100% ont trouvé ce document utile (2 votes)
4K vues15 pages

XENS 2018 Partie 1 - Math C

Ce document contient des informations mathématiques sur les chaînes de Markov. Il présente des définitions et démontre des propriétés concernant les matrices de transition, les mesures stationnaires et les propriétés des chaînes de Markov discrètes.

Transféré par

Zakaria Etude
Copyright
© © All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd
100% ont trouvé ce document utile (2 votes)
4K vues15 pages

XENS 2018 Partie 1 - Math C

Ce document contient des informations mathématiques sur les chaînes de Markov. Il présente des définitions et démontre des propriétés concernant les matrices de transition, les mesures stationnaires et les propriétés des chaînes de Markov discrètes.

Transféré par

Zakaria Etude
Copyright
© © All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd

ÉCOLES NORMALES SUPÉRIEURES MPSI-2018

MATHÉMATIQUES C - (ULCR)
Corrigé par Taoufiki said

1. Partie I

1.1.
(a) Soit x ∈ E. Pour tout y ∈ E, la familleX
de termes positifs [P (x, y)Q(y, z)]z∈E
est sommable, de somme P (x, y). Comme P (x, y) est une somme finie ( qui
y∈E
vaut 1 ), alors, la formule de Fubini est applicable et on a
X XX
(P Q)(x, z) = P (x, y)Q(y, z)
z∈E z∈E y∈E
XX
= P (x, y)Q(y, z)
y∈E z∈E
X X
= P (x, y) Q(y, z) = 1
y∈E z∈E

Ceci pour tout x ∈ E, d’où P Q est une matrice de transition.


(b) On fixe (x, t) ∈ E 2 . On a :
X
[(P Q)R](x, t) = (P Q)(x, z)R(z, t)
z∈E
XX
= P (x, y)Q(y, z)R(z, t)
z∈E y∈E

X
Pour tout y ∈ E, P (x, y)Q(y, z)R(z, t) = P (x, y)(QR)(y, t) < +∞ et
X z∈E
P (x, y)(QR)(y, t) = [P (QR)](x, t) < +∞, alors par la formule de Fubini, on
y∈E

1
P
peut permuter les , donc
X
[P (QR)](x, t) = P (x, y)(QR)(y, t)
y∈E
X X
= P (x, y) Q(y, z)R(z, t)
y∈E z∈E
XX
= P (x, y)Q(y, z)R(z, t)
y∈E z∈E
XX
= P (x, y)Q(y, z)R(z, t)
z∈E y∈E
= [(P Q)R](x, t)

Ceci pour tout (x, t) ∈ E 2 , d’où P (QR) = (P Q)R.


(c) Pour n = 0 , P 0 = I est une matrice de transition :
X
∀x , I(x, y) = I(x, x) = 1
y∈E

Supposons que P n est une matrice de transition. Par (1.1.a), P n+1 = P n P est
une matrice de transition.

1.2. X X
(a) Pour tout x ∈ E , µ(x)P (x, y) = µ(x) et µ(x) = 1, donc, par théorème
y∈E x∈E
de Fubini, on a XX XX
µ(x)P (x, y) = µ(x)P (x, y)
x∈E y∈E y∈E x∈E

On en déduit que
X XX
µP (y) = µ(x)P (x, y)
y∈E y∈E x∈E
XX
= µ(x)P (x, y)
x∈E y∈E
X X
= µ(x) P (x, y)
x∈E y∈E
= 1

donc µP ∈ P(E).
Montrons que (µP )Q = µ(P Q) :

2
X
[(µP )Q](y) = (µP )(x)Q(x, y)
x∈E
XX
= µ(z)P (z, x)Q(x, y)
x∈E z∈E
X X X
Or µ(z)P (z, x)Q(x, y) = µ(z) P (z, x)Q(x, y) = µ(z)(P Q)(z, y) et µ(z)(P Q)(z, y) =
x∈E x∈E z∈E
µ(P Q)(y) alors par la formule de Fubini, on a
XX XX
µ(z)P (z, x)Q(x, y) = µ(z)P (z, x)Q(x, y) = µ(P Q)(y)
x∈E z∈E z∈E x∈E

Ceci pour tout y ∈ E, d’où (µP )Q = µ(P Q).


(b) Montrons que P f : E → R est une fonction bornée :
Soit M ∈ R+ tel que ∀y ∈ E , |f (y)| ≤ M . Pour x ∈ E, on a :
X X
|P f (x)| ≤ P (x, y)|f (y)| ≤ M P (x, y) = M
y∈E y∈E

donc P f est bornée.


Montrons que µPX [f ] = µ[P f ] : X
Pour tout y ∈ E , |µ(y)P (x, y)f (x)| = µ(y) P (x, y)|f |(x) = µ(y)P |f |(y)
X x∈E x∈E
et µ(y)P |f |(y) = µ[P |f |], donc par théorème de Fubini, on a
y∈E

X
µP [f ] = (µP )(x)f (x)
x∈E
XX
= µ(y)P (y, x)f (x)
x∈E y∈E
XX
= µ(y)P (y, x)f (x)
y∈E x∈E
X X
= µ(y) P (y, x)f (x)
y∈E x∈E
X
= µ(y)P f (y)
y∈E
= µ[P f ]

3
(c) Montrons que (P Q)f = P (Qf ) :
Soit x ∈ E. On a, pour tout z ∈ E,
X X
|P (x, z)Q(z, y)f (y)| = P (x, z) Q(z, y)|f |(y)
y∈E y∈E
= P (x, z) (Q|f |) (z)
X
et P (x, z) (Q|f |) (z) = P (Q|f |)(x), donc par Fubini, on a :
z∈E
XX
[(P Q)f ](x) = P (x, z)Q(z, y)f (y)
y∈E z∈E
X X
= P (x, z) Q(z, y)f (y)
z∈E y∈E
X
= P (x, z)(Qf )(z)
z∈E
= P (Qf )(x)

ceci pour tout x ∈ E, d’où (P Q)f = P (Qf ). 1.3.


(a) On vérifie que P est une matrice de transition :
Soit x ∈ E. F (x, U1 ) est une variable aléatoire sur Ω à valeurs dans E, donc
X
P[F (x, U1 ) = y] = 1, c’est à dire
y∈E

X
P (x, y) = 1
z∈E

ceci pour tout x ∈ E, d’où P est une matrice de transition.


Soient n ∈ N et (x0 , ..., xn ) ∈ E n+1 . Montrons que :
n
Y
P[X0 = x0 , ..., Xn = xn ] = µ0 (x0 ) P (xi−1 , xi ).
i=1

Les variables X0 , U1 , ..., Un sont indépendantes, donc les variables X0 , F (x0 , U1 ), ..., F (xn−1 , Un )
le sont aussi, puis

P(X0 = x0 , X1 = x1 , ..., Xn = xn ) = P (X0 = x0 , F (x0 , U1 ) = x1 , ..., F (xn−1 , Un ) = xn )


= P (X0 = x0 ) P (F (x0 , U1 ) = x1 ) ...P (F (xn−1 , Un ) = xn )

Les U1 , ..., Un sont identiquement distribuées donc, pour tout (x, y) ∈ E 2 , on a

P (F (x, Uk ) = y) = P (F (x, U1 ) = y)

4
D’où

P(X0 = x0 , X1 = x1 , ..., Xn = xn ) = P (X0 = x0 ) P (F (x0 , U1 ) = x1 ) ...P (F (xn−1 , Un ) = xn )


= µ0 (x0 ) P (F (x0 , U1 ) = x1 ) ...P (F (xn−1 , U1 ) = xn )
n
Y
= µ0 (x0 ) P (xi−1 , xi )
i=1

(b) Soient n ≥ 0 , (x0 , ..., x − n) ∈ E n+1 et x ∈ E tels que

P[X0 = x0 , ..., Xn = xn ] > 0

Montrons que P[Xn+1 = x|X0 = x0 , ..., Xn = xn ] = P (xn , x) :

P[X0 = x0 , ..., Xn = xn , Xn+1 = x]


P[Xn+1 = x|X0 = x0 , ..., Xn = xn ] =
P[X0 = x0 , ..., Xn = xn ]
n
Y
µ0 (x0 ) P (xi−1 , xi )P (xn , x)
i1
= n
Y
µ0 (x0 ) P (xi−1 , xi )
i1
= P (xn , x)

(c) • Montrons par récurrence que :

∀n ≥ 0 , µn = µ0 P n

? Pour n = 0, on a, pour tout y ∈ E,


X
µ0 P 0 (y) = µ0 I(y) = µ0 (x)I(x, y) = µ0 (y)I(y, y) = µ0 (y)
x∈E

? Supposons que µn = µ0 P n et montrons que µn+1 = µ0 P n+1 :


Par Q1.2.a et H.R. on a :

µ0 P n+1 = (µ0 P n )P = µn P

5
Et pour tout y ∈ E,
X
µn P (y) = µn (x)P (x, y)
x∈E
X
= P(Xn = x)P(F (x, U1 ) = y)
x∈E
X
= P(Xn = x)P(F (x, Un+1 ) = y)
x∈E
X
= P(Xn = x)P(F (Xn , Un+1 ) = y|Xn = x)
x∈E
X
= P(Xn = x)P(Xn+1 = y|Xn = x)
x∈E
= P(Xn+1 = y)
= µn+1 (y)

Ceci pour tout y ∈ E, d’où µn+1 = µn P = µ0P n+1 .


• Supposons que µ0 P = µ0 . On montre par récurrence que ∀n ∈ N , µn = µ0 :
? Pour n = 0, c’est trivial.
? Si µn = µ0 , alors

µn+1 = µ0 P n+1 = (µ0 P n )P = µn P = µ0 P = µ0

(d) Soient n ≥ 0 et (x, y) ∈ E 2 tel que µ0 (x) > 0. On pose xn = y et x0 = x.

6
On a
X
P[Xn = y, X0 = x] = P[Xn = y, Xn−1 = xn−1 , X0 = x]
xn−1 ∈E
..
.
X X
= ... P[Xn = y, Xn−1 = xn−1 , ..., X1 = x1 , X0 = x]
xn−1 ∈E x1 ∈E
X X
= ... P[Xn =n , Xn−1 = xn−1 , ..., X1 = x1 , X0 = x0 ]
xn−1 ∈E x1 ∈E

X n
XY
= µ0 (x0 ) ... P (xi−1 , xi )
xn−1 ∈E x1 ∈E i=1

X n
XY X
= µ0 (x0 ) ... P (xi−1 , xi ) P (x0 , x1 )P (x1 , x2 )
xn−1 ∈E x2 ∈E i=3 x1 ∈E
| {z }
=P 2 (x0 ,x1 )
..
.
X
= µ0 (x0 ) P (xn−1 , xn )P n−1 (x0 , xn−1 )
xn−1 ∈E

= µ0 (x0 )P n (x0 , xn )

D’où
P[Xn = y, X0 = x]
P[Xn = y|X0 = x] = = P n (x0 , xn )
µ0 (x0 )
(e) Soient f : E → R une fonction bornée et M ∈ R+ tels que

∀x ∈ E , |f (x)| ≤ M

Montrons que µ0 [P n f ] = E(f (Xn )) : On a



 ∀x ∈ EX , |f (x)P(Xn = x)| ≤ M P(Xn = x)
 M P(Xn = x) = M < +∞
x∈E

donc E(|f (Xn )|) < +∞, d’où l’existence de E(f (Xn )).
L’existence de µ0 [P n |f |] permet d’utiliser le théorème de Fubini et intervertir les

7
P
signes dans les calculs suivants :
X
µ0 [P n f ] = µ0 (x)P n f (x)
x∈E
X X
= µ0 (x) P n (x, y)f (y)
x∈E y∈E
X X
= f (y) µ0 (x)P n (x, y)
y∈E x∈E
X X
= f (y) µ0 (x)P n (x, y)
y∈E x∈E , µ0 (x)>0
X X
= f (y) P[Xn = y|X0 = x]P(X0 = x) (Q.1.3.d)
y∈E x∈E , µ0 (x)>0
X
= f (y)P(Xn = y)
y∈E
= E(f (Xn ))

1.4. Montrons que πP = π.


Soit y ∈ E. On a :
X
πP (y) = π(x)P (x, y)
x∈E
X
= π(y)P (y, x)
x∈E
X
= π(y) P (y, x)
x∈E
= π(y)

Ceci pour tout y ∈ E, d’où πP = π. 1.5.


(a) Montrons par récurrence sur n ≥ 1 que la matrice de transition P n
est réversible par rapport à π :
• Pour n = 1, c’est trivial car P l’est. • Supposons que P n est réversible par

8
rapport à π. Pour (x, y) ∈ E 2 , on a
X
π(x).P n+1 (x, y) = π(x) P n (x, z).P (z, y)
z∈E
X
= π(x)P n (x, z).P (z, y)
z∈E
X
= π(z)P n (z, x).P (z, y)
z∈E
X
= P n (z, x). π(z)P (z, y)
| {z }
z∈E
=π(y)P (y,z)
X
= P n (z, x).π(y)P (y, z)
z∈E
= π(y)P n+1 (y, x)
Ceci pour tout (x, y) ∈ E 2 , d’où P n+1 est irréductible. (b) Soient n ≥ 1 et x ∈ E
tels que P n (a, x) > 0. Par hypothèse π(a) > 0, donc d’après la question précédente
π(x)P n (x, a) = π(a)P n (a, x) > 0, par suite, on a
P n (x, a) > 0 et π(x) > 0
(c) Soit x ∈ E. Par hypothèse, il existe n ∈ N∗ tel que P n (a, x) > 0. donc π(x) > 0
par la question précédente. (d) Montrons que P est irréductible :
Soit (x, y) ∈ E 2 . Il existe (n, m) ∈ N∗2 tel que
P n (a, x) > 0 , P m (a, y) > 0
d’après Q.1.5.b, on a : P n (x, a).P n (a, y) > 0, donc
X
P n+m (x, y) = P n (x, z).P n (z, y) + P n (x, a).P n (a, y) > 0
| {z } | {z }
z∈E\{a} ≥0 >0
2
Ceci pour tout (x, y) ∈ E , d’où P est irréductible.
1.6.
(a) Montrons que En (f ) = hf − P n f, f iπ .
Posons N = En (f )−hf −P n f, f iπ . La bornétude de f entraîne celle de (f −P n f )f ,
donc
X f 2 (x) f 2 (y)
En (f ) = [ + − f (x)f (y)]π(x)P n (x, y)
2
2 2
(x,y)∈E
et
X
hf − P n f, f iπ = π(x)[f 2 (x) − (P n f )(x)f (x)]
x∈E
X X X
= π(x)[f 2 (x) P n (x, y) − f (x) f (y)P n (x, y)]
x∈E y∈E y∈E

9
Par suite :
X  f 2 (x) f 2 (y) 
N = + − f (x)f (y) − f (x) + f (x)f (y) π(x)P n (x, y)
2

2
2 2
(x,y)∈E
1 X
= (f 2 (y) − f 2 (x))π(x)P n (x, y)
2 2
(x,y)∈E
1 X 2 1 X 2
= f (y)π(x)P n (x, y) − f (x)π(x)P n (x, y)
2 2
2 2
(x,y)∈E (x,y)∈E
1 XX 1 XX 2
= f 2 (y)π(x)P n (x, y) − f (x)π(x)P n (x, y)
2 x∈E y∈E 2 x∈E y∈E
1 XX 2 1 XX 2
= f (y)π(y)P n (y, x) − f (x)π(x)P n (x, y)
2 x∈E y∈E 2 x∈E y∈E
1X 2 X 1X 2 X
= f (y)π(y) P n (y, x) − f (x)π(x) P n (x, y) (par Fubini)
2 y∈E x∈E
2 x∈E y∈E
1 X 1 X
= f 2 (y)π(y) − f 2 (x)π(x)
2 y∈E 2 x∈E
1 1
= π[f 2 ] − π[f 2 ]
2 2
= 0

(b) Supposons que P f = f. On vérifie par une récurrence facile que P n f = f pour
tout n ≥ 1.
On a donc hf − P n f, f iπ = hf − f, f iπ = π[ 0] = 0. Par Q.1.6.a, on a En (f ) = 0,
donc
∀(x, y) ∈ E 2 , [f (x) − f (y)]2 π(x)P n (x, y) = 0
En particulier
∀y ∈ E , [f (a) − f (y)]2 π(a) P n (a, y) = 0
|{z} | {z }
>0 >0

D’où f (y) = f (a) , pour tout y ∈ E i.e. f est constante


µ(x)
(c) Soit µ ∈ P(E) tel que µP = µ. On pose f (x) = π(x) (par Q.1.5.c , π(x) > 0

10
pour tout x ∈ E.) Soit x ∈ E. On a
X µ(y)
P f (x) = P (x, y)
y∈E
π(y)
X µ(y)
= P (y, x)
y∈E
π(x)
1 X
= P (y, x)µ(y)
π(x) y∈E
1
= µP (x)
π(x)
1
= µ(x)
π(x)
= f (x)

Ceci pour tout x ∈ E, d’où P f = f , la question précédente permet de déduire que


f est constante de sorte qu’il existe c ∈ R tel que

∀x ∈ E , µ(x) = cπ(x)
X X
avec 1 = µ(x) = c π(x) = c, d’où µ = π.
x∈E x∈E
1.7.
(a) Montrer par récurrence sue n ∈ N∗ que P n (b, b) > 0 : • Pour n = 1, c’est
l’hypothèse.
• Si P n (b, b) > 0, alors
X
P n+1 (b, b) = P n (b, x)P (x, b) + P n (b, b)P (b, b) > 0
x∈E\{b}

Montrons que P k+n+l (x, y) ≥ P k (x, b)P n (b, b)P l (b, y) pour tout (x, y) ∈
E 2 , et pour tout k, n, l ∈ N∗ : On a :
X
P k+n+l (x, y) = P k (x, z)P n+l (z, y) + P k (x, b)P n+l (b, y)
z∈E\{b}

≥ P k (x, b)P n+l (b, y)

de même P n+l (b, y) ≥ P n (b, b)P l (b, y), d’où l’inégalité cherchée.
(b) Montrons que P 2 est irréductible :
Soit (x, y) ∈ E 2 . La matrice P est irréductible (Q.1.5.d) donc il existe (k, l) ∈ N∗2
tel que
P k (x, b) > 0 et P l (b, y) > 0

11
On pose n = k + l. Par Q.1.7.a, on a P n (b, b) > 0 et

(P 2 )k+l (x, y) = P k+n+l (x, y) ≥ P k (x, b)P n (b, b)P l (b, y) > 0

Ceci pour tout (x, y) ∈ E 2 , d’où P 2 est irréductible.


(c) Soit f : E → R une fonction bornée telle que P f = −f . On a P 2 f = P (P f ) =
P (−f ) = −P f = f , comme P 2 est irréductible alors f est constante (Q.1.6.b)
telle que ∀x ∈ E , f (x) = c.
Soit x ∈ E. On a :
X X
c = f (x) = −P f (x) = − P (x, y)f (y) = −c P (x, y) = −c
y∈E y∈E

donc c = 0 puis f (x) = 0 pour tout x ∈ E.


1.8. Ici, on utilisera l’identification f = (f (1), ..., f (d)).
(a) Pour (f, g) ∈ Rd × Rd , on écrit
d
X
hf, giπ = π[f g] = π(k)f (k)g(k)
k=1

C’est clairement, une forme bilinéaire, symétrique, définie (∀k , π(k) > 0) et
positive, donc h., .iπ un produit scalaire sur Rd .
(b) Par définition, on vérifie facielement que

∀(f, g) ∈ Rd × Rd , P (αf + g) = αP (f ) + P (g)

Par Q.1.2.b (et sans puisque c’est le cas fini), on a ∀f ∈ Rd , P f est borné
donc l’application f 7→ P f est un endomorphisme de Rd .
On vérifie qu’il est symétrique pour le produit scalaire h., .iπ :

12
hP f, giπ = π[P f.g]
Xd
= π(i)P f (i)g(i)
i=1
Xd d
X
= π(i) P (i, j)f (j)g(i)
i=1 j=1
d X
X d
= π(i)P (i, j)f (j)g(i)
i=1 j=1
d X
X d
= π(j)P (j, i)f (j)g(i)
j=1 i=1
d
X d
X
= f (j) π(j)P (j, i)g(i)
j=1 i=1
d
X
= f (j)P g(j)
j=1
= π[f.P g]
= hf, P giπ
(c) Soient λ ∈( P ) , f un vecteur propre de P associé à λ et k ∈ {1, ..., d}
tel que |f (k)| = max |f (i)|. On a f 6= 0 donc |f (k)| > 0. et P f = λf donc
1≤i≤d
Xd
λf (k) = P f (k) = P (k, j)f (j), donc
j=1

d
X d
X
λf (k) = λf (k) = P (k, j)f (j) = P (k, j)f (j) = λf (k)
j=1 j=1

donc λ = λ car f (k) 6= 0.


d
X d
X
D’autre part, on a : |λ.f (k)| ≤ |P (k, j)f (j)| ≤ |f (k)| P (k, j) = |f (k)| donc
j=1 j=1
−1 ≤ λ ≤ 1. car |f (k)| > 0
Finalement, λ 6= −1 car P f = −f entraîne que f = 0 (Q.1.7.c), ce qui est
absurde.
d
X d
X
(d) Pour tout i = 1, ..., d , P b1 (i) = P (i, j)b1 (j) = P (i, j) = 1, donc b1
j=1 j=1

13
est un vecteur propre de P associé à la valeur propre 1. Par Q.1.6.b, P f = f
implique que f est constante, donc l’espace propre de P associé à 1 est la droite
vect(b1 ), d’où 1 est une valeur propre de multiplicité 1 pour P .
(e) Soit f : E → R une fonction. On remarque que π[f ] = hf, b1 iπ et que
∀n ∈ N∗ , π[P n f ] = hP n f, b1 iπ = hf, P n b1 iπ = hf, b1 iπ = π[f ]
L’endormorphisme P est réel et symétrique, par théorème spectral, il est ortho-
gonalement diagonalisable, de sorte qu’il existe b2 , ..., bd des vecteurs associés aux
valeurs propres λ2 , ..., λd ∈] − 1, 1[ (car λ1 = 1 est simple) tels que (b1 , ..., bd ) est
une base orthonormée de Rd .
On pose λ = max(|λ2 |, ..., |λd |) ∈ [0, 1[. Pour n ∈ N∗ , on a :
d
X
P nf = hP n f, bi iπ bi
i=1
Xd
= hf, P n bi iπ bi
i=1
Xd
= λni hf, bi iπ bi
i=1
d
X
= π[f ]b1 + λni hf, bi iπ bi
i=2

donc
d
X
P n f − π[f ]b1 = λni hf, bi iπ bi
i=2

Par suite :
d
X
n
kP f − π[f ]b1 k2π = |λi |2n hf, bi i2π
i=2
d
X
n
≤ λ hf, bi i2π
i=2
= λ kf − π[f ]b1 k2π
n

(f ) On observe que pour tout g :→ R, on a


! 12 ! 21
X X
kgkπ = π[g 2 ] = π(y)g 2 (y) ≥ π 2 (y)g 2 (y)
y∈E y∈E

14
donc ∀x ∈ E , π(x)|g(x)| ≤ kgkπ .
On pose f = µπ0 . Soit x ∈ E. Par Q.1.3.c, on a
X
µn (x) = µ0 P n (x) = µ0 (y).P n (y, x)
y∈E

Comme
X µ0 (y)
P n f (x) = .P n (x, y)
y∈E
π(y)
1 X
= µ0 (y).P n (y, x)
π(x) y∈E
µn (x)
=
π(x)

alors µn (x) = π(x).P n f (x). On a aussi

π(x).π[f ]b1 (x) = π(x).π[f ] = π(x)

donc

|µn (x) − π(x)| = π(x).|P n f (x) − π[f ]b1 (x)|


≤ kP n f − π[f ]b1 kπ
≤ λn kf − π[f ]b1 kπ

Ceci est pour tout x ∈ E, d’où C = k µπ0 − π[ µπ0 ]b1 kπ convient.

15

Vous aimerez peut-être aussi