A propos de ce livre

Ceci est une copie numérique d’un ouvrage conservé depuis des générations dans les rayonnages d’une bibliothèque avant d’être numérisé avec
précaution par Google dans le cadre d’un projet visant à permettre aux internautes de découvrir l’ensemble du patrimoine littéraire mondial en
ligne.
Ce livre étant relativement ancien, il n’est plus protégé par la loi sur les droits d’auteur et appartient à présent au domaine public. L’expression
“appartenir au domaine public” signifie que le livre en question n’a jamais été soumis aux droits d’auteur ou que ses droits légaux sont arrivés à
expiration. Les conditions requises pour qu’un livre tombe dans le domaine public peuvent varier d’un pays à l’autre. Les livres libres de droit sont
autant de liens avec le passé. Ils sont les témoins de la richesse de notre histoire, de notre patrimoine culturel et de la connaissance humaine et sont
trop souvent difficilement accessibles au public.
Les notes de bas de page et autres annotations en marge du texte présentes dans le volume original sont reprises dans ce fichier, comme un souvenir
du long chemin parcouru par l’ouvrage depuis la maison d’édition en passant par la bibliothèque pour finalement se retrouver entre vos mains.

Consignes d’utilisation

Google est fier de travailler en partenariat avec des bibliothèques à la numérisation des ouvrages appartenant au domaine public et de les rendre
ainsi accessibles à tous. Ces livres sont en effet la propriété de tous et de toutes et nous sommes tout simplement les gardiens de ce patrimoine.
Il s’agit toutefois d’un projet coûteux. Par conséquent et en vue de poursuivre la diffusion de ces ressources inépuisables, nous avons pris les
dispositions nécessaires afin de prévenir les éventuels abus auxquels pourraient se livrer des sites marchands tiers, notamment en instaurant des
contraintes techniques relatives aux requêtes automatisées.
Nous vous demandons également de:

+ Ne pas utiliser les fichiers à des fins commerciales Nous avons conçu le programme Google Recherche de Livres à l’usage des particuliers.
Nous vous demandons donc d’utiliser uniquement ces fichiers à des fins personnelles. Ils ne sauraient en effet être employés dans un
quelconque but commercial.
+ Ne pas procéder à des requêtes automatisées N’envoyez aucune requête automatisée quelle qu’elle soit au système Google. Si vous effectuez
des recherches concernant les logiciels de traduction, la reconnaissance optique de caractères ou tout autre domaine nécessitant de disposer
d’importantes quantités de texte, n’hésitez pas à nous contacter. Nous encourageons pour la réalisation de ce type de travaux l’utilisation des
ouvrages et documents appartenant au domaine public et serions heureux de vous être utile.
+ Ne pas supprimer l’attribution Le filigrane Google contenu dans chaque fichier est indispensable pour informer les internautes de notre projet
et leur permettre d’accéder à davantage de documents par l’intermédiaire du Programme Google Recherche de Livres. Ne le supprimez en
aucun cas.
+ Rester dans la légalité Quelle que soit l’utilisation que vous comptez faire des fichiers, n’oubliez pas qu’il est de votre responsabilité de
veiller à respecter la loi. Si un ouvrage appartient au domaine public américain, n’en déduisez pas pour autant qu’il en va de même dans
les autres pays. La durée légale des droits d’auteur d’un livre varie d’un pays à l’autre. Nous ne sommes donc pas en mesure de répertorier
les ouvrages dont l’utilisation est autorisée et ceux dont elle ne l’est pas. Ne croyez pas que le simple fait d’afficher un livre sur Google
Recherche de Livres signifie que celui-ci peut être utilisé de quelque façon que ce soit dans le monde entier. La condamnation à laquelle vous
vous exposeriez en cas de violation des droits d’auteur peut être sévère.

À propos du service Google Recherche de Livres

En favorisant la recherche et l’accès à un nombre croissant de livres disponibles dans de nombreuses langues, dont le frano̧ais, Google souhaite
contribuer à promouvoir la diversité culturelle grâce à Google Recherche de Livres. En effet, le Programme Google Recherche de Livres permet
aux internautes de découvrir le patrimoine littéraire mondial, tout en aidant les auteurs et les éditeurs à élargir leur public. Vous pouvez effectuer
des recherches en ligne dans le texte intégral de cet ouvrage à l’adresse [Link]
MAR 9 1944
 117

‫قرطبة وبعض البساتن وينور اللوز البكير ويطيب أول الاتج‬

‫وفيه يدخر ماء المطر في اجباب وفي الشهر الذي يلي فلا‬
‫يتغيره ويقلع الجمار ويغرس القرع البكير والبادنجان على‬
‫بساتين الزبل ويزرع الكراث ويخدم سنة ثم يقلع ويزرع‬
‫الثوم ثم ينقل في أغشت وفيه يزرع الخشخاش الأبيض‬
| ، ‫والله أعلم وأحكم لا رب غيره ولا خير الا خيره‬
، ‫تم کتاب غريب في تفصيل الازمان ومصلح الابدان‬
a) man. ‫بتغيير‬
tabulas neque ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
Floret albear, et incipit narcissus in quibusdam montibus
Cordube et quibusdam ortis, et florent amigdale primitive ,
et bona fiunt prima citra. Et in ipso reponitur aqua
pluvie in cisternis , et in mense qui sequitur eum , et non
mutatur nec corrumpitur, et plantantur cucurbite primitive
et melongie super podia fimi, et seminantur porri, et ope
rantur per annum , deinde permutantur in Augusto. Et in
ipso seminatur papaver albus et eradicantur aliumar 3 (id est
radices palme silvestris).

1) L . reponuntur. 2) Le texte arabe montre qu'il manque ici quel.

que chose , p. c. : eradicantur, et seminantur cepe, deinde , etc. 3) L .
alliumar.
 116

‫ فيه للعجم عيد رفع فيه يکی الحواري الانجیلی‬۴۷

‫ فيه للعجم عيد يعقوب الحواری المعروف باخ المسيح‬۲۸
، ‫وقبره ببيت المقدس‬
‫و فيه للعجم عيد مقتل الأطفال بمدينة بيت لحم على‬
، ‫یدی فرودسه الملك أن بلغه عن ولادة المسيح‬
‫ ومقبرتهاه برومة ويسمونهاء‬، ‫م فيه للعجم عيد أوقائية‬
،‫شهيدا‬
‫ام فيه للعجم عيد کامية المقتولة بريهة ويسمونهاء‬
، ‫شهيدا‬

‫وفي هذا الشهر ينور البهار ويبدا النرجس في بعض جبال‬

‫ (ه‬Man . ‫هدروس‬. ( Man. ‫ والدة‬. ( Man. ‫اوقاتية‬. d) Man.
‫ومقبرته‬. ‫ (ه‬Man . ‫ويسمونه‬. ‫ (م‬lan. ‫ کلمية‬. g ) Man . ‫ويبد‬.
| XXVII. In ipso est festum assumptionis ' Iohannis apostoli
et evangeliste.
XXVIII. In eo est Latinis festum Iacobi apostoli qui dictus
est frater Christi. Et sepulchrum eius est in Ierusalem .
XXIX . In ipso est Latinis festum interfectionis infantium
in civitate Betleem per manus Herodis regis , cum pervenit
ad eum de nativitate Christi Domini. Cogitavit ergo per in
terfectionem eorum interficere eum inter eos.
XXX. In ipso est Latinis festum Eugenie interfecte. Et
sepulchrum eius est Rome.
XXXI. In ipso est christianis festuin Columbe interfecte
in civitate Rubucus (in alio Senonia ) , et est martyr, et fes
tum eius est in Casis Albis prope Kerilas in monte Cordube.
Et in summa huius mensis, ex eis que non applicantur ad
1) L . a de plus: eius.
 115

‫ فبه نوء الهنعة و ثلث ليال وهو محمود وتدالمع النعائم‬۳۳

، ‫وهو أول أنواء الشتا ومطره يسمى ربيعا‬
۲۳

‫ فسبه عيد ميلاد عيسى المسيح وهومن أعظم‬۳۰

،‫أعيادهم‬
‫ أستابن الذي كان مقبرته ببین‬، ‫ فيه للعجم عيد‬۲۹
، ‫المقدس ويسمونه *بكير الشهداء‬

a) Man. ängidl. 6) [Link]. c) Ce mot manque dans le man.

4( man . ‫كبير الشهيد‬. ‫ا‬

In ipso est noe alhanati , et nominatur alteiati 2, et dici

tur quia est arcus geminorum quo sagittant 3 brachium leonis.
Et noe eius est tribus noctibus, et est laudabilis. Et oritur
alnaim * cum crepusculo matutino opposita ei. Et est prin
cipium anoe hyemis , et nominatur pluvia eius vernalis.
XXIII.
XXIV .
XXV. In ipso est Latinis festum nativitatis Christi super
quem sit salus. Et est ex maioribus festivitatibus eorum .
XXVI. In ipso est festum Stephani diaconi et est primus
martyr. Et sepulchrum eius est in Ierusalem , et festum eius
est in ecclesia Alseclati5 (id est planiciei).

1( L . alheanahati . 2) Alteration de ‫الذكایی‬. ( L . sagittat.

4) L . alnaun. 5 ) C 'est-à -dire älkomde..
 114

، ‫فيه تكتل الشمس برج الجدي بالممتکن‬

>
، ‫ما فيه للعجم ظهوره مريم أم عيسيا‬

‫ت‬
-
‫ برج الجديه على مذهب‬، ‫" فيه باكستن الشمس‬
. ، ‫السندوند‬

a ) lan . ‫ ظهر‬. ( Man. ‫ عيس‬. ‫ (ه‬Le man. n 'a que l'article , sans
umami d) Ce mot manque dans le man .

XVII. In ipso permutatur Sol de Sagittario ad Capricor

num per experimentatorem .
XVIII. In ipso est festum apparitionis Marie matris Iesu
super quam sit salus. Et festum eius est in Catluira.
XIX .
XX .
XXI. In ipso descendit Sol in signum Capricorni secun
dum intentionem Sindi Indi. Et in ipso est festum Thome
apostoli. Et interfectio eius in India.
XXII. Ortus anaim cum crepusculo matutino. Et hec est
OOO
forma eius 0000
OO
Occasus alhanati 1 hora crepusculi matutini. Et hec est
OO
forma eius

1) L . alnahati.
 143

| ‫ اول سموم الشتا عشرون منه وعشرون من ينير‬۱۳

* ‫ فيه للعاجسم عيد يشتشه وابوندشة الشهيدين‬۱۴

، ‫المقبورين ببيت المقدس‬
‫ها النهار فيه من تسع وثلت والليل من * أربع عشرة له‬
‫ولين وهو أقصر يوم في السنة ويغيب انشغف اذا مضی‬
،‫من الليل ساعة وشر ونصف ويطلع الفجر عند مثله‬
‫ ارتفاع الشمس فيه نصف النهار ثمانية وعشرون درجة‬۱۶
،‫وثان وظل كل شيء مثله ومثل خمسة أسداسه‬
‫ (ه‬Man. ‫يشنش‬. ( Man. ‫واوبدش‬. ( Man. ‫الشهدين‬. d) Man.
‫اربعة عشر‬. ( Mana ‫ثمانية‬ ( Man. ‫ خمس‬.
XI.
XII. Principium venenosorum hyemis , et sunt quadraginta
dies, viginti huius mensis et viginti eius qui est post ipsum .
XIII.
XIV. In ipso est Latinis festum Iusti et Habundi marty
rum interfectorum in Ierusalem .
XV. Dies in eo est ex novem horis et tercia , et est bre
vior dies in anno , et nox est ex quattuordecim horis et
duabus terciis , et est longior nox in anno. Et occidit cre
pusculum vespertinum quando preterit hora et decima et
medietas decime. Et oritur crepusculum matutinum quando
remanet de nocte equale ei.
XVI. Altitudo Solis in eo in meridie est viginti duo gra
dus et due tercie. Et umbra omnis rei in eo est equalis ei
et quinque sextis eius.
. 15
 112

‫و فيه نوء الميزان ست ليال وهو اخر مطر الحلو وهو‬

‫محمود غزير الخير ويطلع الشولة وهو قلب الشتا وشدة كلبه‬
، ‫وفيه للعجم عید تقادية المقبورة بطليطلة‬
‫ فيه للعجم عيده اولالية المقتولة وقبرها بماردة وبيسمونها ا‬..
، ‫شهيدا‬
a) Ce mot manque dans le man. ) Man . ‫ويسموها‬.
VI.
VII.
VIII.

IX. Ortus axula (xeula ) cum crepusculo matutino. Et

hec est forma eius o o
Occasus alhacha hora crepusculi matutini. Et hec est

forma eius o
In ipso est noe almeisen et est alhaca ' super caput ge
minorum . Et noe eius est sex noctibus, et est postremus
pluvie tardantis , et est noe laudabilis , exuberans, et oritur
axula opposita ei cum casu alhaca ' apud crepusculum matu
tinum , et est cor hyemis et vehementia canicularitatis eius.
Et in ipso est Latinis festum Leocadie sepulte in Toleto. Et
festum eius est in ecclesia sancti Cipriani in Corduba.
X . In ipso est christianis festum Eulalie interfecte, et
sepulchrum eius est in Emerita . Et nominant eam martyrem .
Et festum eius est in villa Careilas prope Cordubam .
1) L. alhahaca.
 111

‫ا النهار من تسع ساعات ونصف والليل من أربع عشرة أ‬

‫ونصف ويغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة وشخس‬
‫ ويثار فيه على دخول‬، ‫ويطلع الفجر اذا بقي منها مثله‬
‫الحمام ويوكل فيه الثنيه من الحملان وفراخ الحمام ومن‬
‫الفاكهة الجوز والتين والتمر ويحذر فيه لحوم البقر والماعز‬
‫وبعذر فيه شرب الماء بعد النوم فانه يولد الماء الأصفر‬
‫ويورث النفخ الرقي ويتمد فيه استعمال الجماع وشمر الطيب‬
، ‫ويجتنب فيه اكل الكرنب‬
‫ ارتفاع الشمس فيه تسع وعشرون درجة وثلثان وطل‬:
، ‫كل شيء مثله ومثل ثلثة أرباعه‬
3
4
5

a) Man. äslow. 0) Man. püs. c) Ce qui suit ici appartient sans

doute aux remarques préliminaires sur le mois de décembre. d ) Man.
‫الثانی‬. ( Man. ‫فی‬. ( Man، ‫ شوم‬. 8( man. ‫ثلت اربعه‬
1. Dies in eo est ex novem horis et medietate , et nox
ex quattuordecim horis et medietate. Et occidit crepusculum
vespertinum quando preterit de nocte hora et sexta , et oritur
crepusculum matutinum quando remanet de nocte equale ei.
II. Altitudo Solis in eo in meridie est viginti novem gra
dus et due tercie. Et umbra omnis rei in meridie est equa
lis ei et tribus quartis eius.
III.
IV .
 110

‫شهر دجنبر‬
، ‫وهو بالسريانية كانون الأول وبالقبطية كبيکنه‬
‫ وبرج القوس وله من المنازل لت الشولة‬۳۱ ‫عدد أيامه‬
‫والنعائم والبلدة وهو من فصل الشتا ومزاجه البرد والرطوبة‬
‫ وأفضل ما استعمل فيه‬،‫ومشاكلتها لطبع الماه وسلطانه للبلغم‬
‫من المطاعم والمشارب والحركات والمساكن ما كان مسخنا‬
‫محللا وملطفا للفصول وهذا الفصل يوافق أصحاب الأمزجة‬
‫الحارة اليابسة والاسنان النامية وينافر الاسنان الباردة الرطبة‬
، ‫والاسنان المتناهية وليس يصلح فيه دواء ولا الفصد‬
a ) Man . ‫ كيتك‬. ‫ (ن‬Dans le man . ‫ يها‬, au lieu de « . c ) Man .

MENSIS DECEMBER
latine, et est siriace Kenun primus, et egyptiace Keiek . Et
habet ex epacta sex , et est aquosus.
Numerus dierum eius est triginta unus dies et quarta diei.
Et signum eius est Sagittarius. Et habet ex mansionibus
terciam axule et anaim et albelda. Et est ex tempore hye
mis , et complexio eius est frigus et humiditas. Et similitudo
eius est nature aque. Et dominium eius est flegma. Et
melius quod administratur in eo , ex cibariis et potibus et
motibus et habitaculis, est quod est calefaciens et resolvens
superfluitates. Et hoc tempus est conveniens habentibus
complexiones calidas et siccas et etatibus crescentibus, et est
inconveniens habentibus complexiones frigidas et humidas ',
et etatibus que sunt in statu ; et non est aliqua hora conve
niens medicine, nec extractioni sanguinis.
1) L. humiditas.
 109

، ‫ فيه للعجم عيد أندريسه المقبور بارض الروم‬۳۰

‫وفي هذا الشهر قلب الزريعة وعمومها وفيه يجمع البلوط‬
‫والقسطل وحب الآس ويعمل شرابه وفيه يسقط ورق الثمار‬
‫وتنقطع بقول الصيف كالقرعه * والباذنجان واللوبياء والرجلة‬
‫والبقلة اليمانية ويكثر بقول الشتا کالكرنبة واللغته والسلف‬
‫والجزر والكراث والفجل وفيه تجمع القصب ويعقد الغول‬
‫الخريفي الذي يغرس في اغشت ويغطا الخضرة والاترنج‬
، ‫والموز والياسمين لئلا يضر بها لليد وفيه يجمع نوار الزعفران‬
‫ (ه‬Man. ‫ ; ادریس‬sur la marge ‫ اندریز‬. ‫ش‬. ( Man . ‫ كقرع‬, mais
avec la correction Epäls . c) Dans le man . ces trois mots n 'ont pas
l'article et le second est écrit ‫ولبیا‬. d) le premier ‫ ک‬mnanque dans
le man. ‫ (ه‬Man . ‫والافت‬. ‫ (م‬Nan . ‫وعقد‬.
XXX. In ipso est Latinis festum apostoli Andree mar
tyris interfecti in civitate Patras, ex regione Achagie, de terra
Romanorum . Et festum eius est in villa Tarsil filii Mughisa ,
Et in summa huius mensis , ex eis que non applicantur
ad tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
In ipso est cor seminandi et comunitas 2 eius. Et in ipso
colliguntur glandes et castanee et grana mirti, et fit sirupus
eius. Et in ipso cadunt folia arborum , et absciduntur holera
estatis , sicut cucurbita et melongia et faseoli et portulaca et
holus (id est bilti 3) aliamenia 4 et ozimum , et multiplicantur
holera hyemis , sicut caules et sicla et napi et baucie et porri
et rafanus. Et in ipso colliguntur arundines, et coagulantur
fabe autumnales, et plantantur in Augusto . Et in ipso coo
periuntur viridia , et citrus et musa et sambacus, ut non
noceat eis pruina. Et in ipso colliguntur flores croci.
1) L . et in. 2) L . comitatis. 3) C'est-à-dire blitum . 4) L. alia meniu .
 108

‫ فيه للعجم عيد فقندشه وصاحبة المقبورين في حوز‬۲۹

- obow
į a) Man . güclië watës . 6) Le texte latin place avec raison la
ête do ces deux saints sous le 27.
XXV. In ipso est festum Innucericie (?) martyris.
XXVI. Ortus cordis cum crepusculo matutino. Et hec est
forma eius 0 0 0
Occasus aldebaran hora crepusculi matutini. Et hec est
oo
forma eius
us 0

In ipso est noe aldebaran tribus noctibus. Et nominatur

aldebaran propterea quod est post athoraie , et est principium
pluvie 1 tardantis. Et noe eius est illaudabilis, et Arabes
quidem vituperant eam . Et oritur cor oppositum ei. Et
oritur cum ea vultur cadens. Et hec hora apud Arabes est
principium partus camelarum , et partus earum est illaudabi
lis propter paucitatem lactis et plantarum . Et quod nascitur
in eo nominatur robahan .
XXVII. In ipso latinis est festum Facundi et Primitivi
sepultorum in eo quod est circa Legionem .
XXVIII.
XXIX. In ipso christianis est festum Saturnini martyris.
Et festum eius est in Candis in villa Cassas Albas, prope
villam Kerillas ?.
1) L. pluvia . 2) L. Berillas; cf. p. 112, dern . l., p . 116 , avant-dern . I.
 107
‫ فيه يطلع النسر الواقع ويقع أول الجليد وتكن منه‬٣
، ‫الشعر التيه أحرقها الجليد‬
‫ فيه للعجم عيد کابيلية وصاحبتها المقتولات بمدينة‬۳۳
‫رومة وفيه تدخل الايام البلق وهي أربعون يوما عشرون‬
،‫منهاة وعشرون بعدها‬
‫و فيه للعجم عيد کلمنته اسقف رومة الثالث بعد‬
، ‫الحواری فاطرش * قتله تریان قيساره‬
۲۴

a ) Man. Susi. b ) La rédaction arabe est ici incorrecte , ou quelques

mots y manquent; comparez le texte latin. c) Man. Cicials . d) Man .
‫قبله برمان وقيسار‬.
XXI. In ipso oritur vultur cadens, et cadit principium
pruine. Et ante hoc cooperiuntur ab ea arbores et viridia
que adhurit pruina.
XXII. In eo ingrediuntur dies albulk , et sunt quadraginta
dies , ex quibus viginti sunt ante noctes nigras , et viginti
post noctes nigras. Noctes igitur nigre sunt in eo quod est
inter noctes albuloc ! Et in ipso est festum Cecilie et so
ciorum eius interfectorum in civitate Roma. Et festum eorum
est in monasterio sancti Cipriani in Corduba .
XXIII. In ipso est christianis festum Clementis, episcopi
romani tercii post apostolum Petrum , quem interfecit Traia
nus Cesar. Et festum eius est in villa Ibtilibes.
XXIV. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
preterit de nocte hora et sexta. Et oritur crepusculum ma
tutinum quando remanet de nocte equale ei.

1) L . albuloe.
 106

‫! فيه على مذهب شاب البحر يكون نوء حندیس‬

، ‫فينغلقه البكر وترتفع السفن‬
‫ المقتول على يدي ديونه‬، ‫ما فيه للعجم عيد أجلج‬
، ‫الوالي بقرطبة بكنيسية الاسری‬
‫و فيه تكتل الشمس برج القوس على مذهب السندند‬
، ‫ للعجم عید رمان بانطاكية‬f‫وفيه‬
‫ فيه للعجم عيد قرشبين المقبور في الدير بجوئی‬.
‫مدينة أسنجة‬
a)man. ‫یکن‬. ( Man. ‫ ;فيتغلق‬cf. le Glossaire sur Beladzori. ‫ (ه‬Man ,
‫احلم‬, d) man . ‫ ; دينون‬il s'appelait Dion . ‫ (ه‬Man . ‫بكنسيند‬. ‫ (م‬Nan .
‫وفي‬. g ) Le man . repete : ‫على‬ ‫وفيه تكتل الشمس القوس‬
‫مکعب السندهند‬.

XVII. In ipso , secundum intentionem ambulantium per

mare, est noe candis . Quare clauditur mare et removentur
naves. Et in ipso est latinis festum .
XVIII. In ipso est christianis festum Asisclia, interfecti
per manus Dionis 3 'prefecti Cordube. Et sepultura eius est
in ecclesia carceratorum , et per illud nominatur ecclesia . Et
festum eius est in ecclesia facientium pergamena in Corduba,
et in monasterio Armilat.
XIX . In ipso descendit Sol in signum Sagittarii secundum
intentionem Sindi Indi. Et in ipso est christianis festum
Romani monachi interfecti in civitate Antiochia .
XX. In ipso est christianis festum Crispini sepulti in mo
nasterio quod est in sinistro civitatis Astige.

1) L . caudis. 2) L. Asicli; mieux Aciscli. 3) L. Divium ; voyez

note d .
 105

‫مطره نوء الثريا في الوسمی ومطر نوع الجبهة في الربيع الا‬

، ‫ان کان انتخاب ويطلع الاكليل‬
‫ فيه ينقضي فصل الخريف ويدخل فصل الشتا على‬۱۴
‫مذهب بقراط وجالينوس‬
‫ها النهار فيه من تسع ساعات وخمسة أسداس وارتفاع‬
‫ أثنتانه وثلثون درجة وخمسان‬، ‫الشمس و نصف النهار‬
‫وظل كل شيء مثله ومثل ثلثة أسداسه ونصف سکسه‬
‫ فيه تكتل الشمس برج القوس بالممتعین وفيه للعجم‬۰۹
‫و‬ ، ‫عید رمان بانطاكياء‬
a ) Man . cias . 6) Man . mos . c) Le mani a deux fois de trop ,also
d ) Man . hist. e) Ces paroles sont répétées sous le 19, où lo texte
latin les a aussi.

retinet cum hac pluvia temperiem anni sui. Et in ipso

quando bene venit eis est successio eius quod est ante ipsam
et non est successio nisi ex ea . Et dicunt quod non aggre
gantur pluvia ' noe athoraie in temporaneis, et pluvia noe fron
tis ? in vere quin sit ubertas. Et oritur opposita ei corona.
XIV. In ipso consumatur tempus autumni secundum in
tentionem Ypocratis et Galieni, et ingreditur tempus hyemis.
XV. Dies in eo est ex novem horis et quinque sextis,
et nox est ex quattuordecim horis et sexta. Et altitudo Solis
in meridie est triginta duo gradus et due quinte. Et umbra
omnis rei est equalis ei et tribus sextis eius et medietati
sexte ipsius.
XVI. In ipso permutatur Sol ex signo Scorpionis ad
signum Sagittarii per experimentatorem .

1) Ce mot manque chez L. 2) L . fortis.

14
 104

‫و فيه للعجم عيد دفن مرتين المعظم ومقبره بافرنجة‬

، ‫ بمدينة طروسة‬.
۱۳
‫ فيه نوع الثريا خمس ليال ويقال سبع وهو اخر الوسمی‬۱۳
‫ونوعها محمود غزيره وهو خير امطار الوسمي ولم يجتمع‬
a) man . ‫دفع‬. ‫ (ه‬man . ‫ عزیز‬.
X.
XI. In ipso est festum alatụs · Martini episcopi magnifici.
Et sepultura eius est in Francia , in civitate Turoni. Et
festum eius est in Tarsil Alcanpanie .
XII. In ipso est festum obitus Emiliani sacerdotis.
XIII. Ortus corone cum crepusculo matutino. Et hec est
O
forma eius O

Occasus athoraie hora crepusculi matutini. Et hec est

forma eius

In ipso est noe athoraie , et nominatur alnasmu ?. Et di

citur quia sunt nates arietis. Et noe earum est quinque
noctibus, et dicitur septem noctibus. Et est postrema ex
temporalibus. Et noe earum est laudabilis , exuberans. Et
est melior pluviarum que sunt temporane, quoniam terra
1) Le 11 novembre est le jour de l'enterrement de S. Martin , et le
mot alatus doit être altéré. 2) L. alnasinu ; c'est suits; Alfragan .
p.77 ed. Gol.: ‫الثريا ويسمى النجم‬.
 103

g
7
‫ فيه للعجم عید شوبلشه المقتول بقرطبة ويسمونه‬۴
‫شهيدا ومقبرته بكنيسية الطراز‬

nom que la Toussaint porte aussi dans les chartes de Languedoc et qui veut
dire Martyrs ; on donnait ce nom à la Toussaint , parce que cette fête ,
dans son origine , n 'était consacrée qu'aux Martyrs. Mais après ce 9bco
quelques mots semblent omis , dans lesquels il était question de la trans
lation de s. Saturnin .
a) Nan . ‫شربلش‬
II.
III.
IV. In ipso est latinis festum translationis Zoili ex se
pulcro eius in vico Cris ad sepulcrum ipsius in ecclesia vici
tiraciorum in Corduba.

VI. In ipso occidit crepusculum quando preterit de nocte

hora et quinta . Et oritur crepusculum matutinum quando
remanet de nocte equale ei. Et in ipso est festum Luce
apostoli et evangiliste , discipuli Iesu .
VII. In ipso est festum Albari in Corduba.
VIII.
IX .
 102

‫کاحکم ما قبله واخره من فصل الشتا وطبعه البرد والرطوبة‬

‫ومشاكلته لطبع المياه وسلطانه للبلغم وافضل ما استعمل فيه‬
‫من المطاعم والمشارب والحركات والمساكن ما يسخن ويعلل‬
‫ويلطفه الفضول وهو موافق لاصحاب الأمزجة الحارة والاسنان‬
‫النامية وينافر أهل الأمزجة الرطبة الباردة والاسنان المتناهية‬
‫ا النهار فيه من عشر ساعات ونصف والليل من ثلث‬
‫عشرة ونصف وارتفاع الشمس فيه نصف النهاره ستة وثلثون‬
‫درجة وربع رطل كل شيء فيه مثله ومثل ثلثه وفيه للعجم‬
، ‫عيده مرطرور الاسقف الشهيد‬
a) Nan. ‫وحلل ولطف‬. 6(Man.‫عشر‬. (Mana ‫النهر‬. (Mana‫ستة‬. ‫ (ه‬Co
mot manque dans le man . f ) Il ya ici une confusion . ‫ مرطوور‬est Martror ,
ex tempore autuinni. Et iudicium eius est sicut iudicium
eius quod est ante ipsum . Et postremum eius est ex tem
pore hyemis , et natura eius est frigus et humiditas. Et
assimilatur nature aque. Et dominatur in ipso flegma. Et
melius quod administratur in eo , ex cibariis et potibus et
motibus et habitaculis, est illud quod calefacit et resolvit et
subtiliat superfluitates. Et hoc tempus est conveniens haben
tibus complexiones calidas et etatibus crescentibus, et est
inconveniens habentibus complexiones humidas frigidas, et
etatibus in statu existentibus.
1. Dies in eo est ex decem horis et quarta , et nox ex
tredecim horis et tribus quartis. Et altitudo Solis in eo in
meridie est triginta sex gradus et quarta . Et umbra omnis
rei est equalis ei et tercie cius. Et in ipso est christianis
festum translationis corporis Saturnini episcopi martyris, in
civitate Tolosa..
1) L. indicium .
 . 101 .

‫يستخرج دهن البلسان من شجرة بمصر وفيه يعمل شراب‬

‫السفرجل وشرأب التفاح الموز الموخر ويعمل البياض والزنجار‬
‫ ويجمع بزر الرازيانج والانيسون وبزر التخمس ويزرعه البصل منه‬.
‫هذا الشهر الى أخر ينير‬

‫شهر نونبر‬
، ‫وهو بالسريانية تشرين الاخر وبالقبطية فتوره‬
‫ الاكليل‬: ‫ وبرج العقرب وله من المنازل ثلثا‬. ‫عدد أيامه‬
‫والقلب وثلثا الشولة واول هذا الفصل من الخريف وحكمه‬
a) Man . daddy ; je m 'en suis tenu au texte latin ; chez Ibn -al
Auwam (II , 430, 9af.( ‫ وبزر‬, mais sous septembre (ibid ., .. 11 ( ‫ ينرع‬.
( Man . ‫ ومن‬. ( man . ‫نوبنبر‬ ( man . ‫ توز‬. ‫ (ه‬man . ‫ ثلث‬.
arbore sua in Egypto. Et in ipso fit sirupus de malis muzis
et conditum eorum . Et in ipso fit sirupus de citoniis , et
fit cerusa et zincar ' et asarcon . Et in ipso colligitur semen
fenuculi et anisum , et semen lactuce, et seminantur cepe ex
hoc mense usque ad finem mensis Ianuarii.

MENSIS NOVEMBER

latine, et est siriace Tisirin postremus, et egyptiace Eiub ?.

Et habet ex epacta quattuor , et est aquosus.
Numerus dierum eius est triginta dies , et signum eius est
Scorpio. Et habet ex mansionibus duas tercias corone et
cor et duas tercias axule. Et principium huius mensis est

1) L. zimar. 2) Lisez: Etur.

 100

‫بمطرها ونوعها أغزر الانواء والعرب تتشام بنوء البطين ثم‬

‫يطلع الزبانا رقيبه فيرتج البكر ولا يجري فيه جارية ويقطع‬
‫التحدي والرخم والخطاطف ويستكن النمل الى الغور‬
‫وفي هذا الشهر مما لم ينظم على جدول ولم يدخل‬
‫فيه ثقاف الايام يخرص الزيتون ويبدا بجمعة ويستحكم‬
‫البرد وينتقل الناس من لباس البياض الى البر والصوف‬
‫ وفيه تتواضع الغنم ويوجده اللبن والخروف ويظهر‬، ‫وغيره‬
‫الزرزر الابيض والاسود وتقبل انغرانق الشتوية من الجزائر وفيه‬
a ) Nan. ‫الادواء‬. ( Man . ‫فيه‬. ‫ (ه‬Le man. a de trop ‫ما‬. d) Man .
uşug; j'aimerais mieux väkig, comme on trouve chez Ibn-al-Auwàm
)II , 430), ou bien ‫ويكثر اللبن ويوجد الخروف‬, comme dans le
texte latin .

deficiat eis noe althoraie cum pluvia eius, et noe eius est
nobilior quam anoe alie , et magis exuberans quam ipse ;
Arabes vero vituperant noe albotain. Deinde oritur opposita
eius, et est azubene, et estuat mare , et non currit in eo
currens , et vadunt milvi et frangens ossa et irundines ad
profundum , et occultantur formices.
Et in summa huius mensis , ex eis que non applicantur
ad tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
Mensurantur olive in arbore sua et incipiunt colligere eas.
Et figitur frigus, et permutantur homines ex vestimentis albis
ad vestimenta ' tincta facta ex seta crossa et lana et aliis.
Et in eo pariunt ? oves et multiplicatur lac, et inveniuntur
agni, et apparent turdi albi et nigri, et veniunt grues hye
males ex insulis. Et in ipso extrahitur oleum balsami ex
1) L. vestimentum . 2) L . pariuntur.
 99

‫ فيه للمعاجم عيد بنجينة وشبينة وقرسطاطة » المقتولين‬۲۸

‫ (شیمون‬۰ ، ‫بوادي الحجارة على يدي لصيانه والى الاندلس‬
، )d . .. ‫وجودا‬
۲۹
3 ‫ المقتول على يدي لصيان‬: ‫ فيه للعجم عيد مرقيل‬۳۰
، ‫بمدينة طنجة‬
‫ام فيه نوع البطين ثلث ليال وهو من الوسمی شر الانواء‬
‫واقلها مطرا وقتما ينزل فيه مطوة الا اخطاهم نوء الثريا‬
a) Je ne sais si j'ai écrit correctement le nom de Christeta, qui, dans
le man ., ast alteré en ‫قبس ناطوم‬. ‫ (ا‬Pour ‫بوادی‬. ‫ (ه‬Nan . ‫ربيصان‬.
d ) sur la marge . ‫ (ه‬Man . ‫ ( قوقيل‬Man. ‫دبصیان‬. g ) Man . ‫مطرا‬.

XXVIII. In ipso est christianis festum Vincentii et Savine

et Cristete interfectorum in civitate Abule, per manus Da
ciani prefecti Yspaniarum .
XXIX . In ipso est festum Symonis cananei et Tadei apos
tolorum .
XXX. In ipso est latinis festum Marcelli, interfecti per
manus Daciani in civitate Tange.
XXXI. Ortus azubene cum crepusculo matutino. Et hec
est forma eius 0 0
Occasus albotain hora crepusculi matutini. Et hec est
forma eius
C
In ipso est noe albotain , et est venter arietis , tribus
noctibus. Et est temporanea 189 nocivior qquam
. Et est nocivior anoe
uam anoe
anoe
alie , et paucioris : pluvie, et raro videtur in ea pluvia quin

. ) L . ventus. 2) L . pauciores.
 98

، ‫وفيه للعجم عيد کشماس ودميان الطبيبين المقتولين بمدينة أكة‬

‫ فيه للعجم عيد شربند وجرمانه الكاتبينه المقتولين‬۳۳
| ، ‫على يدی نیاطره المتوجه من ماردة الى ارض البربر‬
‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة وربع‬۳۴
، ‫ويطلع الفجر عند مثله‬
۳۰

a ) Man. Ubog: 0) Ceci ne s'accorde pas avec le toxto latin ; on

ignore quelle était la profession de ces deux martyrs ; quelques-uns sup
posent qu'ils étaient soldats ; voyez Esp. sagr., XIII, 313. c) Man .
‫قناطی‬. Dans les anciens breviaires on lit : « Cum autem Praeses no-
mine Viator , vicariam agens praefecturam , ex civitate Emeritensi de pro
vincia Lusitaniae ad Mauritaniae provinciam pergeret, iussit beatos Ser
vandum et Germanum post se trahi vinculis ferreis colligatos” , etc. (Esp .
sagr., XIII , 413). Libri a eu tort d 'écrire viatoris avec une minuscule .

et Damiani medicorum interfectorum in civitate Egea , per

manus Lisie prefecti a Cesare.
XXIII. In ipso est christianis festum Servandi et Germani
monacorum interfectorum martyrum per manus Viatoris euntis
ex Emerita ad terram Barbarorum . Et sepulchra eorum sunt
in littoribus Cadis , et festum eorum est in villa Quartus ex
villis Cordube.
XXIV . In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
preteriit de nocte hora et quarta . Et oritur crepusculum
matutinum quando remanet de nocte equale ei.
XXV .
XXVI.
XXVII.
 97

‫ما فيه نوء النطح وهو السرطان وهو غزيره محمود من‬
‫أمطار الوسمي ويطلع الغفير من نجوم السعود فاذا نزل به‬
‫القمر کسان أحسن الأوقات لانسباط المياه وقيل بالغفر ولد‬
‫(وفيه للمعاجم عيد ش لوت ويسمونه‬۰ ‫ ش لسوق‬،‫الأنبياء عم‬
| )، ‫الانجيلية‬
۱۹

، ‫ فيه يبدا أهل قنبانية قرطبة وغيرها بالزريعة العامة‬۲۰

‫ فيهتكتل الشمس ببرج العقرب على مذهب السندهند‬۲۳

aj Man . . 6) Cette phrase se trouve sur la marge. c) Ce mot ,

qu 'on trouve chez Ibn-al-Auwâm (II, 430) , manque dans le man .

Occasus anatha hora crepusculi matutini. Et hec est for

ma eius
0 o
In ipso est noe anatha , et est cancer , et dicitur quia est
cornu Arietis, et est exuberantis pluvie , laudabilis ex pluviis
temporaneis , et oritur algafra opposita ei; algafra autem apud
Arabes est ex stellis fortunatis, nam quando descendit in ea
Luna est melior horarum ad expansionem aquarum , et dici
tur quod nativitas prophetarum fuit in algafra.
XIX .
XX. In ipso incipiunt illi qui sunt in campestribus Cor
dube et alii seminare communiter.
XXI.
XXII. In ipso descendit Sol in Scorpionem secundum in
tentionem Sindi Indi. Et in ipso est christianis festum Cosme
13
 96

‫ فيه للعجم عبد الثلثة شهداء المقتولين بقرطبة‬،

، ‫ومقابرهم بربض البرج‬

‫| النهار فيه من عشر ساعات وخمسةه اسداس ونصف‬

‫ وارتفاع‬، ‫سنس والليل من ثلث عشرة ساعة ونصف شنس‬
‫الشمس فيه نصف النهار احدی واربعون درجة وخمسة أسداس‬
،‫ونصف سدسه وظل كل شيء مثله ومثل ثمنه‬
‫! فيه تحت الشمس برج العقرب بالممتحن‬

‫ (ه‬Wan . ‫وخمس‬. ( Man . ‫عشر‬. ‫ (ه‬Ce not manque dans le man .

XIII. In ipso est christianis festum trium martyrum in

terfectorum in civitate Corduba. Et sepultura eorum est in
vico turris , et festum eorum est in Sanctis Tribus.
XIV.
XV.
XVI. Dies in eo est ex decem horis et quinque sextis et
medietate sexte. Et nox est ex tredecim horis et medietate
sexte. Et umbra omnis rei in ipso est equalis ei et octave
eius. Et altitudo Solis in ipso in meridie est quadraginta
unus gradus et quinque sexte et medietas sexte.
XVII. In ipso permutatur Sol de Libra ad Scorpionem
per experimentatorem .
XVIII. Ortus algafra cum crepusculo matutino . Et hec

est forma eius

 95

‫و فيه نوء بطن الحوت ويطلع السماك الاعزل مع الفجر‬

، ،‫رقيباه له وحينئذ ينتهي غور المياه ا وقلتها‬

‫و فيه يغيب الشفق أذا مضى من الليل ساعة ونن‬

،‫ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
| ‫ فيه يكون ظل كل شيء مثله عند انتصاف النهار‬،

، ‫جبسياتو‬

‫ (ه‬Man . ‫ رقيبه‬6( Nan. ‫المايه‬. ( Man . ‫ وقلته‬.

In eo est noe ventris piscis et nominatur ros; et pluvia

eius est ex temporaneis , et est laudabilis. Et oritur asimek
alhazel cum crepusculo matutino opposita ei, et tunc pervenit
ad statum profunditas aquarum .
VI.

VII. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando pre

terit de nocte hora et tercia , et oritur crepusculum matuti
num quando remanet de nocte equale ei.
VIII. In ipso est umbra omnis rei equalis ei apud meri
diem.
1X..

XII.
 ‫و‬

‫* اثنتي عشرة ونصف وارتفاع الشمس نصف النهار سبع‬

‫وأربعون درجة وثان وظل كل شيء فيه خمسة أسداس‬
، ‫ونصف سکسه وفيه للعجم عيد يوليةه وأصحابهاء‬
‫" فيه ينصرف النيل ويبدا اهل مصر بزريعة القرط وهو‬
‫ وفيه يكرث اهل ترجيلة وفحص البلوط وفاكس‬، ‫قصيلهم‬
، ‫قرطبة‬

a ) Man . ‫اثنی عشر‬. ( Man . ‫ بولية‬. ( Man . ‫الاصحابه‬. Il s'agit

de S. Verissimus et de ses deux sæurs , S. Maxima et S. Julie ; voyez
Esp . sag۳۰, XIV , 198 et suiv. d) Man . ‫قصولهم‬.

ridie est quadraginta septem graduum et due tercie. Et

umbra omnis rei in eo est equalis quinque sextis eius et
medietati 1 sexte eius . Et in ipso est christianis festum
Iulie et sociarum eius, interfectarum in Ulixis Bona super
mare Oceanum .
II. In ipso convertitur Nilus, et incipiunt Egyptii semi
nare alfasfasa (id est alcorti :) , et est casel corum . Et in
ipso seminant illi de Turgello 4 et Campo Glandium et monte
Cordube.
III.
IV .
V . Ortus asimek 5 cum crepusculo matutino . Et hec est
forma eius o
Occasus ventris piscis hora crepusculi matutini. Et hec

est forma eius o

° o 0
1) L. medietate. 2) L. ei. 3) L . alcocorti. 4) L. Curgelle. 5) L. asinek .
‫عدد أيامه أم وبرجه الميزان وله من المنازل الغفر والزيانةه‬
‫ثلث الاكليل وهو من فصل الخريف ومزاجه البرد والیبس‬
‫ومشاكلته لطبع الارض وسلطانه للمرة السوداء وافضل ما أستعمل‬
‫فيه من المطاعم والمشارب والحركات والمواضع ما رطب من‬
‫الاجسام ويسخنها بعض التسخين ويحلل الفصول بدفنه‬
‫ الاء‬، ‫وهذا الفصل مصر بجميع الاسنان والطبائع والبلدان‬
‫أن أقلها منافرة ومضرة واصلحها من كان فيه حرارة ورطوبة‬
، ‫بالطبع والاعتدال في المزاج‬
‫ والليل من‬. ‫ا النهار فيه من أحدى عشرة ساعة ونصف‬

( man .‫والدبا‬ ( Mana ‫وانرات‬. ( Man. ‫ان‬. ( Man ، ‫وعشر‬

Numerus dierum eius est triginta unus dies , et signum
eius est Libra . Et habet ex mansionibus algafar et zubene
et terciam corone. Et est ex tempore autumni. Et com
plexio eius est frigus et siccitas, et convenientia eius est
nature terre. Et dominium eius est colere nigre. Et melius
quod administratur in eo , ex cibis et potibus et motibus et
habitaculis, est illud quod humectat corpora et calefacit ea
quadam calefactione et resolvit superfluitates factie ! Et hoc
tempus est nocivum omnibus etatibus et naturis et regioni
bus. Verumtamen minus* ledentia et inconvenientia ? eis sunt
ea, in quibus est calor et humiditas per naturam , et equa
litas in complexione.
I. Dies in eo est ex undecim horis et media. Et nox est
ex duodecim horis et media. Et altitudo Solis in eo in me

1) Ce inot est sans doute altéré. 2) L . leduntur et inconveniens.

 92

‫والزرع في جبال قرطبة وتخرج الشاذانفات اللبلية من البحر‬

‫الكبير فتصاد إلى أول الربيع وفيه ينصرف الخطاف الى سيف‬
‫البحر وفي أخره تبيض رؤوس الغوابيه وهي من طير الماء‬
‫وتعود روسها سودا في أول الربيع وفيه تخرج الكتب فيه‬
‫الغوة ويجمع الجوز والصنوبر وتقلع الحنا والاخضر ويجمع من‬
‫العقاقر حب الرند ويعمل دعنة والحنظل وبزر البنج‬
‫شهر اكتبر‬
، ‫وهو بالسريانية تشرين الأول وبالقبطية بابه‬
a) Man , 2381178 ) ‫(الجوانی‬, mais le point sur le ‫ د‬est de trop et
le 3 doit être changé en 3. Il s'agit des mouettes, car Alcala traduit
gapiots are conocida par ‫غابية‬, pl. ‫(ه غوابی‬Man. ‫الی‬.
montibus Cordube, et incipiunt sparagi primitivi in montibus.
Et in ipso egrediuntur falcones allebliati ex mari Oceano, et
venantur usque ad principium veris. Et in ipso convertuntur
irundines ad ripam maris, et in ipso albificantur capita al
gaguab, et sunt ex avibus aquaticis; deinde redeunt capita
earum nigra in principio veris. Et in ipso mittuntur carte
in rubeal, et in ipso colliguntur nuces et pine, et eradicatur
alcanna et alkudhari. Et colliguntur ex speciebus grana
lauri, et fit oleum eius, et colloquintida et semen iusquiami,
et in ipso coagulatur sal.

MENSIS OCTUBER

latine , et est siriace Tisirin primus, et egyptiace Baba Et

habet ex epacta octo , et est ventosus.
‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعةومسان‬۴۸
، ‫ومطلع الفجر عند مثله‬
، ‫ ش ماجيال‬۲۹

‫وفي هذا الشهر مما لم ينظم على جدول ولم يدخل في‬
‫تقاف الايام يطيب الخوخ والعذاب والرمان والسفرجل وتبدا‬
‫قصب السكر والموزه ويسود بعض الزيتون ويظهر الزيت‬
‫الجديد والبلوط والقسطل ويطيب المشتهي ويبدا بالحرث‬
4( man . ‫والمز‬
XXVII. In ipso est festuin Adulfi ' et Iohannis in Corduba.
XXVIII. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
preterit de nocte hora et due quinte , et oritur crepusculum
matutinum quando remanet de nocte equale ei.
XXIX. In ipso est festum Michaelis Arcangeli.
XXX . In ipso est obitus Yeronimi presbiteri in Bethleem ,
et festum Luce evangeliste. .
Et in summa huius mensis , ex illis que non applicantur
ad tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
Maturantur persica et granata et iuiube, et apparent citonia ”,
et incipiunt arundines zuccari et musa , et denigrantur que
dam olive, et apparet oleum novum et glandes et castanee,
et maturantur almustee, et incipiunt arare et seminare in

1) L . Adulsi, cf. Esp. sagr., IX , 291 et suiv. 2) L . ciconia; à la fin

d'octobre, le traducteur rend de nouveau Laem par citoniu (= cy.
donium , scil. malum ).
 90

‫محمود غزير المطر وهو الذي يسمى وسمياء يسم الارص‬

، ‫بالنبات وهو اصل نوء الخريف‬
‫ فيه يعتق الشمس في برج الميزان على مذهب‬۳۳
، ‫السندند‬
،‫ فيه للعجم عید قتل يکيى بن زكريا النبي عليه السلم‬۳۴
‫ فيه يبدا النعام تبيض ويقال أن الواحدة‬، ‫ جبسياتو‬۳۰
‫تبيض في أربعين ليلة ما بين أربعين بيضة الى ثلثين‬
‫وتجعلها صفا مستقيما وتفقس كلها عن الفراخ حاشی * سبعة‬
، ‫بيضة أو سده وتسمى الترائک‬
۲۹

‫ (ه‬an. ‫وسمی‬: ( Wan. ‫زکری‬ ( Man . ‫وقال‬. ‫ (ه‬Je laisse cette

expression telle qu'elle est , mais elle ne s'accorde pas avec les règles
de la grammaire.

exuberantis pluvie , et est illa que nominatur operitiva ' ,

quoniam operit ' terram cum plantis. Et hec anoe est prima
anoe autumni.
XXIII. In ipso permutatur Sol de Virgine ad Libram se
cundum intentionem Sindi Indi.
XXIV . In ipso est latinis festum decollationis Iohannis
filii Zaccharie.
XXV. In ipso incipiunt struciones parere ova. Et dicitur
quod unus parit in quadraginta noctibus ova que sunt inter
quadraginta ova usque ad triginta , et dimittit que sunt inter
septem ova usque ad sex, et nominantur dimissa , et reliqua
franguntur a pullis.
XXVI.

) L . aperitiva. 2) L , apcrit.
 80

» ‫ما تحت الشمس برج الميزان بالممتحن وهو الاعتدال‬

‫الخريفي‬
‫ور‬

‫ فيها الى اخر الشهر يعمل شراب المائين وشراب‬.

، ‫ جبسياقوه‬، ‫الفاكهة وشراب الميبة ورب العنب‬
‫ فيه للعجم عيد متای الحواري قتله أجلينس ملک‬۲۱
، ‫الحبشة‬
‫ فیه نوء الفرغ الموخر اربع ليال وتطلع العوا وهو نوع‬۳۳
a ) L'article manque dans le man. 6 ) Le man. a de trop pşladded.
c ) Sur la marge.
XVII.
XVIII. In ipso descendit Sol in Libram per experimenta
torem . Et est equalitas autumnalis.
XIX .
XX . In ipso usque ad finem mensis fit sirupus de duobus
granatis, et sirupus miva et albumetegi ', et est rob uve .
XXI. In ipso est christianis festum Mathei apostoli et
evangeliste , quem interfecit Aglinus rex Ethiopie.
XXII. Ortus alaugue cum crepusculo matutino. Et hec

est forma eius

Occasus evacuatorii postremi hora crepusculi matutini. Et

hec est forma eius 0 0
In ipso est noe evacuatorii postremi ex Aquario , quattuor
noctibus, et oritur alaugue opposita ei, et est noe laudabilis

( Alteration de ‫میباتج‬, qui vient du persan ‫می پخته‬12

 88

‫ فيه للعجم عيد جفريان الحكيم أسقف قرطاجنية‬۱۴

. ، ‫المقتول بافريقية‬

‫ها النهار فيه من * أثنتی عشرفاه وخمس والليل من‬

‫احدى عشرة ة وأربعة أخماس وارتفاع الشمس نصف النهار‬
، ‫اربع وخمسون درجة ونصف وظل كل شيء مثله‬
‫ فيه يطلع * السمات الرامية وهو اول فصل الخريف‬۱۹
‫ وفيه للعجم عيد أوشيميا‬: ‫على مذهب بقراط وجالينوس‬
، g ‫المقتولة بمدينة قلقدونة‬

‫ (ه‬Man. ‫'ثنی عشر‬. i) Man . ‫ عشر‬. ‫ (ه‬Ce mot manque dans le man .
d) Man . ‫سماك الرماح‬. ( Man. ‫ وجالنوس‬. ‫ (م‬Man. ‫اوقیمیا‬.
g ) Man . ‫ملقدونة‬.
XIV . In ipso est christianis festum Cipriani sapientis
episcopi Tasie i interfecti in Affrica . Et festum eius est in
ecclesia sancti Cipriani in Corduba.
XV. Dies in eo est ex duodecim horis et quinta , et nox
in eo est ex undecim horis et quattuor quintis. Et altitudo
Solis in eo in meridie est quinquaginta quattuor gradus et
medietas. Et umbra omnis rei in eo est equalis duabus
terciis eius. Et in ipso est festum Emiliani.
XVI. In ipso oritur asimek arami. Et est principium
temporis autumni secundum intentionem Ypocratis et Galieni
et aliorum sapientum medicorum . Et in ipso est christianis
festum Eufemie virginis , interfecte in civitate Calcidona .
1) « Orbis magister Tascie " est le commencement d 'un hymne sur le
martyre de S. Cyprien , évêque de Carthage , qu 'on trouve dans un an .
cien bréviaire de Tolède (note de Baronius sur le Martyr. Rom .) , car
S . Cyprien s'appelait Tascius Caecilianus Cyprianus. On voit que , par
une singulière méprise , ce vocatif Tascie est devenu dans le texte le
nom de l'évêché de S. Cyprien .
 | )‫م عيد للعجم ش مرية‬
‫و فيه نوء الفرغ المقدم من الحلو ثلث ليال وهو نوع‬
‫محمود وتطلع الصرفةه وفيه يزيد النيل وينکسر الحر وهو‬
‫اخر انواء القيظ ویسمی مطرة الحميم والرمضی‬

‫ (ه‬man . ‫'لصفرة‬.

VI.

VII.
VIII. In ipso est nativitas Marie virginis.
IX . Ortus atarf cum crepusculo matutino. Et hec est
forma eius o
Occasus evacuatorii precedentis hora crepusculi matutini.
Et hec est forma eius 0 0
In ipso est noe evacuatorii precedentis Aquarii tribus noc
tibus. Et est noe laudabilis. Et oritur asarfati opposita ei.
Et in ipso additur Nilus et frangitur calor. Et hec est po
strema noe estus, et nominatur pluvia eius ignita et cinericia.

XI.
XII.
XIII.
 86

‫| النهار فيه من " اثنتي عشرة ساعة ونتين والليل من‬

‫احدى عشرة ساعة وثلث وارتفاع الشمس خمس وخمسون‬
‫درجة وربع وظل كل شيء فيه ثلاثة أسداس ونصف نسه‬
‫وفيه للعجم عيد اکسانه الاسقف وأصحابه الشهداء ويزعمون‬
‫أن فيه قبض يوشع بن نون عليه السلم‬

، ‫ جبسياتو‬۳

‫ ه فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة ونصف‬.

،‫ويطلع الفجر فيه مثله‬
a) Nan . ‫اثنی عشر‬. ( Man. ‫عشر‬. ‫ (ه‬Nan. ‫ثلث‬, d) voyez la
note 1. e) Nan. ‫منه‬.
I. Dies in eo est ex duodecim horis et duabus terciis, et
nox ex undecim horis et tercia . Et altitudo Solis in eo in
meridic est quinquaginta quinque gradus et quarta. Et um
bra omnis rei in ipso est equalis tribus sextis eius et medie
tati sexte ipsius. Et in ipso est christianis festum Rectiniani 1
episcopi et sociorum eius martyrum . Et estimant quod in
eo est assumptio Iosue filii Nini prophete.
II.
III.
IV.
V . In ipso occidit crepusculum vespertinum quando pre
terit de nocte hora et media , et oritur crepusculum matuti
num quando remanet de nocte equale ei.
1) Ce nom , de même que celui qu'on trouve dans le texte arabe ,
semble altéré. Les martyrologes nomment l'évêque Terentianus sous le
1er septembre .
 85

‫ وبرجه العذراء وله من المنازل ه ثلث‬. ‫عدد أيامه‬

‫الصرفة والعوة وألسماك واوله من فصل القيظ وحكمه كحكم‬
‫ما قبله وفيه يدخل فصل الخريف فيكون مزاجه البرد واليبس‬
‫ومشاكلته لطبع الارض وسلطانه للمرة السوداء وافضل ما أستعمل‬
‫فيه من المطاعم والمشارب والحركات والمساكن ما رطب‬
‫الجسم ومال الى التسخين ولم يتكثف الفضل فيها وهذا‬
‫ اقل ضررا‬، ‫ والطبائع والبلدان‬، ‫الفصل مصات لجميع الأسنان‬
‫فيه ما كان حارا رطباء في طبعه وهو أوفق للصبيان‬
، ‫وأهل النمو والرطوبة بالطبع‬
a ) Nan . S;Lie, sans got. b) La copulative manque dans le man.
e) man . ‫ حار رطب‬.
Numerus dierum eius est triginta dies. Et signum eius
est Virgo. Et habet ex mansionibus terciam Asarfati ' et
Alaugue 2 et Asimek . Et principium eius est ex tempore
estus. Et iudicium eius est sicut iudicium eius quod est ante
ipsum . Et in ipso ingreditur tempus autumni. Et est natura
eius frigus et siccitas. Et convenientia eius est nature terre.
Et dominium eius est colere nigre. Et melius quod admi
nistratur in eo ex cibariis et potibus et motibus et habitacu
lis est quod humectat corpora et declinat ad calefactionem et
non ispissat 3 superfluitates. Et hoc tempus est contrarium
omnibus etatibus et naturis et regionibus, et minoris nocu
menti in eo sunt que ex eis sunt calide in natura sua et
humide. Et ipse convenit infantibus et crescentibus et hu
midis natura .

1) L . Asarfacti. 2) L . Alangue. 3) L. ipsissat.

 84

‫يتأخر ومنه يعمل مربب الكمثرى وفيه يخرج حوت البوری‬

‫من البحر الى الانهار فيكثر صيده ويكثر السردين وفيه ياجمع‬
‫من العقاقر السماق وبزر الخشخاش الابيض ويعمل شرابه‬
‫وبزر السداب والباداورد وحب الراس والترنجان وفيه *تخرج‬
‫الكتبه في الحرير والصباغ السماوي للطراز وفيه يزرع الغول‬
‫الخريفي في البساتن وفيه يزرع الخيري السماوي واللغته‬
‫والجزر والسلف وفيه تهيج النعام للسفاد ويسمع صوت الظليم‬
‫على بعد‬

‫شهر شتنبر‬
. ، ‫هو بالسريانية الول وبالقبطية توت‬
a)Man . ‫ (ة ويخرج الكتاب‬man. ‫واللفت‬. ( Man . ‫يوب‬.
in ipso fit conditum pirorum , et in ipso egrediuntur pisces
muli ex mare ad flumina, et multiplicatur venatio eorum , et
multiplicantur in eo pisces sardine, et colliguntur in eo ex
speciebus sumach et semina papaveris albi, et fit sirupus eius,
et semen rute et albedeguart et stafisagria et turungen . Et
in ipso mittuntur carte in serico et tinctura celesti ad tira
cios. Et in eo seminantur fabe autumnales in ortis , et in
ipso seminantur alkeri ' celestis et napi et baucie et sicla ,
et in ipso stimulantur struciones ad coitum , et auditur vox
masculi a longe.
MENSIS SEPTEMBER

latine, et est siriace Ellul, et egyptiace Tut ?. Et habet ex

epacta sex , et est terreus.

1) L. alkom . 2) L. Iub.
 83

، 6 ‫يكون النيروزه بمصر فيوقد الناس النيران ويصبون المياه‬

،‫ فلج الاسقف المقبور بمدينة نونة‬، ‫ فيه للعجم عيد‬۳۰
‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة وخمسة‬٣
| ، ‫اعشار وثلث عشر ويطلع الفاجر اذا بقي من الليل مثله‬
‫وفي هذا الشهر يعمل عصير الرمادين بماء الرازيانج ويتخذ‬
‫منه شيافه ينفعه من بياض العين وغيره وفيه يبدا الرطب‬
‫والعناب ويطيب الخوخ الاملس ويعقد البلوط ويطيب الدلاع‬
‫وهو الهندي ويوجد فيه الكمثرى السكري الطيب الذي‬
a) Man . ‫الفروز‬. ( man. ‫المايه‬. ( Ce mot manque dans le man.
( man. ‫شیادا‬. ( Man. ‫ وينفع‬.
rum , et in eo est alburoz 1 in Egypto , et accendunt homines
ignes et effundunt aquas.
XXX. In ipso est christianis festum Felicis episcopi se
pulti in civitate Nola .
XXXI. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
pretereunt de nocte hora et quinque decime. Et oritur cre
pusculum matutinum quando remanet de nocte equale ei.
Et in summa huius mensis , ex eis que non applicantur
ad tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
Fit succus duorum granatorum cum aqua feniculi et fit ex eo
ssief conferens albedini oculorum et aliis. Et in ipso incipiunt
arotab et iuiube, et maturantur persica lenia , et coagulantur
glandes, et fit bona adulaha , et est sandia , et inveniuntur
in eo pira zuccarina postrema et cucumerus saracenicus, et

1) On voit que ce mot était altéré dans le man . dont se servait le

traducteur.
 82

‫ فبه نوع سعد الاخبية وهو غير محمود في‬، ‫ جبسياتو‬۳

‫الامطار ويطلع رقيبه الزبرة وهوه من انواء القيظ ويستی مطره‬
. ، ‫اذا أتي فيه الحميم والمضمی‬

‫ فيه يطلع سهيل بالعراق مع الفجر ولا يزال يتأخر‬۳۸

‫طلوعه الى أن يطلع مع غروب الشمس في كانون الاخر ثم‬
. ، ‫يستتر‬
‫ وهو ابتداء تاريخ القبط وفيه‬، ‫ هو أول يوم من توت‬۴۹

a) Mana 8 . 8)man . ‫ ( مغرب‬man. ‫توب‬

XXVI. In ipso est festum Geruncii episcopi in Talica . -

XXVII. Ortus Alcoraten cum crepusculo matutino. Et
hec est forma eius 0 0
Occasus fortune tentoriorum hora crepusculi matutini. Et

hec est forma eius

In ipso est noe fortune tentoriorum nocte una, et est si

milis pedis anatis, et est non narrata in pluviis , et oritur
opposita ei alcoraten . Et est noe ex anoe estus. Et nomi
natur pluvia eius quando venit ignita et cinericia.
XXVIII. In eo oritur Sueil in Eracha ' cum crepusculo
matutino , et non cessat postponi ortus eius usquequo oriatur
cum occasu Solis in Kenum postremo; deinde tegitur. Et
in ipso est festum obitus Augustini philosophi.
XXIX . Primus dies ex Tut ?, et est inceptio ere Egyptio

1) L. Eraclia. 2) L . tub.
 81

، ‫ فيه يغيب النسر الواقع ويقتضي أيام سموم الصيف‬:

4 ‫ نیه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة وثلثة‬۳۳
، ‫اخماس ويطلع الفجر في مثله‬
، ‫ فیه تحت الشمس برج العذراء على مذهب السندهند‬۳۳
‫ فيه للعجم عيد سمقوریش وشميون وبرطلرماز المقبورين‬۴۴
‫بمدينة استوریوس‬

، ‫ فقيه للعجم عيد يناشش المقبور بارلفةة‬۳۰

4( man . ‫ وثلث‬. ( Man . ‫بارطلة‬.

XIX .
XX. In ipso occidit vultur cadens, et consumantur ' dies
venenosi estatis.
XXI.

XXII. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando

pretereunt de nocte hora et tres quinte hore , et oritur cre
pusculum matutinum quando remanet de nocte equale ei.
XXIII. In ipso ingreditur Sol signum Virginis secundum
intentionem Sindi Indi.
XXIV . In ipso est christianis festum sancti Bartholomei
sepulti in civitate Esturis.
XXV. In ipso est christianis festum Genesii sepulti in
civitate Arelatensi. Et festum eius in terris ? planiciei.

1) L. consumatur. 2) L . tercis.
 80

‫وتطلع الجبهة رقيبا له ويسمى بالسعود لتيشنهمه بطلوعه‬

‫وفيه يرى سهيل بالحجاز ووقته عند العرب محمود وهو من‬
، ‫وغرات العر‬
،‫ها فيه للعجم عيد يقولون أن مريم رفعت فيه‬
‫النهار فيه من ثلث عشرة ساعة وثلث والليل من عشر‬ |
‫ساعات وثلثين وارتفاع الشمس فيه نصف النهار خمسهوستون‬
، ‫درجة وربع وظل كل شيء فيه مثل نصفه‬

، ‫ما فيه تحت الشمس برج العذراء بالممتحن‬

a) man . ‫ليتمنهم‬. ( Man . ‫الغروب‬. ( Man . ‫عشر‬. ( man. ‫خمسة‬
rememorata in pluviis, et oritur frons opposita ei, et nomi
natur fortuna propter serenitatem eorum per ortum eius. Et
dixit rismator eorum : quando oritur fortuna fortunarum mo
vetur lignum et leniuntur coria et abhorretur in sole statio .
Et illud est in Februario iterum . Et in ipso videtur Sueil in
Alaizegi. Et hora eius apud Arabes est laudabilis, et est ex
subitis adventibus caloris.
XV. In ipso christianis est festum assumptionis Marie vir
ginis super ' quam sit salus.
XVI. Dies in eo est ex tredecim horis et tercia , et nox
ex decem horis et duabus terciis . Et altitudo Solis in eo
in meridie est sexaginta quinque graduum et quarte. Et um
bra omnis rei in eo est equalis medietati eius.
XVII.
XVIII. In ipso permutatur Sol de Leone ad Virginem per
experimentatorem .
) L. per. 2) L. tercias.
 79

، ‫ فيه للعجم عيد مماش المقبور بمدينة قيسارية‬،

‫و فيه للعجم عید شعشت الاسقف ولورنته الشماس‬

‫وابوليط المقتولين برومة‬
‫ا ش لورنس‬.

‫ فيه نوء سعد السعود ليل وليس بمذكور في الأمطار‬۴

( man . ‫ مولویت‬5( Wan . ‫الخیاض‬.
VII. In ipso est christianis festum Mames sepulti in civi
tate Cesarea .
VIII.
IX .
X . In ipso est christianis festum Syxti episcopi et Lau
rentii archidiaconi et Ypoliti militis , interfectorum in civitate
Roma, et aggregatum in ea est in monasterio Anubraris.
XI.
XII.
XIII.
XIV. Ortus frontis cum crepusculo matutino. Et hec est
forma eius

Occasus fortune fortunarum hora crepusculi matutini. Et

hec est forma eius

0 0
In eo est noe fortune fortunarum nocte una , et non est
‫ ذكر أهل التجربة أن ما قطع في هذه الثلثة أيام‬.
4 ‫من الخشب لم يتسوسه وفيه تفصل الفصلان من أمهاتها‬
، ‫ويكثر اللبن وباجمع باکور التمر وفيه قطاف أهل مصر‬

‫و فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة واربعة‬

| ،‫اخماس ويطلع الفجر في مثله‬
‫ وبشتر المقتولين بمدينة‬، ‫و فيه للعجم عيد يشتش‬
‫وادي الحجارة‬
a) Wan. ‫هذا‬. ( Man. ‫الثلث‬. ‫ (ه‬Nan. ‫تتسوس‬. d) Man . ‫امتهانها‬. .
( man . ‫بشتش‬. ( Man. ‫المقبورين مقتولین‬. ( Pour ‫وادی‬.
II .
III. Dicunt experimentatores ' quod illud quod absciditur
in his tribus diebus ex lignis non comeditur a vermibus. Et
in ipso separantur parvi cameli a matribus suis , et multipli
catur lac, et colliguntur primitivi dactili. Et in ipso est vin
demia Egyptiorum .
IV.
V . In ipso occidit crepusculum vespertinum quando prete
riunt de nocte due hore excepta quinta , et oritur crepuscu
lum matutinum quando remanet de nocte equale ei.
VI. In ipso est christianis festum Iusti et Pastoris inter
fectorum in civitate Compluti. Et festum utriusque est in
monasterio in monte Cordube.

1) L . experimentores .
‫الشيخوخة والأمزجة الباردة الرطبة وينافي أهل الحداثة‬
،‫ أيام شهر اغشت ث جبسياقو‬،‫والأمزجة الحارة اليابسة‬
‫ا فيه نوء سعد البلع ويطلع رقيبه الطوفه مع الفجر‬
‫والنهار فيه من ثلاث عشرة ساعة وخمسة أسداس والليل من‬
‫عشر ساعات وشدس وارتفاع الشمس فيه تسع وستون درجة‬
‫ أثمانه وفيه للعجم عید فلج‬، ‫ثلثان وظل كل شيء فيه ثلثة‬
، ‫ ويسمى سعد بلع لما يشبه كانه يبتلع صاحبه‬، ‫الشهيد‬
، ‫* ويقولون وينقله ش فير‬
‫ (ه‬man. ‫الظرف‬. ( Man . ‫عشر‬. ( Man. ‫وخمس‬. ( Man. ‫ساعة‬.
e) Man . was. 1) Cette phrase inintelligible se trouve sur la marge.

humidas , et est inconveniens iuvenibus et habentibus com

plexiones calidas et siccas.
I. Ortus atarfati cum crepusculo matutino. Et hec est
forma eius 0 0
Occasus fortune deglucientis hora crepusculi matutini. Et
hec est forma eius 0 0
Dies in eo est tredecim horarum et quinque sextarum , et
nox ex decem horis et sexta , et altitudo Solis in eo in me
ridie septuaginta novem graduum et due tercie. Et umbra
omnis rei in eo est equalis tribus octavis eius. Et in ipso
est latinis festum Felicis martyris sepulti in civitate Gurinda ',
et festum eius est in villa Ienisen in monte Cordube. Et in
ipso est noe fortune deglucientis nocte una , et oritur atarf oppo
sita ei, et nominatur degluciens quasi degluciat socium suum .
Et in ipso est festum sancti Petri cum misit Dominus ange
lum suum .

) ödia en arabe , Gerunda des anciens ; c 'est Girone en Catalogne.

‫العجل وتصاد وفيه يبدا بتزبيب التين في السهل وتطيب‬
، ‫المحيطة‬
‫شهر اغشت‬
. ، ‫وهو بالسريانية أب وبالقبطية مسری‬
‫عدد أيامه أم وبرجه الاسد وله من المنازل اثاه الجبهة‬
‫والخرتان وثلثة الصرفة وهو من فصل القيظ وطبعه الحرارة‬
‫وانيبس ومشاكلته لطبعه النار وسلطانه للمرة الصفرا وأفضل ما‬
‫استعمل فيه من المأكل والمشارب والهواء وللركات ما مال الى‬
‫التبريد والترطيب وبعد من الاستفراغ ويوافق هذا الفصل اهل‬
a) Man. aüls. 6) Man. xülis. c) Ce mot manque dans le man.
dicum et venantur. Et in ipso incipiunt dessiccari ficus in
planicie Cordube , et in ipso fiunt bone mukita (id est sebestes ) '.

MENSIS AUGUSTUS
latine, et est siriace Eb, et egyptiace Mesire. Et habet ex
epactis tres, et est igneus.
Numerus dierum eius est triginta unus dies. Et signum
eius est Leo . Et habet ex mansionibus duas tercias frontis
et alcoraten et terciam asarfati, et est ex tempore estus. Et
natura eius est calor et siccitas , et convenientia eius est na
ture ignis, et dominium eius est colere citrine. Et melius
quod administratur in eo , ex cibis et potibus et aëre et mo
tibus , est illud quod equatur et declinat ad infrigidationem
et humectationem , et elongatur ab evacuatione. Et convenit
hoc tempus decrepitis et habentibus complexiones frigidas et
1) L . senestes.
 75

،‫ فيه للغجم عيد ياقوبه ومقبرته بمدينة قيسارية‬۳۱

‫وفي هذا الشهر يكون حصاد القمح الاعم ودرس الزرع‬

‫الموز وفيه يعمل مربب القرع وشراب الكمثرى وشراب التفاح‬

‫وفيه يطيب جملة العنب ويخرص في کرومه وفيه يجمع من‬
‫العقاقر بزر الخردل وانشونيز والصعتر وبزر الخطمی وبزر‬
‫الساسلیوس وفيه يكثر طير الماء كالشقاشقة وفيه يظهر فراخ‬
a ) Ce nom est altéré; voyez la note 1. b) Man. omsl. c) Man.
‫ ;المز‬l'expression trouve dans le Vocabulista de Florence
sous pomum ". d) Man, ‫ ; كالسقاقل‬selon P. de Alcala (mier‫ زجا‬.
‫ شقشق‬signific merle ; cf. Ibn-Batouta II , 217 , IV , 413 ; ici werle
d 'eau ou cincle.

XXXI. In ipso est christianis festum Favii , et sepultura

eius est in civitate Cesarea.
Et in summa huius mensis, ex eis que non applicantur ad
tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
Fit messio tritici comunis , et maturantur uve, et coagulan
tur fistici, et maturantur pira zuccarina et mala muzu , et in
eo fit conditum de cucurbita , et sirupus pirorum et sirupus
malorum , et in eo maturatur summa uve , et custoditur in
vineis suis. Et in eo colliguntur ex speciebus semina sinapis
et nigelle, et origanum , et semen alcatmi?, et semen siseleos,
et est semen ferule. Et in ipso multiplicantur aves aquatice
sicut assacassik et similes eis. Et in ipso apparent pulli per .

1) Dans le Martyr. Rom ., sous le même jour: «Caesareae passio Beati

Fabii” . 2) L. alcataini.
 ‫ تحت الشمس برج الأسد على مذهب السندهند‬۳۴
.. . ، ‫وفيه للعجم عبده العواری ومقبرته بالهند‬
، ‫م فيه للعجم عید ققوناسة المقبور بمدينة برجلونة‬
‫فيه للعجم عيد قرشتينة ومقبرها بمدينة صور‬

، ‫ فيه يغيب النسر الطيار وهو قلب الصيف‬۳۸

‫م فيه يغيب الشفق أذا مضى من الليل ساعة وخمسة‬
، ‫اسداس ونصف ويطلع الفجر في مثله‬
a) Le nom propre (Barthélemi)manque dans leman. 6) Man. Unlüycj .
XXIII.
XXIV. In ipso ingreditur Sol signum Leonis secundum
intentionem Sindi Indi. Et in ipso est christianis festum Bar
tholomei apostoli, et sepultura eius est in India.
XXV. In ipso est christianis festum Cucufatis sepulti in
civitate Barcinona. Et in ipso est festum sancti Iacobi et
sancti Christofori.
XXVI. In ipso est christianis festum Christine virginis et
sepultura eius est in civitate Sur. Et festum eius est in ec
clesia sancti Cipriani in Corduba.
XXVII.
- XXVIII. In eo occidit . vultur volans, et est cor estatis.
XXIX .
XXX . In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
pretereunt de nocte hora et quinque sexte hore unius , et
medietas sexte hore. Et oritur crepusculum matutinum quando
remanet de nocte equale ei.
 73

‫و نوء سعد الذابحه يشبه برجل يذبح شاة وليس‬

‫بمذكور في مطر ولا ريح ويطلع رقيبه وهو النثرة وهذا النوع من‬
‫انواء القيظ ویستی مطره الهميم والسومضى وفيه للعجم عید‬
، ‫اشباط ومقبرته بقرطاجنة‬

‫ فيه يغيب الشفف اذا مضى من الليل ساعتانه ويطلع‬٣

‫الفجر في مثله ؛‬
، ‫فيه للعجم عيد مقدالينا‬ ۳۳

a)Man . ‫السعد الذباح‬. ( man. ‫ ( ساعتين‬cette phrase 10

trouve sur la marge.

XIX . Ortus anathra cum crepusculo matutino. Et hec

est forma eius

Occasus fortune decollantis hora crepusculi matutini. Et

0 0
hec est for ma eius

In ipso est noe fortune decollantis , similis viro decollanti

ovem . Et non rememoratur in pluvia neque in vento , et
oritur opposita eius , et est anathra. Et hec anoe est ex
anoe estus. Et nominatur pluvia eius quando venit ignita et
cinericia .
XX .
XXI. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando pre
tereunt de nocte due hore. Et oritur crepusculum matutinum
quando remanet de nocte equale ei.
XXII. In ipso est festum sancte Marie Magdalene.
10
 72
‫ النهار فيه من أربع عشرة ساعة وربع والليل من عشر‬۱۹
‫ساعات غير ربع وارتفاع الشمس نصف النهار ثلث وسبعون‬
‫درجةومسان وظل كل شي مثل نسه وخمسة أساس‬
، ‫نسع‬
‫" فيه تحت الشمس برج الاسد بالممتحن وفيه يطلع‬
‫الشعرية العبور اليمانية ومن طلوعها تكون بوارح الرياح‬
‫السمومية الصيفية المجففة ذوات العجاج وفيه للعجم عيد يوشتة‬
، ‫وروفينة المقبورتينه باشبيلية‬
۱۸
( man . ‫عشر‬. ( Man . ‫الشعر‬. ( Mana ‫ذات‬. ( Man . ‫المقبورين‬.
XVI. Dies in eo est quattuordecim horarum et quarte, et
altitudo Solis in eo in meridie est septuaginta trium graduum
et duarum quintarum , et umbra omnis rei in eo est equalis
sexte eius , et quinque sextis sexte eius. Et nox est ex no
vem horis et tribus quartis.
XVII. In ipso permutatur Sol de Cancro ad Leonem per
experimentatorem , et in ipso oritur assare alhabor ' aliemenia ,
et cum ortu eius fiunt fervores ventorum venenosorum , exsic
cantium , habentium estuationem . Et dicunt Arabes quod hec
est hora vehementioris estus subito venientium calorum , et
quod vir sitit inter a locum in quem funditur aqua et puteum .
Et in eo est latinis festum Iuste et Rufine interfectarum in
Yspali. Et festum ambarum est in monasterio Auliati.
XVIII. In ipso est christianis festum Esparati 3 , et sepul
tura eius est in Cartagine magna.
1) L. alhahabor. 3) L. intra. 3) C 'est la forme arabe (cf. le texte
arabe sous le 19 juillet) de Speratus; le Martyrologium Romunum donne
ce nom sous le 17 juillet.
 71

،‫ا فيه عيد للعجم عيد قرشتوبل المقبور بانطاكية‬.

‫و فيه أبتداء السموم الصيفية وهي أربعون يوما عشرون‬
‫من هذا الشهر وعشرون من اغشت وفيه عيد مرسيانا المقتولة‬
، ‫وقبرها بمدينة قيسارية‬

، ‫ جبسياقو‬۱۳

‫ها فيه تسامت الشمس وسط بئر زمزم وجميع أبار مكة‬
‫ويدخل ضوها في قيعانها وترى من أسافلها ولا يكون شی‬
‫ظل نصف النهار ثم يرجع الظل بعد هذا النهار من جهة‬
، ‫الجنوب الى الشمال‬
IX .

X . In ipso est christianis festum Christofori, et sepulchrum

eius est in Antiochia. Et festum eius est in orto mirabili qui
est in alia parte Cordube, ultra fluvium , ubi sunt infirmi.
XI. In ipso est inceptio venenosorum estivorum et sunt
quadraginta dies, quorum viginti sunt in fine huius mensis, et
viginti in principio mensis Augusti. Et in ipso est christianis fes
tum Marciane interfecte , et sepultura eius est in civitate Cesarea.
XII.
XIII . ‫ا‬
XIV .
XV. In ipso recte stat Sol super medium putei Zemzem
et omnium puteorum Meke, et ingreditur lumen eius in fo
ramina eorum , et videtur ex inferioribus eorum , et non est
alicuius rei umbra in meridie ; deinde redit umbra ab hoc die
a parte meridiei ad partem septentrionis.
‫و فيه نوء البلدة ليلة ويقال ثلث ليال ويطلع الذراع‬
‫رقیبها وهو من انواء القيظ التي لم تذكر بمطر ويسمي مطره‬
، ‫اذا جاء الكميم *ويسمى أيضا رمضيا ه‬
‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعتان ونصف‬،
، ‫محشر ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
‫ فيه ينهي عن شرب الادوية المسهلة وذلك قبل طلوع‬،
، ‫نجم الكلب عشرة أيام على مذهب أبقراط‬
4( man. ‫وتسمى ايضی رمضنية‬
.
VI. Ortus adira cum crepusculo matutino. Et hec est
forma eius

Occasus albelda hora crepusculi matutini. Et hec est forma

eius 0 0
In eo est noe albelda nocte una, et dicitur tribus nocti
bus, que est similis arcui, et oritur adiraha opposita ei, et
est ex anoe estus que non rememoratur cum pluvia , et no
minatur pluvia eius quando venit ignita et cinericia .
VII. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando pre
tereunt de nocte due hore et media , et oritur crepusculum
matutinum quando remanet de nocte equale ei.
VIII. In ipso fit prohibitio a potu medicinarum solutiva
rum , et illud est ante ortum stelle Canis per decem dies,
secundum intentionem Ypocratis , et est assara alhabor '.

1( L . alhahabor ; mais c'est l'arabe ‫ور‬

 69

‫ اعشار ونصف‬6 ‫ا النهار فيه من * أربع عشرة ساعة وخمسة‬

‫عشر والليل من تسع ساعات وأربعة أعشاره ونصف عشر وارتفاع‬
‫الشمس فيه نصف النهار خمسة وسبعون درجة وثلاثة أرباع‬
‫وظل كل شيء مثل عه وفيه للعجم عبید شیمون ويهوده‬
‫الحواريين المقبورين بارض فارس‬

‫م فيه يطلع الشعرا الغميصاء وهي الشامية وربما هبت‬

‫فيه ريح رقطا ؟ يشتد معها وجع العين ويقال أن في هذا‬
، ‫الوقت يذهب البراغث‬
‫ (ه‬an . ‫ اربعة عشر‬. ( Man . ‫وخمس‬. ‫ (ء‬Man. ‫عشر‬. d) an .
‫ خمسة‬. ‫ (ه‬Man . ‫ونهود‬. ‫ م‬Man. ‫ الغميصه‬C ‫ (و‬e mot , qui •ne s'em
ploie pas en parlant du vent, doit être altéré.
1. Dies in eo est ex quattuordecim horis et quinque de
cimis et medietate decime, et nox ex novem horis et quat
tuor decimis et medietate decime. Et altitudo Solis in eo in
meridie est septuaginta quinque gradus et tres quarte. Et
umbra omnis rei in eo est equalis quarte eius. Et christianis
in eo est festum Symonis et Iude apostolorum interfectorum
in terra Persie.

III.

IV . In ipso oritur assahare algomisa , et est assemia , et

fortasse flat in eo ventus turbidus, cum quo fit vehemens
dolor oculorum . Et dicitur quod in hac hora pereunt pu
lices.

1) L. assahate.
 68

‫شهر يوليه‬
، ‫وهو بالسريانية تموز وبالقبطية أبيب‬
‫عدد أيامه أحد وثلثون يوماه وبرج السرطان وله من المنازل‬
‫النثرة والطرف وثلث لجبهة وهو من فصل القيظ وطبعه الحر‬
‫واليبس وسلطانه للمرة الصفراء ومشاكلته للنار وأفضل ما استعمل‬
‫فيه من المطاعم والمشاربه والحركة والهواء ما برد ورطب‬
‫وبعد من الاستفراغ والحركة الزائدة ويوافق هذا الفصل اهل‬
‫الشيخوخية له والأمزجة الباردة الرطبة وينافر أصحاب الأمزجة‬
‫الحارة اليابسة وأهل النمو والحداثة‬
a) han. ‫ يوم‬4( Man. ‫والمشرب‬. ‫ (ه‬Ce mot manque dans le man .
d ) Man . ‫شخوخية‬.

MENSIS IULIUS
latine, et est siriace Temuz ', et egyptiace Eib (eineb) ?. Et
habet ex epacta septem , et est igneus.
Numerus dierum eius est triginta unus dies. Et signum
eius est Cancer. Et habet ex mansionibus anathra et atarf
et tertiam frontis , et est ex tempore estus. Et natura eius
est calor et siccitas. Et dominium eius est colera citrina et
convenientia eius est nature ignis. Et melius quod adminis
tratur in eo , ex cibariis et potibus et motu et aëre , est quod
infrigidat et humectat , et elongat ab evacuatione et motu
addito. Et convenit hoc tempus decrepitis et complexionibus
frigidis et humidis, et est inconveniens habentibus complexio
nes calidas et siccas, et illis qui crescunt et adholescentibus.

1) L . Cemuz. ?) Lisez Ebib .

 67

‫ويعقد الجوز ويظهر البطيخ ويعمل شراب للخصوم وشراب التوت‬

‫ الايل وتفرخ‬. ... ‫شراب عيون بقر ويوجد فراخ اليمام ويوخذ‬
‫البرك البرية في الجزائر والبحيرات فاذا طارت تنقلب الى الانهار‬
‫ومجاري المياه وفيه تخرج الكتب في قرون الايل للقسي وفيه‬
‫يجمع من الادوية البذرقطونا ونوار الافسنتين ويعمل عصارته‬
‫واکلیل الملک والاقوان وبزر الاغیثمون والكشوثا وأنجعدة‬
‫والغوفنج ونوار القرطم وفيه يزرع الكرنب ثم ينقل في اغشت‬
‫ويطلق في اوله الفصد وشرب الادوية‬
a) Dans le man . ‫ صير‬eu ‫ صيد‬.

mitive uve , et incipiunt ficus in quibusdam maritimis , et

coagulantur nuces et pinee , et apparent albateke , et fit siru
pus de agresta , et sirupus de moris, et sirupus de prunis ,
et accipiuntur ? pulli turturis , et inveniuntur pinguedines cer
vorum , et faciunt pullos anates campestres in insulis et in
maribus '; et quando volant pulli earum , permutantur ad
flumina et cursus aquarum . Et in ipso mittuntur carte ad
colligenda cornua cervorum et hyrcorum silvestrium ad arcus.
Et in ipso colliguntur ex medicinis psillium et flos absinthii ,
et fit succus eius , et mellilotum et alhacoen et semen epi
thimi et cuscuthe et polium et calamentum et flos cartami.
Et in ipso seminantur caules , deinde permutantur in Augusto ,
et conceditur in principiis eius flebothomia et potare medi
cinas.

) 1( Le traducteur a lu ‫ ويوخذ‬, au lieu de ‫ويوجد‬. L2( . meg

• .
sibus.
 66

‫ فيده للعجم عيد الموسولين المقتولينه بمدينة رومة‬۲۹

، ‫وهما فطرش وفولوسه وقبورهما هناك‬
‫م فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعتانه وعشر‬.
،‫ويطلع الفجر فيه مثله‬
‫وفي هذا الشهر يخرص الزرع في الانادر ويتخذ القران‬
‫القبض العشور ويوجد باکور العنب ويبدا فيه تين السواحل‬
a ) Ce mot manque dans le man . b) Même remarque. c ) Sur la marge :
‫ ش فير وش فوبلو‬. ‫ (ه‬Ban. ‫ ساعتين‬.
XXVI. In ipso est festum Pelagi, et sepultura eius est
in ecclesia Tarsil.
XXVII. In ipso est festum sancti Zoili, et sepultura eius
est in ecclesia vici Tiraceorum .
XXVIII.
XXIX . In ipso est christianis festum duorum apostolorum
interfectorum in civitate Roma, et sunt Petrus et Paulus, et
sepulture eorum sunt illic. Et festum amborum est in mo
nasterio Nubiras.
XXX. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
pretereunt de nocte due hore et decima, et oritur crepuscu
lum matutinum quando remanet de nocte equale ei.
Et in summa huius mensis, ex eis que non applicantur ad
tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
Mensurantur fruges in areis et accipiuntur custodes horreorum
ad capiendas fruges quas rustici reddunt, et inveniuntur pri
 65

‫ فیده تكتل الشمس برج السرطان على مذهب‬۳۳

‫السندهند وفيه نوء النعائمة ليلة وهو غير مذكور بمطر وهو‬
، ، ‫من الحميم والبوارح وتطلع الهنعة‬
‫ هو يوم العنصرة وفيه حبست الشمس في أيام يهوشاع‬۳۴
‫ابن نون عدم وفيه ميلاد يحيى بن زكريا النبي عليه السلم‬
، ‫ويزعم أعل التجربة أن ما حصد في ذلك النهار لم يتسوس‬
‫ يبدأ فيه أو في ما بعده من الشهر‬، ‫ جوان وقبلو‬۴۵
‫بصناعة الترياق الاكبر او ما أشبهه من المعالجونات المدخرة‬
، ‫الامكان الاعشاب في هذا الوقت‬
‫ (ه‬Man . ‫نی‬. ( Man , ‫الخاتم‬. ( man. ‫الهقعة‬.
Occasus alnaim hora crepusculi matutini. Et hec est forma
‫ہ‬ ‫ہ‬ ‫ہ‬
eius ‫ہ ہ‬ ‫ہ ہ‬
In eo descendit Sol' in signum Cancri secundum intentio
nem Sindi Indi, et in ipso est noe alnaim nocte una , et est
non rememorata cum pluvia , et est ex ignitis , et in ipso
sunt fervores , et opposita ei est alhana '.
XXIV. Est dies alhansora. Et in ipso retentus fuit Sol
super Josue filio Nini prophete. Et in ipso est festum nati
vitatis Johannis filii Zaccharie. Et extimant experimentatores
quod illud quod metitur in eo ex messibus non comeditur a tinea .
XXV. In eo et in illo quod est post ipsum ex mense in
cipit fieri arte tiriacha maior et quod est simile ei ex confec
tionibus thesaurizatis, propter possibilitatem herbarum et florum
in hac hora , et propter virtutem caloris super commixtionem
humorum in illis confectionibus.
1) L . alhaca .
‫ما فيه تنتقل الشمس من برج الجوزاء الى برج السرطان‬
‫بالمستكن وينقضي فيه فصل الربيع ويدخل فصل القيظ على‬
، ‫مذهب العرب‬
‫و فيه للعجم عيد جرواش وبروطش المقبورين بمديلان‬
‫ فيه يبدا بحصاد القمح في أكثر المواضع واعم الاعوام‬.
‫ ومن‬، ‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعتان‬٣
‫ويطلع الفجر فيه * اذا بقي من الليله مثله وهو غاية ما يبلغ‬
‫ويرجع في النقصان‬
۲۲

‫ ( ه‬Man . ‫وتنقضی‬. ( Man . ‫ساعتين‬. ‫ (ه‬Ces mots manquent dans

le man .

XVIII. In ipso est festum Quiriaci1 et Paule interfecto

rum in civitate Cartagena , et festum utriusque in montanis
sancti Pauli in . . . . . Cordube.
XIX. In ipso est christianis festum Gervasii et Protasii
interfectorum in civitate Mediolani.
XX. In ipso incipiunt metere triticum in pluribus locis et
in pluribus annis.
XXI. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando pre
tereunt de nocte due hore et octava. Et oritur crepusculum
matutinum quando remanet de nocte equale ei; et est ulti
mus status eius; deinde convertitur redeundo.
XXII.
XXIII. Ortús alhana : cum crepusculo matutino. Et hec
est forma eius 0 0

1) Voyez p. 63, note d. 2) L. donne: vifi. 3) L. alhacha.

 63

‫منفردة بعد تمام علوفهاه عن انفعول الى وقت وضعها وذلک‬

، ‫في نصف من ابريل‬
‫و النهار فيه من اربع عشرة ساعة وثلثين وهو اطول يوم‬
‫في السنة والليل من تسع ساعات ولت وهي اقصر ليلة في‬
‫السنة وارتفاع الشمس ست وسبعون درجة وثلث وظل كل‬
‫ فيه‬، ‫شیء مثل ربعه نصف النهار وفيه للعجم عيد ادريان‬
، ‫تكتل الشمس ببرج السرطان بالممتحن‬
‫ل فيه للعجم عيد شريان وبولة المقتولين بمدينة‬
‫المربد‬
a ) Man. Tals . 6) Man. s . c) C1. le 17 dans le texte latin , et
le 18 dans le texte arabe. d) Man. dadoso ; Cyriacus et Paula dans le Mara
tyrologium Romanum , sous le 18 juin .

tionis earum , et remanent eque singulares ab emisariis usque

ad horam partus earum . Et illud est usque ad medietatem
Aprilis.
XVI. Dies in eo est quattuordecim horarum et duarum
terciarum , et est longior dies in anno, et nox est novem
horarum et tercie ', et est brevior nox in anno. Et altitudo
Solis in eo est septuaginta sex gradus et tercia. Et umbra
omnis rei ? in ipso in meridie est equalis quarte eius. Et in
ipso est latinis festum Adriani et sociorum eius, in civitate
Nicomedia .
XVII. In ipso permutatur Sol de signo Geminorum ad
signum Cancri per experimentatorem , et consumatur in eo
tempus veris, et ingreditur tempus estatis secundum intentio
nem Arabum . Et in ipso est festum in monasterio Lanitus.
1 ) L . tercia . 2) L . et.
 62

‫ فيه نوء الشولة ثلاث ليال وهو شولة العقبه ولم يذكر‬،
‫العرب نوعها بمدار ولا غيره وتطلع الهقعة وفي هذا الوقت‬
‫تكون بوارج الجوزاء ويرجع عساكر العرب من بواديهم إلى‬
‫وطنهم ومياههمه وهو من انواء العقرب ويسمى مطره الدئیه‬
‫والدفئی‬
‫ما فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعتان ونصف‬
،‫شدس ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
۱۳

‫ فيه تعزل فحول الخيل عن الرمک وتبقى‬، ‫ها جبسياقو‬

a) Le man. ajoute somig. 6) Le man. ajoute ärrinlig. c) Man.
‫ ( عكر‬man . ‫ومياواهم‬. ‫ (ه‬voyez Lane sous ‫دفئی‬.
In ipso est noe axulati Scorpionis, et est aculeus eius, tri
bus noctibus, et non rememorantur Arabes noe eius cum plu
via neque cum alio, et oritur casu eius Alhacha , et in hac
hora sunt fervores Geminorum . Et redeunt exerciti Arabum
ex villis suis ad domos suas et aquas suas, et est ex anoe
Scorpionis , et nominatur pluvia eius calida et fervens.
XI .
XII. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando pre
tereunt de nocte due hore et medietas sexte hore, et oritur
crepusculum matutinum quando remanet de nocte equale ei.
XIII. In eo est christianis festum Julitte.
XIV .
XV. In eo separantur emisarii equi ab equabus post com
plementum conceptionis earum , et complementum impregna
 61

‫م فيه للعجم تنقيل جسد طوما لواری من مقبرته بالهند‬

‫بمدينة كلامانية إلى مدينة ارهاءه من مدائن السريانيين‬
‫ه فيه وفي ما قبله من الشهر يصلح صيد الأفاعي وعمل‬
‫اقراصها للترياق‬

، ‫و جبسياقو‬
a( = ‫ الهاء‬, cf. Ritter, Erdkunde, XI, 337 ; man. ‫ ارمیا‬.
III. In ipso est christianis festum translationis corporis !
Thome apostoli ex sepulchro eius in India in civitate Cala
mina ad civitatem Edessam , que est ex civitatibus Sirorum .
IV .
V. In ipso et in eo quod est ante ipsum ex mense con
venit venari viperas et facere trociscos earum intrantes in
tiriacha.
VI.
VII.
VIII.
IX .
X. Ortus alhaca cum crepusculo matutino. Et hec est

forma eius
‫ہ‬ ‫و‬
Occasus axula (axevalati) hora crepusculi matutini. Et hec
est forma eius 0 0
) L . corpori.
 . 60
‫فيده ما بد ورطب وعثل الاجسام وقتلة من تحلیل رطوبتها‬
‫ويوافق هذا الفصل اقل الامزجة الباردة الرطبة والاسنان‬
‫ الا‬.... . ... ‫المتناهية وينافر من كان مزاجه * حارا يابشاه‬
، ‫الاطفال فانهم يكتملونه لرطوبة اجسامهم والبرد لشدة حرارتهم‬
‫ا النهار فيه من * اربع عشرة ساعة ونصف والليل من‬
‫تسع ساعات ونصف ويغيب الشفق بعد ساعتين من الليل‬
، ‫ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
‫* ارتفاع الشمس فيه خمسة وسبعون درجة وثلت نصف‬
‫دن‬ ‫رو‬ ‫دن‬

، ‫النهار وظل كل شيء مثل ربعه وعشر ربعه‬

‫ (ه‬Co mot manque dans le man . 6)Nan. ‫وقليل‬. ‫ (ه‬Man. ‫حار يابس‬
d)Un blane dans le man. ‫ (ه‬Man. ‫للرطوبة‬. ( Mana ‫اربعة عشار‬.
g ) Man . ‫خمسة‬
quod administratur in eo est quod infrigidat et humectat et
temperat corpora , et minorat ex resolutione humiditatum eo
rum . Et convenit hoc tempus habentibus complexiones fri
gidas, humidas , et etates que sunt in statu , et est incon
veniens ei cuius complexio est calida et sicca, et cuius etas
est crescens, exceptis infantibus; ipsi enim tolerant calorem
propter humiditatem corporum suorum , et frigus propter ve
hementiam caloris eorum .
I. Dies in eo est ex ' quattuordecim horis et media , et
nox ex novem et media. . Et occidit crepusculum vesperti
num quando pretereunt ex nocte due hore, et oritur crepus
culum matutinum quando remanet ex nocte equale ei.
11. Altitudo Solis in eo in meridie est septuaginta quin
que gradus, et umbra omnis rei in eo est equalis quarte
eius et decime quarte ipsius.
( Ce mot manque chez ‫را‬.
 549

‫وتكتسي بالريش الى ثلثين يوماه وتقبل الغرانف الصيفية من‬

‫الجزائر وتفرخ الطواوس والدجاج البحرية والبلج والبهام‬
. ، ‫والفراطل‬
‫شهر يونيه‬
، ‫وهو بالسريانية حزيران وبالقبليه بونه‬
‫عدد أيامه ثلثون وبرجه لجوزاء وله من المنازل ثلث انهقعة‬
‫والهنعة والذراع وهو من فصل القيظ وطبعه الحرارة واليبس‬
‫ الصفراء وافضل ما استعمل‬e ‫ومشاكلته لطبعه النار وسلطانه للمرة‬

. ‫ (ه‬Man ، ‫ يوم‬6( Man. ‫والبرلج‬. Comme l'auteur donne ailleurs aur

cigognes le nom de zols, je dois observer que le jest écrit ici très
distinctement. ‫ (ه‬Man . ‫ توبه‬on ‫تيبه‬. d ) Ce mot manque dans le man .
‫ (ه‬Nan. ‫مرة‬.
veniunt grues estive ex insulis. Et pavones faciunt filios, et
galline marine, et ciconie , et turtures, et passeres, et multe
avium .
MENSIS IUNIUS

latine, et est syriace Haziran ', et egyptiace Buni. Et habet

ex epacta quinque, et est ventosus.
Numerus dierum eius est triginta dies, et signum eius est
Gemini, et habet ex mansionibus terciam alhaca et alhana
et adiraha, et est ex tempore estus, et natura eius est cali
ditas et siccitas, et eius convenientia est nature ignis, et
caliditati eius, et dominium eius est colera citrina. Et melius

1) L. Hazizaran.
 58

‫والبرقوق والقثا والكب الملوك ويعمل مرتب الجوز وشراب‬

‫التفاح الشعبيه ويجمع بزر الخشخاش ويعمل شرابه ويطيب‬
‫الجميز بالمشرق واجمع بزر الشهدرج وبزر الكرفس وبزر الشبمن‬
‫وبزر حي العلم والخشخاش الأسود والخردل والحرف والطراثيث‬
‫ويعمل عصارته ونوار البابونج ويعمل دعنه وفيه تخرج الكتب‬
‫في القرمز والحرير والغاسول للطراز ويعمل رقوق الاخشاف‬
6 ‫والغزلان الى اخر شهر يوليه وتتقونص البزاة والشاذناقات‬
‫وتبقى في القرنصة إلى أول أغشت او الى أخرى على قدر‬
‫ من بيضها‬، ‫قوتها وصحتها وتخرج فراخ البزاة والسافات‬
a) Man. , meült; voyez mon Glossaire des mots espagnols dérivés
de l'arabe, p.852. 6)Man . ‫والشاذقانات‬. ( Man .‫ والسفاه‬. Dans le Voca .
bulista de Florence , on trouve sous accipiter : ‫ ساف‬pl. ‫ سافات‬et ‫سيفان‬.
cucumeres et cerasa . Et fit conditum de nucibus, et sirupus
de malis sabiis, et colligitur semen papaveris, et fit sirupus
eius; et fiunt bone aliumeizi in Oriente, et colligitur semen
fumi terre et semen apii et semen aneti et semen semper
vive et papaveris nigri et sinapis et nasturcii et tarathit, et
fit succus eius ; et flos camomille , et fit oleum eius. Et in
ipso mittuntur epistole baiulis ad colligendas ganas et ablu
tiones et sericum ad tiracia ; et fiunt pergamena ex innulis
cervorum et gazelorum usque ad finem mensis Iunii. Et
ponuntur in muta accipitres ? et falcones , et remanent in
muta usque ad principium Augusti aut ad finem eius, secun
dum quantitatem virtutis eorum et sanitates ipsorum , et
egrediuntur pulli asipheti (id est cristarelle :) et accipitrum
ex ovis suis, et vestiuntur pennis usque ad triginta dies. Et
1) L. alinmetz. 2) L. ancipitres. 3) Un tel mot m 'est inconnu .
 57

‫تتشاءم بهه وتكرها السفر اذا نزل القمر بالعقرب ويطلع الدبران‬
‫ويسمى مطر هذا النوع الذئی والولي وهذا الوقت من وغرات‬
، ‫الحز‬

‫ يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعتان ويطلع‬۳۲

. ، ‫الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
‫وفي هذا الشهر مما لم ينظم على الجدول ولم يدخل‬
‫في تقاف الايام يوجد الغريک ويعقد الزيتون والعنب ويعمل‬
‫النحل العسل ويظهر باکور التفاح والكمثرى وعيون البقر‬
a) Man . ‫فیه‬. ( Man . ‫ويكره‬ ( Man. ‫مضى‬.
quando descendit Luna in Scorpionem ; et oritur cum casu ,
scilicet casu cordis, Aldebaran opposita ei. Et hec anoe
Scorpionis , et nominatur pluvia eius calida et fervens. Et
hec hora est ex horis caloris.
XXIX .
XXX.
XXXI. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
pretereunt de nocte due hore, et oritur crepusculum matu
tinum quando remanet ex nocte equale ei.
Et in summa huius mensis, ex eis que non applicantur
ad tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista:
Inveniuntur alfarik ? (id est spice tritici cum ustulantur ), et
coagulantur olive et uve, et faciunt mel apes , et apparent
primitiva malorum et pirorum et prunorum , et crisomila et
1) L. alfardi.
 56

릎콜날
،‫ما فيه تحت الشمس برج الجوزاء على مذهب السندعنده‬

‫ فيه يبدا بحصاد الشعير بقنفانية قرطبة وغيرها على‬۳۰

، ‫الامر الاعم‬

‫ فيه نوء قلب العقرب ليلة وهو غير محمود والعرب‬۲۸

a ) L'article manque dans le man.

XXII. In ipso descendit Sol in signum Geminorum se

cundum intentionem Sindi Indi.
XXIII.
XXIV.
XXV. In ipso incipiunt secare ordeum in campestribus
Cordube et aliis secundum res comunitatis '.
XXVI.
XXVII.
XXVIII. Ortus Aldebaran cum crepusculo matutino. Et
‫و ہ ہ‬
hec est forma eius
°o
Occasus cordis hora crepusculi matutini. Et hec est for
ma eius 0 0 0
In ipso est noe cordis Scorpionis nocte una, et est illau
dabilis, et Arabes quidem subsannant eam , et abhorrent iter 2

1) L. comitatis. 2) L . abhorrent; item .

 55
‫ا فيه تحت الشمس في الجوزاء على مذهب اهل الممتن‬ ‫ا‬
‫ا فيه تسامت الشمس بئر زمزم نصف النهار ویریه‬
‫فرصتها في قيعان الابار بمئة ولا يكون الشخص قائم ظل‬
، ‫في انتصاف النهار‬
‫ما فيه يكون ظل نصف النهار بمئة منقلبة إلى الجنوب‬
،‫من هذا النهار الى خمسة عشر يوما ماضيا من يوليه‬

a) Correction sur la marge ; dans le texte pind. b)

( Man . ‫يوم‬.
XVI. In ipso permutatur Sol de Tauro ad Geminos per
experimentatorem .
XVII. In ipso directe descendit (vel ibat) Sol super me
dium puteorum Meche in meridie , et videtur rotunditas eius
in fundis puteorum in Mecha , et non est omni individuo erecto
umbra apud mediationem diei.
XVIII. In ipso est umbra omnis rei in Mecha conversa
ad partem meridiei, ab hoc usque ad quindecim dies trans
actos ex iulio 1.
XIX .
XX. In ipso est festum Baudilli ? martiris in civitate
Nemesete .
XXI. In ipso est festum Mantii 3 in Yspania in Elbore.

1) L . iunio ; comparez sous le 15 juillet. 2) L. Banduli. 3) L. Mantu ;

il s'agit de S . Marcius, premier évêque d'Ebora (anciennement Elbora) ;
voyez Esp. sagr. III, 150.
 54

‫تسع ساعات وخمسة أسداس وارتفاع الشمس نصف النهار‬

،‫اثنتان وسبعون درجة واربعة اخماس وظل كل شيء مثل ثلثه‬
‫ها فيه نوع الاكليله وهو راس العقرب اربع ليال وهو غير‬
‫محمود وتطلع الثريا وهذا اول وغرات الحر والبوارح وهی‬
‫رياح الصيف الحارة ذوات العجيج وحينئذ يهيج النبات‬
‫وتجفه وهو من انواء العقرب ويسمي مطره الدفيء‬
a) Man .Ciss. 6) L'article manque dans le man. c) Man . wij.
d) Man . ‫ويجف‬.

Solis in eo in meridie est septuaginta duorum graduum et

quattuor quintarum . Et umbra omnis rei in ipso est equalis
tercie eius.
XV . Ortus althoraie cum crepusculo matutino. Et hec

est forma eius

Occasus corone hora crepusculi matutini. Et hec est for

ma eius 0

In ipso est noe corone, et est caput scorpionis , quattuor

noctibus, et est illaudabile propterea quod fortis fit calor ,
et propter timorem occasionum et egritudinum , et oritur op
posita ei illa que est althoraie. Et hoc est principium gua
iarat (id est caloris subito venientis) calidarum , et albuherei ,
et sunt venti estatis calidi hyantes estuationem , et tunc sti
mulantur plante , et exsiccantur, et est ex anoe scorpionis ,
et nominatur pluvia eius fervens.
1) L. althorne.
 53

‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليلة ساعة وأربعة‬..

، ‫اخماس ويطلع الفجر * اذا بقيه من الليل مثله‬

‫ النهار فيه من * اربع عشرة ساعة وسدس والليل من‬۴۴

a)Man. ‫أن مضى‬. ( Man. ‫أربعة عشر‬.

VI.
VII. In eo est latinis festum Esperende et interfectio eius,
et est in Corduba. Et sepulchrum eius est in ecclesia vici
Atirez.
VIII.
IX .
X . In ipso occidit crepusculum vespertinum quando pre
terit ex nocte hora et quattuor quinte , et oritur crepusculum
matutinum quando remanet ex nocte equale ei.
XI.
XII. In eo est festum Victoris et Basilii in Yspali.
XIII.
XIV . Dies in eo est quattuordecim horarum et sexte , et
nox est novem horarum et quinque sextarum . Et altitudo
 52

‫ نوع الزبانة ثلث ليال وهو كثير الرياح الشمالية ويطلع‬۳

‫البطين رقيبا له مع الفجر وفيه للعجم عبده فلج الشماس‬
،‫ جبسياقو‬، ‫المقتول باشبيلية‬
‫م فيه اخر مطر النيسن وفيه للعجم عيد الصليب ا‬
‫ ويزعمون أنهم وجدوا صليبه المسيح‬، ‫* ويسمونه شنت قروس‬
، ‫مرميا ببیت المقدس‬
‫قة قرطبة‬. ‫و فيه ابتداء اهل السواحل بالحصاد كمال‬
-
، ‫وشدونة وتدمير وشبهها‬
a ) Ce mot manque dans le man. 6) Man . Uhell. c) Dans le man.,
qui a gatermody , ces mots se trouvent par erreur sous le 2º, après
‫باشبيلية‬. d) Nan. ‫اصلب‬.

Occasus azubene hora crepusculi matutini. Et hec est

forma eius O O
In ipso est noe azubene tribus noctibus, et est multorum
ventorum septentrionalium calidorum , et oritur albutain op
positus ei cum crepusculo matutino. Et in eo est latinis
festum felicis diaconi interfecti in civitate Yspali. .
III. In eo est postremus pluvie nisan , quem nominant
christiani septem nuncios. Et in ipso est christianis festum
crucis , quia in ipso fuit inventa crux Christi sepulta Ierusa
lem . Et festum eius est in monasterio Pinnamellar et mo
nasterio Catinas.
IV. In eo estlatinis festum Treptecis? virginis in civitate Estiia .
V . In ipso incipiunt illi qui sunt in maritimis Cordube
et Malache et Sudune 2 et Mursie , metere ordeum .

1) Ce nom est sans doute altéré. 2) L. Suduna.

 51

‫وسلطانه للمرة الصفراء وافضل ما استعمل فيه من المطاعم‬

‫والمشارب والمساكن والحركات ما مال اليه التبريد والترطيب‬
‫وعثل الاجسام ويوافق هذا الفصل أصحاب الأمزجة الباردة‬
‫الرطبة والاسنان و المتناهية وينافر أصحاب الأمزجة انحازة‬
| ،‫اليابسة والاسنان النامية‬
‫ النهار فيه من ثلاث عشرة ساعة‬، ‫افیلیف وجاقمی‬
‫وأربعة أخماس والليل من عشر ساعات وخمس ويغيب الشفق‬
‫اذا مضى من الليل ساعة وسبعة أعشار ساعة ويطلع الفجر‬
، ‫اذا بقي منه مثله‬
a) Ce mot manque dans le man. 6) Même remarque. c) Man. ps.

et dominium eius est colere rubee. Et melius quod admi

nistratur in eo , ex cibariis et potibus et motibus et habita
culis, quod declinat ad infrigidationem et humectationem et
equat corpora. Et convenit hoc tempus habentibus complexio
nes frigidas et humidas, et habentibus etates que sunt in
statu . Et est inconveniens habentibus complexiones calidas et
siccas, et etates que sunt in augmento .
1. Dies in eo est tredecim horarum et quattuor quinta
rum , et nox est decem horarum et quinte. Et occidit cre
pusculum vespertinum quando preterit ex nocte hora et sep
tem decime, et oritur crepusculum matutinum quando remanet
ex nocte equale ei. Et in eo est christianis festum Torquati
et sociorum eius , et sunt septem nuncii, et festivitas eius est
in monasterio Gerisset, et locus eius Keburiene.
II. Ortus albotain cum crepusculo matutino. Et hec est
forma eius
 50
‫وتزرع الحنا والحبق والقنبيط ويزرع الاروز واللوبيا البستانية‬
‫وينقل القرع البكير من مصاطب الزبل والبادنجان ويزرع اللفاح‬
، ‫والخيار وتبيض الطواويس والبلوج وكثير من الطير‬
‫شهر مایه‬
، ‫وهو بالسريانية أيار وبالقبطيةه بشنس‬
‫ وبرجه الثور وله من المنازل ثلثا الثريا‬۳۱ ‫عدد أيامه‬
‫والدبران وثلثاه الهقعة واوله من فصل الربيع وحكمه کککم‬
‫ما قبله واخره من فصل القبض على مذهب الحكماه فیکون‬
‫مزاجه الحرارة واليبس في اعتدال ومشاكلته لطبع النار‬
4( man . ‫والقبطية‬. ‫ (ه‬Man. ‫ وثلثه‬.
nantur rizus et faseoli ortulani, et permutantur cucurbite
tempestive ex locis stercorosis qui sunt iuxta parietes , et
melongie, et seminantur mandragora et citroli, et pariunt ova
pavones , et ciconie , et multe aves, et incipiunt incubare ovis.
MENSIS MAII
latine , et est syriace Aiar, et egyptiace lesnus '. Et habet
ex epacta duo, et est igneus.
Numerus dierum eius est triginta unus dies et signum eius
est Taurus. Et habet ex mansionibus duas tercias althoraie ,
et aldeberan , et duas tercias albaca. Et principium eius est
ex tempore veris. Et iudicium eius est sicut iudicium eius
quod est ante ipsum . Et postremum eius est ex tempore
estatis secundum intentionem sapientum . Et complexio eius
est caliditas et siccitas. Et eius similitudo est nature ignis ,

1) 11 faut: Besenus (aujourd'hui Bechens, umamind , en Esypte ).

 9

‫وفي هذا الشهر مما لم ينظم على جدول ولم يدخل‬

‫في ثقاف الايام يعمل ماورد وشرابه ودهنه ومربيه وفيه يجمع‬
‫نوار البنفسج وشرابه ودهنه ويعمل شراب الشهترج وفيه يظهر‬
‫القثا ويذكر الناجل ويقلم سعفه ويبدا العنب البكير يعقد‬
‫وينور الزيتون ويعقد التين وفيه تخرج فراخ الشاذانقات‬
‫ ثم‬،‫البلنسية من بيضها ثم تكتسي بالريش الى ثلثين يوما‬
‫تظهر الاخشافة وفيه تضرب أوتاد الأترنمج ويغرس قضبان‬
‫الياسمين ويخرج أصل الشقاقل ويعمل مرببه ويظهر النعمان‬
‫والجلنار ولسان الثور ونوار غافت وحشیشه ويصنع عصارته‬
a) Nan . ‫يوم‬. ( Man. ‫الاشراف‬.
Et in summa huius mensis, ex eis que non applicantur ad
tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , ista : Fit aqua
rosata et sirupus eius, et conditum eius, et oleum ipsius. Et
in ipso colligitur flos violarum , et fit sirupus eius , et condi
tum ipsius, et oleum eius. Et in ipso fit sirupus de fumo
terre , et in eo apparent cucumeres, et palme adhibentur
masculi, et abscinduntur rami eius, et incipit uva primitiva
coagulari , et florent olive, et coagulantur ficus , et in ipso
egrediuntur pulli falconum valentinorum ex ovis suis ; deinde
vestiuntur pennis usque ad triginta dies , et apparent innuli 2
cervorum . Et in ipso figuntur paxilli citri, et plantantur
rami sambaci, et extrahuntur radices squille , et fit conditum
eius, et colliguntur flores papaveris rufi, et balaustie et bu
glosse , et flores eupatorii, et herbe eius, et arte fit succus
eius, et seminantur alchana et ozimus et alcanavet, et semi

1) L. falcorum . 2) L. canuli.
 48 ‫ا‬

، ‫ ش مرقو‬۴۰
‫ فیه ابتداء مطر النيسان الذي يقال انه يختمر به العجين‬۳۰
، ‫ وبه يتم زرع الأندلس باذن الله‬....... ‫بلا خمير ويسمونه‬

۲۹
‫ فيه يغيب الشقف أذا مضى من الليل ساعة وسبعة‬۳۰
، ‫أعشار ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
a ) Ce mot est altéré dans le man., qui porte cü a la fin de la ligne,
et midi au commencement de la ligne suivante.

XXV. Est postremus horarum pasce christianis, et est

maior festivitatum eorum , et in eo est festum Marchi evan
geliste discipuli Petri , in Alexandria .
XXVI.
XXVII. In ipso incipit pluvia anisan que dicitur fermen
tare massam sine fermento. Et christiani nominant hanc
diem usque ad septem , septem missos, Torquatum et socios
eius, et dicunt ipsos septem nuncios. Et per eam complen
tur semina auxilio Dei. Et in ipso est festum Bislo 1 martiris.
XXVIII.
XXIX .
XXX . In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
preterit ex nocte hora et septem decime, et oritur crepuscu
lum matutinum quando remanet de nocte equale ei. Et in
ipso est festum sancti Perfecti 2 et sepulcrum eius est in ci
vitate Corduba.

1) Sic ; Libri propose : Basilii , et dans le Martyrologium Romanum on

le trouve en effet sous le 26 avril. 2 ) L . Perficii.
 7

‫نوع الغفير من الابل فهو شر النتاج ويسهی مانتج فيه فبع‬

، ‫والربع » أكبر منه واقوی‬
، ‫ فيه تحت الشمس ببرج الثور على مذهب السندهند‬.

، ‫ ش جورج‬، ‫ فيه للعجم عید فلفها الحواری‬٣

‫م فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة وستة‬
، ‫أعشار وثلث عشره ويطلع الفجر اذا بقي * من الليله مثله‬
‫ هو أخر مواقت فصح العجم وأكبر أعيادهم لا يتأخر‬۴۴
. ، ‫بعد البثة‬
a ) Man . ‫ ع‬- ‫ ب‬.‫ أل‬, avec le d et sans la copulative. 8 Man , ‫فلم‬.
c ) Man . üls. d ) Ces deux mots manquent dans le man.

speratur in eo calor et festinat ipsum hiems a virtute , et

nominatur quod nascitur in eo ubaon , et quartum est maius
eius, et est fortius , et est ex vestigio vernali.
XX. In eo descendit Sol in signum Tauri secundum in
tentionem Asind Indi, et in ipso est festum Secundini mar
tyris in Corduba in vico Tiraceorum !
XXI.

XXII. In ipso est christianis festum Filippi apostoli in

domo almegdis (id est Ierusalem ).
XXIII. In ipso occidit crepusculum vespertinum quando
preterit ex nocte hora et sex decime et tertia decime, et
oritur crepusculum matutinum quando remanet ex nocte
equale ei.
XXIV . In ipso est festum sancti Gregorii in civitate Gra
nata .

1 ), L . Uraceorum .
 6

‫ النهار فيه من ثلث عشرة ساعة وشدس والليل من‬۱۹

، ‫عشرة ساعة وخمسة سداس‬
» ‫ا ارتفاع الشمس نصف النهار ثلث وستون درجة وأربعة‬
، ‫اخماس وظل كل شيء مثل نصفه‬
۱۸
‫ فيه نوء الغف ثلاثه ليال وقيل ليلة ولم يذكر فيه‬1
‫ رقيبه وهو من انواء الربيع وما نتج بعد‬۴ ‫مار وبطلع النطح‬
a) Man . ‫عشر‬. ( Man. ‫عاشر‬. ( Man . ‫ثلثة‬. d) Man . ‫ واربع‬.
‫ (ه‬Man . ‫ ( ثلاثة‬Man . ‫البطن‬.

XVI. Dies in eo est tredecim horarum et sexte , et nox

decem horarum et quinque sextarum hore.
XVII. Altitudo Solis in eo in meridie sexaginta trium gra
duum et quattuor quintarum '. Et umbra omnis rei in ipso
in meridie est equalis medietati eius.
XVIII.
XIX . Ortus anathaha cum crepusculo matutino. Et hec

est forma eius

Occasus algafr2 cum hora crepusculi matutini. Et hec

est forma eius o

In eo est noe algafr 2 tribus noctibus et dicitur nocte una ,
et non rememoratur in ea 3 pluvia , et oritur opposita eius ,
et est anataha *. Et estimant Arabes quod illud quod nascitur
ex camelis post anoe algafr ? est male nativitatis, quoniam

1) L . quinque. 2; L . algasr. 3) Ce mot manque chez L . 4) L . anatcha.

‫ما فيه وفي ثلاثة بعده تهب رياح تعرفه بشرقي التفاح ا‬
‫يخاف منها على الثمار فان أخطاها سلمت باذن الله‬
‫وبخاف منها على المراكب أن تعطب في البحر‬
) ‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة وتلثة‬۱۴
، ‫أسداس ونصف شدس ويطلع الفجر أذا بقي من الليل مثله‬
‫ ها فيه تنتقل الشمس الى الثور بالمملكن وفيه تطلق‬.
‫فحول الخيل على الرمى في المراثنه ومثة حملها أحده‬
، ‫عشر شهرا‬

4( man. ‫ ( يعرف‬Sit;[Link] lire ‫التفاح‬, ‫(ه‬Man.‫وثلثا‬. ( Man.

‫ ; المدائن‬de mémne dans le man. d'Ibn-al-Auwam (II , 492 , 1. 15), et aussi
) II, 439 ( ‫ ; ازاین‬voyez plus haut , p . 37, n . b . e) Nan . ‫احدی‬.

XII.
XIII. In eo et in tribus post ipsum flat ventus qui co
gnoscitur orientalis esuflatio , ex quo timetur super fructus.
Quod si erraverit ab eis salvantur auxilio Dei. Et timetur
ex eo . supra naves quod pereant.
XIV. In eo occidit crepusculum vespertinum quando pre
terit ex nocte hora et tres sexte. Et oritur crepusculum ma
tutinum quando remanet ex nocte equale ei.
XV. In ipso permutatur Sol de Ariete ad Taurum per
experimentatorem . Et in ipso absolvuntur masculi equi super
equas in maritimis ut concipiant post complementum partus
earum . Et spacium portationis earum ab hora conceptionis
earum usque ad partum ipsarum est undecim menses.
‫و فيه نوع السماك الاعزل خمس ليال وهو نوع غزير‬
‫فلما يخلف ويطلع بطن الحوت رقيبه مع الغابر ونوعه من‬
، ‫انواء الربيع ويسمى مطره ه صيفا‬

، ‫ جبسياقوة‬،‫ا مکنیدس سابع وهو اخرها على مذهب الروم‬

a ) Ce mot manque dans le man. b) Se trouve sur la marge.

VI. Ortus ventris piscis cum crepusculo matutino. Et hec

est forma eius o ‫ه ه‬ ‫ه ه‬

‫هه هه‬
Occasus asimek hora crepusculi matutini. Et hec est forma
eius o
In eo est noe asimek alahazel quinque noctibus. Et Ara
bes ponunt ipsam crus leonis , et asimek arami crus aliud ,
et est noe exuberans, raro fallit. Et oritur venter piscis op
positus ei cum crepusculo matutino. Et dicunt Arabes quod
pluvia eius continuat alcharait [?] ; et est terra que non com
pluitur existens inter duas terras complutas, et eius noe est
ex anoe vernalibus. Et nominatur pluvia eius estas.
. VII.
VIII.
IX.
Y.

XI. Magnetis septima, et est postrema earum secundum

intentionem Romanorum .
 3

،،‫ في كل البلدان‬، ‫ وأرغفها لكل الاسنان ها‬، ‫وهو أعدل الازمان‬

‫ا اننهار فيه من * اثنتي عشرة ساعة وثانين والليل‬
‫من أحدى عشرة وثلث ويغيب الشفق اذا مضى من الليل‬
، ‫ساعة ونصف وبطلع الفجر اذا بقي من الليل مثلہ‬
‫ ارتفع الشمس في نصف النهار ثمان وخمسون درجة‬3
‫وخمسة أسداس وظل کل شیء مثل ثلاثة أسداسة ونصف‬
6 bulan

‫ ا‬، ‫ مکنیکس سادس‬۴

‫ (ه‬Nan . ‫الزمن‬. ( Man. ‫الانسان‬. ( Mana ‫اثنی عشر‬. ( Man .

‫عشر‬.

porum , et magis conveniens omnibus etatibus, et in omnibus

regionibus.
I. Dies in eo est duodecim horarum et duarum tertiarum ,
et nox undecim horarum et tercie. Et occidit crepusculum
vespertinum quando preterit ex nocte hora et media. Et
oritur crepusculum matutinum quando remanet ex nocte
equale ei.
II. Altitudo Solis in eo in meridie est quinquaginta octo
graduum et quinque sextarum . Et umbra omnis rei in eo
est equalis tribus sextis eius et medietati sexte eius.
III. Festum Theodosie virginis.
IV. Magnetis sexta. Et festum sancti Ysidori archiepiscopi
yspalensis.
 42 .

‫شهر أبريل‬
، ،‫وهو بالسريانية نيسان وباقبحثية برموده‬
‫ایام شهر ابريل عددها ثلثون يوماا وبرجه الحمل وله من‬
‫ وثلث الثريا وهو من فصل الربيع‬، ‫المنازل النطح والبطين‬
‫ومزاجه الحر والرطوبة ومشاكلته للبع الهواء وسلطانه للدم‬
‫وأفضل ما استعمل فيه من المأكل والمشارب والحركات‬
‫والمساكن ما اعتدل تسخينه وتحليله وقل فضله ويتعاهد‬
‫نقص الامتلاء بالفصد والدواء ويوافق هذا العصل أصحاب‬
‫الأمزجة المعتدلة بالمشاكلة وأصحاب المطبائعه الباردة بالمضادة‬
a) Man . ‫ بر مواه‬. ( Man. ‫يوم‬. ‫ (ه‬La copulative manque dans le man .
d) Man . ‫الطبيع‬.
MENSIS APRILIS
latine, et est syriace Nisan , et egyptiace Parmudhi. Et ha
bet ex epactis VII, et est aërius.
Numerus dierum est triginta dies. Et signum eius est
Aries Et habet ex mansionibus alnataha et albutain ' et
tertiam althoraie, et est ex tempore ? veris. Et complexio
eius est calor et humiditas. Et similitudo eius est nature
aëris, et dominium eius est sanguis. Et melius quod admi
nistratur in eo , ex cibis 3 et potibus et motibus et habitacu
lis , est cuius calefactio equatur et resolutio , et minorantur
superfluitates eius. Et assiduatur minutio sanguinis per fle
bothomiam et medicinam . Et convenit hoc tempus habentibus
complexiones equales per similitudinem , et habentibus naturas
frigidas et siccas per contrarietatem . Et est temperatius tem
1) L . albutam . 2) L. temporis. 3) L . cibus.
 41

‫تفاف الايام يرتب الشجر تركيبا تسميه العامة الترقيع ويقوم‬

‫بكر الزرع على ساق ويورق أكثر الشجر وفيه تبيض الشاذانقات‬
‫البلنسية بالجزائر وتكضن ثلثين يوما وفيه يغرس قصب‬
‫السكر والورده المبكر والسوسن ويبدا عقد الفول في البساتين‬
‫ويظهر أنسمان ويتولد دود التحرير ويخرج حوت الشولی‬
‫والشابا من البحر الى الانهار ويغرس المقاث ويزرع القطن‬
‫ الشب الى العمال في‬+ ‫والعصفر والبادنجان وفيه ينفذ‬
‫ابتياع الخيل للاملاكه ويظهر دبيب الجراد فیومر بعقرهاء‬
‫وبزرع الترنجان والمرددوش وتساند الحواوبس والبلوج واليمام‬
‫وكثير من الطير‬
a) Man . ‫ لنن‬. ‫ (ه‬Le verbe manque; on pourrait lire ‫ويظهر الورد‬.
c) Au lieu de ces deux mots , le man . porte ylätil. d) Man . Utalls.
e ) Le man . a v, au lieu de ‫ وا‬.

Inseruntur ficus insitione . quam nominat vulgus alterchia !, ' et

eriguntur primitive segetes super crus, et plures arbores fron
descunt. Et in ipso ponunt ova falcones Valentie in insula ,
et incubant super ova triginta diebus usque ad principium
Aprilis. Et in ipso plantantur canne zuccari et apparent prime
rose et lilia primitiva . Et incipit coagulatio fabarum in ortis ;
et apparent coturnices, et generantur vermes sete. Et egre
diuntur pisces sturiones et savali ex mari ad fluvios, et plan
tantur cucumeres, et seminantur cotun et crocus ortulani, et
in ipso mittuntur cpistole ad baiulos in emptione equorum ut
ducantur regibus. 'Et apparet ambulatio locustarum , et pre
cipitur ut interficiantur. Et seminantur melissa et maiorana,
et coeunt pavones, et ciconie , et turtures, et multe avium .
1) L. aliter achoa.
 0

‫ وهذا النوع أول أنواء الربيع ويستی‬،‫الفرغ الموخر رقيبا له‬

،‫مطرها صيفا‬
، ‫ ما عب فيه من الرباح أصر بالباكور وعقده الثمار بعصفه‬۴۵
، ‫جبسياتو‬
) ‫مکنیطس خامس‬
‫ماهب فيه من الرياح أو في اليومين بعده فقوق‬
، ‫عاصف في اكثر الامر‬

‫وفي هذا الشهر مما لم ينظم على جدول ولم يدخل فنی‬ ‫ا‬
a) Man. ‫لها‬. ( Ce mot manque dans le man. ) Man . ‫وفقد‬.
cuatorium postremum oppositum ei. Et hec quidem anoe est
prima anoe vernalium . Et nominatur pluvia eius estas.
XXV. Quod flat in eis ex ventis nocet albacoris (id est
primis ficubis) et coagulationi fructuum propter procellositatem
suam .
XXVI.
XXVII.
XXVIII. Magnetis quinta.
XXIX . Quod flat in eo ex ventis aut in duobus diebus
post ipsum , est forte , procellosum secundum plurimum .
XXX.
XXXI.
Et in summa huius mensis , ex eis que non applicantur ad
tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista :
 39

‫ مکنیکس رابع * وفيه للعاجم عيد انتحام الكلمة في‬۳

، ‫مشيمة مريم ه‬

‫ فيه للعجم عيد تحویل سني العالم الشمسية وهو‬۳۳

‫ابتداء الزمن عندهم ومواقت فصهم فلا يتقدم قبل ذلك‬
، ‫بيوم‬
۳۳

‫ فیه ابتداء نوء العوا ثلاث ليال شبهت بكلاب تتبع‬۳۴

‫الاسد وقيل أنها زورا الاسد وهو نوع رغيم غيره مذکور ويطلع‬
a ) Dans le man . il y a des points sur cette phrase , ce qui semble
indiquer que le copiste a voulu la biffer. 6) Man . wölgedly. c) Ce
mot manque dans le man.

XXI. Magnetis quarta , et in ipso est christianis festum .

XXII. In ipso est christianis festum revolutionis anni mundi
solaris , et est inceptio temporis apud eos, et principium ho
rarum Pasche eorum ; non enim precedit ante illud per diem .
XXIII.
XXIV . Ortus evacuatorii postremi cum crepusculo matu
tino. Et hec est forma eius

Occasus alaugue ' hora crepusculi matutini. Et hec est

forma eius
‫ہ ہ ہ‬
In eo est inceptio noe alaugue tribus noctibus. Et si
milatur canibus sequentibus leonem . Et dicitur quod ipse est
due anche leonis, et est noe inrememorata ? Et oritur eva

· 1) L. alangue. 2) L. en deux mots : in rememorata .

 38
‫ فيهه تنتقل الشمس الى الحمل بالممتحن وفيه يعتدل‬19
، ‫الليل مع النهار الاعتدال الربیعی‬
‫ اول فصل الربيع على مذهب أهل الحساب والتعديل‬۱۷
)‫ومذهب بقراط وجالينوس وعلماء الاطباء‬
‫لا يكون فيه ارتفاع الشمس نصف النهار اثنتين وخمسين‬
، ‫درجة ونصف وظل كل شي مثل ثلثة ارباعه‬
‫ فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة وخمسان‬19
،‫ويطلع الفجر أذا بقي من الليل مثله وهو أعدل أوقات الشهر‬
‫ تحت الشمس بالعمل على مذهب السندهند‬d ‫ فيه‬..
، ‫وهو الاعتدال عندهم‬
a) Man . ‫نی‬ ( Man. ‫اثنين‬ ( Man. ‫باعه‬. a) Man. ‫في‬.
XVI. In ipso permutatur Sol de Piscibus ad Arietem se
cundum experimentatorem ', et in ipso equantur nox et dies
equalitate vernali.
XVII. Postremum tempus hiemis et principium temporis
veris secundum intentionem calculatorum et equatorum , et
intentionem Ypocratis et Galieni et sapientum medicorum .
XVIII. Altitudo Solis in eo in meridie est quadraginta
duorum graduum et medietatis , et umbra omnis rei est equa
lis tribus quartis sui status.
XIX . In eo occidit crepusculum vespertinum quando pre
terit de nocte hora et due quinte , et oritur crepusculum ma
tutinum quando remanet de nocte equale ei , et est tempera
tius horarum crepusculi vespertini.
XX . In ipso descendit Sol in Ariete secundum intentio
nem Sindi Indi, et est equalitas apud eos.
1) L . plurimum
 37

‫لا فيه أبتداء نوع الصرفة ثلاث ليال وهو محمود وشميت‬
‫الصرفة لانصراف البرد عند سقوطها وانصراف الكز عند طلوعها‬
‫فاذا فطم الصبي فيه لم يكن يطلب اللبن وهو اخر انواع‬
،‫الشتا ومطره يسمى ربيعه ويطلع الفرغ المقدم مع الفجر‬

۱۳
، ‫ مکنیطس ثالث‬۱۴
،‫ها فيه يبدا نتاج النخيل في المرائنا الى نصف أبريل‬
| a)Man ، ‫ربيع‬. ( Ainsi chez Ibn -al-Awwam (II, 492); man . ‫المراعن‬.
Je crois que ‫ مرائن‬est le plur, de ‫ مدينة‬, et que ce derniermot est la
transcription de marina , qui, dans la basse latinité et en espagnol, signifie
la côte de la mer. Autrefois marine avait le même sens en français.

In ipso est principium noe asarfati tribus noctibus, et est

laudabilis. Et nominatur asarfati propter conversionem frigoris
apud casum eius , et conversionem caloris apud ortum eius. Et
dicitur quod ipsa est porta ' temporis , quoniam ridet a duabus
differentiis temporis. Et quando lactatur infans in ea , non for
sitan querit lac. Et est postrema anoe hiemis. Et pluvia eius
nominatur vernalis. Et casu eius oritur evacuatorium precedens.
XII. In ipso est christianis festum Gregorii domini Rome.
XIII. In ipso est festum sancti Leandri archiepiscopihyspalensis.
XIV. Magnetis tercia.
XV. In ipso incipit partus equarum in maritimis usque ad
medietatem Aprilis .
1( Le traducteur a lu ‫باب‬, porte , au lieu de ‫ذاب‬, dent canine ;

voyez le Lexique de Lane sous ‫ المصرفية‬, ou l'on trouve cette phrase :

‫ناب الدهر لأنه يفتر عن البرد وعن الحر في الحالتين ه‬
 36

‫ما هبه فيه من الرياح يكون شديدا على الأكثر‬

‫ مكنياس ثاني وهو على مذهب اليوم تسعة وأربعون‬،

، ‫يوما سبعة أسابع لا يدخل البحر فيها‬

‫و فيه للقبط عيد المغرة ويطلون بها أبوابهم وقرون بقرهم‬

‫ويسمى عيد الشمع وهو دخول المسيح الهيكل‬

a ) Man . ‫عبت‬.

IV.
V . Quod flat in eo ex ventis est forte, vehemens , secun
dum plurimum .
VI.
VII. Magnetis secundus, et est secundum intentionem Ro
manorum quadraginta novem dierum in quibus non ingressio
fit in mare, et sunt septem septimane.
VIII .
IX. In ipso est Egyptiis festum almagre, qui liniunt cum
ea portas eorum et cornua vaccarum suarum . Et nominatur
festum cere , et est introitus Christi ad altare.
X.
XI. Ortus evacuatorii precedentis cum crepusculo matu
tino. Et hec est forma eius
Occasus asarfati hora crepusculi matutini. Et hec est for
ma eius 0
 35

‫ميه مصطفى الجمر والنهار‬. ‫ا هو الرابع من أيام العجوز وديهس‬

‫فيه من احدى عشرة ساعة وخمسين والليل من * اثنتی‬
‫عشرة ساعة وثلثة أخماس وفيه يغيب الشغف أذا مضی‬
‫ساعة وثلت من الليل * ويطلع الفجر أذا بقي من الليل‬
، ‫ جبسياقوة‬، ، ‫مثله‬
‫" هوء الخامس من أيام العجوز ويسمي مكفي الظعن‬
‫ واربعون درجة وخمسة‬5 ‫وارتفاع الشمس فيه نصف النهار ست‬
، ‫أسداس وظل كل شيء فيه من طوله اقل بنصف من قامته‬
، ‫م فيه للعجم عيد اندراشا وجلدهنیش‬
a) Nan . ‫ عشر‬. ( Man . ‫ (ء اثنی عشر‬Cette phrase manque dans
le man. d) Ce mot se trouve sur la marge. e) Man . 199. f) Man .
plist. g) Man . ään . h) On voit que le nom d'Emeterius est très
altéré dans le texte arabe.

I. Iste est quartus ex diebus anus, et nominatur extin

ctor prune. Et est primus dierum almagnetiset '. In quo
dies est ex undecim horis * et duabus quintis, et nox ex
duodecim horis ? et tribus quintis. Et in eo occidit crepus
culum vespertinum quando preterit de nocte hora et tercia.
Et oritur crepusculum matutinum quando remanet de nocte
equale ei.
II. Est quintus ex diebus vetule , et nominatur prehibens
egressionem . In quo est altitudo Solis in meridie quadraginta
sex graduum et quinque sextarum . Et umbra omnis rei in
eo est minor longitudine eius per medietatem octave sui status.
III. In ipso est christianis festum Emeterii et Celidonii. Et
sepulcra eorum sunt in civitate Calaguri.

1) L . almaguetiset. 2) Ces mots manquent chez L.

‫ وبرج الحوت ونه من‬،‫أيام شهر مارس أحد وثلثون يوما‬
) ‫المنازل ثلثة الفرغ المقدم والغريغ الموخمر وبطن الحوت‬
‫واوله من فصل الشتا وحكمه کاحکم ما قبله وفيه يدخل‬
‫فصل الربيع فيكون مزاجه الحرارة والرطوبة ومشاكلته لطبع‬
‫المهواه وسلطانه للدم وأفضل ما يستعمل فيه من المطاعم‬
‫والمشارب والحركات والمساكن ما أعتدل تسخينه وتحليله‬
‫ولطفت حرارته ونقصت رطبته ويوافق فصل الربيع اهل‬
‫الامزجة المعتدلة بالمشاكلة وأصحاب الطبائع اليابسة الباردة‬
، ‫بالمضادة وهو اعدل الازمان ووفقه للابدان ويصلح للدواء والفصد‬
- a) Man. pol. 6) Man. Hüls. c) Man. ji gull. d) L'article manque
dans le man .

Numerus dierum eius est triginta unus dies. Et signum

eius est Piscis. Et habet ex mansionibus tertiam ' evacuato
rii precedentis et evacuatorium postremum et 2 ventrem piscis.
Et principium eius est ex tempore hiemis. Et indicium eius
est sicut indicium eius qui est ancipiter. Et in ipso ingre
ditur tempus veris. Quare est complexio eius caliditas et
humiditas. Et est convenientia eius nature aëris. Et domi
nium eius est sanguini. Et melius quod in ipso administra
tur, ex cibariis et potibus et habitationibus et motibus , est
cuius calefactio 3 temperatur, et resolutio ipsius, et subtiliatur
caliditas eius , et minuitur eius humiditas. Et confert hoc tem
pus habentibus complexiones temperatas propter convenientiam
(vel similitudinem ) eius, et habentibus naturas frigidas siccas
propter contrarietatem . Et est temperatius temporum et ma
gis conferens corporibus, et convenit medicine et flebothomie.
1) L. tertia. 2) L . in. 3) L . calectio.
 33

‫ويبدا النساء بتحضين بيض دود الحرير حتى تفقده وتنصرف‬

‫الغرانف الية الجزائر وتغرس بصل الزعفران ويزرع بقول‬
‫الصيف وبورق كثير من الأشجار وتوجد الكماة ويكثر الاسفارنج‬
‫الغكمي ويوجد عسالج البسباس ويركب الاجاص والتفاح‬
‫ويغرس ملخ الشجر وتنقل الغروسات ويطلق اخراج الدم‬
‫ تنفذ‬4 ‫وشرب الدواء اذا احتيج اليه مابلا عنف فيه وفيه‬
‫الكتب بالحشود للصوائف وفيه تنتقل الخطاف والبلوج الى‬
‫المواضر‬

‫شهر مارس‬
، ‫وهو بالسريانية أدار وبالقباية برمهات‬
a) Man . ‫يفقص‬. ( Ce mot manque dans le man . ‫ (ع‬Man . ‫الحرير‬.
d) Man . ‫ وبه‬. ‫ (ه‬Man . ‫ برمهان‬.

sete donec consumantur. Et convertuntur grues ad insulas ,

et plantantur ' cepe croci, et seminantur holera estatis , et
multe ex arboribus producunt folia , et inveniuntur tubera ,
et multiplicantur sparagi campestres , et inveniuntur turiones
fenuculi , et inseruntur piri et mali, et plantantur rami evulsi
a ficulnea , et permutantur plantata , et absolvitur extractio
sanguinis et potio medicine, cum utriusque est necessitas ,
sine labore. Et in eo mittuntur carte ad gentes propter exer
citus (vel messes). Et in ipso veniunt ciconie et yrrundines
ad habitationes.
MENSIS MARCII
latine, et est syriace Adar , et egyptiace Parmehet. Et habet
ex epacta quattuor, et est aquosus.
1) L. plantatur.
 32

‫ الاخبية وأنما سنی سعد الاخبية لان كل‬، ‫ربيعا ويطلع سعد‬
‫ وهو من‬، ‫شیء کان مختبئا من الهوام يخرج عند ضلعه‬
‫أول أيام العجوز‬
‫ الثاني من أيام العجوز وهو صنبره أيام العجوز وقد‬۳۰
، ‫قیل سبعةو ثلثة من فبرير وأربعة من مارس‬
‫ الثالث من ايام العجوز‬۳۸
‫وفي هذا الشهر مما لم ينظم على جدول ولم يدخل في‬
‫تقاف الايام تفقصه الطير وتفرخ النحل وتتحرک دواب البكر‬
‫ (ه‬Man . ‫ سعيد‬. ( Le man . a de plus: ‫م ج‬- ‫ بطلعة ويخ‬.‫رقیب‬
‫الهوام المختفية‬. ( Le man. ajoute ‫قبل‬. a ) Man . ‫تفصه‬.

eius vernalis, et oritur fortuna tentoriorum , * et non vocatur

fortuna tentoriorum ' nisi quia ? omnis res que est occultata
ex vermibus (vel reptilibus) egreditur apud ortum eius, et
est 3 ex primis diebus anus.
XXVII. Secundus ex diebus anus, et est sinabron. Dies
autem anus sunt quinque, et dicitur quod sunt septem : tres
huius mensis , et quattuor eius qui sequitur ipsum et est
Marcius.
XXVIII. Tercius ex diebus vetule , et est fortior eorum ,
et nominatur gnabron.
Et in summa huius mensis, ex eis que non applicantur
ad tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt
ista : Frangunt ova aves , et pullos faciunt apes , et moventur
bestie maris. Et incipiunt mulieres . . . . . . " ova vermium

1) Ces mots manquent chez L . 3 ) L. quam . 3) L . a de plus: si non.

4) Le verbe manque.
 31

‫ عيد قاطرة ش فير‬۲۳

‫ في هذا النهار والذي قبله وبعده يكون‬،‫ جبسياقو‬۳۳
، ‫ظل کل شیء نصف النهار مثله‬
، ‫ش مطيا‬ ۲۴
۲۰

» ‫ ويقال‬: ‫ فيه ذوء الزبرة وهو الاخراتان » وهو أربع ليال‬۳۶۹

‫انه لا يخلو هذا النوع من مطار شديد وبرد ويسمي مطره‬
‫ ; وتسقط الجمرة وتنكسر حدة الجمرة جملة وتذهب‬mais des
points qui se trouvent sur les deux bäms, indiquent que le texte est
altéré. ö i semble une variante de öuts .
‫ م‬.
a)man . ‫السرایان‬. ‫ (ة‬Man . ‫لیالی‬. (Man . ‫ويقل‬
XXII. In ipso est prepositura cathedre Symonis apostoli,
qui dictus est Petrus, Rome.
XXIII. In hoc die , et in eo qui est ante eum et qui est
post ipsum , est umbra omnis rei in meridie equalis ei equa
liter.
XXIV. In ipso est festum sancti Mathie .
XXV.
XXVI. Ortus fortune temptoriorum cum crepusculo matu

tino. Et hec est forma eius

‫ما‬ ‫و‬
Occasus azubrati hora crepusculi matutini. Et hec est for
ma eius 0 0
In eo est noe azubrati et est alcaraten quattuor noctibus.
Et alzubrati est ancha leonis. Et dicitur quod non est hora
noe sine pluvia vehementi aut frigore, et nominatur pluvia
 30

‫ها ارتفاع الشمس فيه نصف النهار أربعون درجة وظل كل‬
،‫شيء مثله ومثله شڈسه‬
‫" فيه يخرج النخيل عن المرعي وتدعم القصيل على‬
، ‫مذاودهم في أعم السنين‬

‫ فيها تنتقل الشمس من الدلو الى الموت عادی‬19

، ‫مذهب السندهنده‬

‫" في هذا النهار والذي قبله * تسقط الجمرة الثالثة‬

، ‫وتنكسر حدة الشتا جملة وتذهب‬
a) La copulative manque dans le man . 6) Man . s . c) L'article
manque dans le man . d) Dans le man : ‫ ا‬.‫شة‬ ‫فيه تسقط شدة‬

XV. Altitudo Solis in eo in ' meridie est quadraginta gra

duum et medietatis. Et umbra omnis rei in eo est equalis
ei et equalis sexte eius.
XVI. In ipso egrediuntur equi a pastura , et comedunt
alcasel super presepia sua in pluribus annis.
XVII.
XVIII.
XIX . In ipso permutatur Sol de Aquario ad Pisces, se
cundum intentionem Sindi Indi.
XX.
XXI. In ipso cadit pruna tercia et frangitur hyems et
recedit caniculatio (id est rabies ) eius.

1) Ce mot manque chez L .

 29

‫ فيه تنتقله الشمس من الدلو الى الكوت بالممتحن‬،

‫وفيه أبتداء نوء الجبهة سبع ليال وهو محمود ويطلع سعد‬
، ‫السعود وتهب فيه الرياح اللواقع‬
‫ النهارة فيه من عشر ساعات‬، ‫ عيد للعجم ش بلانتين‬۱۴
‫وثلثة أرباع والليل من *ثلاث عشرة ساعة وربع * ويغيب‬
‫الشفق اذا مضى من الليل ساعة وربعه ويطلع الفجر أذا بقي‬
، ‫ وفيه يسقط الجمرة الثانية ويزيد الدفع‬، ‫من الليل مثله‬
‫ (ه‬man . ‫تنتقال‬ ‫ (ة‬Man . ‫النهر‬. ( Man. ‫ثلاثة عشر‬ ( cette
phrase manque dans le man.

In eo permutatio Solis de Aquario ad Pisces per experien

tiam , et in eo est inceptio noe frontis septem noctibus. Et
est noe laudabilis in quo flant venti fructiferi et multiplican
tur partus camelarum . Et dicunt Arabes: non impletur flu
vius ' ex noe frontis nisi habundet herba. Et oritur fortuna
fortunarum , et dicit rismator arabicus: quando oritur fortuna
fortunarum movetur lignum et leniuntur coria et abhorretur
in sole statio .
XIV . Dies in eo est ex decem horis et tribus quartis , et
nox ex tredecim horis et quarta . Et occidit crepusculum
vespertinum quando preterit de nocte hora et quarta. Et
oritur crepusculum matutinum quando remanet ex nocte
equale illius. Et in eo occidit pruna secunda et additur tepor
(vel calor ).

1) L. fluvium . Je crois que , dans le texte arabe, il y avait sig ,

et dans ce cas le traducteur n'aurait pas dû rendre ce mot par fluvius,
mais par vallis.
 28

‫ فيه ابتداء الجمرات فتسقط الجمرة الأولى ويخرج‬،

‫الدفع من الأرض وفيه تلعجم عید ضروظة » المقتولة بمدينة‬
، ‫قيسارية‬

، ‫ فيه للعجم عيد اولالية المقتولة بمدينة برجلونة‬۱۲

، ‫ويسمونهاه شهید‬
a ) on pourrait lire aussi ‫ ضروضة‬, car dans le man . le ‫ ض‬et le ‫ظ‬
sont exprimes par le méme caractere hebraique. i) Man. ‫ قينسیارية‬.
c) Mana ‫بر جلونا‬. d) Man . ‫ويسموها‬.
VIII. In eo est inceptio prunarum cum casu prune prime,
et egreditur tepor ex terra.
IX . In eo finiuntur dies alboloc 1 (id est cuius medietas
est alba , et medietas nigra).
X.
XI.
XII. In eo est christianis festum Eulalie interfecte in ci
vitate Barchinona , et ibi martirizata est, et est eius monas
terium inhabitatum in Sehelati, et in eo est congregatio.
XIII. Ortus fortune fortunarum cum crepusculo matutino.

Et hec est forma eius o

Occasus frontis cum crepusculo matutino. Et hec est ?

forma eius

1) L. alboloe. 2) Ce mot manque chez L.

 27
‫ فيه للعجم عيد عند برج مريم ام عيسيه ببيت ا‬٣
‫ ارتفاع‬، ‫المقدس ويسمونه* قنديليرا وهو من أعظم أعيادهم‬
‫ أسداس‬3 ‫الشمس فيه نصف النهار ست وثلثون درجة وخمسة‬
. ، ‫وظل كل شيء فيه نصف النهار مثله ومثل ثلثه‬

3
، ‫م مارس جبسياتو‬

4
‫و فيه للعجم عيد أغطا المقتولة بمدينة قرطبة ؟ ويسمونها‬
، ‫شهيدا‬

a) Man ‫عسی‬. ( Man. ‫لبين‬. ( Man ، ‫ ويسمونها‬. a) Man . ‫وهيا‬.

e) Man . ‫اعديادهم‬. ( Man . ‫وخمس‬. g ) Au lieu de ce nom propre,
qu'on peut corriger à l'aide du texte latin , le man. en avait un autre
qui a été gratté .

II. Altitudo Solis in eo in meridie est triginta sex gra

duum et quinque sextarum . Et umbra omnis rei in meridie
est equalis ei , et equalis tercie eius.
1II.
IV .
V . In eo est christianis festum Agathe interfecte in civi
tate Catanie et ibi martirizata est.
VI.
VII. In eo est festum Dorothee interfecte in civitate Ce
sarie.
 26

‫عدد ايامه ثمانية وعشرون وبرج الدلو وله من المنازل‬

‫لنا سعد السعود وسعد الاخبية وثلثا الفرغ المقدم ومزاجه‬
‫البرد والرطوبة ومشاكلته لضبع الماء وسلطانه البلغم وأفضل ما‬
‫استعمل فيه من المطاعم والمشارب والحركات والمساكن ما فيه‬
‫قوة تسخين وتحليل وتلطيف للفضول ويوافق هذا الفصل‬
»‫اصحاب الأمزجة التجارة والاسنان النامية وينافر أهل الشيخوخية‬
، ‫والطبائع الباردة الرطبة ويطلق في اخره شراب الدواء والفصد‬
‫ا النهارة فيه من عشر ساعات وثلث والليل من *ثلث‬
‫ ساعة وثلثين ويغيب فيه الشفق اذا مضى من الليل‬d ‫عشرة‬
، ‫ساعة وخمس ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
a) Man . ‫الشيخوخية‬. ( Man. ‫اول نهار‬. ( Ce mot manque dans
le man . an .
le man. d) man. ‫ثلثة عشر‬. ‫ (ه‬Apres ‫فية‬, le man . aa un
han . un
‫ في‬de trop.
Numerus dierum eius est viginti octo dies , et signum eius
est Aquarius. Et habet ex mansionibus duas tercias fortune
fortunarum , et fortunam tentoriorum , et duas tercias evacua
torii precedentis. Et eius complexio est frigus et humiditas,
et convenientia eius est nature aque , et dominium eius est
flegma. Et melius quod in eo administratur ex cibariis et
potibus et motibus, est in quo est virtus calefaciendi et sub
tiliandi superfluitates. Et convenit hoc tempus habentibus
complexiones calidas et etates crescentes . Et est fugiendum
decrepitis et habentibus naturas frigidas humidas. Et absol
vitur in fine eius potus medicine et flebothomia .
I. Dies in eo est decem horarum et tertie , et nox est ex
tredecim horis et duabus terciis. Et occidit in eo crepusculum
vespertinum quando preterit de nocte hora et quinta. Et oritur
crepusculum matutinum quando remanet de nocte equale ei.
 225

‫الارض ويجرى الماء في العود ويزدوج الطير وتلتزم الشذانقات‬

‫البلنسية أعشاشها وتاخذ في السفاده ويرعية الخيل الزرع‬
‫وتتواضع البقر ويكثر اللبن ويوجد فراخ الأوز والبرك ويغرس‬
‫النوى كله وتغرس الملوخ وتضرب أوتاد الزيتون والرمان وما‬
‫أشبهها وينور بكبيره النرجس وبزبر عسرائشة الكروم البره‬
‫والغروس التي لا تطعم ويزرع الرجلة البكيرة ويجمع قصب‬
‫السكر ويعمل مربب الانيج ومربب الجزر وشراب حماض الاتج‬
‫شهر فبرير‬
‫وهو بالسريانية سياط وبالقبطية أمش‬
‫ (ه‬Man . ‫الصفاد‬. (Man . ‫ وبرع‬. ‫ (ه‬Man. ‫بكبیری‬. ‫ (ه‬man. ‫عراش‬.
e) Man. ‫الباكر‬.

vapores ex terra , et currit aqua in ligno, et combinantur

volucres , et faciunt falcones Valentie nidos suos, et incipiunt
coire , et pascunt equi segetes, et pariunt vacce, et multipli
catur lac, et inveniuntur pulli anserum et anatium ! Et
plantantur nuclei omnes , et plantantur arbores facientes fruc
tus cum nucleis. Et figuntur paxilli olivarum et granatorum ,
et que sunt eis similia , et florent primitivi 2 narcisci, et pu
tantur vites primitive pergularum , et vites que non dant
fructum qui comedatur, et seminatur portulaca primitiva . Et
colliguntur canne zuccari ad peradios 3, et fit conditum citro
rum et conditum ex bauciis , et sirupus acetositatis citri.
MENSIS FEBRUARII
latine, et est siriace Subat , et egyptiace Emsir. Et habet
ex epacta quattuor , et est ventosus.
1) L. anatrum . 2) L. primitive. 3) Ce mot, qui n'est pas dans Du.
cange , m ' est inconnu ; peut-être est-il altéré .
 24

‫" فيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة ځمس‬

، ‫ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
‫ وهو نوع محمود ويكون‬، ‫ فيه نوء الطرف *ست ليال‬.
‫اللبن والتمر فيه كثيرا عند العرب ويسمى مطرها ربيعا ويطلع‬
، ‫سعد البلع عند غروب الطرف وهو طرف الأسد‬

‫وفي هذا الشهر مما لم ينظم على الجدول ولم يدخل في‬
‫ثقاف الأيام يوجد دفع الماء في الأنهار ويخرج البخار من‬
| ‫ (ه‬Man ، ‫ (ة ستة ليائی‬Man . ‫مطرا‬. ‫ (ه‬ce mot manque dans le
man .

XXIX . In eo occidit crepusculum vespertinum quando

preterit de nocte hora et quinta . Et oritur crepusculum ma
tutinum quando remanet de nocte équale illius.
XXX. Ortus fortune deglucientis cum crepusculo matutino,
et hec .est forma eius O
Occasus atarf hora crepusculi matutini , et hec est forma
eius

In eo est noe atarf, et est extremitas leonis , sex noctibus,

et est anoe laudabilis. Et est lac et dactili in ea multum
apud Arabes. Et nominatur pluvia huius anoe vernalis. Et
oritur fortuna deglucientis opposita atarf cum crepusculo ma
tutino.
XXXI.
Et in summa huius mensis , ex eis que non applicantur ad
tabulas et non ingrediuntur in canone dierum , sunt ista : In
venitur calor (vel tepor ) aque in fluminibus, et egrediuntur
 ،‫ عید بنجينت الشماس المقتول بمدينة بلنسية‬۳۳

‫فيه للعجم عيد شابلوه الاسقف وتلاميذه الثلاثة‬

‫ومقتلهم بانطاكية وهذا اليوم جبسياقوء‬

‫فيه للعجم عبد اللطوشيشه واصحابه المقتولين‬ ۲۸

‫بافريقية‬

( miens ‫ بابلس‬8( man. ‫ايوم‬. ‫ (ه‬on peut corriger ‫ طرشوش‬.

XXII In eo est Latinis festum Vicentii diaconi interfecti
in civitate Valencia , et festum eius in Quinque.
XXIII. In eo est obitus Yldefonsi archiepiscopi Toletani.
XXIV. In eo est festum Babile episcopi et discipulorum
eius trium interfectorum in Antiochia et nominant eos testes
(id est martyres).
XXV. Dies apparitionis Christi in via Damasci Paulo
apostulo , et dixit: Quare persequeris me, Saule ? Et dixit ei:
Qui es ' , Domine ? Dixit ei: Iesus Nazarenus.
XXVI.
XXVIL.
XXVIII. In eo est christianis festum Tyrsi et sociorum eius
interfectorum in Grecia et nominant eos martyres.

1) L. est. .
 29

‫ما من هذا النهار تنقله صغار النخل وتسميه العرب‬

، ‫الغصیل‬

‫ فیه بری سهیل مع المغرب ثم يستتر فلا يرى الى‬1

‫شهر آب فانه يطلع بالحجاز والعراق قبل الغجر‬
‫ فيه تدخل الشمس برج الدلو على مذهب السندهند‬.
‫وفيه للعام عید شبشتیان وصاحبه برومة‬
‫" فيه تخرج الليالي السود التي فيها سموم الشتا‬
‫وكلبها وفيه للعجم عيد الشمامسة الثالثة المقتولين بطرقونة‬
a) Man . ‫تنقال‬.. ( Nan . ‫اللیال‬. ( Man. ‫فيه‬. a man . ‫ وقلبه‬.
o) L'article manque dans le man .

XVIII. Ab hoc die permutantur parve palme. Et nomi

nant ipsam Arabes extirpationem .
XIX. In eo videtur sueil cum occasu , deinde occultatur
et non videtur usque ad mensem eb . Ipsa enim oritur ante
crepusculum matutinum . Et illud est *in Eracha ' et Alhaizez.
Et in eo est Latinis festum Sebastiani et sociorum eius, et
eorum sepultura est Rome.
XX. In eo ingreditur Sol signum Aquarii secundum inten
tionem Asind Indi. Et in eo est Latinis festum Agnetis et
socie eius.
XXI. In eo est exitus noctium nigrarum in quibus est
venenum hyemis et caniculatio eius et superfluitas frigoris
eius. Et in eo est Latinis festum trium sanctorum interfecto
rum in Taracona.

1) L . meraclia .
 21

‫عشرة ساعة وخمس ويغيب الشفق أذا مضى من الليل ساعة‬

. . ،‫ونس ويطلع الفجر أذا بقي من الليل مثله‬
‫ ارتفاع الشمس فيه نصف النهار اثنتان ة وثلاثون درجة‬۱۹
،‫ونصف وظل كل شيء مثله ومثل ثلثة اخماسه‬
‫ ابتداء نوء النثرة سبع ليال ويقال انها انف الاسد‬.
‫ونوعها محمود ويطلع بسقوطها سعد الذابح وهذا الوقت‬
، ‫اوسط نتاج الابل واعدل الأزمنة له ويسمي مطره ربيعا‬
n) Alan. ‫ اربعة عشر‬. ( Maa . ‫اثنان‬. ( Man . ‫ثلث‬, d)Man .
‫ (ه سبعة‬Man . ‫الذباح وهو‬.
occidit crepusculum vespertinum quando preterit ex nocte hora
et sexta . Et oritur crepusculum matutinum quando remanet
ex nocte equale ei.
XVI. Altitudo Solis in eo in meridie est triginta duorum
graduum et medietatis. Et umbra omnis rei in eo in meridie
est equalis ei et equalis tribus quintis eius.
XVII. Ortus decollantis cum crepusculo matutino. Et hec
est forma eius
Occasus anatra hora crepusculi matutini. Et hec est forma
۵۰۰۰۰۰
eius :

Inceptio anoe anathra septem noctibus, et dicitur quod ipsa

est nasus leonis. Et noe eius apud Arabes est bona , lauda
bilis. Et oritur cum casu eius cum crepusculo matutino for
tuna decollantis. Et hec hora est media parturitionis came
lorum apud Arabes, et est temperantius temporum eius illi.
Et nominatur pluvia huius anoe vernalis.
) L. preterit.
 20

‫ فيده للعجم عيد الاربعين المقتولین بارمينية على يدي‬- |

،‫مرجلين القائد بها‬
‫ السهلة بغربی قرطبة ويختار لتركيب‬، ‫ فيه يبدأ بزبر کروم‬.
، ‫الكروم في السهل والجبال الى اخر الشهر‬

‫ يختار فيه وفي ما بعده الى اخر الشهر زريعة البصل‬۱۳

‫وغرس البصل المتخذ للزريعة‬

‫ فيه تدخل الشمس برج الدلو على مذهب أصحاب‬۱۴

، ‫الممتحن‬
‫ وأربعة أخماس والليل * اربع‬، ‫ ساعات‬9 ‫ها النهار فيه من‬
( Man. ‫ فيه‬.. ( Man , ‫الكرم‬. ( Man . ‫سعات‬
IX. In eo est Christianis festum quadraginta martyrum
interfectorum in Armenia per manum Marcelli, presidis eius
a rege Romanorum .
X . In eo est inceptio putationis vitium planiciei in occi
dente Cordube. Et eligitur ad componendum vites in monte
et planicie usque ad finem mensis.
XI.
XII. Eligitur in eo et in eis qui sunt usque ad finem
mensis seminatio ceparum electarum acceptarum ad seminandum .
XIII.
XIV. In eo permutatur Sol de Capricorno ad signum Aquarii
secundum intentionem experimentatoris , et est equatio Albeteni.
XV. Dies in eo est novem horarum et quattuor quinta
rum hore. Et nox est quattuordecim horarum et quinte ; et

‫العراد‬
 19
‫اول نوء الاسد ويسمى مطوة ربيعا وهو نوع محمود وقلما‬
‫يخلف غيثه ويطلع البلدة مع الفجر وتخص الارض ببلاد‬
،‫ ه بعده‬.......... ، ‫العرب‬

‫و فيه للعجم عيد الغطاس من الذي غمر فيه المسيح‬

‫ويقولون انه ظهر عليه في هذه الليلة نجم‬
‫ فيه للعجم عيد يليان المقتول المقبور بانطاكية ويسمونه‬،
‫شهيدا‬

a ) Ce passage se trouve sur le verso du morceau qui a été enlevé,

de meme que les mots ‫ فيه للعجم عيد‬du 6°, que j'ai ajoutes.
1( Man . ‫ هذا‬.

pluvia eius vernalis. Et Arabes laudant hanc anoe , et dicunt

quod raro evacuatur pluvia eius, et si non fuerit in anno
pluvia. Et oritur occasu adiraha albelda (albelda est forma
superciliorum ' armatorum ) cum crepusculo matutino, et vire
· scit terra in hac hora in regione Arabum ex planta polii.
V.

VI. In eo est Latinis festum baptismi in quod baptizatus

est Christus. Et dicunt quod apparuit super eum in hac nocte
stella , et festum eius est in monasterio Pinamellar .
VII. In eo est Latinis festum Iuliani et sociorum eius in .
terfectorum sepultorum in Antiochia ? et nominant eos marty
res , et est monasterium Ielinas , cognominatum Album , in
monte Cordube , et est quod aggregatum est in eo.
VIII. In eo est Latinis festum sanctorum infantum .

1) L. superficiliorum . 2) L. Antochia. .
‫ يوم النيروز وفيه‬،‫شبع • ويطلع الفجر اذا بقي من الليل مثله‬
‫للعجم عید ختان المسيح بشئة التوراة وهذا اليوم هو من‬
، ‫ایام الرجس يسمى عند الروم جبسياقوا‬
‫ ارتفاع الشمس فيه وسط النهار تسعة وعشرون درجة‬3
، ‫ولتان وظل كل شيء نصف النهار مثله مثل ثلاثة أرباعه‬

‫م ابتداء نوء الذراع خمس ليال ويقال ثلاث ليال وهو‬

a) Man. 2, 0) »Dies Aegyptiaci. Certains jours réputés malheuroux et
auxquels on croyait ne devoir ni se faire tirer du sang , ni entamer aucune
entreprise " , etc., L’Art de vérifer les dates , lle Partic , II, 6, 7. c) Man.
‫تسعة‬. d ) Le man . a de plus ‫یوم امروز‬. Je suppose que ces deux
mots, qui appartiennent au 1er janvier , se trouvaient sur la marge du
man. sur lequel le nôtre a été copió, et que le copiste les a répétés
ici mal a propos. ‫ (ه‬Man. ‫اربعه‬.

oritur crepusculum matutinum quando remanet de nocte equale

ei. Et in ipso est Latinis festum circuncisionis Iesu secundum
ystorie legem .
II. Altitudo Solis in eo in meridie est viginti novem gra
duum et duarum tertiarum , et umbra cuiusque rei in meridie
est equalis ei , et equalis tribus quartis eius .
III.
IV. Ortus albelda cum crepusculo matutino, et hec est
forma eius 0 o
Occasus adiraha (id est brachium ) hora crepusculi matutini,
et hec est forma eius o
In ipso est inceptio noe adiraha quinque noctibus et dici
tur tribus noctibus. Et est prima anoe leonis, et nominatur
1) L. albedatu .
 17
‫عدد أيامه احد وثلثون وبرجه الجدي ونه من المنازل‬
‫سعد الذابحة وسعد بلع وثلث سعد السعود وهو من فصل‬
‫الشتاء ومزاجه البرد والرطوبة ومشاكلته لطبع الماء وفيه سلطان‬
‫البلغم وافضل ما يستعمل في هذا الفصل من المطاعم والمشارب‬
‫والحركات والمساكن ما كان فيه تسخين وتعليل وتلطيف‬
‫للفصول ويوافق هذا الفصل من كان حر المزاج مقتبل الشباب‬
،‫يناير أصحاب المزاج البارد الرطب وأهل الأسنان المتناهية‬
‫ا النهار فيه تسع ساعات ونصف والليل من اربع عشرة‬
‫ساعة ونصف وفيه يغيب الشفق اذا مضى من الليل ساعة‬
a) Leman. a de plus: ‫أيام شهر پنير‬, mais entre deux points , pour
indiquer que ces mots sont de trop. ) Man . ‫الذباح‬.
Numerus dierum est triginta unus dies , et signum eius est
Capricornus. Et habet ex mansionibus fortunam decollantis ,
et fortunam deglucientis, et tertiam fortune fortunarum . Et
est ex tempore hyemis. Et eius complexio est frigus et hu
miditas. Et convenientia eius est nature aque. Et dominium
eius est flegma. Et melius quod in eo administratur ex ci
bariis et potibus et motibus et locis, illud in quo est virtus
calefaciendi et resolvendi et subtiliandi superfluitates. Et con
fert hoc tempus ei qui est calidus* complexionis et ' receptor
adolescentie, et est fugiendum dominis ? complexionum frigi
darum humidarum et habentibus etates finitas.
1. Dies in eo est novem hore et medietas, et nox est
quattuordecim hore et medietas hore . Et occidit crepusculum
vespertinum quando preterit de nocte hora et septima. Et

") L. et complexionis. 2) L. dominium .

 16
‫وأواخرها ما لا ينظم على يوم بعينه ولا يدخل في ثقاف‬
‫جدوله مما ياتي في جملة ذلك الشهر في أوقات مختلفة‬
، ‫منه وبالله التوفيق والتسديد ان شاء الله‬

‫شهر پنیر‬
‫ وبالقبطية‬.... .. ‫وهو بالسريانية كانون الاخر وبالفارسيةه‬
، ، ‫طوبة‬

a) Man . ‫وبالغراسية‬. ( En cet endroit on a enlevé avec un couteau

un morceau du man .; de sorte que les mots ‫ شهر پنير وهو‬manquent,
de meme que le nom persan du mois et le mot ‫وبالقبطية‬. Remarquez
que ce nom n 'est pas dans le texte latin , et qu 'ailleurs l'auteur ne
donne jamais les noms persans des mois. )_Man. ‫ طيوبة‬on ‫ طنوبة‬.

eius, et videatur in loco suo. Et addidi principiis mensium

et finibus eorum illud quod non applicatur ad diem eumdem ,
nec ingreditur in canone tabularum eius ex eo quod venit in
summa illius, et pervenit secundum moi
sum
momenta in horis diver
sis eius.
Hec est autem forma tabularum et ordinis earum et nu
merationis mensium in capitibus suis, et nominationis mansio
num in eis.
MENSIS JANUARII '.

latine, et est sciriace Kenum postremus , et egyptiace Tubi,

et habet ex epacta unum et est terreus.

1) L . Ianuaris.
 15

‫وللعجم عيد الفصح ويسمونه قيامة المسيح ويتقدمه صومهم‬

‫واول اوقات کون الفصح عندهم الثاني والعشرون من مارس‬
‫لا يتقدم قبل ذلك بيوم واخر اوقاته اليوم الرابع والعشرون‬
‫من أبريل ولا يتأخر بعد ذلك بيوم ويكون أبدا صومهم قبل‬
‫الفصح باثنين وأربعين يوما والفصح فطرهم وأكبر أعيادهم ولا‬
‫ وبني أشهر السنة جداول على‬، ‫يكون الا في يوم الاحد‬
‫ما حددت بعد هذا لعدة الأيام التي يقع فيها الحوادث‬
‫وضمنه ذكرها وأخبرت باجتلابي لاوقاتها ليسهل استخراج‬
‫ذلك ويقرب معرفته ويرى في موضعه وأضفت الى أوائل الشهور‬
a ) Man . ‫وضممن‬.

eius et adiuvans super significationem illius. Latinis autem

est festum pasce , et nominant ipsum resurrectionem Iesu ,
et precedit ipsum ieiunium eorum , et quedam festivitates eo
rum et ipse permutantur in horis , et non stant secundum
terminationem , et omnes pendent ex pascha et sunt sequen
tes ipsum . Et principium horarum evenientie pasce apud eos
est dies vigessimus secundus martii: non antecedit ante illud
per diem . Et ultima horarum evenientie pasce apud eos est
dies vicissimus quartus aprilis, et non postponitur post illud
per diem . Et est ieiunium eorum semper ante pasca per
quadraginta (duos) dies. Et pasca quidem est eorum azima
tio et maior festivitas eorum , et non fit nisi in die dominico.
Et ego quidem fabricavi mensibus anni tabulas super nume
rum dierum omnis mensis eorum , et applicui omni diei eo
rum quod fit in eo , et non fugit ab eo ex rebus, quarum
promisi rememorationem , et narravi cum allatione mea horas
earum ut allevietur extractio illius, et approximet cognitio
‫وما يوافقها من البروج والمنازل وما لكل شهر من الايام ومكانه‬
‫من الأزمان وطبعه وما يصلح استعماله فيه وما لا غناء لكن‬
‫أحد من معرفته وارتقاب وقته من مرافق الناس ومصالحهم‬
‫في أبدانهم وأقواتهم فأول سنة العجم ينير وهم يورخون على‬
‫تاريخ الصغر وأول سنة السريانيين ه تشرين الأول وهم يؤرخون‬
‫على سنى الاسكندر ذي القرنين وانما جعلت النصارى يغير‬
‫اول تاريخهم أن كان الأول منه بقولهم سابع میلاد المسيح‬
‫ وقد ذكرت في هذا الكتاب جميع‬،‫عليه السلامه ويوم ختنه‬
‫اعياد العجم ليكون ذلك زيادة في المعرفة وعونا على الحالة‬

a) Man, ‫ ( السريانين‬Ce mot manque dans le man. ‫ (ه‬Mana ‫لیکن‬.

bus et signis, et quid unicuique mensi ex diebus , locum eius
ex temporibus, et naturam ipsius, et quid sit et cuius con
veniat in ipso , et quid sit illud a cuius cognitione non est
excusatio alicui et consideratione hore eius, et quid sit in eo
ex sustentationibus hominum et rectificationibus eorum in
corporibus ipsorum et repositis suis. Principium ergo anni
Latinorum est ianuarius. Et ipsi faciunt eram secundum
eram eris. Et principium anni Sirorum est tisirim primus.
Et ipsi faciunt eram secundum annos Alexandri habentis duo
cornua . Cristiani vero non posuerunt ianuarium principium
ere sue, nisi quia dies eius primus secundum morem eorum
est septimus post nativitatem Iesu , et est dies circuncisionis
eius. Et ego quidem iam dixi in hoc libro omnes festivitates
Cristianorum quarum hore non sunt diverse, nec permutantur
tempora earum , et attuli illud festum post festum in omni
mense ex mensibus eorum , ut sit illud addens in cognitione
 13

‫المبادرتهه الشمس بطلوعة ويقال شتی بدرا لكماله وامتلائه كما‬

‫شهين البدرة من المال لكمالها والعرب تستی ثلث ليال‬
‫من الشهر باسم على حسب * عمل القمره وماحل الليالي من‬
‫العدد فيقال في أولها ثلت محرر وثلث نقل وثلث تسع وثلاث‬
‫تنشر وثلت بيض وثلث رع وثلث كم وثلث حنادس وثلث‬
‫دادی وثلث ماكمان وتكمد العرب المطره وقت الاستسرار‬
‫ ثم نذكر الشهور العجمية‬،‫والاستهلال ووقت انتصاف الشهر‬

a) Man. ‫لمبادره‬. ( Mana ‫العمل قمر‬. ‫ (ه‬Man . ‫ حناديس‬.

d) Man, ‫للمطر‬.
quod non nominatur bederen nisi propter impletionem suam
et complementum sui, sicut nominatur complementum census
bederetum propter complementum eius. Arabes autem nomi
nant tres noctes mensis nomine uno , secundum operationem
lune et descensum noctium ex numero. Dicunt ergo in
primis earum tres garar (id est macule albe, sicut macula alba
que ' est in fronte equi), et tres nufel (id est additiuncule),
et tres novene (quia ultima earum est nona) , et tres decime
(quia prima earum est decima) , et tres albe (quia albior vide
tur luna), et tres duravii (id est lorice, quia , licet exterius
videantur nigre, tamen quod subtus est album est), et tres
dhulam (id est tenebre), et tres henidis 2 (id est nigre) , et
tres deide 3 (id est relique“) , et tres mahac (id est delentes).
Et Arabes quidem laudant pluviam hore occultationis et com
plementi lunationis, et hore mediationis mensium . Deinde
dicam menses Latinorum et quid conveniat eis ex mansioni

1) L. qua. 2) L . denidis. 3) L. deinde. 4) L. reliquis.

 19

‫ثلث مائة وخمسة وستون يوما وربع فيناكبر من هذا الربع‬

‫يوم واحد في كل أربع سنين تزيده العجم في دجنبر‬
‫فيكون من اثنين * وثلثين يوما فتسمية اليوم حينئذ السنة‬
‫كبيسة ويزيده السريانيون في سباط فیکون من تسعة وعشرين‬
‫يوماء وعدد أيام السنة علمي الأولة ع ثلث مائة وأربعة‬
‫ فتزيد السنة الشمسية‬،‫وخمسون يوما وثلثة أعشار ولنا شر‬
‫على القمرية عشرة أيام وثمانية أعشار وخمسة أسداس شر‬
‫ والقمر يسمي في أول ليلة طلوعة وفي الثانية والثالثة‬، ‫يوم‬
‫هلالا ثم يسهی قمراة الى اخر الشهر ويسمى عند كماله بدرا‬
‫بعد‬

4( man. ‫ (ه وخمس‬man . ‫اربعة (ه بوم‬. a)man . ‫وثلثن يوم فيسهيه‬.

ans le nan . ‫ما‬

‫ (ه‬Man ، ‫ (مر يوم‬cemot manque dans le man . g) L'article manque dans

le man. H) Man. ‫ وثلث‬. ( Ce mot manque dansle man . *) Man : ‫قمر‬.

ginta quinque dies et quarta diei. Restauratur ergo ex his

quartis dies additus in omnibus quattuor annis , quem addunt
Latini in decembri. Ergo est ex triginta duobus diebus.
Nominatur ergo annus bissextilis. Siri vero addunt ipsum in
subat, qui est februarius. Quare est ex viginti novem diebus.
Numerus vero dierum anni secundum lunationem est trecenti
et quinquaginta quattuor dies et tres decime et due tertie
decime. Addit ergo annus solaris super lunarem decem dies
et octo decimas et quinque sextas decime diei. Luna autem
nominatur in prima nocte sui ortus et in secunda et tertia
Eillel (id est apparens), deinde nominatur luna usque ad finem
mensis, et nominatur apud complementum suum bederen , et
illud est propterea quod precedit solem ortu suo. Et dicitur
 11

‫اوقات غير معتدلة ويقضون بان القيظ والشتا أطول زمانا‬ . ‫گه‬

‫أزيد مدة من الربيع والخريف ويعدون للقيظ أربعة أشهر‬

‫وللشتا أربعة أشهر وللربيع شهرين وللخريف شهرين * إن كانا‬
‫وسيطينه بين الحر والبرد وليس في مثتهماة طول ولا في‬
‫زمانهماء اتساع وسیاتی جمیع ذلك مؤشرا في مواضعه وموقتا‬
‫لاحدوده أن شاء الله فالشمس تقطعة السماء في سنة وتقوم‬
‫في كتل برج شهرا وفي كل منزل من المنازل ثلثة عشر يوما‬
‫والقمر يقطع السماء في شهر ويقوم في كل برج ليلتين وثلث‬
‫ليلة وفي كل منزل ليلة ويقطع المنازل في استمراره كما‬
‫يقطعها في ظهوره فعدد أيام السنة على قطع الشمس للغلك‬
a) Man. ‫ اذا كانوا وسيطتين‬. ( Man. ‫مدتها‬. ( Man, ‫ زمانها‬.
d)man . ‫ ( يقطع‬man . ‫ليلا‬.
caverunt quod cauma et hyems sunt longioris temporis et
additioris spatii quam ver et autumpnus. Et terminaverunt
cauma quattuor mensibus et hyemen quattuor mensibus, et
ver duobus mensibus , et autumnum duobus mensibus, quia
sunt medii inter calorem et frigus, et non est in spatio am
borum longitudo, nec incipit ipsorum amplitudo; et veniet
totum illud expositum in locis suis et in hora ad terminum
suum . Sol ergo abscidit celum in anno et stat in omni signo
mense uno, et in omni mansione ex mansionibus lune tre
decim diebus. Luna vero abscidit celum in mense et stat in
omni signo duabus noctibus et tertia noctis , et in omni man
sione nocte una. Et abscidit mansiones in occultatione sua
sicut abscidit eas in sua apparitione. Numerus ergo dierum
anni , secundum quod sol abscidit orbem , est trecenti et sexa
 10

‫ومن الأيام احد وتسعون يوما ومنان ونصف من وحده من‬

‫اول حلول الشمس برج الجدى الى خروجها من برج الحوت‬
‫وله من منازل القمر سبعة وهي سعد الذابح وسعد بلع وسعد‬
‫السعود وسعد الاخبية والفرغ المقدم والفرغ المؤخر والبطن‬
‫ویستی مطمره ربيعا والعرب تسمي المطر ای وقت وقع فيه‬
‫ربیعا وفي هذا الفصل ثلث عقارب يشتد فيها البرد فالعقرب‬
‫الأولى في استهلال الشهر الذي يهل في نونبره والثانية في‬
= ‫استهلال الشهر الذي يهل في دجنبر والثالثة في استهلال‬
، ‫الشهر الذي يهل في ينير‬
‫والاوائل من علماء الطب والفلسفة يقسمون السنة على أربعة‬

a) Wan. ‫ خروجه‬. 6( L'article manque dans le man . ‫ (ه‬Man . ‫ الاول‬.

d) Man. ‫ (ه نوننبر‬Man ‫ استهلل‬. ‫ م‬Man . ‫ والفالسفة‬.

ginta unum diem et duas octavas et medietatem octave. Et

terminus eius est ab hora descensus solis in principium Ca
pricorni usque ad exitum eius de signo Piscis. Et habet ex
mansionibus lune septem . Et pluvia eius nominatur vernalis.
Et Arabes nominant pluviam , quacumque hora cadat in ea ',
vernalem . Et in hoc tempore sunt tres Scorpiones in quibus
frigus sit forte. Primus ergo Scorpio est in complemento
mensis (scilicet lune) quod apparet in novembri. Et secundus
est in complemento mensis quod apparet in decembri. Et
tertius est in complemento mensis quod apparet in ianuario.
Antiqui autem ex sapientibus medicine et philosophie divi
serunt annum secundum quattuor tempora inequalia , et indi

1) L . eo ( = in quacumque hora cadat).

 ‫ع‬ = = = = = =

‫و‬

‫الفصل خمس وغرات وهي حرور تشتد في أوقات منه وذلك‬

‫عند طلوع الثريا وطلوع الدبران وطلوع الشعرا وطلوع الجوزاء‬
‫ ثم ه‬، ‫طلوع سهیل فاذا طلع السماكة الرامح ذهب بالوغرات‬
‫الخريف وله من السنة بعها وذلك ثلاثة أشهر من الايام‬
‫احد وتسعون يوما ومناي ونصف من وحده من وقت حلول‬
‫الشمس باول الميزان الى خروجها من برج القوس وله من‬
‫المنازل سبعة وهي الغفر والزبانة والاكليل والقلب والشولة والنعائم‬
‫والبلدة ويسمى مطروه الوسمی لانه يسمه الأرض بالنبات ويسمى‬
‫ ثم الشتا وله من السنة ربعها وذلك ثلثة أشهر‬، ‫اخره الولى‬

a) L'article manque dans le man . 6) Ce not manque dans le man .

c) lan . ‫ والوسمی‬. d) Man . ‫پسيم‬. e) Ce mot manque dans le man .

laris. Et huic tempori sunt calores subito venientes, et sunt

caliditates, et fiunt fortes in horis eius apud ortum Thoraie
et ortum Adebaran et ortum Assahare et ortum Orionis et
ortum Sueil. Cum ergo oritur Asimek lanceator, delentur ca
lores cito venientes. Deinde est autumnus qui habet ex anno
quartam eius. Et illa est tres menses , et ex diebus nona
ginta unum diem et duas octavas et medietatem octave. Et
eius terminus est a primo descensus solis in principium Libre
usque ad exitum eius de signo Sagittarii. Et habet ex man
sionibus lune septem . Et pluvia eius nominatur operitiva !
quoniam ipsa operit ? terram cum plantis, et vocatur postre
mum eius sequens. Postea est hyems et habet ex anno
quartam eius, et illud est tres menses, et ex diebus nona

1) L. aperitiva. 2) L. aperit.
 8
‫من السنة بعها وذلک ثلثة اشهر ومن الايام احد وتسعون‬
‫يوماومنان ونصف وحده من وقت طلوع الشمس باول الحمل‬
‫الى خروجها من برج الجوزاء وله من منازل القمر سبعة وهي‬
‫النطح والبطين والثريا والدبران والهقعة والهنعة والذراع ومطره‬
‫يسمى صيفا ويسمى اخره * الدنئی والدئی » ثم انقيظ وله من‬
‫السنة بعها وذلك ثلاثة أشهر من الايام احد وتسعون يوما‬
‫ومنان * ونصف ثمن ه وحدهمن وقت حلول الشمس باول‬
‫السرطان الى خروجها من برج العذراء ولهمن منازل القمر‬
‫سبعة وهي الفترة والتطرف والجبهة والخبرة والصرفة والعوا والسماک‬
• ‫الاعزل ومطره يسمي الكميم ويسمى الرمضي والشمسي ولهذا‬

Lane Sous
4( man . ‫ ; الدافي والداتی‬voyez le Lexique de Lane sous ‫دنئی‬.
le le

‫ (ة‬Man . ‫ نصف وثمن‬. ( Mana ‫ولهذه‬.

quartam eius, et illud est tres menses, et ex diebus nona

ginta unum diem et duas octavas et medietatem octave . Et
terminus eius est ab hora descensus solis in principium Arie
tis usque ad exitum eius ex Geminis. Et habet ex mansio
nibus lune septem . Et nominatur pluvia eius estas, et no
minatur postremum eius calidum et fervens. Deinde est
Cauma et habet ex anno quartam eius, et illud est tres
menses, et ex diebus nonaginta unum diem et duas octavas
et medietatem octave. Et terminus eius est ab hora descen
sus solis in principium Cancri usque ad exitum eius ex signo
Virginis. Et habet ex mansionibus lune septem . Et nomi
natur pluvia eius ignita et nominatur cinericia ignita et so
 ‫ واذا رأوا العمرة في الافاق عند طلوع الشمس‬. .. .. . ‫سموه‬
‫ استبشروا بها للخصب واذا رأوا‬... .... ‫وغروبها مع سحاب‬
‫العمرة بغير سحاب او مع يسير منه توقعوا معه ما الجدب‬
‫والامر لله الواحد القهار‬
‫ذکر فصول السنة ومواقيتها وعدد أيامها ومذاهب العلماء في‬
، ‫تفصيلها وتجديدها‬
‫السنة الشمسية تنقسم عند العرب وأهل انكساب على‬
‫أربعة أزمان معتدلة الحدود مستوية الاقسام فاولها الربيع وله‬
-
a) Lacune dans le man.; peut-être fautil lire wia . ) La copula
tive manque dans le man . c) Encore une lacunc; on pourrait lire
‫ كثيفة‬ou ‫ متكاثفة‬. d) Man . ‫ به‬.

rubedinem in orizontibus apud ortum Solis aut occasum eius

cum nubibus spissis, enunciaverunt bene ex eo ad humidi
tatem et herbarum procreationem . Et quando viderunt rube
dinem absque nubibus, aut cum re parva ex eis, expectave
runt ex eis ariditatem . Et res est Domini unius potentis ,
propterea quod non est *deus praeter eum '.
Rememoratio temporum anni, et horarum eius, et numeri
dierum ipsius, et intentionum sapientum in distinctione eorum
et ipsorum determinatione.
Annus solaris dividitur apud Arabes et calculatores secun
dum quattuor tempora equatorum terminorum , equalium divi
sionum . Primum ergo eorum est ver quod habet ex anno

1) Au lieu de ces trois mots , on lit chez L . : dies.

 ‫ في اشعارهم واخبارهما وجعاوعاء علامات امطارهم‬، ‫رددوه‬
‫وارياحهم وتقاب ازمانهم که ما جعلوا الرياح اللوائح والسكاب‬
‫المخيلة والبروف اناجنوبية علاماته الامطار وبشراء بين يدي‬
‫ السحاب التي‬........ ‫رحمة الله عز وجل فاستبشروا بريح‬
....... ‫تنشو منها وكرهوا ريح الشمال وسموهما مكوة لانها‬
‫وكانوا أذا رأوا البرق لامعا من جهة الجنوب وما والاوا‬
‫استبشروا بالسقی ووثقوا با سقيا معه واذا لمع من جهة الشمال‬

‫ (ه‬man. ،‫ردده‬ ( Man , ‫واخبراعم‬. ( Man . ‫وجعلوا‬ ( cemot

manque dans le man . e) Man . ‫نشوا‬. . f) Après ‫ ربي‬le man . a pn1,
suivi d'un blanc. Le texte latin montre qu'il faut lire ‫برية الجنوب‬
et que deux autresmotsmanquent, [Link] : ‫ وتمنوها وحیدها‬. ‫ (و‬La-
cune dans le man .; lisez : ‫تمکو السحاب‬.

et posuerunt eas signa pluviarum eorum et ventorum suo

rum , et conversionis temporum eorum , sicut posuerunt ventos
fructiferos et nubes pluviosas immaginativas ' et splendores
meridianos significationes pluviarum . Bene ergo enunciaverunt
de vento meridiano et optaverunt eum et laudaverunt nubes
ex quibus procreatur , et abhorruerunt ventum septentrionalem
et nominaverunt eum delentem quoniam ipse delet nubes. Et
quando viderunt splendorem corruscantem ex parte meridiei
et quod est circa ipsam , enunciaverunt bene de ipso , et con
fisi ? sunt de imbibitione cum eo , et quando corruscat ex parte
septentrionis nominaverunt eum vacuum . Et quando viderunt

1) Chez L. ces deux mots sont entre parenthèses. 2) L. confixi.

 ‫ ومنازل القمر ثمانية وعشرون منزلا يبدو منها‬، ‫بها من ثقله‬
‫ منزلا فكلما غاب من هذه المنازل‬۱۴ ‫ منزله ويخفی‬۱۴ ‫للناظر‬
‫الظاهرة وأحد في المغرب طلع في الساعةا رقيبه من المشرق‬
‫وسقوط كتل منزل منها على ثلاثة عشر يوما مما خلا الجبهة‬
‫ يوما وكذلك ينقضي عدد أيام السنة‬۱۴ ‫فنها تسقط على‬
‫ويسقط بانقضائهاء جميع الثمانية والعشرين منزلاء ويرجع‬
‫الامر الى المنزل الاول في أول السنة التالية بتدبير العزيز‬
‫الحكيم فذكرت العرب سقوط هذه المنازل في المغرب انواء‬

a) Man. Siin 6) Ce mot manque dans le man . c) Man . Lolynsäily,

d) L'article manque dans le man . ‫ (ه‬Man. ‫ منزل‬. ( Man . ‫الثالثة‬

Mansiones igitur lune sunt viginti octo mansiones , ex quibus

apparent aspicienti quattuordecim mansiones , et occultantur
ei quattuordecim mansiones. Quotiens ergo occidit ex istis
mansionibus apparentibus una in occidente , oritur in illa hora
compar ipsius ab oriente . Casus autem cuiusque mansionis
earum est usque ad . tredecim dies excepta Algebati (id est
fronte). Ipsa namque cadit usque ad quattuordecim dies. Et
per illud consumatur numerus dierum anni et cadunt cum
consumatione eorum omnes viginti octo mansiones, et redit
res ad primam mansionum in principio anni sequentis eum
per mensurationem Domini gloriosi et sapientis. Dixerunt
ergo Arabes quod casus harum mansionum in occidente est
. anoe quas intraverunt versibus ' eorum et ipsorum historiis ?,

1; L. niensibus. 2) L. pushiis.
 ‫یہاتی معہ ذکورا لا تنتجه وندوسا لا تنفع فاذا لم يكن في‬
‫نوع النجم مطر قبل اخوي نجم كذا وحدوا لكل منزل من‬
‫منازل القمر حدا يكون النوع فيه وأياما وسموا لامطار تلك‬
‫ السنة‬، ‫الانواء باسماء تعرف بها وقسمونه منازل القمر على فصول‬
‫ليعلم مواقت أنواعها ومعنى النوء سقوط احد المنازل في المغرب‬
‫مع الفجر فيقال ناء ذلك النجم للغروب ای مال قال الله عز‬
f ‫أي تتميل‬، ‫وجل ما ان مفتحده تتوه بالعصبة أولى القوز‬
‫ (ه‬Nan. ‫ينتي‬. ( Man . ‫وقسما‬ ( Man . ‫فصل‬. d ) Man ، ‫مفاتيا‬.
e) Coran 28, vs. 76. ) Mian . ‫ليميل‬.

natum quod non iuvat '. Cum ergo non est in noe stelle
pluvia dixerit: vacuatur stella talis et talis , et dicitur : venit
sine pluvia vernali. Et propter illud dixit Leile Alakialia ?
ad Alahazez propterea quod dixit ei: Quid fecit te venire ad
nos? Inquit: Vacuitas stellarum et paucitas nubium 3. Et
determinaverunt unicuique mansionum lune terminum in
quo erit anoe et dies et attribuerunt ei horas , et nomina
verunt pluvias illarum anoe nominibus quibus cognoscuntur.
Et diviserunt mansiones lune secundum tempora anni ut
scirent horas anni et anoe earum . Et intentio quidem anou
est casus unius mansionum in ' occidente cum crepusculo.
Dicitur ergo ne 5 illa stella , scilicet declinat ad occidentem .

1) L. vivat. 2) L . Alakiaclia. 3) Il s'agit ici d 'un entretien entre

Laila al-Akhyaliya el al-Haddjadj , dont il est question dans le Kitdb al
aghání , t. X , p. 80 éd . de Boulac ; mais les termes diffèrent, car on y
lit: ‫فقال ما اتي بك يا ليلي قالت اخلاف اننجوم وكلب‬
‫البرد وشدة الجهد‬. ( L. id . 5) C'est le mot arabe ‫ناء‬.
‫اوانها وحين أمكانها وعلم نصارف الرياح ومذاهب العرب في الانواء‬
‫والأمطار أن كانت تعنى بها وتحتاجه الى تحديد مطالع‬
‫النجوم ومساقطها والممطر والهوى منها لتقليبهم في الطلب‬
‫للمعاش والانتقال الى مواضع المياهفكانوا مع طول الارتحاد والارتكاب‬
‫وكثرة التعاهد والاهتيال قد جربوا أوقات الانواء والامطار عند‬
‫تنقل الكواكب من الطلوع الى السقوط وزعموا أنه لا بد‬
‫النوء كل كوكب من مطر او برد أو ريح أو حر ونسبوا ذلی‬
‫الى الغارب دون الطالع وحصلوا ما كان منها مختبرا بالقطر‬
‫ والمضر اناثا وذوات نتاج وما لا نوء له ولا مطر‬، ‫وغير خائب النوء‬

4( man . ‫ويحتاج‬. ( Man . ‫النوا‬.

temporibus suis, et temporis possibilitatis eorum , et scientie
conversionis ventorum , et intentionum Arabum in anoe et
pluviis, cum ipsi solliciti sint de eis et indigeant ascensionibus
stellarum et occasibus earum et pluviosis et vacuis ex eis
propter studium eorum in inquisitione victus et permutatione
ipsorum ad loca aquarum . Ipsi ergo cum longitudine inquisi
tionum et considerationum etmultitudine variationum et medi
ationum experti fuerunt horas alanoe et pluviarum apud per
mutationem stellarum ab elevatione usque ad casum . Et
estimaverunt quod ad noe omnis stelle nuncia est pluvia , aut
ventus, aut frigus, aut calor , et proportionaverunt illud ad
occasum non ad ascendens. Et posuerunt quod ex eis est
expertum per frequentiam et non vacuum ex anoe et pluvia ,
feminam , habentem conceptionem . Et cui non est noe nec
pluvia venit cum eo, masculum , non concipientem , et infortu
 ‫والحر وما بينهما من التوسط والاعتدال وميقات كل فصل وعدد‬
‫أيامه على مذهب أهل التعديل والحساب ومذهب الاوائل من‬
‫الاطباء الذين حذوا الأزمنة والطبائع أن كان بينهم في فصل‬
‫السنة اختلاف سیاتی علیه الاستجلاب ويقع في موضعه من‬
‫هذا الكتاب أن شاء الله وذكر ما لا غناء عنه للناس من‬
‫معرفة الزراعة وحين الغراسة وتعاهد كثير من أسباب الفلاحة‬
‫امکان جبي الثمارات وضم الذخر والاقوات وابتداء نضج‬
‫الفواكه ومواقت النتاج وغير ذلك من مرانف الناس‬
‫ومصالحهم والازمنة التي توافق تنقية أجسامهم بالدواء والفحمد‬
‫واوقات جمع العقاقر والبخور وعمل الادوية والأشربة والمرتبات في‬
( Man . ‫الذی‬.
quod est inter utraque ex mediatione et equalitate, et hora
rum omnis temporis, et numeri dierum [Link] inten
tionem equatorum et calculatorum , et intentionem primorum
medicorum qui determinaverunt tempora et naturas, cum sit
apud eos interpretibus anni diversitas super quam veniet
verborum allatio et cadet in loco suo ex libro. Et reme
moratur eius a quo non est hominibus excusatio ex cogni
tione hore seminandi, et temporis plantandi, et redditionum
multarum rerum ' agriculture et possibilitatis colligendi fru
ctus, et colligendi reponenda et recondenda, et inceptionis
maturationis fructuum , et horarum concipiendi et reliquorum
ex sustentaculis hominum , et rectificationibus eorum , et tem
porum que conveniunt mundificationi corporum eorum cum
medicina et flebothomia , et horarum aggregandi species et
semina , et faciendi medicinas et sirupos simul et condita in
1) Chez Libri : earum .
‫قال أبو الحسن عريب بن سعيد الكاتب عفا الله عنه‬
‫وعنا‬
‫ وعدد‬،‫ هذا كتاب جعل مذكرا باوقات السنة وفصولها‬.
‫الشهور وايامها ومجاري الشمس في بروجها ومنازلها وحدود‬
‫مطالعها وقدر میلها وارتفاعها واختلافها في الظل عند استوائها‬
‫وتصف الأزمان وتعاقب الأيام بالزيادة والنقصان وفصل البرد‬
-
a) man. ‫ونوصلها‬ 6( Man. ‫وارتفعها‬.
Liber anoe hic incipit. In hoc libro est rememoratio anni,
et horarum eius, et reditionum anoe in horis suis , et tem
poris plantationum , et modoruni agriculturarum , et rectifica
tionum temporum , et repositionum fructuum .
Harib filii Zeid episcopi: quem composuit Mustansir im
peratori.
Iste liber positus est rememoratio horarum anni, et tempo
rum eius , et numeri mensium ipsius, et dierum eius, et
cursuum solis in signis suis et suis mansionibus, et termino
rum ascensionum eius et quantitatis declinationis ejus, et ele
vationis ipsius, et diversitatis umbre apud equalitatem eius,
et conversionis temporum , et successionis dierum cum addi
tione et diminutione, et temporum caloris et frigoris, et eius
 VIII

leur place dans mon Supplément aux dictionnaires arabes ,

dont un quart sera bientôt rédigé pour l'impression.
En réimprimant la version latine, j'ai été souvent à
même d 'en corriger le texte , surtout à l'aide de la com
paraison de la version arabe ; mais au reste je me suis cru
obligé de ne pas toucher au latin barbare dans lequel elle
est écrite , et même de conserver scrupuleusement l'ortho
graphe souvent bizarre du manuscrit. A quelques rares
exceptions près , j'ai cru inutile de signaler les bévues
assez nombreuses du traducteur ; on les corrigera facilement
en consultant le texte arabe. Les mots imprimés en ita .
lique, et renfermés entre parenthèses , sont des notes mar
ginales du manuscrit.
En terminant, je suis heureux de pouvoir remercier mon
excellent ami M . de Goeje , qui, pendant que je souffrais
d 'une longue indisposition , m 'a bien voulu aider dans la
correction des épreuves et qui m 'a fourni plusieurs remar
ques utiles et importantes.
 VII

et la version latine font même penser qu'il y a eu deux

abrégés, ou deus rédactions d 'un seul abrégé. La question
est très-obscure , et les matériaux que nous avons à notre
disposition ne suffisent pas pour la résoudre.
Le manuscrit arabe d 'après lequel cette édition a été
faite et qui a été écrit au XIVe siècle , est loin d 'être
correct. Pour s'en convaincre , on n 'a qu 'à jeter un coup
d 'oeil sur les fautes très-nombreuses que j'ai notées au bas
du texte. Plusieurs d 'entre elles ne s 'expliquent que par
l'écriture hébraïque. Ainsi on remarquera la confusion
des lettres a lä ) et ' , , et s , qui, dans l'écriture arabe ,
different beaucoup les unes des autres, et la fréquente
transposition des lettres , qui serait inexplicable dans cette
dernière écriture , où les lettres sont liées. Le style du
livre est fort négligé et les lois de la grammaire n ' y sont
pas toujours respectées. Je me suis permis de corriger les
fautes les plus flagrantes , mais en laissant subsister quel.
ques irrégularités qui semblent tenir au dialecte du copiste
juif , ou peut- être à celui de l'abréviateur des deux ca
lendriers , supposé qu 'il soit permis de considérer notre
livre sous ce point de vue. Ainsi j'ai gardé dafü comme
nom du genre commun , et des pluriels tels que yöläs ,
Zabul, gülmd cuylab , pour läs , exhows, etc. Quelques
voyelles ont été ajoutées par moi , car le man . n 'en a
aucune, et aux caractères hébreux qui servent à indiquer
les nombres, j'ai substitué des chiffres arabes. Les jours
que j'ai laissés en blanc portent dans le man . la note :
auls pls 8 ou a
Le calendrier n 'est pas sans intérêt pour la lexicogra
phie , et si , contre ma coutume, je n 'y ai pas ajouté un
glossaire , c'est parce que les mots à expliquer trouveront
 Vi

* 2°. Pourquoi cet ’Arib porte-t-il , dans la version latine ,

le nom de filius Zeid episcopus , c'est-à -dire le nom de
l'autre auteur ?
3º. Les citations qu' Ibn- al-'Auwâm a empruntées au
Kitâb al-anwå d'Arîb , ne se trouvent qu'en partie dans
notre livre , et quelques-unes d ' entre elles sont en contra
diction avec ce qu'on lit dans notre calendrier , comme
je l'ai démontré ailleurs '. D 'où vient cette différence , si
notre livre est réellement le calendrier d 'Arîb ?
Ce qui est certain , c' est que, dans les deux versions,
les titres de deux ouvrages de la même nature et les noms
de deux auteurs contemporains ont été confondus d'une
manière bien étrange.
Ce qui mérite aussi d ' être remarqué , ce sont les diffé
rences entre les deux versions. Le texte arabe contient des
choses qui ne sont pas dans le texte latin , mais en général
ce dernier est plus étendu. On y trouve notamment l'in
dication des lieux à Cordoue ou dans le voisinage de cette
ville , où se célébraient les fêtes des saints , indication que
l'autre texte ne donne jamais, et ce qui est fort curieux,
c'est que les noms des martyrs du temps des princes omai.
yades Abdérame II , Mohammed et Abdérame III , s'y
trouvent, tandis qu 'on les cherche en rain dans l' autre
version .
De tout cela on serait presque tenté de conclure qu'à
parler strictement notre calendrier n 'est ni celui de Rabi',
.ni celui d 'Arîb , mais l'ouvrage d 'une troisième personne
qui, après avoir abrégé les deux calendriers, les a fondus
en un seul. Les différences notables entre la version arabe

1 ) Dans le Journ . asiat. allemand , p . 600 - 603. Ajoutez à la liste

que j'y ai donnée : Ibn -al-'Auwâm , t. II , p . 130 , dern. 1.
nulle part il n 'indique un jour important dans l'histoire de
l'islamisme, comme cela a lieu dans les calendriers musul.
mans . Il emploie aussi des expressions, comme celle qu'on
trouve dans la version latine sous le 25 janvier , qui ne
conviennent que dans la bouche d 'un chrétien , et son livre
commence , dans les deux versions, sans la doxologie que
les Mahometans ont la coutume de mettre à la tête de
leurs livres .
A la troisième et à la quatrième de ces raisons on peut
opposer celles- ci :
1°. Le nom de l'auteur , dans la version arabe , est
’Arîb ibn-Sa'd 1 le secrétaire , et dans la version latine ,
c'est Harib , ce qui est évidemment la transcription de se
2°. L 'auteur, du moins à en juger par la version
arabe , était un musulman , car en citant un passage du
Coran (dans l’édit. p . 4 , l. 6 et 7) , il le présente comme
tiré de la « parole divine" , à la manière musulmane. En
outre , les expressions chrétiennes, telles qu'on en trouve
dans la version latine sous le 25 janvier , ne sont pas dans
la version arabe.
Faut-il donc admettre que l' auteur du calendrier est
'Arîb ibn-Sa'd ?
• Avant d'avoir le droit de le faire, il faudrait répondre
d'une manière satisfaisante à ces questions:
1°. Comment se fait-il que , dans la version arabe, l'ou.
vrage d ’Arîb porte le titre du livre de son contemporain
Rabî' ibn -Zaid l' évêque ?

1) Dans le Journal asiatique allemand je crois avoir prouvé que ces

noms sont les véritables, et que Gharîb et Sa 'id sont des fautes . Dans
le man . arabe en caractères hébreux on trouve la seconde faute au
commencement, et la première à la fin (1992) ; mais au commencement
le copiste a écrit correctement ‫ עריב‬,
 IV

une question que j'ai traitée , il y a sept ans, dans le

Journal asiatique allemand '.
Il s'agit du nom de l'auteur de ce calendrier, car il se
trouve que deux écrivains contemporains se disputent l'hon
neur de l'avoir composé. Ce sont Rabi' ibn - Zaid l' évêque
et ’Arîb ibn - Sa'd le secrétaire, qui jouissaient l'un et l'au
tre de la protection et de la faveur du calife omaiyade
Hacam II , surnommé al-Mostancir billâh. Le premier
écrivit , comme l'atteste Ibn - Sa'id 2, un livre d 'astronomie
qu'il dédia à Hacam II et auquel il donna le titre de :
Kitâb tafcîl al-azmân wamaçâlih al-abdân. Le second, qui
est aussi connu comme historien , a composé un Kitâb al
anwâ ou calendrier , dont Ibn -al-' Auwâm cite plusieurs
passages dans son Traité d'agriculture .
Ce qui peut faire croire que le calendrier que je publie
a été composé par l'évêque Rabî' ibn-Zaid , ce sont ces
raisons:
1°. Le titre du livre , que l'on trouve à la fin de la
version arabe, est exactement le même que celui du livre
de Rabî' ibn- Zaid , tel que le donne Ibn -Sa'id .
2º. Le livre est dédié, du moins dans la version latine,
au calife Hacam II.
3º. Le nom de l'auteur, dans la version latine , est
Harib filius Zeid episcopus. Harib n 'est pas Rabi', mais
flius Zeid episcopus est bien ‫ ابن زيد الاسقف‬, comme chez
Ibn -Sa'id .
4°. L 'auteur ne semble pas avoir été un musulman ,
mais un chrétien , car il mentionne les fêtes des saints et

1 ) Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft, t. XX ,

p . 595 – 609 .
2 ) Dans Maccari, t. II , p. 125 éd . de Leyde .
 PRE FACE.

Le texte arabe de ce curieux calendrier , dont la rer

sion latine a été publiée en 1838 par Libri , parmi les
pièces justificatives du premier volume de son Histoire des
sciences mathématiques en Italie ', se trouve dans un ma
nuscrit en caractères hébreux de la Bibliothèque nationale ,
dont l'existence n 'a été signalée qu'en 1866 , dans le
nouveau Catalogue des manuscrits hébreux et samaritains
de cette collection , où il porte le nº. 1082 ?. Je l'avais
déchiffré et copié pour mon propre usage , et, cédant
aus instances de mes amis, je le publie parce qu'il fait
aux es

comprendre la traduction latine qui , à force d'être litte.

rale , est fort souvent inintelligible ; mais le grand travail
lexicographique qui m 'occupe , m 'empêche de traiter les
questions auxquelles il pourrait donner lieu . Je me
bornerai donc à renvoyer le lecteur aux renseignements
donnés par feu M . Reinaud 3 et à revenir brièvement sur

1) Pag. 393 et suiv .

2 ) Anc. fonds 462. Dans l'ancien Catalogue (Catal. Codd. MSS. Bibl.
Regiae , t. I , p . 45 ) , le nom de l'auteur était méconnaissable , car on
y lit: Abul Hacen Adib filii Sahih tractatus de calendario , ubi cursus
solis aliaque ad astronomiam pertinentia explicantur.
3) Traduction française de la Géographie d'Aboulfédit, Jutroduction .
, k el suiv.
 17
20
 6
6
0
2

LE CALENDRIER DE CORDOUE

DE L 'ANNÉE 961

TEXTE ARABE ET ANCIENNE TRADUCTION LATINE

PUBLIÉ PAR

RMDOZY
Commandeur de l'ordre de Charles III d'Espagne, officier de celui de la Couronne d'Italie,
membre de l'Acad. royale des sciences à Copenhague , correspondant de l'Institut de
France et de l'Académie d'histoire de Madrid , associé étranger de la Soc.
asiat. de Paris, professeur d'histoire à l'Université de Leyde, etc.

LEYDE
E . J . BRILL
1873
 * OG

Arib
 NYPL RESEARCH LIBRARIES

3 3433 08189351 7