Méthodologie de la Recherche
Expérimentale
‘’Plans d’expériences’’
Etude des facteurs
Pr. A. YAACOUBI
Laboratoire de Chimie Appliquée
Département de Chimie
[email protected]
METHODOLOGIE DE LA RECHERCHE EXPERIMENTALE
ETUDE DES FACTEURS
Matrices factorielles complètes
à deux niveaux
ETUDE DES FACTEURS
Etudier les facteurs retenus d'une
façon plus fine : interactions possibles
entre les différents facteurs.
Connaître les effets principaux et les effets
d’interaction
N X1 X2
Matrice d’expériences 1 - -
factorielles 22 : 2 + -
3 - +
4 + +
k=2 22 = 4 expériences
Matrice d’expériences 23 :
N X1 X2 X3
1 - - -
2 + - -
3 - + - k=3
4 + + - 23 = 8 expériences
5 - - +
6 + - +
7 - + +
8 + + +
Matrice d’expériences 24 :
N X1 X2 X3 X4 N X1 X2 X3 X4
1 - - - - 9 - - - +
2 + - - - 10 + - - +
3 - + - - 11 - + - +
4 + + - - 12 + + - +
5 - - + - 13 - - + +
6 + - + - 14 + - + +
7 - + + - 15 - + + +
8 + + + - 16 + + + +
N° X0 X1 X2 X1X2 Y
1 1 -1 -1 1 y1 y1 = b0 - b1 - b2
2 1 1 -1 -1 y2 y2 = b0 + b1 - b2
3 1 -1 1 -1 y3 y3 = b0 - b1 + b2
4 1 1 1 1 y4 y4 = b0 + b1 + b2
L0 = (+y1 + y2 + y3 + y4) / 4 = b0
L1 = (-y1 + y2 - y3 + y4) / 4 = b1
L2 = (-y1 - y2 + y3 + y4) / 4 = b2
Les effets des facteurs Ui et Uj sont dits
indépendants si l’effet du facteur Ui ne dépend
pas de la valeur prise par le facteur Uj
Les effets des facteurs Ui et Uj sont dits
dépendants si l’effet du facteur Ui dépend
de la valeur prise par le facteur Uj
+1 X2
y3 y4 X2 = + 1
b1+ = ( y4 – y3 ) / 2
X1
-1 +1
b1- = ( y2 – y1 ) / 2
y1 y2 X2 = - 1
-1
Si les effets de X1 et X2 sont indépendants
Alors
b1 + = b1 - b1 + - b1 - = 0 b1+ - b1- = ( y4 – y3 ) / 2 - ( y2 – y1 ) / 2
Sinon
b1 + = b1 - b1 + - b1 - = 0 b1+ - b1- = ( y4 - y3 - y2 + y1 ) / 2
{Fin-Si}
N° X0 X1 X2 X1X2 Y
1 1 -1 -1 1 y1 y1 = b0 - b1 - b2 + b12
2 1 1 -1 -1 y2 y2 = b0 + b1 - b2 - b12
3 1 -1 1 -1 y3 y3 = b0 - b1 + b2 - b12
4 1 1 1 1 y4 y4 = b0 + b1 + b2 + b12
L0 = (+y1 + y2 + y3 + y4) / 4 = b0
L1 = (-y1 + y2 - y3 + y4) / 4 = b1
L2 = (-y1 - y2 + y3 + y4) / 4 = b2
L3 = (+y1 - y2 - y3 + y4) / 4 = b12
b12 : effet d’interaction
N° X0 X1 X2 X1X2 Y
Deux facteurs à 2 niveaux
1 1 -1 -1 1 y1
2 1 1 -1 -1 y2
Matrice des effets :
3 1 -1 1 -1 y3
4 1 1 1 1 y4
4 combinaisons linéaires indépendantes Lj
4 Effets b0, b1, b2, b12
N X0 X1 X2 X3 X1X2 X1X3 X2X3 X1X2 X3 M
a
t
1 + - - - + + + - r
2 + + - - - - + + i
c
3 + - + - - + - + e
4 + + + - + - - -
d
5 + - - + + - - + e
6 + + - + - + - - s
7 + - + + - - + -
e
8 + + + + + + + + f
f
8 combinaisons linéaires indépendantes Lj e
t
8 Effets b0, b1, b2, b3, b12, b13, b23, b123 s
Matrice factorielle 24
16 combinaisons linéaires indépendantes Lj
16 Effets
b0
b1 , b2 , b3 , b4
b12, b13, b23, b14, b24, b34
b123, b124, b134, b234
b1234
Matrice factorielle 25 = 32 expériences
32 combinaisons linéaires Lj 32 Effets
b0
b1, b2, b3, b4, b5,
b12, b13, b23, b14, b24, b34, b15, b25, b35, b45,
b123, b124, b134, b234, b125, b135, b145, b235, b245, b345,
b1234, b1235, b1245, b1345, b2345,
b12345
Effets principaux et effets d’interaction :
b0 terme constant
bi effet principal
bij effet d’interaction du premier ordre
bijm effet d’interaction du deuxième ordre
bijmt effet d’interaction du troisième ordre
Exemple 1
A + B C
Domaine Expérimental
FACTEURS Niv (-) Niv (+)
U1 A A1 A2
U2 B B1 B2
Réponse expérimentale
1 : rendement (%)
Matrice d’expériences 22 Plan d’expérimentation
N X1 X2 N U1 U2
1 - - 1 A1 B1
2 + - 2 A2 B1
3 - + 3 A1 B2
4 + + 4 A2 B2
Plan d’expérimentation
N U1 U2 Rdt %
1 A1 B1 30
2 A2 B1 50
3 A1 B2 60
4 A2 B2 80
Réponse expérimentale
Matrice des effets
N° X0 X1 X2 X1X2 Y
1 1 -1 -1 1 y1 y1 = b0 - b1 - b2 + b12
2 1 1 -1 -1 y2 y2 = b0 + b1 - b2 - b12
3 1 -1 1 -1 y3 y3 = b0 - b1 + b2 - b12
4 1 1 1 1 y4 y4 = b0 + b1 + b2 + b12
L0 = (+y1 + y2 + y3 + y4) / 4 = b0
L1 = (-y1 + y2 - y3 + y4) / 4 = b1
L2 = (-y1 - y2 + y3 + y4) / 4 = b2
L3 = (+y1 - y2 - y3 + y4) / 4 = b12
N° X0 X1 X2 X1X2 Y
1 1 -1 -1 1 30 y1 = b0 - b1 - b2 + b12
2 1 1 -1 -1 50 y2 = b0 + b1 - b2 - b12
3 1 -1 1 -1 60 y3 = b0 - b1 + b2 - b12
4 1 1 1 1 80 y4 = b0 + b1 + b2 + b12
L0 = (+y1 + y2 + y3 + y4) / 4 = b0 = 55
L1 = (-y1 + y2 - y3 + y4) / 4 = b1 = 10
L2 = (-y1 - y2 + y3 + y4) / 4 = b2 = 15
L3 = (+y1 - y2 - y3 + y4) / 4 = b12 = 0
Diagramme d'interaction : Facteur A / Facteur B
RETOUR
Exemple 2
A + B C
Domaine Expérimental
FACTEURS Niv (-) Niv (+)
U1 Température (°C) 40 60
U2 Durée de réaction 1 2
Réponse expérimentale
1 : rendement (%)
Matrice d’expériences 22 Plan d’expérimentation
N X1 X2 N U1 U2
1 - - 1 40 °C 1h
2 + - 2 60 °C 1h
3 - + 3 40 °C 2h
4 + + 4 60 °C 2h
Plan d’expérimentation
N U1 U2 Rdt %
1 40 °C 1h 17
2 60 °C 1h 43
3 40 °C 2h 65
4 60 °C 2h 35
Réponse expérimentale
Matrice des effets
N° X0 X1 X2 X1X2 Y
1 1 -1 -1 1 y1 y1 = b0 - b1 - b2 + b12
2 1 1 -1 -1 y2 y2 = b0 + b1 - b2 - b12
3 1 -1 1 -1 y3 y3 = b0 - b1 + b2 - b12
4 1 1 1 1 y4 y4 = b0 + b1 + b2 + b12
L0 = (+y1 + y2 + y3 + y4) / 4 = b0
L1 = (-y1 + y2 - y3 + y4) / 4 = b1
L2 = (-y1 - y2 + y3 + y4) / 4 = b2
L3 = (+y1 - y2 - y3 + y4) / 4 = b12
N° X0 X1 X2 X1X2 Y
1 1 -1 -1 1 17 y1 = b0 - b1 - b2 + b12
2 1 1 -1 -1 43 y2 = b0 + b1 - b2 - b12
3 1 -1 1 -1 65 y3 = b0 - b1 + b2 - b12
4 1 1 1 1 35 y4 = b0 + b1 + b2 + b12
L0 = (+y1 + y2 + y3 + y4) / 4 = b0 = 40
L1 = (-y1 + y2 - y3 + y4) / 4 = b1 = -1
L2 = (-y1 - y2 + y3 + y4) / 4 = b2 = 10
L3 = (+y1 - y2 - y3 + y4) / 4 = b12 = - 14
Diagramme d'interaction : Température / Durée de réaction
RETOUR