Formules de trigonométrie circulaire
Formules de trigonométrie circulaire
F ORMULAIRES
Première année
S. Moreuil (a)
20230704/1422
Annexe A
cos(α)
cotan(α) =
sin(α)
1
1
2
sin(α)
sin(α)
tan(α) =
cos(α)
α
x
−1 −1 cos(α) 1
2
−1
2
−1
ESTACA 3
Annexe A. Trigonométrie circulaire
³ p ´ (0, 1) ³ p ´
3 3
− 21 , 2
1
,
2 2
³ p p ´ ³p p ´
2 2 π 2 2
− 2 , 2 2 , 2
2π 2 π
p 3 3 ³p
3π
³ ´ π ´
3 1 3 1
− 2 ,2 90◦ 2 ,2
4 4
120◦ 60◦
5π ◦
π
135 45◦
6 6
150◦ 30◦
(−1, 0) (1, 0)
π 180◦ 0◦ ◦
360 2π x
210◦ 330◦
7π 11π
225◦ 315◦
6 6
³ p ´ 5π 240◦ 300◦ 7π ³p ´
− 23 , − 21 270 ◦ 3 1
2 ,−2
4 4
4π 5π
³ p p ´ 3 3π 3 ³p p ´
2 2 2 2
− 2 ,− 2 2 2 ,− 2
³ p ´ ³ p ´
3 3
− 21 , − 2
1
2 , − 2
(0, −1)
4 M ATHÉMATIQUES
Annexe A. Trigonométrie circulaire
0 0 1 0 non définie
p
π 1 3 1 p
p 3
6 2 2 3
p p
π 2 2
1 1
4 2 2
p
π 3 1 p 1
3 p
3 2 2 3
π
1 0 non définie 0
2
³π ´ sin(a)
∀a ∈ R r + πZ , tan(a) =
2 cos(a)
³π ´ 1
∀a ∈ R r + πZ , = 1 + tan 2 (a)
2 cos 2 (a)
1
∀a ∈ R r πZ, = 1 + cotan 2 (a)
sin 2 (a)
cos(a)
∀a ∈ R r πZ, cotan(a) = .
sin(a)
ESTACA 5
Annexe A. Trigonométrie circulaire
¡π ¢
Pour tout a, b ∈ R r 2 + πZ tels que les expressions suivantes soient définies,
tan(a) + tan(b)
tan(a + b) =
1 − tan(a) tan(b)
tan(a) − tan(b)
tan(a − b) = .
1 + tan(a) tan(b)
Pour tout a ∈ R r π4 Z,
2 tan(a)
tan(2a) = .
1 − tan 2 (a)
Pour tout a ∈ R,
³a´ ³a´
cos(a) = cos 2 − sin 2
2 2
³a´
= 2 cos 2 −1
2
³a´
= 1 − 2 sin 2
2
³a´ ³a´
sin(a) = 2 sin cos
2 2
³a´ ³a´
2 cos 2 = 1 + cos(a) 2 sin 2 = 1 − cos(a)
2 2
³ π´ ³ π´
2 cos 2 a + = 1 − sin(2a) . 2 sin 2 a + = 1 + sin(2a) .
4 4
6 M ATHÉMATIQUES
Annexe A. Trigonométrie circulaire
¡ ¢ ¡ ¢ ³p +q ´ ³p −q ´
sin p + sin q = 2 sin cos
2 2
¡ ¢ ¡ ¢ ³p +q ´ ³p −q ´
sin p − sin q = 2 cos sin
2 2
¡ ¢ ¡ ¢ ³p +q ´ ³p −q ´
cos p + cos q = 2 cos cos
2 2
¡ ¢ ¡ ¢ ³p +q ´ ³p −q ´
cos p − cos q = −2 sin sin .
2 2
Pour tout a ∈ R r π2 Z,
2t ³a´
tan(a) = , où t = tan .
1− t2 2
sin(−a) = − sin(a)
cos(−a) = cos(a)
tan(−a) = − tan(a)
cotan(−a) = − cotan(a) .
ESTACA 7
Annexe A. Trigonométrie circulaire
sin(π − a) = sin(a)
cos(π − a) = − cos(a)
tan(π − a) = − tan(a)
cotan(π − a) = − cotan(a) .
sin(π − α) sin(α)
π−α
α
x
cos(π − α) cos(α)
8 M ATHÉMATIQUES
Annexe A. Trigonométrie circulaire
sin(π + a) = − sin(a)
cos(π + a) = − cos(a)
tan(π + a) = tan(a)
cotan(π + a) = cotan(a) .
sin(α)
π+α
cos(π + α) α
x
cos(α)
sin(π + α)
ESTACA 9
Annexe A. Trigonométrie circulaire
³π´
sin − a = cos(a)
2
³π ´
cos − a = sin(a)
2
³π ´
tan − a = cotan(a)
2
³π ´
cotan − a = tan(a) .
2
¡ ¢
sin π2 − α
sin(α)
π
2 −α
α
x
cos(α)
¡ ¢
cos π2 − α
10 M ATHÉMATIQUES
Annexe A. Trigonométrie circulaire
³π´
sin + a = cos(a)
2
³π ´
cos + a = − sin(a)
2
³π ´
tan + a = − cotan(a)
2
³π ´
cotan + a = − tan(a) .
2
¡π ¢
sin 2 +α
sin(α)
π
2 +α
α
x
cos(α)
¡ ¢
cos π2 + α
ESTACA 11
Annexe A. Trigonométrie circulaire
sin(Arccos(x)) = cos(Arcsin(x))
p
cos(Arcsin(x)) = 1 − x 2
p
sin(Arccos(x)) = 1 − x 2 .
µ ¶
a +b
Arctan
si ab < 1
1 − ab
π
∀a, b ∈ R, Arctan(a) + Arctan(b) = sign(a) si ab = 1
2
µ ¶
a +b
Arctan + sign(a) π si ab > 1.
1 − ab
En particulier,
1
µ ¶
π
∀x ∈ R∗ , Arctan(x) + Arctan = sign(x) .
x 2
12 M ATHÉMATIQUES
Annexe B. Bestiaire
Annexe B
Formules diverses
n
X n
X n
X n
X n
X
1 =n α =nα (αa k + b k ) =α ak + bk
k=1 k=1 k=1 k=1 k=1
n n n ¶2
n(n + 1) n(n + 1)(2n + 1) n(n + 1)
µ
k2 = k3 =
X X X
k=
k=1 2 k=1 6 k=1 2
n n n
α =αn
Y Y Y
1 =1 k =n!
k=1 k=1 k=1
¯ ¯ ¯ ¯
¯Xn ¯ X n ¯Yn ¯ Y n
ak ¯ 6 |a | ak ¯ = |a |
¯ ¯ ¯ ¯
¯k=1 ¯ k=1 k ¯k=1 ¯ k=1 k
¯ ¯
à !
n n!
= (définition) 00 = 1 (convention) 0! = 1 (convention)
k k! · (n − k)!
à ! à !
n n n ¡ ¢ n ¡ ¢
n n
= 2n k
X X
k
=
n −k k k (−1) = 0 (si n > 1)
k=0 k=0
à ! à ! à ! à ! r
n n n +1 p ³ n ´n n n 2 −2 ¡ n −k ¢2
+ = (si n > k) n! ∼ 2πn ∼ 2 en 2
k k +1 k +1 +∞ e k n−→+∞ πn
ESTACA 13
Annexe B. Bestiaire
¢n n ¡ ¢
n
x k y n−k
¡ X
x+y = k (binôme de Newton)
k=0
¢n n ¡ ¢
n
y k x n−k
¡ X
x+y = k (binôme de Newton)
k=0
1−z n+1
(
n si z 6= 1
k 1−z
X
z =
k=0 n +1 si z = 1
n−1
x n − y n = (x − y) x k y n−k−1
X
k=0
2n
x 2n+1 + y 2n+1 = x + y (−1)k x k y 2n−k
¡ ¢X
k=0
14 M ATHÉMATIQUES
Annexe C. Équivalents usuels
Annexe C
Équivalents usuels
ex −1 ∼ x ln(1 + x) ∼ x
0 0
x2
cos(x) ∼ 1 1 − cos(x) ∼
0 0 2
x3
sin(x) ∼ x x − sin(x) ∼
0 0 6
x3
tan(x) ∼ x tan(x) − x ∼
0 0 3
p p x
1+x ∼ 1 1+x −1 ∼
0 0 2
1 1 x
(1 + x) 3 ∼ 1 (1 + x) 3 − 1 ∼
0 0 3
′ ′
p p
′
ak x k ∼ a p ′ x p ak x k ∼ a p x p
X X
±∞ 0
k=p k=p
′ ′
p p
ak x k ak x k
P P
′
k=p ap′ x p k=p ap x p
∼ ′ ∼
q′ ±∞ bq ′ x q q ′
0 bq x q
bk x k bk x k
P P
k=q k=q
′ ′
p q
Ici p ′ > p, q ′ > q sont quatre entiers et ak X k , b k X k deux polynômes de R[X ] vérifiant
P P
k=p k=q
a p a p ′ b q b q ′ 6= 0.
ESTACA 15
Annexe C. Équivalents usuels
x2
ch(x) ∼ 1 ch(x) − 1 ∼
0 0 2
x3
sh(x) ∼ x sh(x) − x ∼
0 0 6
x3
th(x) ∼ x th(x) − x ∼ −
0 0 3
π π
Arccos(x) ∼ Arccos(x) − ∼ −x
0 2 2 0
x3
Arcsin(x) ∼ x Arcsin(x) − x ∼
0 0 6
x3
Arctan(x) ∼ x Arctan(x) − x ∼ −
0 0 3
x3
Argsh(x) ∼ x Argsh(x) − x ∼ −
0 0 6
x3
Argth(x) ∼ x Argth(x) − x ∼
0 0 3
p p
Arccos(x) ∼− sin(Arccos(x)) ∼− 2(1 − x) Argch(x) ∼ 2(x − 1)
1 1 1+
16 M ATHÉMATIQUES
Annexe D. Dérivées usuelles
Annexe D
Dérivées usuelles
x 7−→ ex R R ex
1
x 7−→ ln(x) ]0, +∞[ ]0, +∞[
x
x 7−→ x α ; α ∈ N R R αx α−1
x 7−→ x α ; α ∈ Z− R∗ R∗ αx α−1
³π ´ ³π ´ 1
x 7−→ tan(x) Rr + πZ Rr + πZ
2 2 cos 2 (x)
−1
x 7−→ cotan(x) R r πZ R r πZ
sin 2 (x)
ESTACA 17
Annexe D. Dérivées usuelles
−1
x 7−→ Arccos(x) [−1, 1] ] − 1, 1[ p
1 − x2
1
x 7−→ Arcsin(x) [−1, 1] ]−1, 1[ p
1 − x2
1
x 7−→ Arctan(x) R R
1 + x2
1
x 7−→ th(x) R R
ch 2 (x)
−1
x 7−→ coth(x) R∗ R∗
sh 2 (x)
1
x 7−→ Argch(x) [1, +∞[ ]1, +∞[ p
x2 − 1
1
x 7−→ Argsh(x) R R p
1 + x2
1
x 7−→ Argth(x) ] − 1, 1[ ] − 1, 1[
1 − x2
1
x 7−→ Argcoth(x) ] − ∞, −1[∪]1, +∞[ ] − ∞, −1[∪]1, +∞[
1 − x2
18 M ATHÉMATIQUES
Annexe E. Trigonométrie hyperbolique
Annexe E
Formulaire de trigonométrie
hyperbolique
ch(2a) + 1
ch(a) − sh(a) = e−a ch 2 (a) =
2
ch(2a) − 1
sh 2 (a) =
2
ch(a + b) = ch(a) ch(b) + sh(a) sh(b) ch(a − b) = ch(a) ch(b) − sh(a) sh(b)
sh(a + b) = sh(a) ch(b) + ch(a) sh(b) sh(a − b) = sh(a) ch(b) − ch(a) sh(b)
2 th(a)
ch(2a) = 1 + 2 sh 2 (a) th(2a) =
1 + th 2 (a)
µ ¶ µ ¶ µ ¶ µ ¶
a +b a −b a +b a −b
ch(a) + ch(b) = 2 ch ch cha − ch(b) = 2 sh sh
2 2 2 2
µ ¶ µ ¶ µ ¶ µ ¶
a +b a −b a +b a −b
sh(a) + sh(b) = 2 sh ch sh(a) − sh(b) = 2 ch sh
2 2 2 2
ESTACA 19
Annexe E. Trigonométrie hyperbolique
20 M ATHÉMATIQUES
Annexe F. Développements limités
Annexe F
Soient n ∈ N et α ∈ R.
x2 x3 xn
ex = 1 + x + + o xn
¡ ¢
+ +···+
2! 3! n!
x2 x4 x 2n
+ o x 2n+1
¡ ¢
ch(x) = 1 + + +···+
2! 4! (2n)!
x2 x4 x 2n
− · · · + (−1)n + o x 2n+1
¡ ¢
cos(x) = 1 − +
2! 4! (2n)!
x3 x5 x 2n+1
− · · · + (−1)n + o x 2n+2
¡ ¢
sin(x) = x − +
3! 5! (2n + 1)!
x3 x5 x 2n+1
+ o x 2n+2
¡ ¢
sh(x) = x + + +···+
3! 5! (2n + 1)!
1
= 1 − x + x 2 − x 3 + · · · + (−1)n x n + o x n
¡ ¢
1+x
1
= 1 + x + x2 + x3 + · · · + xn + o xn
¡ ¢
1−x
α α(α − 1) 2 α(α − 1) × · · · × (α − n + 1) n
x + o xn
¡ ¢
(1 + x)α = 1 + x+ x +···+
1! 2! n!
1 x x2 x3
+ o x3
¡ ¢
(1 + x) 2 = 1 + − +
2 8 16
1 x x2
+ o x2
¡ ¢
(1 + x) 3 = 1 + −
3 9
ESTACA 21
Annexe F. Développements limités
x2 x3 xn
− · · · + (−1)n−1 + o xn
¡ ¢
ln(1 + x) = x − +
2 3 n
x2 x3 xn
µ ¶
+ o xn
¡ ¢
ln(1 − x) = − x + + +···+
2 3 n
x3 x5 x 2n+1
− · · · + (−1)n + o x 2n+2
¡ ¢
Arctan(x) = x − +
3 5 2n + 1
x3 x5 x 2n+1
+ o x 2n+2
¡ ¢
Argth(x) = x + + +···+
3 5 2n + 1
1 x3 1 × 3 x5 1 × 3 × · · · × (2n − 1) x 2n+1
+ o x 2n+1
¡ ¢
Arcsin(x) = x + · + · +···+ ·
2 3 2×4 5 2 × 4 × · · · × (2n) 2n + 1
1 x3 1 × 3 x5 1 × 3 × · · · × (2n − 1) x 2n+1
µ ¶
π
+ o x 2n+1
¡ ¢
Arccos(x) = − x+ · + · +···+ ·
2 2 3 2×4 5 2 × 4 × · · · × (2n) 2n + 1
1 x3 1 × 3 x5 1 × 3 × · · · × (2n − 1) x 2n+1
− · · · + (−1)n + o x 2n+1
¡ ¢
Argsh(x) = x − · + · ·
2 3 2×4 5 2 × 4 × · · · × (2n) 2n + 1
x 3 2x 5 17x 7 62x 9
+ o x 10
¡ ¢
tan(x) = x + + + +
3 15 315 2835
x 3 2x 5 17x 7 62x 9
+ o x 10
¡ ¢
th(x) = x − + − +
3 15 315 2835
22 M ATHÉMATIQUES
Annexe G. Primitives usuelles
Annexe G
Primitives usuelles
Z
1 αx
eαx dx = αe +C , α ∈ R∗ R
Z
ch(x) dx = sh(x) +C R
Z
sh(x) dx = ch(x) +C R
Z
cos(x) dx = sin(x) +C R
Z
sin(x) dx = − cos(x) +C R
Z Z
1
1 − th 2 (x) dx = th(x) +C
¡ ¢
ch 2(x)
dx = R
Z Z
1
coth 2 (x) − 1 dx = − coth(x) +C R∗+ ou R∗−
¡ ¢
sh 2(x)
dx =
Z Z
1
1 + tan 2 (x) dx = tan(x) +C + nπ, 3π
¡ ¢ ¤π £
cos 2(x)
dx = Sur tout intervalle 2 2 + nπ , n ∈ Z
Z Z
1
dx = 1 + cotan 2 (x) dx = − cotan(x) +C
¡ ¢
sin 2(x)
Sur tout intervalle ]nπ, π + nπ[ , n ∈ Z
Z
1
dx = ln ¯tan x2 + π4 ¯ +C
¡¯ ¡ ¢¯¢ ¤ £
cos(x) Sur tout intervalle − π2 + nπ, π2 + nπ , n ∈ Z
Z
1
dx = ln ¯tan x2 ¯ +C
¡¯ ¡ ¢¯¢
sin(x) Sur tout intervalle ]nπ, π + nπ[ , n ∈ Z
ESTACA 23
Annexe G. Primitives usuelles
Z
x α+1
x α dx = α+1 +C , α ∈ RrZ R∗+
Z
x α+1
x α dx = α+1 +C , α ∈ Z− r {−1, 0} R∗+ ou R∗−
Z
x α+1
x α dx = α+1 +C , α∈N R
Z
1
x dx = ln(|x|) +C R∗+ ou R∗−
Z
1
1+x 2
dx = Arctan(x) +C R
Z
1
dx = 12 ln ¯ 1+x
¡¯ ¯¢
1−x 2 1−x +C
¯ ]−∞, −1[ , ]−1, 1[ ou ]1, +∞[
Z
p 1 dx = Argsh(x) +C R
1+x 2
Z
p 1 dx = Arcsin(x) +C ]−1, 1[
1−x 2
Z
p 1 dx = − Argch(−x) +C ]−∞, −1[
x 2 −1
Z
p 1 dx = Argch(x) +C ]1, +∞[
x 2 −1
Z
th(x) dx = ln(ch(x)) +C R
Z
coth(x) dx = ln(|sh(x)|) +C R∗+ ou R∗−
Z
¤ £
tan(x) dx = − ln(|cos(x)|) +C Sur tout intervalle − π2 + nπ, π2 + nπ , n ∈ Z
Z
cotan(x) dx = ln(|sin(x)|) +C Sur tout intervalle ]nπ, π + nπ[ , n ∈ Z
24 M ATHÉMATIQUES