
8 4 −2
= −10 0 −8 .
11 6 −6
4 1 0 1 1 1 4 − 4 + 0 4 + 0 + 0 4 + 2 + 0
b) BA = 1 1 2 −4 0 2 = 1 − 4 + 2 1 + 0 + 2 1+ 2 + 4 =
3 2 −4 1 1 2 3 − 8 − 4 3 + 0 − 4 3 + 4 − 8
0 4 6
= −1 3 7 .
−9 −1 −1
Ravshanki, AB BA.
v) A matritsaga teskari bo’lgan A−1 matritsa quyidagi formula yordamida
A11 A12 A13
1
topiladi: A−1 = A21 A22 A23 ,
A31 A32 A33
1 1 1
bu yerda = det A = −4 0 2 = −4 + 2 − 2 + 8 = 4 0, ya’ni, A – xosmas
1 1 2
135
0 2 −4 2 −4 0
A11 = = −2; A12 = − = 8 + 2 = 10; A13 = = −4;
1 2 1 2 1 1
1 1 1 1 1 1
A21 = − = −2 + 1 = −1; A22 = = 1; A23 = = 0;
1 2 1 2 1 1
1 1 1 1 1 1
A31 = = 2; A32 = − = −2 − 4 = −6; A33 = = 4.
0 2 −4 2 −4 0
U holda
− 2 −1 2 − 1 2 −1 4 1 2
1
A−1 = 10 1 −6 = 5 2 1 4 −3 2 .
4
−4 0 4 −1 0 1
1 1 1 − 1 2 −1 4 1 2
−1
g) AA = −4 0 2 5 2 1 4 −3 2 =
1 1 2 −1 1
0
− 1 2 + 5 2 − 1 −1 4 + 1 4 1 2 − 3 2 + 1 1 0 0
= 2−2 1 −2 + 2 = 0 1 0 = E .
1 2 + 5 2 − 2 −1 4 + 1 4 1 2 − 3 2 + 2 0 0 1
− 1 2 −1 4 1 2 1 1 1
d) A−1A = 5 2 1 4 − 3 2 −4 0 2 =
−1 1
0 1 1 2
− 1 2 + 1 + 1 2 −1 2 + 1 2 −1 2 − 1 2 + 1 1 0 0
= 5 2 −1− 3 2 5 2 − 3 2 5 2 +1 2 − 3 = 0 1 0 = E,
−1 + 1 −1 + 1 −1 + 1 + 2 0 0 1
ya’ni, teskari matritsa to’g’ri topilgan.
3-masala. Tenglamalar sistemasini а) Kramer formulalari yordamida; б)
teskari matritsa usuli bilan yeching.
x1 − x 2 + x 3 = 3
2x1 + x 2 + x 3 = 11
x + x + 2x = 8
1 2 3
136
1 −1 1
= 2 1 1 = 2 + 2 − 1 − 1 − 1 + 4 = 5 0.
1 1 2
3 −1 1 1 3 1 1 −1 3
1 = 11 1 1 = 20; 2 = 2 11 1 = 10; 3 = 2 1 11 = 5.
8 1 2 1 8 2 1 1 8
1 20
Endi Kramer formulalari yordamida topamiz: x1 = = = 4;
5
2 10 5
x2 = = = 2; x 3 = 3 = = 1, ya’ni sistemaning yechimi ( 4; 2; 1) bo’ladi.
5 5
1 −1 1 x1 3
б) A = 2 1 1 ; X = x 2 ; B = 11 bo’lsin. U holda berilgan sistema
1 1 2 x 8
3
AX = B
matritsaviy ko’rinishga keladi. A matritsaning determinanti:
1 −1 1
= det A = 2 1 1 = 5.
1 1 2
−1 1 1 1 1 −1
A21 = − = 3; A22 = = 1; A23 = − = −2;
1 2 1 2 1 1
−1 1 1 1 1 −1
A31 = = −2; A32 = − = 1; A33 = = 3.
1 1 2 1 2 1
137
1 3 −2
1
Bundan A−1 = −3 1 1 . Endi sistemaning yechimini X = A−1 B
5
1 −2 3
formuladan topamiz:
1 3 −2 3 20 4
1 1
X = −3 1 1 11 = 10 = 2 ,
5 5 5 1
1 −2 3 8
ya’ni sistemaning yechimi ( 4; 2; 1) bo’ladi.
2 −1 1 1 5 1 2 −2 3 −6 1 2 −2 3 −6
A = 1 2 −2 3 −6 2 −1 1 −1 5 0 −5 5 −7 17
3 1 −1 2 −1 3 1 −1 2 −1 0 −5 5 −7 17
1 2 −2 3 −6
1 2 −2 3 −6
0 −5 5 −7 17 0 −5 5 −7 17 , ya’ni sistema matritsasi va
0 0 0 0 0
kengaytirilgan matritsasining ranglari teng bo’ladi: r = r (A) = r (A) = 2 . Bu esa
o’z navbatida berilgan tenglamalar sistemasini birgalikdaligini isbotlaydi.
a) r = 2 4 ekanligidan sistema cheksiz ko’p yechimga ega ekanligi va
bazis o’zgaruvchilar soni 4 − 2 = 2 ga tengligi kelib chiqadi.
138
x1 , x 2 noma’lumlarning koeffisientlaridan tuzilgan matritsa determinanti
1 2
noldan farqli bo’lganligi uchun = −5 0 , ushbu noma’lumlarni bazis
0 −5
o’zgaruvchilar sifatida tenglamalarning chap tomanida qoldiramiz. Qolgan x 3 , x 4
erkin o’zgaruvchilarni tenglamalarning o’ng tomaniga o’tkazamiz. Natijada
quyidagi sistemani hosil qilamiz:
x1 + 2 x2 = −6 + 2x3 − 3x4
− 5 x2 = 17 − 5 x3 + 7 x4
17 7
bu yerdan x2 = − + x3 − x4 va
5 5
17 7 4 1
x1 = −6 + 2x3 − 3x4 − 2 − + x3 − x4 = − x4 .
5 5 5 5
Erkin o’zgaruvchilarga ixtiyoriy x 3 = c1 , x 4 = c 2 qiymatlar berib, sistemaning
cheksiz ko’p yechimini topamiz:
4 1
x1 = 5 − 5 c 4
x = − 17 + c − 7 c
2 5
3
5
4
x 3 = c1
x = c .
4 2
139
1 2
minor = −5 0 noldan farqli bo’lganligi uchun x1 , x 2 bazis o’zgaruvchilar
0 −5
−1 1
bo’la olmaydi: = 0.
2 −2
Birinchi bazis yechimni topamiz. Buning uchun bazis o’zgaruvchilar sifatida
x1 , x 2 o’zgaruvchilarni, erkin o’zgaruvchilar sifatida x 3 , x 4 o’zgaruvchilarni
olamiz. Erkin o’zgaruvchilarni nolga tenglab, ya’ni x 3 = x 4 = 0 deb, quyidagi
2x1 − x 2 = 5 4 17
sistemani hosil qilamiz: bu yerdan x1 = ; x 2 = − , ya’ni
x1 + 2x 2 = −6 5 5
(9 7; 0; 0; − 17 7 ) , ( 0; − 9; 0; 4 ) и ( 0; 0; 9; 4 ) .
d = AC = {1, 2, − 4} , a = 3CB − 2AC = {−9, −3, 3} − {2, 4, −8} = {−11, −7, 11}.
a = 3p + 4q , b = p − 3q ; | p |= 3 ,| q |= 2 ,(p q ) = 3 .
1
Yechish. S = | a b | formuladan foydalanamiz.
2
a b = (3p + 4q ) (p − 3q ) = 3(p p ) − 9(p q ) + 4(q p ) − 12(q q ) =
= −9(p q ) − 4(p q ) = −13(p q ).
Bu yerda vektor ko’paytmaning quyidagi xossalaridan foydalandik:
p p = 0, p q = −q p.
3
Endi | p q | = | p | | q |sin(p q ) = 3 2 sin = 6 =3 3 ekanligini
3 2
hisobga olib, topamiz:
1 1 39
S = | a b |= 13 | p q | = 3.
2 2 2
7-masala. Uchlari A1 ( 5, −2, 4 ) , A 2 ( −3, 2, 0 ) , A 3 ( 0, −6, 2 ) va A 4 ( 2, 3, −5 )
1
Vpir = (a b c ).
6
a = AA
1 2 = { −8, 4, −4}; b = AA
1 3 = { −5, −4, − 2}; c = AA
1 4 = { −3, 5, −9}
141
−8 4 −4
(a b c ) = −5 −4 −2 = −288 + 100 + 24 + 48 − 80 − 180 = −376.
−3 5 −9
1 1 188 2
Shunday qilib, Vpir = (a b c ) = 376 = = 62 .
6 6 3 3
142
Giperbolaning kanonik tenglamasini hosil qildik. Ttnglamadan ko’rinib
turibdiki, giperbola Ox o’qi bo’ylab 5 birlikka chapga surilgan, katta yarim o’qi
a =4 , kichik yarim o’qi esa b =3 ga teng bo’ladi. Bundan,
c 5
c 2 = a 2 + b 2 = 16 + 9 = 25 va c = 5 , = = . Fokuslar: F1 ( −10; 0), F2 ( 0; 0) .
a 4
3 3
y = (x − 5) va y = − (x − 5) to’g’ri chiziqlar giperbolaning asimptotalari
4 4
bo’ladi.
Giperbolaning grafigini chizamiz:
F1 -9 -5 -1 0 F2 x
-3