TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM KYÕ THUAÄT TP.

HOÀ CHÍ MINH

KHOA CÔ KHÍ ÑOÄNG LÖÏC
_______
oo0oo _______
BOÄ MOÂN ÑOÄNG CÔ

(ÑAÏI HOÏC, CAO ÑAÚNG, KHOÁI K)

Ngöôøi bieân soaïn: NGUYEÃN VAÊN TRAÏNG

Thaùng 12/2005
 MUÏC LUÏC
Trang
Chöông 1 MÔÛ ÑAÀU
I. Giôùi thieäu ..................................................................................................................................... 1
II. Caùc khaùi nieäm. ............................................................................................................................ 1
III.1. Ñoäng cô nhieät. ............................................................................................................. 1
III.2. Ñoäng cô ñoát trong vaø ñoäng cô ñoát ngoaøi...................................................................... 1
III.3. So saùnh ñoäng cô ñoát trong vaø ñoäng cô ñoát ngoaøi. ........................................................ 2
III.4. Ñònh nghóa vaø caùc khaùi nieäm cô baûn treân ñoäng cô ñoát trong....................................... 3
III. Phaân loaïi ñoäng cô ñoát trong. ...................................................................................................... 5
III.1. Theo phöông phaùp thöïc hieän chu trình coâng taùc.......................................................... 5
IV.2. Theo nhieân lieäu söû duïng.............................................................................................. 5
IV.3. Theo phöông phaùp naïp cuûa chu trình coâng taùc. ........................................................... 5
IV.4. Theo toác ñoä ñoäng cô. ................................................................................................... 6
IV.5. Theo ñaëc ñieåm caáu taïo ñoäng cô................................................................................... 6
IV. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô ñoát trong kieåu piston. ............................................................ 7
IV.1. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô 4 kyø (taêng aùp vaø khoâng taêng aùp) ............................ 7
IV.2. So saùnh ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel .................................................................... 11
IV.3. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô hai kyø. ..................................................................... 12
IV.4. So saùnh ñoäng cô hai kyø vaø ñoäng cô boán kyø. ................................................................ 15
V. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô piston quay (Wankel) – Ñoäng cô tuabin................................. 16
Chöông 2 NHÖÕNG CHI TIEÁT COÁ ÑÒNH TRONG ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
I. Thaân maùy - xilanh......................................................................................................................... 18
I.1. Nhieäm vuï, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo......................................................... 18
I.2. Keát caáu cuûa thaân maùy, oáng loùt. ...................................................................................... 18
II. Naép maùy (naép xylanh)................................................................................................................. 22
II.1. Nhieäm vuï., ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo ...................................................... 22
II.2. Keát caáu naép maùy ñoäng cô xaêng – ñoäng cô Diesel ........................................................ 23
III. Gioaêng naép maùy, Carter, Goujon............................................................................................... 31
III.1. Gioaêng naép maùy .......................................................................................................... 31
III.2. Carte ............................................................................................................................ 32
III.3. Gujoâng ......................................................................................................................... 33
Chöông 3 NHOÙM PISTON – NHOÙM THANH TRUYEÀN – TRUÏC KHUYÛU – BAÙNH ÑAØ
I. Nhoùm Piston. ................................................................................................................................ 34
I.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo ....................................................... 34
I.2. Keát caáu cuûa piston ñoäng cô xaêng – ñoäng cô Diesel ....................................................... 35
I.3. Bieän phaùp giaûm maøi moøn vaø giaûm va ñaäp giöõa piston - xylanh. ................................... 39
II. Choát piston. ................................................................................................................................. 40
II.1. Coâng duïng, ñìeâu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo...................................................... 40
II.2. Keát caáu vaø caùc phöông phaùp laép gheùp choát piston. ...................................................... 40
III. Xeùcmaêng.................................................................................................................................... 42
III.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo. ................................................... 42
III.2. Keát caáu xeùcmaêng......................................................................................................... 43

I
IV. Nhoùm thanh truyeàn .................................................................................................................... 45
IV.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo. ................................................... 45
IV.2. Keát caáu thanh truyeàn, buloâng vaø baïc loùt thanh truyeàn ................................................ 45
V. Truïc khuyûu. ................................................................................................................................. 51
V.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo...................................................... 51
V.2. Keát caáu truïc khuyûu vaø bieän phaùp naâng cao ñoä beàn truïc khuyûu. ................................... 51
V.3. Baïc loùt vaø oå chaën doïc truïc ............................................................................................ 56
VI. Baùnh ñaø. ..................................................................................................................................... 56
VI.1. Coâng duïng vaø vaät lieäu cheá taïo. ................................................................................... 56
VI.2. Keát caáu cuûa baùnh ñaø. ................................................................................................... 56
Chöông 4 HEÄ THOÁNG PHAÂN PHOÁI KHÍ
I. Coâng duïng vaø phaân loaïi................................................................................................................ 59
I.1. Coâng duïng. ..................................................................................................................... 59
I.2. Phaân loaïi......................................................................................................................... 59
II. Yeâu caàu ....................................................................................................................................... 59
III. Caùc phöông aùn boá trí supap vaø daãn ñoäng cô caáu phoái khí. ........................................................ 59
III.1. Phöông aùn boá trí supap vaø daãn ñoäng supap. ................................................................ 59
III.2. Phöông aùn daãn ñoäng truïc cam...................................................................................... 61
IV. Keát caáu caùc chi tieát chính trong cô caáu phaân phoái khí. .............................................................. 63
IV.1. Supap. .......................................................................................................................... 63
IV.2. Ñeá supap, loø xo supap vaø oáng daãn huôùng supap.......................................................... 69
IV.3. Truïc cam, con ñoäi, coø moå vaø ñuõa ñaåy. ........................................................................ 72
Chöông 5 HEÄ THOÁNG BOÂI TRÔN
I. Coâng duïng cuûa heä thoáng boâi trôn . ............................................................................................... 76
II. Daàu laøm trôn vaø caùc ñaëc tính cô baûn........................................................................................... 76
II.1. Coâng duïng cuûa daàu boâi trôn.......................................................................................... 76
II.2. Moät soá thoâng soá söû duïng cuûa daàu boi trôn .................................................................... 76
II.3. Caùc ñaëc tính cô baûn cuûa daàu boâi trôn............................................................................ 77
III. Phaân loaïi heä thoáng boâi trôn........................................................................................................ 79
III.1. Heä thoáng boâi trôn baèng muoãng taùc daàu. ...................................................................... 79
III.2. Heä thoáng boâi trôn cho ñoäng cô hai kyø (daàu pha trong nhieân lieäu)............................... 79
III.3. Heä thoáng boâi trôn cöôõng böùc. ...................................................................................... 79
IV. Keát caáu moät soá boä phaän chính. .................................................................................................. 82
IV.1. Maïch daàu laøm trôn cho ñoäng cô xaêng - Diesel............................................................ 82
IV.2. Bôm daàu. ..................................................................................................................... 82
IV.3. Loïc daàu........................................................................................................................ 84
IV.4. Boä laøm maùt. ................................................................................................................. 88
IV.5. Caùc ñoàng hoà cuûa heä thoáng boâi trôn. ............................................................................ 88
Chöông 6 HEÄ THOÁNG LAØM MAÙT
I. Coâng duïng cuûa heä thoáng laøm maùt vaø nhieät ñoä toái öu cuûa ñoäng cô ............................................... 91
I.1. Coâng duïng cuûa heä thoáng laøm maùt .................................................................................. 91
I.1. Nhieät ñoä laøm vieäc toái öu cuûa ñoäng cô ............................................................................ 91
II. Phaân loaïi heä thoáng laøm maùt. ....................................................................................................... 92
II.1. Heä thoáng laøm maùt baèng khoâng khí (baèng gioù).............................................................. 92
II
 II.2. Heä thoáng laøm maùt baèng chaát loûng................................................................................. 93
II.3. So saùnh heä thoáng laøm maùt baèng nöôùc vaø heä thoáng laøm maùt baèng khoâng khí............... 96
III. Keát caáu caùc chi tieát chuû yeáu trong heä thoáng laøm maùt baèng chaát loûng. ...................................... 97
III.1. Bôm nöôùc..................................................................................................................... 97
III.2. Keùt nöôùc vaø naép keùt nöôùc............................................................................................ 97
III.3. Van ñieàu nhieät vaø phöông phaùp boá trí. ........................................................................ 100
IV. Chaát loûng laøm maùt. .................................................................................................................... 104
Chöông 7 NHIEÂN LIEÄU
I. Yeâu caàu ñoái vôùi nhieân lieäu söû duïng trong ñoäng cô ñoát trong. ...................................................... 106
II. Caùc loaïi nhieân lieäu söû duïng trong ñoäng cô ñoát trong. ................................................................. 106
II.1. Xaêng.............................................................................................................................. 106
II.2. Daàu Diesel. ................................................................................................................... 108
II.3. Caùc loaïi nhieân lieäu khí.................................................................................................. 110
III. Caùc tính chaát cô baûn cuûa nhieân lieäu söû duïng treân ñoäng cô ñoát trong......................................... 112
III.1. Nhieät trò cuûa nhieân lieäu ................................................................................................ 112
III.2. Nhieät ñoä beùn löûa vaø nhieät ñoä töï boác chaùy ................................................................... 115
III.3. Tính choáng kích noå cuûa nhieân lieäu duøng cho ñoäng cô ñaùnh löûa cöôõng böùc................. 115
III.4. Tính töï chaùy cuûa nhieân lieäu duøng cho ñoäng cô Diesel. ............................................... 116
IV. Phaûn öùng chaùy cuûa nhieân lieäu vaø heä soá dö löôïng khoâng khí .................................................. 116
IV. Phaûn öùng chaùy cuûa nhieân lieäu ........................................................................................ 116
IV.2. Heä soá dö löôïng khoâng khí  ........................................................................................ 118
Chöông 8 CHU TRÌNH NHIEÄT ÑOÄNG CUÛA ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
I. Caùc ñònh nghóa. ............................................................................................................................. 119
I.1. Chu trình coâng taùc .......................................................................................................... 119
I.2. Chu trình lyù töôûng........................................................................................................... 119
II. Chu trình lyù töôûng aùp duïng cho ñoäng cô khoâng taêng aùp.............................................................. 120
II.1. Chu trình lyù töôûng toång quaùt cuûa ñoäng cô ñoát trong...................................................... 120
II.2. Chu trình hoãn hôïp.......................................................................................................... 122
II.3. Chu trình lyù töôûng ñaúng tích.......................................................................................... 124
II.4. Chu trình ñaúng aùp.......................................................................................................... 124
II.5. So saùnh hieäu suaát nhieät t cuûa caùc chu trình................................................................. 125
III. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô taêng aùp. .................................................................................... 126
III.1. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô taêng aùp truyeàn ñoäng cô khí........................................ 126
III.2. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô taêng aùp tua bin khí..................................................... 128
IV. Chu trình coâng taùc cuûa ñoäng cô ñoát trong. ................................................................................. 130
IV.1. Quaù trình naïp............................................................................................................... 130
IV.2. Quaù trình neùn............................................................................................................... 147
IV.3. Quaù trình chaùy. ............................................................................................................ 135
IV.4. Quaù trình giaõn nôû ......................................................................................................... 175
IV.5. Quaù trình thaûi vaø vaán ñeà ñoäc haïi cuûa khí thaûi. ............................................................ 179
IV.6. Vaán ñeà ñoäc haïi cuûa khí thaûi
Chöông 9 TÍNH NAÊNG KINH TEÁ KYÕ THUAÄT CUÛA ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
I. Caùc thoâng soá ñaùnh giaù tính naêng kinh teá, kyõ thuaät cuûa ñoäng cô ñoát trong. .................................. 194
I.1. Thoâng soá chæ thò:…........................................................................................................... 194
III
 I.2. Thoâng soá coù ích:… ......................................................................................................... 198
I.3. Coâng lít cuûa ñoäng cô....................................................................................................... 199
I.4. Xaùc ñònh ñöôøng kính xylanh, haønh trình piston vaø theå tích coâng taùc cuûa ñoäng cô. ........ 200
II. Xaây döïng ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ñoäng cô.................................................................................... 201
II.1. Ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ngoaøi vaø toác ñoä boä phaän cuûa ñoäng cô xaêng. ............................. 201
II.2. Ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ngoaøi vaø toác ñoä boä phaän cuûa ñoäng cô Diesel............................ 204
II.3. So saùnh ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ngoaøi ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel........................ 206
II.4. Caùc bieän phaùp caûi thieän ñöôøng ñaëc tính cuûa ñoäng cô. .................................................. 207
II.5. Ñaëc tính ñieàu chænh. ...................................................................................................... 208
II.6. Ñaëc tính taûi.................................................................................................................... 209
Chöông 10 TAÊNG AÙP ÑOÄNG CÔ
I. Caùc bieän phaùp naâng cao coâng suaát cuûa ñoäng cô........................................................................... 212
I.1. Giaûm soá kyø ..................................................................................................................... 212
I.2. Taêng toác ñoä ñoäng cô....................................................................................................... 212
I.3. Taêng soá xylanh ñoäng cô ................................................................................................. 213
I.4. Taêng theå tích coâng taùc cuûa ñoäng cô................................................................................ 213
I.5. Taêng aùp cho ñoäng cô ...................................................................................................... 213
II. Caùc phöông phaùp taêng aùp chuû yeáu. ............................................................................................. 213
II.1. Taêng aùp daãn ñoäng baèng cô khí...................................................................................... 214
II.2. Taêng aùp baèng tuabin khí. .............................................................................................. 215
II.3. Taêng aùp hoãn hôïp. .......................................................................................................... 216
III. Nhöõng vaán ñeà caàn löu yù khi taêng aùp cho ñoäng cô...................................................................... 217
III.1. Tyû soá neùn ..................................................................................................................... 218
III.2. Pha phaân phoái khí ........................................................................................................ 218
III.3. Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu...................................................................................... 219
III.4. OÁng naïp vaø oáng thaûi .................................................................................................... 219
III.5. Laøm maùt trung gian cho khoâng khí taêng aùp ................................................................. 219
III.6. Laøm maùt piston ............................................................................................................ 220
Chöông 11 HEÄ THOÁNG NHIEÂN LIEÄU TREÂN ÑOÄNG CÔ XAÊNG
I. Caùc phöông phaùp hình thaønh hoãn hôïp trong ñoäng cô xaêng........................................................... 221
I.1. Phöông phaùp söû duïng boä cheá hoaø khí............................................................................. 221
I.2. Phöông phaùp phun xaêng treân ñöôøng oáng naïp................................................................. 221
I.3. Phöông phaùp phun xaêng tröïc tieáp vaøo buoàng chaùy (GDI).............................................. 222
I.4. Phöông phaùp taïo hoãn hôïp phaân lôùp................................................................................ 222
II. Boä cheá hoaø khí. ........................................................................................................................... 223
II.1. Sô ñoà heä thoáng nhieân lieäu söû duïng boä cheá hoøa khí....................................................... 223
II.2. Ñöôøng ñaëc tính lyù töôûng cuûa boä cheá hoaø khí. ............................................................... 225
II.3. Heä thoáng phun chính vaø phöông phaùp ñieàu chænh thaønh phaàn hoãn hôïp........................ 227
II.4. Caùc heä thoáng phuï cuûa cheá hoaø khí................................................................................ 230
III. Nguyeân lyù laøm vieäc vaø keát caáu boä cheá hoøa khí ñieån hình (TOYOTA 4A – F) ....................... 234
IV. Nguyeân lyù heä thoáng phun xaêng treân ñöôøng oáng naïp. ................................................................ 241
IV.1. Heä thoáng phun xaêng K-Jetronic................................................................................... 241
IV.2. Heä thoáng phun xaêng L-Jectronic. ................................................................................ 251
IV.3. Heä thoáng phun xaêng Motronic..................................................................................... 266

IV
 IV.4. So saùnh caùc heä thoáng phun xaêng. ................................................................................ 272
V. Nguyeân lyù phun xaêng tröïc tieáp (GDI). ........................................................................................ 273
V.1. Nhöõng ñaëc ñieåm cuûa heä thoáng GDI. ............................................................................. 274
V.2. Nhöõng keát quaû ñaït ñöôïc cuûa ñoäng cô GDI.................................................................... 275
Chöông 12 HEÄ THOÁNG NHIEÂN LIEÄU ÑOÄNG CÔ DIESEL
I. Nhieäm vuï – yeâu caàu. .................................................................................................................... 278
I.1. Döï tröõ nhieân lieäu ............................................................................................................ 278
I.2. Cung caáp nhieân lieäu cho ñoäng cô ................................................................................... 278
I.3. Caùc tia nhieân lieäu phun vaøo xylanh................................................................................ 278
II. Sô ñoà heä thoáng............................................................................................................................. 278
III. Nguyeân lyù laøm vieäc vaø keát caáu cuûa bôm cao aùp PE, VE, GM................................................... 279
III.1. Bôm cao aùp PE............................................................................................................. 279
III.2. Bôm cao aùp (VE). ........................................................................................................ 284
III.3. Kim bôm lieân hôïp (GM). ............................................................................................. 290
IV. Quaù trình phun nhieân lieäu vaø caùc thoâng soá. ............................................................................... 294
IV.1. Quaù trình phun nhieân lieäu............................................................................................ 294
IV.2. Caùc thoâng soá cuûa quaù trình phun. ................................................................................ 295
V. Ñaëc tính cuûa bôm cao aùp............................................................................................................. 299
V.1. Giôùi thieäu. ..................................................................................................................... 299
V.2. Nhöõng yeáu toá aûnh höôûng ñeán quaù trình phun. .............................................................. 300
VI. Voøi phun vaø ñaëc tính cuûa voøi phun. ........................................................................................... 301
VI.1. Nhieäm vuï cuûa voøi phun. .............................................................................................. 301
VI.2. Nguyeân lyù laøm vieäc vaø keát caáu cuûa voøi phun.............................................................. 301
VI.3. Ñaëc tính cuûa voøi phun.................................................................................................. 303
VII. Giôùi thieäu heä thoáng EDC.......................................................................................................... 305
VII.1. Sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng EDC.................................................................................. 306
VII.2. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng EDC ..................................................................... 308
VIII. Giôùi thieäu heä thoáng common-rail........................................................................................... 309
VIII.1. Sô ñoà heä thoáng. ......................................................................................................... 309
VIII.2. Keát caáu moät soá chi tieát chính. ................................................................................... 310
Chöông 13 TÖÏ ÑOÄNG ÑIEÀU CHÆNH SOÁ VOØNG QUAY ÑOÄNG CÔ
I. Cô sôû lyù thuyeát.............................................................................................................................. 315
I.1. Coâng duïng ...................................................................................................................... 316
I.2. Phaân loaïi......................................................................................................................... 317
II. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa boä ñieàu toác. .......................................................................................... 317
II.1. Boä ñieàu toác cô khí. ........................................................................................................ 317
II.2. Boä ñieàu toác thuyû löïc...................................................................................................... 319
II.3. Boä ñieàu toác chaân khoâng. ............................................................................................... 320
III. Caùc chæ tieâu ñaùnh giaù chaát löôïng laøm vieäc cuûa boä ñieàu toác....................................................... 322
III.1. Ñoä khoâng ñoàng ñeàu. .................................................................................................... 322
III.2. Ñoä khoâng nhaïy. ........................................................................................................... 325
III.3. Caùc bieän phaùp caûi thieän ñoä khoâng ñoàng ñeàu, ñoä khoâng nhaïy. .................................... 326
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO ................................................................................................................ 327

V
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 1

MÔÛ ÑAÀU

I. GIÔÙI THIEÄU
Ñoäng cô ñoát trong laø nguoàn ñoäng löïc chính ñeå daãn ñoäng cho caùc phöông tieän giao thoâng vaän
taûi, trong ñoù phoå bieán nhaát laø daãn ñoäng cho oâtoâ chuyeån ñoäng. Ñoäng cô ñoát trong hieän nay goàm coù:
ñoäng cô ñoát trong piston, tua bin khí vaø ñoäng cô phaûn löïc.
Hieän nay veà cô baûn ñoäng cô söû duïng treân oâtoâ laø ñoäng cô ñoát trong kieåu piston, nhieân lieäu söû
duïng chính laø xaêng hoaëc Diesel. Veà hoaït ñoäng thì hai loaïi ñoäng cô naøy coù nguyeân lyù gaàn gioáng nhau,
chuùng chæ khaùc nhau veà phöông phaùp ñoát chaùy hoãn hôïp (khoâng khí – nhieân lieäu).
Ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel laø hai loaïi cuûa ñoäng cô nhieät, chuùng bieán ñoåi hoaù naêng do ñoát
chaùy nhieân lieäu thaønh nhieät naêng vaø töø nhieät naêng bieán thaønh cô naêng ñeå truyeàn coâng suaát cho ñoäng
cô hoaït ñoäng.
Ñoäng cô xaêng coù toác ñoä cao, raát cô ñoäng, coâng suaát phaùt ra lôùn, buoàng ñoát goïn, ñöôïc söû duïng
roäng raõi ôû caùc xe con vaø xe taûi nhoû…
Ñoäng cô Diesel coù hieäu suaát nhieät lôùn, coâng suaát cao hôn, tieát kieäm nhieân lieäu vaø toác ñoä ñoäng
cô nhoû hôn ñoäng cô xaêng. Chính vì vaäy noù thöôøng ñöôïc duøng ñeå daãn ñoäng treân caùc loaïi oâtoâ buyùt, oâtoâ
taûi, caùc loaïi phöông tieän thöông maïi...
II. CAÙC KHAÙI NIEÄM
II.1. Ñoäng cô nhieät
Ñoäng cô nhieät laø loaïi thieát bò thöïc hieän vieäc ñoåi naêng löôïng ôû daïng hoaù naêng thaønh nhieät naêng
(baèng caùch ñoát chaùy nhieân lieäu) vaø töø nhieät naêng chuyeån thaønh cô naêng ñeå sinh coâng daãn ñoäng maùy
coâng taùc.
Sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô nhieät:

HOÙA NAÊNG NHIEÄT NAÊNG CÔ NAÊNG

Ñoát chaùy Daõn nôû
(nhieâu lieäu ôû daïng (hôi nöôùc, khí coù (sinh coâng)
raén, loûng, khí) nhieät ñoä cao)

II.2. Ñoäng cô ñoát trong vaø ñoäng cô ñoát ngoaøi

Ñoäng cô ñoát trong laø moät loaïi ñoäng cô nhieät vôùi caùc quaù trình ñoát chaùy nhieân lieäu vaø chuyeån
bieán nhieät naêng thaønh cô naêng ñöôïc thöïc hieän cuøng moät nôi ngay beân trong ñoäng cô.
Ñoäng cô ñoát trong goàm coù: ñoäng cô ñoát trong kieåu piston, tua bin khí, ñoäng cô phaûn löïc vaø tua
bin phaûn löïc (hình 1.1).
Ñoäng cô ñoát ngoaøi laø moät loaïi ñoäng cô nhieät vôùi caùc quaù trình ñoát chaùy nhieân lieäu vaø chuyeån
bieán nhieät naêng thaønh cô naêng ñöôïc thöïc hieän ôû hai nôi khaùc nhau.
Nhieân lieäu ñöôïc ñoát chaùy beân ngoaøi ñoäng cô (cuûi, than ñaù...) ñeå laøm noùng nöôùc, nöôùc boác hôi
(coù nhieät ñoä vaø aùp suaát cao) laøm chuyeån ñoäng caùc tuabin hay ñaåy piston sinh coâng, daãn ñoäng ñöôïc
maùy coâng taùc. Ñoäng cô ñoát ngoaøi goàm coù: maùy hôi nöôùc, tuabin hôi nöôùc...

1
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
a – Ñoäng cô piston.
b – Tuabin khí.
c – Ñoäng cô phaûn löïc.
d – Tuabin phaûn löïc.
Chuù thích:
1 – cacte; 2 – xylanh;
3 – naép xylanh; 4- piston;
5 – thanh truyeàn;
6 – truïc khuyûu ;
7 – bôm nhieân lieäu;
8 – buoàng ñoát;
9 – loã phun vaøo caùnh tua bin;
10 – tuabin; 11- maùy neùn;
12 – bình chöùa nhieân lieäu;
13 – bình chöùa chaát oxy hoaù;
14 – bôm;
15 – mieäng phun phaûn löïc;
16 – voøi phun nhieân lieäu.
Hình 1.1. Sô ñoà caáu taïo cuûa ñoäng cô ñoát trong.

II.3. So saùnh ñoäng cô ñoát trong vaø ñoäng cô ñoát ngoaøi

II.3.1. Ñoäng cô ñoát trong
Öu ñieåm
Hieäu suaát coù ích ηe cao, vì nhieät ñoä cöïc ñaïi trong quaù trình chaùy coù theå ñaït 1.800 ÷ 2.800oK,
coøn nhieät ñoä khí xaû chæ 900 ÷ 1.500oK. Ñoäng cô Diesel taêng aùp tua bin khí coù theå ñaït ηe = 40 ÷ 52%.
Neáu coù cuøng coâng suaát thì ñoäng cô ñoát trong goïn nheï hôn ñoäng cô ñoát ngoaøi vì toaøn boä chu
trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô ñoát trong ñöôïc thöïc hieän ngay trong baûn thaân ñoäng cô, khoâng coù caùc thieát
bò phuï nhö: noài hôi, buoàng ñoát,... nhö ôû ñoäng cô ñoát ngoaøi.
Ñoäng cô ñoát trong khôûi ñoäng nhanh hôn (töø 3 ÷ 5 giaây), ñieàu ñoù coù yù nghóa lôùn trong quaân söï
vaø giao thoâng. Coøn ñoäng cô ñoát ngoaøi phaûi khôûi ñoäng haøng giôø.
Ít hao nöôùc, ñieàu ñoù coù yù nghóa khi söû duïng ôû vuøng sa maïc, nuùi röøng.
Ñoäng cô ñoát trong deã chaêm soùc, baûo döôõng (chæ caàn 1 ñeán 2 ngöôøi).
Khi ngöøng hoaït ñoäng, ñoäng cô ñoát trong khoâng caàn tieâu hao theâm nhieâu lieäu, coøn maùy hôi
nöôùc vaãn phaûi toán nhieâu lieäu vì khoâng theå daäp loø than ngay ñöôïc.
Khuyeát ñieåm
Duøng nhieân lieäu loûng hoaëc khí saïch khoâng chöùa taïp chaát cô hoïc (ñaõ qua tinh cheá), daãn ñeán giaù
thaønh cuûa nhieân lieäu cuõng cao.
Coâng suaát bò giôùi haïn, coâng suaát ñoäng cô Diesel khoâng theå vöôït quaù 37.000 kW (trong khi tua
bin hôn nöôùc coù theå ñaït 200.000 kW).

2
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Keát caáu phöùc taïp hôn vaø soá löôïng caùc chi tieát nhieàu hôn so vôùi ñoäng cô ñoát ngoaøi.
Ñoäng cô ñoát trong phaûi duøng thieát bò rieâng ñeå khôûi ñoäng vaø khi khôûi ñoäng khoâng ñöôïc keùo taûi.
Ñoäng cô ñoát trong laøm vieäc khaù oàn, nhaát laø ñoäng cô cao toác.
Ñeå coù theå thay ñoåi moâmen cuûa ñoäng cô trong phaïm vi roäng, treân heä thoáng truyeàn ñoäng phaûi coù
ly hôïp vaø hoäp soá.
II.3.2. Ñoäng cô ñoát ngoaøi
Öu ñieåm
Duøng nhieân lieäu reû tieàn (than, cuûi, daàu caën,...)
Coâng suaát cao, tua bin hôi nöôùc coù theå ñaït 200.000 kW
Ñoäng cô coù theå töï khôûi ñoäng ñöôïc, khi aùp suaát vaø nhieät ñoä moâi chaát ñuû lôùn vaø khoâng phaûi duøng
thieát bò rieâng ñeå khôûi ñoäng.
Khuyeát ñieåm
Hieäu suaát coù ích ηe thaáp, hieäu suaát cuûa maùy hôi nöôùc ηe = 9 ÷ 14%, tua bin hôi nöôùc ηe = 22 ÷
28% vaø cuûa tua bin khí ηe < 3%.
ÔÛ ñoäng cô ñoát ngoaøi do coù caùc thieát bò phuï nhö: noài hôi, buoàng ñoát,... neân laøm cho thieát bò raát
naëng vaø coàng keành.
Thôøi gian khôûi ñoäng raát lôùn, ñoäng cô hôi nöôùc phaûi khôûi ñoäng haøng giôø.
Phaûi tieâu thuï moät löôïng nöôùc lôùn.
Baûo döôõng phöùc taïp, nhaát laø ñoái vôùi caùc thieát bò ñoäng löïc hôi nöôùc.
So vôùi ñoäng cô ñoát ngoaøi, ñoäng cô ñoát trong coù nhieàu öu ñieåm hôn neân ngaøy nay noù ñöôïc söû
duïng raát roäng raõi. Theo thoáng keâ thì hieän nay: ñoäng cô ñoát trong chieám ñeán 80% treân theá giôùi; 10% söû
duïng naêng löôïng söùc gioù vaø maët trôøi, coøn 10% söû duïng caùc loaïi ñoäng cô khaùc.
Chính vì vaäy maø ngaønh coâng nghieäp cheá taïo ñoäng cô ñoát trong luoân ñöôïc coi troïng vaø laø moät
boä phaän taát yeáu cuûa ngaønh cô khí trong neàn kinh teá.
Cho ñeán nay, ñoäng cô ñoát trong kieåu piston duøng nhieân lieäu truyeàn thoáng coù saün nhö ñoäng cô
xaêng vaø ñoäng cô Diezen vaãn laø nguoàn ñoäng löïc chính cho oâtoâ, tuy nhieân noù coù nhöõng nhöôïc ñieåm lôùn
maø chuùng ta phaûi ñoái maët nhö: Gaây oâ nhieãm cho moâi tröôøng soáng (oâ nhieãm khoâng khí, tieáng oàn, hieäu
öùng nhaø kính, ...) vaø söï leä thuoäc hoaøn toaøn vaøo nhieân lieäu hoaù thaïch, daãn ñeán nguy cô caïn kieät nguoàn
daàu moû. Vì vaäy caùc nöôùc ñeàu quan taâm ñaøo taïo ñoäi nguõ chuyeân gia ñeå coù theå sôùm giaûi quyeát ñöôïc caùc
yeâu caàu veà thieát keá, gia coâng, cheá taïo, baûo döôõng vaø söûa chöõa ñoäng cô ñoát trong cho nöôùc mình.
II.4. Ñònh nghóa vaø caùc khaùi nieäm cô baûn treân ñoäng cô ñoát trong
II.4.1. Ñieåm cheát
Ñieåm cheát laø vò trí cuoái cuøng cuûa piston khi chuyeån ñoäng moät haønh trình trong xylanh. Taïi vò
trí naøy vaän toác cuûa piston baèng khoâng vaø piston baét ñaàu ñoåi chieàu chuyeån ñoäng.
Nhö vaäy, theo ñònh nghóa naøy ñieåm cheát seõ coù hai vò trí:
Ñieåm cheát treân (ÑCT): laø vò trí maø piston naèm xa ñöôøng taâm truïc khuyûu nhaát.
Ñieåm cheát döôùi (ÑCD): laø vò trí maø piston naèm gaàn ñöôøng taâm truïc khuyûu nhaát.

3
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
II.4.2. Haønh trình cuûa piston (S)
Haønh trình cuûa piston laø khoaûng caùch dòch chuyeån cuûa piston giöõa hai ñieåm cheát, kyù hòeäu laø S.
S = 2.R
Vôùi R laø baùn kính quay cuûa truïc khuyûu.

Hình 1.2. Sô ñoà caáu taïo ñoäng cô ñoát trong.

a) Piston ôû ñieåm cheát treân ; b) Piston ôû ñieåm cheát döôùi.
II.4.3. Theå tích coâng taùc (Vh)
Theå tích coâng taùc laø khoaûng khoâng gian trong xylanh ñöôïc giôùi haïn bôûi hai maët caét vuoâng goùc
vôùi ñöôøng taâm xylanh qua hai ñieåm cheát, kyù hieäu laø Vh.
Ñoái vôùi ñoäng cô chæ coù moät xylanh thì theå tích coâng taùc ñöôïc tính nhö sau:
π.D 2
Vh = .S
4
Ñoái vôùi ñoäng cô coù i xylanh thì theå tích coâng taùc cuûa ñoäng cô laø Vh∑ = Vh.i
Trong ñoù: D – ñöôøng kính cuûa xylanh.
S – haønh trình cuûa piston.
i – soá xylanh cuûa ñoäng cô.
II.4.4. Theå tích buoàng chaùy (Vc)
Theå tích buoàng chaùy laø khoaûng khoâng gian trong xylanh ñöôïc giôùi haïn bôûi ñænh piston vaø naép
xylanh khi piston ôû ñieåm cheát treân, kyù hieäu laø Vc.
II.4.5. Theå tích toaøn boä (Va)
Theå tích toaøn boä laø khoaûng khoâng gian trong xylanh ñöôïc giôùi haïn bôûi ñænh piston vaø naép
xylanh khi piston ôû ñieåm cheát döôùi, kyù hieäu laø Va.

4
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Va = Vh + Vc

II.4.6. Tæ soá neùn (ε)

Tyû soá neùn laø tæ soá giöõa theå tích toaøn boä vaø theå tích buoàng chaùy cuûa ñoäng cô.

Va Vc + Vh V
ε= = = 1+ h
Vc Vc Vc
II.4.7. Kyø (thì)
Kyø (hay thì) laø haønh trình thöïc hieän ñöôïc cuûa piston giöõa hai ñieåm cheát.
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng, trong xylanh phaûi dieãn ra tuaàn töï caùc quaù trình: naïp, neùn, chaùy giaõn nôû
vaø thaûi taïo neân chu trình coâng taùc (laøm vieäc) cuûa ñoäng cô ñoát trong.
Neáu chu trình coâng taùc cuûa ñoäng cô ñöôïc hoaøn thaønh trong boán haønh trình cuûa piston, coù nghóa
laø sau hai voøng quay cuûa truïc khuyûu thì ñoäng cô ñoù goïi laø ñoäng cô boán kyø. Neáu ñoäng cô hoaøn thaønh
moät chu trình coâng taùc chæ trong hai haønh trình cuûa piston, töông öùng vôùi moät voøng quay cuûa truïc
khuyûu thì ñoäng cô ñoù goïi laø ñoäng cô hai kyø.
II.4.8. Chu trình coâng taùc (chu trình laøm vieäc)
Chu trình coâng taùc laø taäp hôïp toaøn boä caùc quaù trình: naïp, neùn, chaùy giaõn nôû vaø thaûi ñöôïc dieãn
ra trong xylanh laäp ñi laäp laïi coù tính chu kyø ñöôïc goïi laø chu trình coâng taùc hay chu trình laøm vieäc cuûa
ñoäng cô ñoát trong.
III. PHAÂN LOAÏI ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
III.1. Theo phöông phaùp thöïc hieän chu trình coâng taùc
Ñoäng cô boán kyø: ñeå hoaøn thaønh moät chu trình coâng taùc thì piston thöïc hieän 4 haønh trình hoaëc
truïc khuyûu phaûi quay 2 voøng.
Ñoäng cô hai kyø: ñeå hoaøn thaønh moät chu kyø coâng taùc thì piston thöïc hieän 2 haønh trình hoaëc truïc
khuyûu phaûi quay moät voøng.
III.2. Theo nhieân lieäu söû duïng
Ñoän g cô söû duïng nhieân lieäu loûng, loaïi nheï (xaêng, benzen, coàn...).
Ñoäng cô söû duïng nhieân lieäu loûng, loaïi naëng (daàu mazut, Diesel...).
Ñoäng cô söû duïng nhieân lieäu khí (khí thieân nhieân, khí hoaù loûng,...).
Ñoäng cô söû duïng nhieân lieäu khí keát hôïp vôùi nhieân lieäu loûng (trong ñoù nhieân lieäu khí laø chính,
coøn nhieân lieäu loûng ñoùng vai troø laø nhieân lieäu moài).
Ñoäng cô chaïy baèng nhieàu loaïi nhieân lieäu, töùc laø loaïi ñoäng cô coù theå chaïy baèng nhieàu loaïi
nhieân lieäu loûng khaùc nhau, töø nheï tôùi naëng (loaïi ñoäng cô naøy raát hieám).
III.3. Theo phöông phaùp naïp cuûa chu trình coâng taùc
Ñoäng cô khoâng taêng aùp: laø loaïi ñoäng cô döïa vaøo söï cheânh leäch aùp suaát ngoaøi vaø trong xylanh
ñeå naïp hoøa khí vaøo xylanh.
Ñoäng cô taêng aùp: laø loaïi ñoäng cô duøng maùy neùn ñeå naïp khoâng khí hoaëc hoøa khí vaøo xylanh,
laøm taêng khoái löôïng moâi chaát môùi qua ñoù laøm taêng coâng suaát ñoäng cô.

5
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.4. Theo toác ñoä ñoäng cô
Toác ñoä cuûa ñoäng cô ñöôïc ñaùnh giaù qua moät thoâng soá trung gian laø toác ñoä trung bình cuûa piston.
Toác ñoä trung bình cuûa piston kyù hieäu laø Cm
n
C m = S. (m/s)
30
Trong ñoù: S – haønh trình cuûa piston (m)
n – soá voøng quay ñoäng cô (voøng/phuùt)
- Ñoän g cô coù toác ñoä thaáp (ñoäng cô thaáp toác): Cm < 6,5 m/s.
- Ñoäng cô coù toác ñoä trung bình:6 m/s < Cm < 9 m/s.
- Ñoäng cô coù toác ñoä cao (ñoäng cô cao toác): Cm > 9 m/s.
III.5. Theo ñaëc ñieåm caáu taïo cuûa ñoäng cô (hình 1.3)

Hình 1.3. Sô ñoà veà ñaëc ñieåm caáu taïo cuûa ñoäng cô ñoát trong
a) Ñoäng cô moät xylanh (1 – caùn piston, 2 – guoác tröôït);
b) Ñoäng cô chöõ V (1 – truïc khuyûu, 2 – thanh truyeàn chính, 3 – thanh truyeàn phuï);
c) Ñoäng cô hình sao; d,e) Ñoäng cô piston ñoái ñænh;
f) Ñoäng cô taùc duïng keùp xylanh naèm ngang; g) Ñoäng cô chöõ V nhieàu haøng xylanh.

6
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Theo soá xylanh ñoäng cô
- Ñoäng cô moät xylanh.
- Ñoäng cô nhieàu xylanh (soá xylanh töø hai trôû leân ).
Theo caùch boá trí xylanh
- Ñoäng cô coù xylanh thaúng ñöùng.
- Ñoäng cô coù xylanh naèm ngang.
- Ñoäng cô coù moät haøng xylanh, ñöôøng taâm cuûa caùc xylanh song song vôùi nhau vaø cuøng naèm
trong moät maët phaúng.
- Ñoäng cô coù 2 haøng xylanh ñaët song song hay kieåu chöõ V.
- Ñoäng cô coù xylanh boá trí hình sao, moät haøng hoaëc nhieàu haøng caùc ñöôøng taâm xylanh ñaët
höôùng kính vaø cuøng naèm treân moät maët phaúng.
- Ñoäng cô coù piston ñoái ñænh, coù theå coù moät hoaëc nhieàu truïc khuyûu.
IV. NGUYEÂN LYÙ LAØM VIEÄC CUÛA ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG KIEÅU PISTON
IV.1. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô 4 kyø
Ñoái vôùi ñoäng cô 4 kyø, ñeå hoaøn thaønh moät chu trình coâng taùc piston ñoäng cô phaûi thöïc hieän 4
haønh trình töông öùng vôùi caùc quaù trình dieãn ra trong xylanh goàm: naïp, neùn, chaùy giaõn nôû vaø thaûi.
Trong ñoù coâng coù ích chæ do quaù trình chaùy giaõn nôû sinh ra.
Do caùc quaù trình dieãn ra laäp ñi laäp laïi coù tính chu kyø neân khi khaûo saùt nguyeân lyù laøm vieäc ta
chæ khaûo saùt moät chu trình coâng taùc trong toaøn boä quaù trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Trong moät chu trình coâng taùc cuûa ñoäng cô 4 kyø ñöôïc thöïc hieän nhö sau:
IV.1.1. Kyø moät (quaù trình naïp)
Laø quaù trình naïp moâi chaát môùi vaøo trong loøng xylanh ñoäng cô (hoaø khí ñoái vôùi ñoäng cô xaêng,
khoâng khí ñoái vôùi ñoäng cô Diesel).

a b c d
Hình 1.4. Sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô xaêng boán kyø
a) quaù trình naïp ; b) quaù trình neùn ; c) quaù trình chaùy – giaûn nôû ; d) quaù trình thaûi.
1 – supap naïp; 2 – supap thaûi; 3 – piston; 4 – bougie.

7
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Vaøo ñaàu kyø moät, piston ôû vò trí ñieåm cheát treân. Toaøn boä theå tích buoàng chaùy Vc chöùa ñaày saûn
vaät chaùy do haønh trình tröôùc ñeå laïi vôùi aùp suaát cao hôn aùp suaát khí trôøi, aùp suaát naøy coøn goïi laø aùp suaát
khí soùt. Khi truïc khuyûu quay theo chieàu muõi teân, thoâng qua thanh truyeàn laøm cho piston dòch chuyeån
töø ÑCT xuoáng ÑCD, cô caáu phaân phoái khí ñieàu khieån supap naïp môû thoâng ñöôøng oáng naïp vôùi khoâng
gian trong xylanh.
Vôùi chuyeån ñoäng ñi xuoáng cuûa piston, ñoä chaân khoâng trong xylanh hình thaønh laøm cho aùp suaát
trong loøng xylanh nhoû hôn aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp. Möùc ñoä cheânh leäch aùp suaát naøy khoaûng 0,01 –
0,03 MPa, taïo neân quaù trình naïp moâi chaát môùi töø ñöôøng oáng naïp vaøo xylanh (hình 1.4a).
IV.1.2. Kyø hai (quaù trình neùn)
Piston di chuyeån töø ÑCD leân ÑCT, cô caáu phaân phoái khí ñieàu khieån laøm cho supap naïp vaø
supap thaûi ñoùng laïi, moâi chaát ñöôïc neùn trong xylanh. Vaøo cuoái quaù trình naïp, khi piston ôû vò trí ÑCD
aùp suaát trong xylanh pa coøn nhoû hôn aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp pk. Taän duïng ñieàu naøy, ñeå hoaøn thieän
quaù trình naïp, cô caáu phaân phoái khí ñieàu khieån supap naïp ñoùng muoän sau khi piston qua khoûi ÑCD.
Vieäc ñoùng muoän supap naïp nhö treân coù taùc duïng naïp theâm moâi chaát môùi vaøo xylanh, ñieàu naøy coù
ñöôïc laø do taùc duïng cuûa ñoäng naêng vaø cheânh leäch aùp suaát cuûa doøng moâi chaát ñi vaøo.
Sau khi supap naïp ñoùng, piston chuyeån ñoäng leân phía ÑCT laøm cho aùp suaát vaø nhieät ñoä moâi
chaát trong xylanh taêng daàn. Giaù trò aùp suaát cuoái quaù trình neùn phuï thuoäc vaøo: tæ soá neùn ε, ñoä kín khít
cuûa khoâng gian chöùa moâi chaát, möùc ñoä taûn nhieät cuûa thaønh xylanh vaø aùp suaát cuûa moâi chaát ñaàu quaù
trình neùn (hình 1.4b).
Ñeå taïo ñieàu kieän toát cho moâi chaát chaùy moät caùch kòp thôøi vaø nhieät löôïng sinh ra ñöôïc taän duïng
trieät ñeå thì vieäc ñoát chaùy hoãn hôïp phaûi ñöôïc thöïc hieän tröôùc khi piston tôùi ÑCT. Cuï theå, ñoái vôùi ñoäng
cô xaêng (ñoát chaùy cöôõng böùc baèng tia löûa ñieän) thì bougie phaûi taïo ra tia löûa tröôùc khi piston ñeán
ÑCT, ñoái vôùi ñoäng cô Diesel thì nhieân lieäu phun vaøo töø voøi phun tröôùc khi pison ñeán ÑCT.
IV.1.3. Kyø ba (quaù trình chaùy – giaûn nôû)
Vaøo kyø ba moâi chaát bò neùn trong xylanh ôû cuoái kyø neùn ñöôïc boác chaùy vôùi toác ñoä raát nhanh. Toác
ñoä gia taêng aùp suaát vaø nhieät ñoä cuûa moâi chaát raát cao, taïo aùp löïc sinh coâng ñaåy piston dòch chuyeån veà
phía ÑCD thöïc hieän quaù trình giaõn nôû moâi chaát trong xylanh. Chính vì vaäy kyø ba coøn goïi laø kyø sinh
coâng, trong quaù trình naøy caû hai supap ñeàu ñoùng (hình 1.4c).

1
2 3 4

a b c d
Hình 1.5. Sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô Diesel boán kyø
a) quaù trình naïp ; b) quaù trình neùn ; c) quaù trình chaùy giaûn nôû ; d) quaù trình thaûi.
1 – supap naïp; 2 – supap thaûi ; 3 – piston; 4 – voøi phun.

8
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.1.4. Kyø boán (quaù trình thaûi)
Piston dòch chuyeån töø ÑCD leân ÑCT ñaåy saûn vaät chaùy ra khoûi xylanh ñoäng cô qua supap thaûi
ñang môû. Do aùp suaát moâi chaát trong xylanh vaøo cuoái kyø chaùy giaõn nôû coøn khaù cao neân supaùp xaû phaûi
môû sôùm tröôùc khi piston xuoáng ñeán ÑCD khoaûng 40 ÷ 60o töông öùng vôùi goùc quay truïc khuyûu. Nhôø ñoù
laøm giaûm ñöôïc löïc caûn ñoái vôùi chuyeån ñoäng cuûa piston vaø taïo ñieàu kieän toát nhaát cho saûn vaät chaùy thaûi
saïch ra khoûi xylanh ñoäng cô.
Khi kyø boán keát thuùc thì ñoäng cô ñaõ thöïc hieän ñöôïc moät chu trình coâng taùc, tieáp theo nhôø quaùn
tính quay cuûa baùnh ñaø giuùp ñoäng cô thöïc hieän chu trình coâng taùc tieáp theo. Chính vì vaäy maø ñoäng cô
coù theå laøm vieäc ñöôïc lieân tuïc.
Nhaän xeùt ñoái vôùi ñoäng cô boán kyø
– Chu trình coâng taùc ñöôïc hoaøn thaønh trong boán haønh trình cuûa piston hay trong hai voøng
quay cuûa truïc khuyûu.
– Trong boán kyø thì chæ coù kyø chaùy giaõn nôû (kyø ba) laø kyø sinh coâng, caùc kyø coøn laïi thöïc hieän
ñöôïc laø nhôø quaùn tính quay cuûa baùnh ñaø vaø caùc chi tieát chuyeån ñoäng hoaëc nhôø coâng cuûa
caùc xylanh khaùc (ñoái vôùi ñoäng cô nhieàu xylanh).
Ñoái vôùi ñoäng cô boán kyø, ñeå naâng cao ñöôïc coâng suaát vaø hieäu suaát cuûa ñoäng cô phaûi ñaûm baûo
ñöôïc hai ñieàu sau: thaûi caøng saïch saûn vaät chaùy ra khoûi xylanh vaø naïp caøng nhieàu moâi chaát môùi vaøo
ñoäng cô. Ñieàu naøy ñöôïc thöïc hieän baèng caùch phoái hôïp môû sôùm vaø ñoùng muoän caùc supap naïp, supap
thaûi hình thaøn h neân quy luaät phoái khí nhaát ñònh tuyø thuoäc vaøo töøng loaïi ñoäng cô.
Chuùng ta coù theå tham khaûo goùc ñoä phaân phoái khí, vaø goùc phun daàu sôùm cuûa ñoäng cô Diesel
boán kyø, thöôøng naèm trong phaïm vi sau (baûng 1).
Baûng 1

Cô caáu phaân Ñoäng cô khoâng taêng aùp Ñoäng cô taêng aùp

phoái khí Môû tröôùc ÑCT Ñoùng sau ÑCT Môû tröôùc ÑCT Ñoùng sau ÑCT

Supap naïp 15 ÷ 300 10 ÷ 300 0 ÷ 800 20 ÷ 400

Supap thaûi 35 ÷ 450 10 ÷ 200 40 ÷ 55o 40 ÷ 500

Goùc phun daàu 10 ÷ 300 tröôùc ÑCT 10 ÷ 200 tröôùc ÑCT

Ñoà thò coâng P – V vaø giaûn ñoà pha phoái khí

Ñoà thò coâng P –V theå hieän bieán thieân cuûa aùp suaát theo söï thay ñoåi cuûa theå tích trong loøng
xylanh ñoäng cô, trong ñoù:
P – aùp suaát trong loøng xylanh.
V – theå tích cuûa moâi chaát trong xylanh.
Vh/Vc – theå tích coâng taùc/theå tích buoàng chaùy
p0 – aùp suaát khí trôøi (p0 = 0,1 MN/m2).
pr – aùp suaát khí soùt (pr = 0,113 ÷ 0,115 MN/m2).
r – ñieåm khí soùt.

9
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Pmax – aùp suaát cöïc ñaïi (xuaát hieän sau ÑCT töø 10 ÷ 15o goùc quay truïc khuyûu ñoäng cô).

Pmax

5 6

7
1 8
Pr r
3
p0 2
9

Vc CT Vh CD V

Va

Hình 1.6. Ñoà thò coâng P – V cuûa ñoäng cô 4 kyø khoâng taêng aùp.

Nhö ñaõ ñeà caäp ôû phaàn treân, caùc supap naïp vaø thaûi khoâng ñoùng môû taïi vò trí cuûa ñieåm cheát maø
thöïc hieän vieäc môû sôùm vaø ñoùng muoän nhaèm naâng cao hieän quaû cuûa quaù trình naïp thaûi töø ñoù naâng cao
ñöôïc coâng suaát vaø hieäu suaát cuûa ñoäng cô.
Theo ñoà thò treân hình 1.6, ta coù:
Supap naïp:
− Môû sôùm taïi vò trí 1, tröôùc khi piston leân tôùi ÑCT.
− Ñoùng muoän taïi vò trí 3, sau khi piston qua khoûi ÑCD.
Supap thaûi:
− Môû sôùm taïi vò trí 7, tröôùc khi piston tôùi ÑCD.
− Ñoùng muoän taïi vò trí 9, sau khi piston qua khoûi ÑCT.
Nhö vaäy, trong moät chu trình coâng taùc coù moät khoaûng thôøi gian nhaát ñònh caû supap naïp vaø thaûi
cuøng môû ôû laân caän vò trí ÑCT vaøo ñaàu quaù trình naïp vaø cuoái quaù trình thaûi. Goùc quay cuûa truïc khuyûu
töông öùng vôùi thôøi ñieåm caû hai supap cuøng môû goïi laø goùc truøng ñieäp cuûa supap.
Ngoaøi ñoà thò coâng P –V, ñeå bieåu dieãn moái quan heä giöõa aùp suaát trong loøng xylanh theo goùc
quay truïc khuyûu cuûa ñoäng cô boán kyø, ngöôøi ta coøn duøng ñoà thò coâng trieån khai P – ϕ nhö (hình 1.7):
Phaàn coù daáu (+) : coâng döông.
Phaàn coù daáu (-) : coâng aâm.

10
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

P
Pmax

p0 r

0o 180o 360o 540 o 720 o ϕo

ÑCT ÑCD ÑCT ÑCD ÑCT

Hình 1.7. Ñoà thò coâng trieån khai P – ϕ.

Giaûn ñoà pha phoái khí cuûa ñoäng cô boán kyø, cho bieát quy luaät phaân phoái khí hay quy luaät ñoùng
môû caùc supap cuûa cô caáu phaân phoái khí. Treân (hình 1.8) coù O laø taâm quay cuûa truïc khuyûu ñoäng cô vaø
chieàu quay cuûa ñoäng cô cuøng chieàu kim ñoàng hoà nhö hình veõ.
01 – vò trí môû supap naïp. ϕ*
02 – vò trí ñoùng supap naïp. 6
0 → 2 – toaøn boä goùc môû supap naïp. 4 3
1
2 → 3 – toaøn boä goùc cuûa quaù trình neùn.
04 – vò trí baät tia löûa ñieän (ñoäng cô xaêng) hoaëc phun 0
nhieân lieäu (ñoäng cô Diesel).
4 → 5 – toaøn boä goùc cuûa quaù trình chaùy giaõn nôû. 2
05 – vò trí môû sôùm cuûa supap thaûi. 5

06 – vò trí ñoùng muoän cuûa supap thaûi.

5 → 6 – toaøn boä goùc môû cuûa supap thaûi. Hình 1.8. Giaûn ñoà phaân phoái khí cuûa
* ñoäng cô boán kyø
ϕ – goùc truøng ñieäp cuûa caùc supap naïp vaø xupap thaûi.
IV.2. So saùnh ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel
IV.2.1. Veà tính hieäu quaû
Hieäu suaát cuûa ñoäng cô Diesel lôùn hôn khoaûng 1,5 laàn so vôùi ñoäng cô xaêng.
Nhieân lieäu duøng cho ñoäng cô Diesel reû tieàn hôn xaêng, 1 lít Diesel khi chaùy hoaøn toaøn nhaän
ñöôïc khoaûng 8.755 calo trong khi 1 lít xaêng chaùy hoaøn toaøn cho khoaûng 8.140 calo.
Suaát tieâu hao nhieân lieäu (ge) cuûa ñoäng cô Diesel nhoû hôn cuûa ñoäng cô xaêng:
ge (Diesel) = 200 ÷ 285 (g/kW.h)
ge (xaêng) = 260 ÷ 380 (g/kW.h)

11
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Nhieân lieäu Diesel khoâng boác chaùy ôû nhieät ñoä thöôøng neân ít nguy hieåmhôn nhieân lieäu xaêng.
Ñoän g cô Diesel ít hö hoûng laët vaët vì khoâng coù heä thoáng ñaùnh löûa vaø boä cheá hoaø khí.
Neáu so saùnh hai loaïi ñoäng cô xaêng vaø Diesel coù cuøng coâng suaát thì troïng löôïng ñoäng cô Diesel
lôùn hôn ñoäng cô xaêng.
Tæ soá neùn cuûa ñoäng cô Diesel lôùn, vaät lieäu vaø coâng ngheä cheá taïo heä thoâng nhieân lieäu treân ñoäng
cô Diesel (bôm cao aùp) ñoøi hoûi cao hôn, do ñoù ñoäng cô Diesel ñaét tieàn hôn ñoäng cô xaêng.
Toác ñoä ñoäng cô Diesel nhoû hôn ñoäng cô xaêng.
IV.2.2. Veà nguyeân lyù

THÌ ÑOÄNG CÔ DIESEL ÑOÄNG CÔ XAÊNG

Naïp - Huùt khoâng khí vaøo xilanh - Huùt hoaø khí vaøo xilanh
- Neùn khoâng khí - Neùn hoaø khí
2 0
- Pc = (30 ÷ 35) KG/cm , tc = (500 ÷ 600) C - Pc = (8 ÷ 10) KG/cm2, tc = (250 ÷ 350)0C
Neùn
- Cuoái quaù trình neùn nhieân lieäu ñöôïc phun - Cuoái quaù trình neùn bougie baät tia löûa
sôùm vaøo xilanh. ñieän ñeå ñoát chaùy hoãn hôïp.
- Nhieân lieäu phun vaøo xilanh hoaø troän vôùi - Tia löûa ñieän baät ra ôû bougie ñoát chaùy
Chaùy –
khoâng khí vaø töï boác chaùy. cöôõng böùc hoaø khí.
giaûn nôû
- Caáp nhieät hoãn hôïp (ñaúng tích, ñaúng aùp). - Caáp nhieät trong ñieàu kieän ñaúng tích.
- Thaûi saûn vaät chaùy ra ngoaøi qua supap - Thaûi saûn vaät chaùy ra ngoaøi qua supap
Thaûi
thaûi. thaûi.

IV.3. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng hai kyø

Trong ñoäng cô hai kyø, ñeå hoaøn thaønh moät chu trình coâng taùc piston thöïc hieän hai haønh trình vaø
truïc khuyûu cuûa ñoäng cô phaûi quay moät voøng. Khaùc vôùi ñoäng cô boán kyø, treân ñoäng cô hai kyø quaù trình
thay ñoåi moâi chaát coâng taùc (quaù trình naïp moâi chaát môùi vaø thaûi saûn vaät chaùy) ñöôïc thöïc hieän khi
piston ôû laân caän ÑCT, khoâng coù quaù trình naïp vaø xaû rieâng bieät. Khi ñoù vieäc thaûi saûn vaät chaùy ra khoûi
xylanh ñöôïc thöïc hieän nhôø khoâng khí (ñoäng cô Diesel) hoaëc hoaø khí (ñoäng cô xaêng) ñöôïc neùn tröôùc
tôùi moät aùp suaát nhaát ñònh, khoâng nhôø vaøo söùc ñaåy cöôõng cuûa piston nhö ñoäng cô boán kyø. Chính vì ñieàu
naøy ñaõ laøm cho quaù trình thay ñoåi moâi chaát cuûa ñoäng cô hai kyø xaûy ra toån thaát do moâi chaát môùi chöa
tham gia vaøo quaù trình chaùy cuøng vôùi khí xaû ñi ra ngoaøi theo ñöôøng oáng thaûi.
Treân ñoäng cô hai kyø, ngöôøi ta duøng maùy neùn khí ñaët beân ngoaøi ñoäng cô (hình 1.10) hoaëc duøng
khoâng gian cacte keát hôïp vôùi cô caáu piston truïc khuyûu thanh truyeàn ñeå laøm bôm queùt khí (hình 1.9).
Treân (hình 1.9) giôùi thieäu sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô xaêng: hai kyø töông öùng vôùi hai haønh
trình cuûa piston ñoäng cô, bao goàm :
IV.3.1. Kyø moät
Töông öùng vôùi haønh trình piston töø ÑCT veà ÑCD. Sôû dó piston dòch chuyeån ñöôïc laø do trong
xylanh vöøa môùi thöïc hieän quaù trình chaùy giaõn nôû moâi chaát coâng taùc, sinh coâng vaø taùc duïng leân piston.
Khi piston saép môû cöûa queùt 1 thì cöûa thaûi 4 ñöôïc môû tröôùc, saûn vaät chaùy coù aùp suaát töông ñoái cao töø
trong xylanh thoaùt ra ngoaøi qua oáng thaûi, aùp suaát trong xylanh giaûm daàn. Piston tieáp tuïc ñi xuoáng ñeå
môû cöûa queùt, khi aùp suaát trong xylanh xaáp xæ vaø thaáp hôn aùp suaát moâi chaát trong bôm queùt khí. Do

12
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
moâi chaát môùi qua cöûa queùt vaøo trong xylanh, tieáp tuïc ñaåy saûn vaät chaùy ra ngoaøi qua cöûa xaû 2 neân quaù
trình naøy coøn goïi laø quaù trình thay ñoåi moâi chaát trong xylanh ñoäng cô.
Nhö vaäy ôû kyø moät, trong xylanh ñoäng cô thöïc hieän caùc quaù trình : chaùy giaõn nôû cuûa moâi chaát
coâng taùc, xaû khí thaûi, queùt vaø naïp ñaày moâi chaát môùi vaøo xylanh ñoäng cô.

Hình 1.9. Sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô xaêng hai kyø duøng cöûa queùt vaø cöûa thaûi.
1 – cöûa queùt; 2 – cöûa thaûi; 3 – cöûa naïp; 4 – voøi phun cuûa boä cheá hoaø khí; 5 – bougie.
IV.3.2. Kyø hai
Töông öùng vôùi haønh trình piston ñi töø ÑCD leân ÑCT. Vaøo ñaàu kyø hai quaù trình thay ñoåi moâi
chaát vaãn tieáp tuïc thöïc hieän trong xylanh. Ñeán khi cöûa queùt vaø cöûa xaû ñöôïc ñoùng kín thì quaù trình neùn
ñöôïc baét ñaàu, cöûa queùt coù theå ñoùng ñoàng thôøi hoaëc sôùm hôn so vôùi cöûa thaûi (hoaëc supap thaûi). Tröôùc
khi piston leân ñeán ÑCT khoaûng 10 ÷ 30o töông öùng vôùi goùc quay truïc khuyûu nhieân lieäu ñöôïc phun qua
voøi phun vaøo xylanh ñoäng cô (ñoäng cô Diesel) hoaëc bougi baät tia löûa ñieän ñeå ñoát chaùy hoãn hôïp (ñoäng
cô xaêng).

Saûn vaät
chaùy
Khoâng khí Khoâng khí Khoâng khí

a – Queùt khí b – neùn c – phun nhieân lieäu d – thaûi saûn vaät chaùy
Hình 1.10. Sô ñoà laøm vieäc cuûa ñoäng cô Diesel hai kyø queùt thaúng qua supap thaûi.
Nhö vaäy ôû kyø hai, trong xylanh thöïc hieän caùc quaù trình : keát thuùc caùc quaù trình thaûi, queùt - naïp
ñaày moâi chaát môùi vaø xylanh vaø thöïc hieän quaù trình neùn.

13
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi truïc khuyûu quay ñöôïc moät voøng, luùc naøy ñoäng cô ñaõ thöïc hieän xong moät chu trình coâng
taùc. Naêng löôïng töø baùnh ñaø vaø caùc chi tieát chuyeån ñoäng khaùc laøm cho piston tieáp tuïc dòch chuyeån töø
ÑCT veà ÑCD vaø baét ñaàu moät chu trình coâng taùc tieáp theo, cöù nhö vaäy giuùp cho ñoäng cô laøm vieäc ñöôïc
lieân tuïc.
Nhaän xeùt ñoái vôùi ñoäng cô hai kyø
– Chu trình coâng taùc ñoäng cô hai kyø ñöôïc thöïc hieän trong moät voøng quay cuûa truïc khuyûu vaø
hai haønh trình cuûa piston.
– Trong hai haønh trình chæ coù moät haønh trình sinh coâng, haønh trình coøn laïi tieâu thuï löôïng coâng
dö cuûa haønh trình sinh coâng.
– Trong quaù trình queùt khí coù moät löôïng moâi chaát môùi theo saûn vaät chaùy ra ngoaøi xylanh (ñoái
vôùi ñoäng cô Diesel laø khoâng khí, ñoäng cô xaêng laø hoaø khí), laøm toån thaát daãn ñeán hieäu suaát
ñoäng cô hai kyø thaáp hôn ñoäng cô boán kyø.
– Ñoái vôùi ñoäng cô hai kyø duøng khoâng gian cacte keát hôïp cô caáu piston, truïc khuyûu, thanh
truyeàn laøm bôm queùt khí thì khoâng gian naøy phaûi ñaûm baûo ñoä kín khít toát ñeå ñoäng cô coù theå
laøm vieäc bình thöôøng.
Ñoà thò coâng P – V vaø giaûn ñoà pha phoái khí
Töông töï nhö ñoäng cô boán kyø, ñeå bieåu dieãn moái quan heä giöõa aùp suaát vaø theå tích trong xylanh
cuûa ñoäng cô hai kyø ngöôøi ta duøng ñoà thò coâng P – V, ñöôïc bieåu dieãn treân (hình 1.11).
P

Pmax 6

7
Pk 8
3 2 1
p0

Vc CT Vh CD V

Va

Hình 1.11. Ñoà thò P – V cuûa ñoäng cô hai kyø.

Trong ñoù:
P – aùp suaát trong loøng xylanh.
V – theå tích cuûa moâi chaát trong xylanh.
p0 – aùp suaát khí trôøi (P0 = 0,1 MN/m2).

14
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Pk – aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp (aùp suaát moâi chaát sau khi qua bôm queùt khí).
Nhö chuùng ta ñaõ phaân tích, caùc quaù trình naïp vaø thaûi treân ñoäng cô hai kyø khoâng rieâng bieät vaø
ñoäc laäp nhö ñoäng cô boán kyø maø chuùng coù moái quan heä xen laãn vaøo nhau. Cöûa naïp vaø cöûa thaûi (hay
supap naïp) khoâng ñoùng môû ñuùng taïi vò trí caùc ñieåm cheát ñeå thöïc hieän quaù trình queùt khí nhaèm naâng
cao hieän quaû cuûa quaù trình naïp thaûi töø ñoù naâng cao ñöôïc coâng suaát cuûa ñoäng cô.
Theo ñoà thò treân hình 1.11, ta coù:
Cöûa queùt:
− Môû taïi vò trí 8.
− Ñoùng taïi vò trí 2.
Supap thaûi (ñoái vôùi ñoäng cô hai kyø queùt thaúng qua supap thaûi) hoaëc cöûa thaûi:
− Môû taïi vò trí 7.
− Ñoùng taïi vò trí 3.
Nhö vaäy, trong moät chu trình coâng taùc coù moät khoaûng thôøi gian caû cöûa queùt vaø cöûa thaûi cuøng
môû, giai ñoaïn naøy trong xylanh thöïc hieän quaù trình queùt khí, töông öùng treân ñoà thò laø ñoaïn 8 – 1 – 2.
Treân ñoäng cô hai kyø khoâng duøng supap naïp vaø supap thaûi nhö ñoäng cô boán kyø (neáu duøng supap
thì ñoù laø supap thaûi), piston cuûa ñoäng cô ñoùng vai troø nhö moät van tröôït ñieàu khieån ñoùng môû cöûa queùt
vaø cöûa thaûi.
Giaûn ñoà pha phoái khí cuûa ñoäng cô hai kyø,
cho bieát quy luaät phaân phoái khí hay quy luaät ñoùng
môû cöûa queùt vaø cöûa thaûi cuûa ñoäng cô. Treân (hình
1.12) coù O laø taâm quay cuûa truïc khuyûu ñoäng cô vaø 5 6
chieàu quay cuûa ñoäng cô cuøng chieàu kim ñoàng hoà
nhö hình veõ.
01 – vò trí môû cöûa queùt. O
3
02 – vò trí ñoùng cöûa queùt. 4 1
2
03 – vò trí môû cöûa thaûi (supap thaûi).
04 – vò trí ñoùng cöûa thaûi (supap thaûi).
05 – vò trí baät tia löûa ñieän (ñoäng cô xaêng)
hoaëc phun nhieân lieäu (ñoäng cô Diesel).
Hình 1.12. Giaûn ñoà phaân phoái khí
1 → 2 – thôøi gian môû cöûa queùt. cuûa ñoäng cô hai kyø
3 → 4 – thôøi gian môû cöûa thaûi (supap thaûi).
IV.4. So saùnh ñoäng cô hai kyø vaø ñoäng cô boán kyø
Neáu so saùnh ñoäng cô hai kyø vaø ñoäng cô boán kyø coù cuøng kích thöôùc xylanh, cuøng toác ñoä ñoäng cô
n thì veà maët lyù thuyeát coâng suaát ñoäng cô hai kyø coù theå gaáp hai laàn ñoäng cô boán kyø. Nhöng treân thöïc teá
chæ lôùn hôn 1,6 ÷1,8 laàn do coù toån thaát trong quaù trình thay ñoåi moái chaát vaø moät löôïn g coâng ñeå daãn
ñoäng bôm khí queùt.
Hieäu suaát ñoäng cô boán kyø cao hôn ñoäng cô hai kyø, bôûi vì ñoäng cô hai kyø coù toån thaát xaûy ra
trong quaù trình queùt khí.

15
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Quaù trình thay ñoåi moâi chaát cuûa ñoäng cô boán kyø hoaøn haûo hôn ñoäng cô hai kyø vì quaù trình naïp
thaûi ñöôïc thöïc hieän moät caùch ñoäc laäp vaø thôøi gian dieãn ra daøi hôn.
Veà caáu taïo ñoäng cô hai kyø ñôn giaûn vaø ít chi tieát hôn so vôùi ñoäng cô boán kyø.
Moment xoaén cuûa ñoäng cô hai kyø ñeàu ñaën hôn so vôùi ñoäng cô boán kyø vì toaøn boä chu trình coâng
taùc dieãn ra vôùi moät voøng quay cuûa truïc khuyûu.
IV.5. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô piston quay (Wankel) vaø ñoäng cô tua-bin
IV.5.1. Ñoäng cô Wankel

6 1

Hình 1.13. Ñoäng cô Wankel.

1 – ñöôøng naïp. 4 – bougie.

2 – piston. 5 – baùnh raêng trung taâm.
3 – thaân maùy. 6 – ñöôøng thaûi.

Ñoäng cô Wankel ñöôïc phaùt trieån bôûi moät nhaø phaùt minh ngöôøi Ñöùc teân laø Felix Wankel, vaøo
naêm 1920 ñoäng cô coøn trong giai ñoaïn thieát keá treân baûn veõ vaø taïo maãu. Phaùt minh ñaàu tieân cuûa OÂng
veà ñoäng cô Wankel ñöôïc coâng nhaän vaøo naêm 1936. Ñeán naêm 1950, khi OÂng coäng taùc vôùi nhaø maùy
saûn suaát oâ toâ cuûa Ñöùc NSU thì ñoäng cô naøy ñöôïc phaùt trieån hoaøn chænh vaø ñöôïc laép treân xe moâtoâ.
Trong quaù trình laøm vieäc piston cuûa ñoäng cô chuyeån ñoäng quay, caùc ñænh cuûa noù queùt quanh
thaønh cuûa xylanh coù daïng ñöôøng cong.
Ñoäng cô Wankel coù piston hình tam giaùc 2 chuyeån ñoäng haønh tinh quanh baùnh raêng trung gian
5. Moãi maët caïnh cuûa roâto töông ñöông vôùi moät piston cuûa ñoäng cô moät xylanh. Caùc ñænh cuûa roâto luoân
luoân tieáp xuùc vôùi thaønh xylanh coù daïng ñöôøng cong nhö (hình 1.13). Ñoäng cô Wankel truyeàn coâng
suaát ra ngoaøi baèng moät truïc coù baùnh leäch taâm laép trong loøng cuûa roâto tam giaùc.
Khi piston quay moät voøng, moãi caïnh cuûa piston ñeàu thöïc hieän caùc quaù trình: naïp moâi chaát môùi,
neùn, chaùy giaõn nôû sinh coâng vaø thaûi saûn vaät chaùy ra ngoaøi. Coù nghóa laø khi piston quay moät voøng thì
ñoäng cô thöïc hieän 3 laàn sinh coâng.

16
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.5.2. Ñoäng cô tua bin

Hình 1.14. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô tua bin
Intake – khoâng khí naïp.
Compressor – maùy neùn khí.
Fuel injector – caùc voøi phun nhieân lieäu.
Combustion Area – khoâng gian buoàng chaùy.
Turbines – caùc caùnh tuabin.
Output Shaft – truïc coâng suaát ra.
Exhaust – khí thaûi.
Ngaøy nay, ñoäng cô tua bin ñöôïc söû duïng roäng raõi treân nhieàu loaïi maùy bay phaûn löïc. Do treân
thieát bò naøy chæ coù caùc chi tieát quay troøn, neân coù theå quay vôùi toác ñoä raát cao. Ngoaøi ra, caùc caùnh cuûa
tua bin coù theå taän duïng trieät ñeå naêng löôïng cuûa doøng khí noùng.
Khoâng khí töø moâi tröôøng beân ngoaøi ñöôïc ñöa vaøo maùy neùn, neùn vôùi aùp suaát töông ñoái lôùn sau
ñoù ñi vaøo khoâng gian buoàng chaùy. Ñeán thôøi ñieåm thích hôïp, moät löôïng nhieân lieäu theo yeâu caàu ñöôïc
phun vaøo buoàng chaùy qua caùc voøi phun ñeå ñoát chaùy hoãn hôïp giöõa nhieân lieäu vaø khoâng khí, khi moâi
chaát ñöôïc ñoát chaùy seõ giaõn nôû sinh coâng taùc duïng leân caùc caùnh tua bin laøm quay truïc vaø daãn coâng suaát
cuûa ñoäng cô ra ngoaøi.

------------------------

17
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 2

NHÖÕNG CHI TIEÁT COÁ ÑÒNH TRONG ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG

I. THAÂN MAÙY – XYLANH

I.1. Nhieäm vuï, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
Thaân maùy keát hôïp vôùi caùc chi tieát khaùc (xylanh, naép xylanh, piston,...) hình thaønh khoâng gian
coâng taùc cuûa moâi chaát, thöïc hieän caùc quaù trình naïp, neùn, chaùy – giaõn nôû vaø thaûi saûn vaät chaùy ra khoûi
ñoäng cô taïo neân chu trình laøm vieäc lieân tuïc.
Trong quaù trình laøm vieäc, thaân maùy ñoùng vai troø truyeàn nhieät giöõa moâi chaát coâng taùc vaø moâi
tröôøng ñeå laøm maùt ñoäng cô.
Thaân maùy laø chi tieát boá trí caùc ñöôøng daàu boâi trôn ñeå daãn daàu ñeán oå truïc khuyûu, oå truïc cam,...
Laøm thaønh moät khung chòu löïc, treân ñoù boá trí caùc oå truïc khuyûu, caùc cô caáu vaø caùc heä thoáng cuûa
ñoäng cô.
Thaân maùy vaø xylanh thöôøng ñöôïc cheá taïo theo phöông phaùp ñuùc cho caùc ñoäng cô côõ nhoû vaø
trung bình hoaëc haøn cho caùc ñoäng cô côõ lôùn. Vaät lieäu thöôøng duøng laø hôïp kim nhoâm, hôïp kim gang
hoaëc caùc loaïi theùp taám vaø theùp ñònh hình.
I.2. Keát caáu cuûa thaân maùy, oáng loùt
I.2.1. Keát caáu cuûa thaân maùy
Trong ñoäng cô ñoát trong, thaân maùy laø chi tieát coù keát caáu khaù phöùc taïp, coù kích thöôùc vaø khoái
löôïng lôùn. Ñoái vôùi ñoäng cô oâ toâ, khoái löôïng cuûa thaân maùy thöôøng chieám khoaûng 30 ÷ 60% khoái löôïng
toaøn boä ñoäng cô.

Hình 2.1. Keát caáu thaân maùy.

Keát caáu cuûa thaân maùy coù nhieàu daïng, thaân maùy coù theå laøm rieâng cho töøng xylanh hoaëc chung
cho nhieàu xylanh. Keát caáu cuûa thaân maùy phuï thuoäc raát nhieàu vaøo kieåu laøm maùt. Khi laøm maùt baèng
nöôùc, khoaûng khoâng gian bao quanh xylanh ñeå chöùa nöôùc laøm maùt goïi laø aùo nöôùc.
Loaïi thaân maùy coù xylanh ñuùc lieàn vôùi thaân goïi laø thaân maùy kieåu thaân xylanh. Khi xylanh laøm
rieân g thaønh oáng loùt roài laép vaøo thaân maùy goïi laø thaân maùy kieåu voû thaân.

18
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi thaân xylanh ñuùc lieàn vôùi hoäp truïc khuyûu, keát caáu naøy goïi laø thaân maùy kieåu thaân xylanh –
hoäp truïc khuyûu. Neáu thaân xylanh vaø hoäp truïc khuyûu laøm rôøi nhau thì keát caáu naøy goïi laø thaân maùy kieåu
thaân rôøi, vaø ñeå gheùp caùc phaàn cuûa thaân maùy vôùi nhau ngöôøi ta thöôøng duøng gujoâng daøi suoát töø ñeá maùy
leân naép xylanh.
I.2.2. Keát caáu thaân maùy ñoäng cô xaêng – ñoäng cô Diesel
Thaân maùy cuûa ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel töông töï nhau veà maët keát caáu, tuøy thuoäc vaøo cô
caáu phaân phoái khí vaø heä thoáng laøm maùt maø thaân maùy coù nhöõng ñaëc ñieåm caáu taïo khaùc nhau. Tuy
nhieân, veà cô baûn keát caáu thaân maùy cuûa ñoäng cô ñoát trong ñöôïc phaân ra thaønh 2 loaïi: thaân maùy kieåu
thaân xylanh – hoäp truïc khuyûu vaø thaân maùy kieåu thaân rôøi.
a) Thaân maùy kieåu thaân xylanh – hoäp truïc khuyûu
Loaïi thaân maùy kieåu thaân xylanh – hoäp truïc khuyûu ñöôïc duøng raát phoå bieán trong ñoäng cô oâ toâ,
ñoäng cô tónh taïi vaø ñoäng cô taøu thuûy côõ nhoû. Caùc xylanh ñöôïc ñuùc lieàn vôùi thaân hoaëc laøm thaønh oáng
loùt roài laép leân thaân maùy, chung quanh thaân maùy ñeàu coù nöôùc laøm maùt ñeå giaûi nhieät trong quaù trình
ñoäng cô laøm vieäc. Keát caáu naøy duøng cho caû ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel.
Do thaân maùy ñuùc lieàn vôùi hoäp truïc khuyûu neân giaûm bôùt ñöôïc maët laép gheùp khieán cho gia coâng
ñôn giaûn vaø ôû maët laép thaân maùy vôùi hoäp truïc khuyûu chæ caàn laøm moûng nhö chieàu cuûa voû thaân, khoâng
caàn laøm maët laép gheùp. Do nhöõng nguyeân nhaân treân neân thaân maùy naøy thöôøng nhoû goïn vaø ñôõ toán kim
loaïi hôn loaïi thaân rôøi.
Döïa vaøo tình traïng chòu löïc, thaân maùy kieåu thaân xylanh – hoäp truïc khuyûu ñöôïc chia ra ba loaïi:
1) Thaân xylanh chòu löïc
Trong loaïi keát caáu naøy, löïc khí theå taùc duïng treân naép xylanh seõ truyeàn cho thaân xylanh qua caùc
gujoâng naép xylanh. Löïc taùc duïng gaây ra öùng suaát keùo treân caùc tieát dieän cuûa thaân xylanh, thaân maùy
cuûa ñoäng cô xaêng thöôøng duøng kieåu chòu löïc naøy (hình 2.2).

Hình 2.2. Keát caáu thaân maùy kieåu thaân xylanh chòu löïc.

19
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Voû thaân chòu löïc
Trong loaïi keát caáu naøy, löïc khí theå taùc duïng leân naép xylanh seõ truyeàn cho voû thaân qua caùc
gujoâng naép xylanh. Löïc taùc duïng gaây öùng söùc keùo treân caùc tieát dieän cuûa voû thaân vuoâng goùc vôùi ñöôøng
taâm xylanh.
Do trong loaïi thaân maùy naøy, xylanh ñöôïc cheá taïo rieâng döôùi daïng oáng loùt roài laép vaøo voû thaân,
neân oáng loùt khoâng chòu öùng suaát keùo treân phöông ñöôøng taâm xylanh. Khi caùc loùt xylanh moøn, coù theå
thaùo ra thay môùi. Naép xylanh laép treân thaân maùy baèng caùc gujoâng caáy treân voû thaân maùy (hình 2.3).

Hình 2.3. Keát caáu thaân maùy kieåu voû Hình 2.4. Keát caáu thaân maùy kieåu
thaân chòu löïc. gujoâng chòu löïc.

3) Gujoâng chòu löïc

Trong keát caáu naøy löïc taùc duïng naøy truyeàn cho caùc gujoâng lieân keát naép xylanh, thaân maùy –
hoäp truïc khuyûu vôùi ñeá maùy. Caùc gujoâng naøy khaù daøi vaø chòu löïc keùo, coøn thaân xylanh trong tröôøng
hôïp naøy khoâng chòu löïc keùo gaây ra bôûi löïc khí theå. Thaân maùy kieåu thaân xylanh – hoäp truïc khuyûu coù
theå duøng loùt xylanh öùôt, loùt xylanh khoâ hoaëc khoâng coù loùt xylanh (hình 2.4).
b) Thaân maùy kieåu thaân rôøi
Do thaân maùy kieåu xylanh – hoäp truïc khuyûu cheá taïo raát khoù, nhaát laø ñoái vôùi caùc loaïi ñoäng cô
coù ñöôøng kính xylanh lôùn .Vì vaäy ngöôøi ta thöôøng cheá taïo theo kieåu thaân rôøi ñeå thuaän tieän trong gia
coâng vaø cheá taïo. Keát caáu naøy thöôøng duøng trong caùc ñoäng cô tænh taïi, taøu thuûy vaø ñoäng cô oâtoâ maùy
keùo coù coâng suaát lôùn.
Thaân maùy coù theå laøm rieâng töøng xylanh moät (ñoäng cô laøm maùt baèng khoâng khí) hay laøm cho
nhieàu xylanh (ñoäng cô laøm maùt baèng nöôùc). Moät soá ñoäng cô taøu thuûy hoaëc ñoäng cô tænh taïi duøng
chung cho 2, 3, 4 xylanh vaø coù khi caû daõy xylanh trong cuøng moät haøng duøng chung moät thaân. Laøm nhö
theá vöøa taêng ñöôïc ñoä cöùng vöõng cho thaân maùy vöøa ruùt ngaén chieàu daøi vaø giaûm troïng löôïng thaân maùy.
Thaân maùy kieåu thaân rôøi cuõng duøng loùt xylanh khoâ vaø loùt xylanh öôùt. Loaïi loùt khoâ thöôøng duøng
cho ñoäng cô laøm maùt baèng gioù. Loaïi loùt öôùt duøng cho ñoäng cô Diesel taøu thuûy vaø tænh taïi. Ñeå taêng ñoä
cöùng vöõng cho loùt xylanh, coù khi ngöôøi ta laøm theâm gaân ôû phía ngoaøi cuûa oáng loùt.

20
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Döïa vaøo tình traïng chòu löïc, thaân maùy kieåu rôøi ñöôïc chia ra ba loaïi:
1) Xylanh chòu löïc
Trong keát caáu naøy, löïc taùc duïng seõ do xylanh chòu ñöïng. Keát caáu naøy thöôøng duøng trong caùc
loaïi ñoäng cô laøm maùt baèng gioù. Naép xylanh laép coá ñònh treân xylanh baèng buloâng, xylanh laép coá ñònh
treân hoäp truïc khuyûu baèng gujoâng.
2) Voû thaân chòu löïc
Trong keát caáu naøy voû thaân chòu löïc keùo coøn xylanh khoâng chòu löïc keùo, keát caáu naøy coù theå
phaân ra thaønh hai kieåu sau ñaây:
Naép xylanh, voû thaân vaø hoäp truïc khuyûu laép vôùi nhau baèng caùc buloâng ngaén. Naép xylanh laép
vôùi thaân maùy roài thaân maùy laép vôùi hoäp truïc khuyûu.
Voû thaân vaø hoäp truïc khuyûu laép vôùi nhau baèng gujoâng daøi, coøn naép xylanh laép treân thaân maùy
baèng caùc buloâng ngaén (hình 2.5).

Hình 2.5. Thaân maùy kieåu voû thaân chòu löïc

Hình 2.6. Thaân maùy kieåu gujoâng chòu
cuûa ñoäng cô Diesel.
löïc cuûa ñoäng cô taøu thuûy.
3) Gujoâng chòu löïc
Trong keát caáu naøy löïc taùc duïng seõ do gujoâng chòu ñöïng. Keát caáu naøy thöôøng duøng khaù phoå
bieán trong ñoäng cô laøm maùt baèng gioù vaø ñoäng cô chöõ V (hình 2.6).
I.2.3. Loùt xylanh
a) Nhieäm vuï
Loùt xylanh laø chi tieát maùy coù daïng oáng, ñöôïc laép vaøo thaân maùy nhaèm muïc ñích keùo daøi tuoåi
thoï cuûa maùy. Keát caáu thaân maùy phuï thuoäc raát nhieàu vaøo kieåu loùt xylanh. Thaân maùy coù theå duøng loùt
xylanh khoâ, loùt xylanh öôùt hoaëc khoâng duøng loùt xylanh. Maët trong cuûa loùt xylanh ñöôïc gia coâng vôùi ñoä
chính xaùc cao vaø ñöôïc maøi boùng ñöôïc goïi laø maët göông xylanh. Ñoä coân vaø ñoä oâ van cho pheùp cuûa maët
göông xylanh naèm trong phaïm vi 0,01 ÷ 0,06mm.
21
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
b) Phaân loaïi
Loùt xylanh coù hai loaïi: loùt xylanh khoâ vaø loùt xylanh öôùt.
1) Loùt xylanh khoâ laø loaïi oáng loùt laép vaøo trong loã xylanh ; maët ngoaøi cuûa oáng loùt tieáp xuùc vôùi
maët trong loã xylanh khoâng tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi nöôùc laøm maùt (hình 2.7). Loùt xylanh khoâ coù caùc ñaëc
ñieån sau:
- Do keát caáu loùt xylanh coù ñoä cöùng vöõng toát neân coù theå laøm moûng vaø toán ít vaät lieäu.
- Thaân maùy coù ñoä cöùng vöõng cao, do vaäy ít bieán daïng khi sieát buloâng naép xylanh.
- Khoâng bò roø ræ nöôùc vaø loït khí do khoâng tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi nöôùc laøm maùt.
- Truyeàn nhieät keùm vaø khoù thaùo laép trong quaù trình baûo döôõng söûa chöõa.
2) Loùt xylanh öôùt laø loaïi oáng loùt laép vaøo voû thaân, maët ngoaøi cuûa loùt xylanh tieáp xuùc tröïc tieáp
vôùi laøm maùt (hình 2.8). Loùt xylanh öôùt coù caùc ñaëc ñieån sau:
- Hieäu quaû laøm maùt xylanh toát hôn loaïi loùt xylanh khoâ do loùt xylanh tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi
nöôùc laøm maùt neân khoâng xaûy ra hieän töôïng quaù taûi nhieät.
- Vaät lieäu vaø coâng ngheä ñuùc thaân maùy khi duøng loùt xylanh öôùt khoâng yeâu caàu cao.
- Coâng ngheä gia coâng loùt xylanh cuõng ñôn giaûn hôn loùt xylanh khoâ.
- Thuaän tieän trong vieäc baûo döôõng, söûa chöõa vaø thay theá.
- Khoù bao kín, deã bò roø nöôùc laøm maùt vaø loït khí.
- Ñoä cöùng vöõng keùm hôn loùt xylanh khoâ.
Loùt xylanh khoâ
Loùt xylanh öôùt

Gôø loùt
Thaønh xylanh
xylanh
AÙo nöôùc
AÙo nöôùc

Gioaêng loùt
xylanh

Hình 2.8. Loùt xylanh öôùt.

Hình 2.7. Loùt xylanh khoâ.
II. NAÉP MAÙY (NAÉP XYLANH)
II.1. Nhieäm vuï, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
Naép xylanh laø chi tieát ñaäy kín moät ñaàu phía treân cuûa xylanh, cuøng vôùi xylanh vaø piston taïo
thaønh khoâng gian buoàng chaùy.
Ñeå gaù laép caùc chi tieát vaø caùc heä thoáng khaùc nhö: bougie, voøi phun, cô caáu phaân phoái khí,...
Ngoaøi ra naép maùy coøn laø chi tieát ñeå boá trí caùc ñöôøng naïp, thaûi, daãn daàu boâi trôn,...
22
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñieàu kieän laøm vieäc cuûa naép xylanh raát xaáu: chòu nhieät ñoä cao, aùp suaát lôùn vaø aên moøn hoaù hoïc
bôûi caùc hôïp chaát coù trong saûn vaät chaùy. Ngoaøi ra naép xylanh coøn chòu öùng suaát neùn khi sieát caùc
buloâng.
Naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel laøm maùt baèng nöôùc thöôøng ñöôïc ñuùc baèng gang hôïp kim, ñuùc
baèng khuoân caùt hoaëc baèng khuoân kim loaïi. Naép xylanh cuûa ñoäng cô laøm maùt baèng gioù thöôøng laøm
baèng hôïp kim nhoâm vaø ñuùc baèng khuoân kim loaïi.
Ña soá naép ñoäng cô xaêng ñeàu duøng hôïp kim nhoâm, vì hôïp kim nhoâm nheï vaø taûn nhieät toát.
II.2. Keát caáu naép maùy ñoäng cô xaêng – ñoäng cô Diesel
Naép xylanh ñöôïc gheùp leân thaân maùy baèng moät taám gioaêng. Buloâng laép gheùp xylanh vaø naép
xylanh ñöôïc sieát ñeàu theo trình töï vaø trò soá löïc sieát nhaát ñònh (do nhaø saûn xuaát qui ñònh) ñeå traùnh roø ræ
khí chaùy vaø hö hoûng gioaêng naép xylanh. Ñeå ñaûm baûo ñoä kín khít, caàn phaûi kieåm tra ñoä phaúng maët tieáp
xuùc cuûa xylanh vaø naép xylanh moãi khi thaùo hoaëc laép.

Khi nôùi loûng Khi sieát

Hình 2.9. Thöù töï khi nôùi loûng vaø sieát buloâng naép xylanh.
II.2.1. Keát caáu naép maùy ñoäng cô xaêng
Keát caáu naép maùy ñoäng cuûa
ñoäng cô tuøy thuoäc vaøo keát caáu cuûa
buoàng chaùy, caùch boá trí cô caáu
supap vaø soá supap cuûa cô caáu phaân
phoái khí, bougie, kieåu laøm maùt
ñoäng cô vaø ñöôøng naïp thaûi treân naép
xylanh. Daïng buoàng chaùy treân
ñoäng cô quyeát ñònh hieäu suaát naïp,
thaûi vaø hieäu suaát cuûa quaù trình
chaùy treân ñoäng cô.
Naép xylanh coù buoàng chaùy
daïng baùn caàu duøng treân ñoäng cô oâ
toâ ñöôïc giôùi thieäu treân (hình 2.10).
Loaïi naép xylanh treân duøng supap
treo, supap naïp hôi lôùn hôn supap
thaûi, buogie ñaët ôû beân hoâng buoàng
chaùy, khoaûng caùch töø bougie ñeán
ñieåm xa nhaát cuûa vuøng chaùy gaàn
baèng ñöôøng kính xylanh. a) b)
Hình 2.10. Naép xylanh coù buoàng chaùy baùn caàu vaø hình cheâm.
23
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Naép xylanh coù buoàng chaùy daïng hình cheâm duøng roäng raõi treân ñoäng cô chöõ V vaø ñoäng cô
nhieàu haøng xylanh. Loaïi buoàng chaùy naøy coù öu ñieåm: goïn, coù cöôøng ñoä xoaùy loác toát. Treân naép xylanh
coù caùc loã daãn nöôùc laøm maùt, loã baét gujoâng, loã ñeå luoàn ñuõa ñaåy v.v... Vaùch buoàng chaùy ñöôïc laøm maùt
toát ñeå traùnh kích noå. Nöôùc laøm maùt töø thaân maùy ñi leân naép xylanh baèng 4 loã troøn nhoû chung quanh
moãi xylanh vaø hai loã deït ôû hai beân phía ñöôøng thaûi vaø ñöôøng naïp. ÖÙng vôùi moãi xylanh duøng 5 gujoâng
ñeå baét chaët naép xylanh.
Trong ñoäng cô xaêng moät haøng xylanh coøn
thöôøng duøng loaïi buoàng chaùy khoái oâvan nhö
(hình 2.11). Loaïi buoàng chaùy naøy coù hai dieän tích
cheøn khí. Dieän tích cheøn khí thöù nhaát töông ñoái
lôùn, naèm ñoái dieän vôùi bougie, laø phaàn xa bougie
nhaát, dieän tích cheøn khí thöù hai nhoû hôn, naèm phía
döôùi bougie. Caùc dieän tích cheøn khí treân naép
xylanh sinh ra xoaùy loác vaø doàn khí hoãn hôïp vaøo
vuøng gaàn bougie. Bougie boá trí ôû beân caïnh naép
xylanh, leäch veà phía supap thaûi. Caùc ñeá supap laép
treân naép xylanh laøm baèng gang traéng hoaëc gang
xaùm, trong ñoù ñeá supap thaûi nhoû hôn ñeá supap
naïp khoaûng 27%. Caùc supap naïp vaø supap thaûi boá
trí cuøng veà moät phía, ñieàu naøy nhaèm lôïi duïng
nhieät cuûa khí thaûi ñeå saáy noùng ñöôøng oáng naïp.
Hình 2.11. Naép xylanh cuûa ñoäng cô
Nöôùc laøm maùt naép xylanh ñi töø döôùi thaân coù buoàng chaùy oâvan.
maùy leân, qua caùc loã daãn nöôùc khoan treân maët
noùng (maët nöôùc) cuûa naép xylanh. Ñeå laøm maùt ñeá supap ñöôïc toát hôn, ngöôøi ta coøn duøng moät oáng daãn
nöôùc rieâng ñaët phía ñoái dieän cuûa ñöôøng thaûi vaø ñöôøng naïp ñeå daãn nöôùc coù nhieät ñoä töông ñoái thaáp
phun thaúng vaøo vuøng ñeá supap. Khoâng gian chöùa nöôùc laøm maùt trong naép xylanh khoâng neân quaù lôùn
ñeå khoûi aûnh höôûng ñeán thôøi gian chaïy aám maùy quaù laâu. Naép xylanh cuõng duøng boán gujoâng chung
quanh moãi xylanh ñeå coá ñònh vôùi thaân maùy, giöõa naép xylanh vaø thaân maùy cuõng duøng ñeäm naép xylanh
ñeå bao kín.
Loã ren laép bougie thöôøng coù kích thöôùc M18, M14, vaø M10 vaø coù theå boá trí ôû caùc vò trí sau:
- Phía treân supap naïp, ñeå giaûm nhieät ñoä cuûa bougie.
- Phía treân supap thaûi, ñeå caûi thieän quaù trình chaùy, coù khaû naêng choáng chaùy sôùm vaø kích
noå. Tuy vaäy tình traïng thaûi nhieät cuûa bougie seõ raát nghieâm troïng vì bò luoàng khí thaûi ñoát
noùng vaø chòu nhieät böùc xaï töø supap thaûi ñeán. Vì vaäy khi boá trí nhö theá thöôøng phaûi duøng
loaïi bougie laïnh coù ñöôøng kín nhoû.
- ÔÛ khoaûng caùch giöõa hai supap vaø leäch veà phía supap thaûi chöøng 1/3 khoaûng caùch.
II.2.2. Keát caáu naép maùy ñoäng cô Diesel
Keát caáu naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel phöùc taïp hôn naép xylanh cuûa ñoäng cô xaêng nhieàu vì
treân noù phaûi boá trí raát nhieàu cô caáu vaø chi tieát maùy nhö: cô caáu supap, buoàng chaùy phuï, voøi phun,
bougie saáy noùng, cô caáu khôûi ñoäng baèng khí neùn, ñöôøng nöôùc laøm maùt, ñöôøng thaûi naïp, v.v...
Ñieàu kieän laøm vieäc cuûa naép xylanh ñoäng cô Diesel raát xaáu. Noù chòu nhieät ñoäï cao vaø aùp suaát
lôùn. ÖÙng suaát cô hoïc vaø öùng suaát nhieät trong quaù trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô thöôøng raát lôùn vaø hay
gaây ra raïn nöùt naép xylanh. Trong naép xylanh vuøng noùng nhaát thöôøng laø vuøng giöõa hai ñeá supap vaø
24
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
hoïng buoàng chaùy (nhieät ñoä vuøng naøy coù theå ñaït tôùi 723oK). Vì vaäy ñeå traùnh öùng suaát nhieät, caùc lôùp
kim loaïi trong naép xylanh caàn coá gaéng thieát keá coù chieàu daøy ñoàng ñeàu, choã tieáp giaùp giöõa caùc lôùp kim
loaïi caàn coù goùc löôïn lôùn. Ngoaøi ra caàn toå chöùc laøm maùt toát, boá trí nöôùc maùt laøm maùt ñi veà phía chòu
nhieät nhieàu ñeå giaûm nhieät ñoä cuûa maët naép xylanh.
Keát caáu naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel phuï thuoäc töøng loaïi ñoäng cô kieåu buoàng chaùy (phöông
phaùp hình thaønh khí hoãn hôp), soá kyø vaø cô caáu phaân phoái khí cuûa ñoäng cô. Noùi chung noù phaûi thoaû
maõn caùc yeâu caàu chính sau:
- Buoàng chaùy phaûi taïo thaønh xoaùy loác maïnh ñeå caûi thieän quaù trình hình thaønh hoãn hôïp.
- Keát caáu buoàng chaùy phaûi goïn, hôïp lyù, ñeå traùnh toån thaát nhieät vaø toån thaát löu ñoäng cuûa
doøng khí trong quaù trình chaùy.
- Vò trí cuûa voøi phun, supap naïp, supap thaûi vaø ñöôøng thaûi ñöôøng naïp phaûi hôïp lyù, thuaän
lôïi cho quùa trình taïo thaønh khí hoãn hôïp vaø quaù trình thay ñoåi moâi chaát.
Trong caùc loaïi naép xylanh cuûa ñoäng cô coù buoàng chaùy tröïc tieáp (buoàng chaùy treân ñænh piston),
maët noùng cuûa naép xylanh thöôøng laøm phaúng. Voøi phun boá trí chính giöõa truøng vôùi ñöôøng taâm xylanh,
hoaëc leäch ñi moät khoaûng khoâng lôùn laém. Caùch boá trí naøy thöôøng duøng trong ñoäng cô Diesel côõ lôùn.
Trong ñoäng cô oâtoâ maùy keùo vaø ñoäng cô tónh taïi côõ nhoû, voøi phun boá trí leäch vôùi ñöôøng taâm xylanh moät
goùc nhaát ñinh.
Trong caùc loaïi ñoäng cô coù buoàng chaùy tröïc tieáp, ñeå taïo thaønh xoaùy loác cuûa doøng khí naïp, ngöôøi
ta thöôøng thieát keá ñöôøng naïp coù ñoä nghieâng vaø thaét daàn laïi veà phía supap naïp hoaëc ñoâi khi duøng loaïi
supap naïp coù baûn daãn höôùng doøng khí cuõng nhö lôïi duïng dieän tích cheøn khí giöõa ñænh piston vaø naép
xylanh.
Caùc loaïi xylanh coù buoàng chaùy phuï (buoàng chaùy döï bò, buoàng chaùy xoaùy loác vaø buoàng chaùy
khoâng khí) boá trí treân naép xylanh thöôøng ñöôïc duøng trong ñoäng cô Diesel oâtoâ maùy keùo; ñoâi khi ñoäng
cô ñaàu maùy Diesel cuõng duøng nhöng haàu nhö khoâng ñöôïc duøng trong ñoäng cô tónh taïi vaø taøu thuûy côõ
lôùn . Keát caáu naép xylanh coù buoàng chaùy phuï raát phöùc taïp, giaù thaønh cheá taïo cao.
Buoàng chaùy xoaùy loác vaø buoàng chaùy döï bò thöôøng cheá taïo theo kieåu toå hôp: nöûa treân cuûa
buoàng chaùy xoaùy loác ñuùc lieàn vôùi naép xylanh; nöûa döôùi cuûa buoàng chaùy coù hoïng laøm baèng theùp chòu
nhieät hoaëc gang chòu nhieät roài eùp vaøo naép xylanh, phaàn hoïng cuûa buoàng chaùy thoâng höôùng vôùi taâm
xylanh. Buoàng chaùy döï bò cuõng ñöôïc gia coâng thaønh hình daïng nhaát ñònh roài eùp vaøo loã treân naép
xylanh.
Boá trí voøi phun vaø buoàng chaùy cuõng caàn phoái hôïp vôùi vieäc boá trí supap. Neáu duøng nhieàu supap
(trong ñoäng cô tónh taïi vaø taøu thuûy côõ lôùn moãi xylanh thöôøng duøng 3÷4 supap), voøi phun thöôøng ñöôïc
boá trí ôû chính giöõa. Trong ñoäng cô duøng hai supap, hoïng thoâng cuûa buoàng chaùy phuï thöôøng ñaët leäch
moät beân ñeå coù theå coù ñöôïc tieát dieän löu thoâng lôùn nhaát.
Do naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel raát deã bò raïn nöùt ôû vuøng giöõa ñeá supap thaûi – ñeá supap naïp
– mieäng buoàng chaùy neân phaûi chuù yù laøm maùt thaät toát.
Naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel cuûa ñoäng cô oâtoâ maùy keùo loaïi buoàng chaùy treân ñænh piston
(hình 2.12). Loaïi naép xylanh naøy boá trí supap naïp vaø supap thaûi veà hai phía khaùc nhau; voøi phun boá trí
nghieâng so vôùi moät goùc so vôùi ñöôøng taâm xylanh. Voøi phun ñöôïc laép trong moät oáng baèng ñoàng, oáng
loùt naøy laép sít treân naép xylanh. Do loã laép oáng loùt voøi phun treân naép xylanh laøm taùch laøm hai ñoaïn neân
phaàn oáng gaàn ñaàu voøi phun ñöôïc nöôùc tröïc tieáp laøm maùt. Ngoaøi ra, ñeå taêng cöôøng ñoä laøm maùt voøi

25
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
phun vaø phaàn ñeá supap, ngöôøi ta coøn thieát keá hai ñöôøng daãn nöôùc ñi qua hai oáng phun ñuùc lieàn vôùi
maët oáng cuûa naép xylanh.

Hình 2.12. Naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel loaïi buoàng chaùy treân ñænh piston.
Naép xylanh ñöôïc coá ñònh treân thaân maùy baèng 6 gujoâng boá trí quanh xylanh. Caùc loã daãn nöôùc
laøm maùt ñeàu boá trí treân maët noùng chung quanh xylanh vaø gaàn caùc gujoâng. Treân naép xylanh coøn boá trí
ñöôøng daãn daàu boâi trôn cô caáu phaân phoái khí. Ñöôøng daàu naøy ñöôïc khoan ôû phaàn treân doïc theo chieàu
daøi cuûa naép.
Treân (hình 2.13) giôùi thieäu naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy tröïc tieáp (thoáng
nhaát) kieåu ω caïn, loaïi naép naøy ñöôïc ñuùc baèng gang. Voøi phun boá trí chính giöõa naép xylanh, chung
quanh coù boán supap: hai supap thaûi vaø hai supap naïp (supap naïp hôi lôùn hôn supap thaûi). Khi ôû ñieåm
cheát treân, phaàn ñænh cuûa piston chui vaøo phaàn loõm hình truï treân naép xylanh, cuøng vôùi maët noùng cuûa
naép xylanh laøm thaønh buoàng chaùy.

Hình 2.13. Naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy tröïc tieáp kieåu ω.

26
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy xoaùy loác hình caàu, buoàng chaùy phaân thaønh hai
nöõa (hình 2.14). Nöûa treân ñuùc lieàn vôùi naép xylanh, nöûa döôùi laøm rieâng baèng theùp chòu nhieät hoaëc gang
chòu nhieät roài laép vaøo naép xylanh. Ñeå ñaûm baûo nhieät ñoä thích hôïp cuûa buoàng chaùy, phaàn thaân cuûa nöûa
döôùi buoàng chaùy laép coù khe hôû vôùi naép xylanh. Nöûa döôùi cuûa buoàng chaùy coù hoïng thoâng vôùi khoaûng
khoâng gian beân treân ñænh piston.
Tieát dieän cuûa hoïng coù raát nhieàu
daïng: oâvan, baùn nguyeät, troøn
hoaëc daïng phöùc taïp. Nöûa döôùi
cuûa buoàng chaùy ñöôïc ñònh vì
baèng moät choát ñoáng treân naép
xylanh hoaëc baèng vít. Caùc supap
ñeàu boá trí gaàn saùt vôùi ñöôøng taâm
xylanh. Supap naïp lôùn hôn supap
thaûi vaø ñeàu boá trí theo phöông
thaúng ñöùng. Voøi phun laép vaøo
nöûa phaàn treân cuûa buoàng chaùy
xoaùy loác vaø nghieâng ñi moät goùc
nhaát ñònh. Caùc ñöôøng thaûi naïp
ñeàu naèm cuøng moät phía vaø hai
xylanh keà nhau ñeàu chung ñöôøng Hình 2.14. Naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel coù
thaûi, naïp. buoàng chaùy xoaùy loác hình caàu.
Nöôùc laøm maùt töø thaân maùy ñi leân naép xylanh baèng 5 loã: 2 loã nhoû ôû hai beân buoàng chaùy xoaùy
loác, 2 loã lôùn ôû hai beân supap vaø 1 loã ôû giöõa caùc hai ñöôøng thaûi naïp ñöa nöôùc laøm maùt vaøo thaúng vuøng
coù nhieät ñoä cao nhaát cuûa vuøng giöõa hai ñeá supap vaø hoïng cuûa buoàng chaùy xoaùy loác (xem muõi teân treân
hình 2.14). Sau khi laøm maùt naép xylanh, nöôùc laøm maùt theo ñöôøng oáng laép ôû phía ñaàu ñi ra khoûi naép
xylanh roài vaøo keùt nöôùc.
Naép xylanh laép
chaët vôùi thaân maùy baèng
gujoâng (phaàn naép
xylanh giôùi thieäu treân
hình veõ coù 8 loã gujoâng
chung quanh xylanh).
Hình 2.15 giôùi
thieäu loaïi naép xylanh
cuûa ñoäng cô Diesel coù
buoàng chaùy döï bò. Naép
xylanh ñuùc baèng gang
hôïp kim, keát caáu theo
kieåu naép chung cho 2
xylanh.
Maët treân vaø maët
döôùi naép ñeàu phaúng.
Buoàng chaùy döï bò ñöôïc
cheá taïo rieâng vaø laép Hình 2.15. Naép xylanh cuûa ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy döï bò.

27
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
vaøo trong naép xylanh vôùi ñoä nghieâng 15o nghieâng veà phía ñuõa ñaåy supap. Buoàng chaùy döï bò baèng theùp
hai nöûa haøn chaép laïi vôùi nhau. Nöûa döôùi cuûa buoàng chaùy coù ren ñeå vaën vaøo naép xylanh. Ñeå nöôùc laøm
maùt trong naép xylanh khoâng roø ra ngoaøi, treân maët phaúng laép gheùp cuûa nöûa döôùi cuûa buoàng chaùy coù
ñeäm ñoàng vaø nöûa treân buoàng chaùy döï bò coù gioaêng cao su. Voøi phun laép luùn saâu vaøo nöûa treân cuûa
buoàng chaùy. Theå tích cuûa buoàng chaùy döï bò baèng 24,6% theå tích cuûa buoàng chaùy. Ñöôøng kính cuûa
hoïng thoâng töø buoàng chaùy phuï sang buoàng chaùy chính baèng 6,5mm.
Nöôùc laøm maùt ñi qua 4 loã treân thaân maùy vaøo naép xylanh: hai loã boá trí veà phía buoàng chaùy döï bò
vaø hai loã boá trí veà phía cô caáu daãn ñoäng supap. Ñeå ñaûm baûo ñöa nöôùc laøm maùt tôùi caùc vuøng noùng nhaát
trong naép xylanh (nhö vuøng buoàng chaùy phuï thuoäc vaø vuøng ñeá supap thaûi…) trong caùc loã daãn nöôùc vaø
naép xylanh ñeàu laép caùc oáng phun nöôùc ñeå phun caùc doøng nöôùc veà phía caùc vuøng naøy.
II.2.3. Caùc daïng buoàng ñoát ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel
a) Buoàn g ñoát ñoäng cô xaêng
v Buoàng ñoát kieåu hình baùn caàu (hình 2.16)
Loaïi naøy coù ñaëc ñieåm laø dieän tích beà maët buoàng ñoát nhoû goïn. Trong buoàng ñoát boá trí moät
supap naïp vaø moät supap thaûi, hai supap naøy boá trí veà 2 phía khaùc nhau. Truïc cam boá trí ôû giöõa naép
maùy vaø duøng coø moå ñeå ñieàu khieån söï ñoùng môû cuûa supap. Söï boá trí naøy raát thuaän lôïi cho vieäc naïp hoãn
hôïp khí vaø thaûi khí chaùy ra ngoaøi.

Hình 2.16. Buoàng ñoát hình baùn caàu. Hình 2.17. Buoàng ñoát hình neâm.
v Buoàng ñoát kieåu hình neâm (hình 2.17)
Loaïi naøy cuõng coù ñaëc ñieåm laø dieän tích beà maët tieáp xuùc nhieät nhoû. Buoàng ñoát moãi xylanh ñöôïc
boá trí moät supap naïp vaø moät supap thaûi, 2 supap naøy ñöôïc boá trí cuøng moät phía. Ñoái vôùi loaïi naøy truïc
cam ñöôïc boá trí ôû thaân maùy hoaëc naép maùy, ñieàu khieån söï ñoùng môû caùc supap qua trung gian cuûa coø
moå.
v Buoàng ñoát kieåu BATHTUB (hình 2.18)
Kieåu naøy moãi buoàng ñoát boá trí moät supap naïp vaø moät supap thaûi, 2 supap boá trí leäch cuøng moät
phía vaø caùc supap ñaët thaúng ñöùng. Kieåu naøy coù khuyeát ñieåm laø ñöôøng kính ñaàu supap bò haïn cheá neân
vieäc naïp vaø thaûi keùm.

28
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Hình 2.18. Buoàng ñoát kieåu BATHTUB. Hình 2.19. Buoàng ñoát kieåu PENTROOF.

v Buoàng ñoát kieåu PENTROOF (hình 2.19)

Ngaøy nay, loaïi buoàng ñoát naøy ñöôïc söû duïng khaù phoå bieán, moãi xylanh ñoäng cô thöôøng ñöôïc boá
trí hai supap naïp vaø hai supap thaûi. Bougie ñöôïc ñaët thaúng ñöùng ôû giöõa buoàng ñoát giuùp cho quaù trình
chaùy xaûy ra toát hôn. Hai truïc cam ñöôïc boá trí treân naép maùy, moät truïc ñieàu khieån caùc supap naïp vaø moät
truïc coøn laïi ñieàu khieån caùc supap thaûi.
b) Buoàn g ñoát ñoäng cô Diesel
v Buoàng ñoát thoáng nhaát (tröïc tieáp )
Nhieân lieäu ñöôïc phun tröïc tieáp vaøo phaàn loõm cuûûa ñænh piston. Do khoâng khí di chuyeån chaäm
trong buoàng ñoát neân loaïi naøy coù moät cöûa huùt daïng xoaén oác ñeå taïo xoaùy loác khí naïp voøng theo chu vi
trong haønh trình huùt vaø 1 vuøng neùn theo phöông thaúng ñöùng ôû phaàn loõm ñaëc bieät treân ñænh piston.

Voøi phun
Vuøng xoaùy
khí naïp

Gioaêng
Vuøng xoaùy
Supap naïp
Xoaùy loùc nheï
Piston
Phaàn loõm hình ω Xoaùy loùc chính

Hình 2.20. Buoàng ñoát thoáng nhaát.

29
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Vôùi buoàng chaùy naøy, khoâng khí vaø nhieân lieäu hoøa troän toát vaø chaùy hoaøn haûo trong thôøi gian
ngaén. Buoàng ñoát phun tröïc tieáp söû duïng voøi phun coù nhieàu loã phun vôùi aùp suaát cao 150 ÷ 300 kg/cm2
vaøo moïi vò trí trong buoàng ñoát ñeå hoùa söông toát vaø ñaûm baûo chaùy hoaøn toaøn (hình 2.20).
Öu ñieåm
- Hieäu suaát nhieät cao, tieâu hao nhieân lieäu thaáp hôn khoaûng 10% so vôùi phun giaùn tieáp.
- Nhieät ñoä khí xaû thaáp.
- Deã khôûi ñoäng, khoâng caàn xoâng noùng maùy tröôùc khi khôûi ñoäng ôû nhieät ñoä bình thöôøng.
- Hieäu suaát nhieät raát cao vaø toån thaát nhieät raát thaáp neân keùt nöôùc vaø quaït gioù coù theå laøm
nhoû veà kích thöôùc vaø theå tích.
- Ít chi tieát hôn vaø caáu taïo ñôn giaûn hôn so vôùi caùc loaïi khaùc.
Nhöôïc ñieåm
- AÙp suaát chaùy cao, taêng aùp suaát ñoät ngoät vaø tieáng oàn lôùn.
- Vieäc ñoát chaùy phuï thuoäc vaøo chaát löôïng cuûa voøi phun.
- Phaïm vi söû duïng nhieân lieäu heïp vì loaïi phun tröïc tieáp raát keùn nhieân lieäu.
v Buoàng ñoát tröôùc
Buoàng ñoát phuï cuûa loaïi naøy coù theå tích baèng
30% ÷ 45% toång theå tích buoàng ñoát, vaø loã thoâng
buoàng ñoát chính vaø buoàng ñoát phuï coù dieän tích baèng
0,3% ÷ 0,6% dieän tích ñænh piston.
Loã thoâng 2 buoàng ñoát ñöôïc ñieàu tieát ñeå duøng
nhö laø 1 loã phun hoãn hôïp khí.
Buoàng ñoát tröôùc khoâng coù ñuû khoâng khí ñeå coù
theå ñoát chaùy toaøn boä nhieân lieäu. Do ñoù, khi nhieân lieäu
ñöôïc phun vaøo buoàng ñoát tröôùc, moät phaàn caùc haït
nhieân lieäu seõ chaùy vaø quaù trình naøy seõ laøm taêng aùp
suaát noäi taïi trong buoàng ñoát tröôùc. Moät löôïng lôùn khí
ñaõ chaùy dôû dang vaø nhöõng haït nhieân lieäu chöa ñöôïc
chaùy coøn laïi trong buoàng ñoát tröôùc seõ ñöôïc phun vaøo
buoàng ñoát chính ôû daïng xoaùy loác maõnh lieät, hoaø troän
kyõ vôùi khí naïp vaø chaùy tieáp. Hình 2.21. Buoàng ñoát tröôùc.

Öu ñieåm
- Loaïi naøy coù hieäu quaû söû duïng tyû leä khí naïp cao, coù theå chaùy hoaøn toaøn nhieân lieäu maø
khoâng ra khoùi ñen.
- Hoaït ñoäng eâm vì ôû buoàng ñoát chính aùp suaát thaáp vaø khoâng taêng ñoät ngoät maëc duø ôû
buoàng ñoát tröôùc coù aùp suaát chaùy cao.
- Söï chaùy haàu nhö ñoäc laäp vôùi vieäc phun nhieân lieäu, vaø ñoäng cô naøy thöôøng duøng voøi
phun loaïi ñoùt kín, neân ít bò söï coá hôn caùc loaïi voøi phun khaùc. Vì vaäy, hoaït ñoäng oån ñònh
ñöôïc duy trì trong moät chu kyø daøi vaø phaïm vi söû duïng nhieân lieäu ñaït hieäu quaû roäng hôn.

30
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Nhöôïc ñieåm
- Hieäu quaû nhieät thaáp maëc duø chaùy hoaøn toaøn bôûi vì phaàn chaùy chính haàu heát xaûy ra khi
piston ñaõ qua ñieåm cheát treân. Toån thaát qua loã thoâng buoàng ñoát vaø toån thaát laøm maùt taêng
do dieän tích buoàng ñoát lôùn, do ñoù möùc tieâu hao nhieân lieäu seõ taêng.
- Nhieät ñoä khí xaû cao.
- Khoù khôûi ñoäng khi ñoäng cô nguoäi neáu khoâng xoâng maùy.
- Cheá taïo maët naép xylanh phöùc taïp. Loã thoâng buoàng ñoát chòu nhieät ñoä cao vaø deã bò söï coá
do nhieät khi ñoäng cô taïo coâng suaát cao.
v Buoàng ñoát xoaùy loác
Buoàng ñoát xoaùy loác coù buoàng ñoát phuï lôùn vaø loã thoâng buoàng ñoát lôùn hôn loaïi buoàng ñoát tröôùc.
Noù taïo ra doøng khí xoaùy maïnh ôû buoàng xoaùy loác trong haønh trình neùn, vaø 1 löôïng lôùn nhieân lieäu ñöôïc
phun vaøo doøng khí ñeå boác chaùy.
Buoàng ñoát xoaùy loác chieám khoaûng 60% ÷ 75%
toång theå tích vaø tieát dieän loã thoâng chieám 1% ÷ 3,5%
dieän tích ñænh piston. Loã thoâng coù vò trí vaø höôùng cuûa
noù sao cho taïo xoaùy loác maõnh lieät. Aùp suaát taêng leân
trong buoàng ñoát chính khi piston ñeán gaàn ñieåm cheát
treân seõ lôùn hôn so vôùi loaïi buoàng ñoát tröôùc bôûi vì tyû leä
chaùy hoãn hôïp khí khi ôû buoàng ñoát xoaùy loác cao hôn.
Ñaëc ñieåm
- Hieäu quaû cuûa quaù trình chaùy cao khi
ñoäng cô laøm vieäc ôû toác ñoä cao, do ñoù
taïo ra coâng suaát lôùn vaø möùc tieâu hao
nhieân lieäu thaáp.
- Toån thaát nhieät töø buoàng ñoát xoaùy loác Hình 2.22. Buoàng ñoát xoaùy loác.
khaù lôùn ñeán möùc raát khoù khôûi ñoäng khi
ñoäng cô nguoäi neáu khoâng coù heä thoáng xoâng maùy.
III. Gioaêng naép maùy, carte vaø gujoâng
III.1. Gioaêng naép maùy
Gioaêng naép maùy (gioaêng naép xylanh) ñöôïc ñaët naèm giöõa khoái xylanh vaø naép xylanh, duøng ñeå
bao kín, traùnh loït khí vaø roø nöôùc laøm maùt ôû maët laép gheùp naép xylanh vôùi thaân maùy. Gioaêng naép
xylanh phaûi coù ñoä ñaøn hoài toát ñeå coù theå laøm kín caùc choã khoâng phaúng treân maët laép gheùp cuûa thaân maùy
vaø naép xylanh (do gia coâng hoaëc do bieán daïng trong quaù trình thaùo laép).
Keát caáu vaø kieåu gioaêng bao kín phuï thuoäc vaøo loaïi ñoäng cô. Ñoäng cô xaêng thöôøng duøng caùc
loaïi gioaêng naép xylanh baèng amiaêng boïc ñoàng hoaëc baèng amiaêng vieàn meùp baèng theùp. Ñoäng cô
Diesel duøng caùc loaïi gioaêng naép xylanh baèng ñoàng, baèng theùp laù, nhoâm hôïp kim hoaëc baèng amiaêng
nhö cuûa ñoäng cô xaêng.
Caáu taïo cuûa gioaêng thöôøng ñöôïc laøm nhö (hình 2.23) vaø gioaêng cho ñoäng cô Diesel thöôøng
duøng loaïi theùp keát hôïp chaát chòu nhieät.

31
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

A–A

Hình 2.23. Hình daïng vaø caáu taïo gioaêng naép xylanh.
1 – Lôùp cô baûn, 2 – Lôùp phía treân, 3 – Lôùp trong.
4 – Lôùp trong, 5 – Lôùp ñeäm döôùi.
Hieän nay ngöôøi ta thöôøng duøng caùc loaïi gioaêng naép xylanh sau:

Teân Caáu taïo Vaät lieäu Ñaëc ñieåm

- Theùp taám.
Kim loaïi - Ñoàng taám. - Chòu nhieät toát.
- Nhoâm taám.
- Gioaêng laminate boå sung cho tính
- Theùp taám.
Laminate naêng cuûa loaïi gioaêng kim loaïi.
- Voøng daây.
- Chaát löôïng laép gheùp ban ñaàu toát

- Theùp taám. - Chaát chòu nhieät ñöôïc keïp giöõa lôùp

saét vaø lôùp ñoàng.
Sandwich - Ñoàng taám.
- Ñoä oån ñònh lôùn, duøng cho ñoäng cô
- Chaát chòu nhieät. côõ lôùn.
Theùp - - Theùp taám.
- Chaát löôïng laép gheùp ban ñaàu toát,
Chaát chòu - Chaát chòu nhieät.
thöôøng duøng cho ñoäng cô xaêng.
nhieät - Voøng daây.
- Sôïi, theùp. - Voøng daây ñöôïc eùp vôùi hoãn hôïp
Sôïi deät - Chaát chòu nhieät. chaát chòu nhieät vaø cao su.
- Voøng daây. - Chaát löôïng laép gheùp ban ñaàu toát.

III.2. Carte
Carte ñöôïc keát noái vôùi nöûa döôùi cuûa hoäp truïc khuyûu qua trung gian cuûa gioaêng laøm kín. Carte
duøng ñeå chöùa daàu laøm maùt vaø boâi trôn khi ñoäng cô laøm vieäc, ngoaøi ra noù coøn coù taùc duïng che kín caùc
chi tieát beân trong hoäp truïc khuyûu.
Carte cuûa ñoäng cô oâ toâ thöôøng laøm baèng theùp caùn, moät soá khaùc coøn duøng hôïp kim gang hoaëc
hôïp kim nhoâm. Beân döôùi coù boá trí nuùt xaû nhôùt, beân trong coù boá trí moät vaùch ngaên vaø beân döôùi vaùch

32
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ngaên boá trí löôùi loïc cuûa heä thoáng laøm trôn. Vaùch ngaên duøng ñeå giaûm dao ñoäng cuûa nhôùt khi xe chuyeån
ñoäng, ñoàng thôøi baûo ñaûm ñöôïc nhôùt luoân luoân ngaäp loïc thoâ khi xe chuyeån ñoäng ôû maët ñöôøng nghieân g,
khi phanh xe hoaëc taêng toác.

Taám ngaên daàu

Carte daàu soá 1

Carte daàu soá 2

Hình 2.24. Carte chöùa daàu boâi trôn ñoäng cô

III.3. Gujoâng
Gujoâng laø chi tieát maùy duøng ñeå lieân keát naép xylanh, thaân maùy vôùi ñeá maùy. Caùc gujoâng naøy coù
chieàu daøi khaù lôùn, khi laøm vieäc chuùng cuõng chòu löïc keùo do aùp suaát khí theå trong xylanh.
Gujoâng lieân keát naép xylanh, thaân maùy vôùi ñeá maùy ñöôïc theå hieän treân (hình 2.25)

Gujoâng lieân keát

Hình 2.25. Gujoâng lieân keát naép xylanh, thaân maùy vôùi ñeá maùy.

------------------------

33
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 3
NHOÙM PISTON – NHOÙM THANH TRUYEÀN – TRUÏC KHUYÛU – BAÙNH ÑAØ

Nhoùm piston bao goàm: piston, choát piston, xeùcmaêng khí, xeùcmaêng daàu vaø caùc chi tieát haõm choát
piston. Trong quaù trình laøm vieäc nhoùm piston coù caùc nhieäm vuï chính sau:
- Bao kín buoàng chaùy, khoâng cho khí chaùy
trong buoàng chaùy loït xuoáng carte vaø
ngaên khoâng cho daàu boâi trôn töø carte leân
buoàng chaùy.
- Tieáp nhaän löïc khí theå vaø bieán chuyeån
ñoäng tònh tieán cuûa piston thaønh chuyeån
ñoäng quay cuûa truïc khuyûu; neùn khí trong
quaù trình neùn, thaûi saûn vaät chaùy ra khoûi
xylanh trong quaù trình thaûi vaø naïp moâi
chaát môùi vaøo xylanh trong quaù trình naïp.
- Trong ñoäng cô 2 kyø nhoùm piston coøn
ñoùng vai troø nhö moät van tröôït laøm
nhieäm vuï phoái khí (ñoùng môû cöûa queùt vaø Hình 3.1. Nhoùm piston cuûa ñoäng cô.
cöûa thaûi).
I. PISTON
I.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
I.1.1. Coâng duïng
Trong quaù trình laøm vieäc, piston tieáp nhaän löïc khí theå truyeàn qua thanh truyeàn ñeå laøm quay
truïc khuyûu vaø nhaän löïc quaùn tính töø truïc khuyûu giuùp cho ñoäng cô laøm vieäc ñöôïc lieân tuïc.
I.1.2. Ñieàu kieän laøm vieäc
Piston laø moät chi tieát raát quan troïng cuûa ñoäng cô ñoát trong. Trong quaù trình ñoäng cô laøm vieäc
piston chòu löïc lôùn, nhieät ñoä cao, ma saùt vaø aên moøn raát lôùn. Caùc taûi troïng taùc duïng leân piston goàm coù:
Taûi troïng cô hoïc
- Chòu taùc duïng cuûa aùp löïc khí theå raát lôùn cuûa quaù trình chaùy – giaõn nôû.
- Löïc quaùn tính taùc duïng leân piston raát lôùn, nhaát laø vôùi ñoäng cô toác ñoä cao.
Caùc taûi troïng cô hoïc taùc duïng leân piston gaây neân öùng suaát vaø bieán daïng lôùn, neáu vöôït quaù giôùi
haïn cho pheùp seõ laøm hoûng piston.
Taûi troïng nhieät
Trong quaù trình chaùy piston tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi khí chaùy coù nhieät ñoä cao (2.300 ÷ 2.8000K)
neân nhieät ñoä cuûa piston nhaát laø phaàn ñænh cuõng raát cao (khoaûng 500 ÷ 8000K). Nhieät ñoä cao gaây ra caùc
taùc haïi sau:
- ÖÙng suaát nhieät lôùn, coù theå laøm raïn nöùt piston.
- Gaây bieán daïng piston, taêng ma saùt hoaëc coù theå laøm boù keït piston trong xylanh.

34
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Laøm giaûm söùc beàn piston.
- Laøm giaûm chaát löôïng cuûa daàu boâi trôn.
- Deã gaây ra hieän töôïng chaùy kích noå treân ñoäng cô xaêng.
- Laøm giaûm heä soá naïp vaø aûnh höôûng ñeán coâng suaát ñoäng cô.
Ma saùt vaø aên moøn hoaù hoïc
Trong quaù trình laøm vieäc, do ñieàu kieän boâi trôn giöõa piston vaø xylanh khoâng ñaày ñuû neân piston
chòu ma saùt raát lôùn. Hôn nöõa do löïc quaùn tính, nhieät ñoä vaø löïc ngang N laøm cho piston bieán daïng neân
ma saùt caøng taêng.
Piston tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi saûn vaät chaùy neân coøn bò saûn vaät chaùy aên moøn (axít sunfuarít).
I.1.3. Vaät lieäu cheá taïo
Do ñieàu kieän laøm vieäc nhö treân neân khi cheá taïo piston, vaät lieäu phaûi baûo ñaûm caùc yeâu caàu sau:
- Ñuû söùc beàn khi piston laøm vieäc ôû nhieät ñoä cao vaø taûi troïng thay ñoåi.
- Troïng löôïng rieâng nhoû.
- Heä soá giaõn nôû vì nhieät nhoû vaø heä soá daãn nhieät lôùn.
- Chòu moøn toát trong ñieàu kieän boâi trôn keùm vaø nhieät ñoä cao.
- Choáng ñöôïc aên moøn hoùa hoïc cuûa khí chaùy.
Ngaøy nay, vaät lieäu ñeå cheá taïo piston thöôøng duøng gang hôïp kim (cheá taïo piston cuûa ñoäng cô coù
toác ñoä thaáp) vaø hôïp kim nheï (duøng trong ñoäng cô coù toác ñoä cao) ñeå giaûm löïc quaùn tính.
I.2. Keát caáu cuûa piston ñoäng cô xaêng – ñoäng cô Diesel
Veà maët keát caáu piston ñöôïc chia ra 3 phaàn chính (hình 3.2):
I.2.1. Ñænh piston
Ñænh piston laø phaàn treân cuøng cuûa piston, cuøng vôùi xylanh vaø naép xylanh taïo thaønh khoâng gian
buoàng chaùy. Ñænh piston coù raát nhieàu daïng, ñöôïc giôùi thieäu treân (hình 3.3).

1
4
2 1 – Ñænh piston.
2 – Ñaàu piston.
3 – Thaân piston.
6 4 – Raõnh laép xeùcmaêng khí.
5 – Raõnh laép xeùcmaêng daàu.
3 6 – Beä choát piston.
5 7 – Chaân piston.

Hình 3.2. Keát caáu piston.

35
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
1) Ñænh baèng (hình 3.3a)
Coù dieän tích chòu nhieät beù, keát caáu ñôn giaûn deã cheá taïo. Vì vaäy noù ñöôïc duøng trong ñoäng cô
xaêng vaø ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy döï bò vaø xoaùy loác, ñaây laø loaïi phoå bieán nhaát.
2) Ñænh loài (hình 3.3b, e)
Coù ñoä cöùng vöõng cao. Loaïi naøy coù theå khoâng caàn boá trí caùc ñöôøng gaân döôùi ñænh neân troïng
löôïng piston coù theå giaûm. Ñænh loài ít keát muoäi than nhöng do beà maët chòu nhieät lôùn neân aûnh höôûng
xaáu ñeán quaù trình laøm vieäc cuûa piston. Keát caáu ñænh loài thöôøng ñöôïc söû duïng trong caùc ñoäng cô xaêng
coù buoàng chaùy choûm caàu duøng supap treo vaø trong caùc ñoäng cô xaêng hai kyø côõ nhoû.
3) Ñænh loõm: (hình 3.3c)
Thöôøng duøng trong moät soá ñoäng cô xaêng (buoàng chaùy choûm caàu) vaø ñoäng cô Diesel (buoàng
chaùy döï bò xoaùy loác). Phaàn loõm coù theå laø toaøn ñænh hoaëc chæ laø moät phaàn. Choûm caàu loõm coù theå ñoàng
taâm, cuõng coù theå leäch taâm.
Loaïi ñænh loõm coù phaàn dieän tích chòu nhieät lôùn hôn loaïi ñænh baèng nhöng coù öu ñieåm laø taïo ra
xoaùy loác nheï trong quaù trình neùn vaø trong quaù trình chaùy.
4) Ñænh loài: (hình 3.3d)
Chæ duøng cho ñoäng cô xaêng hai kì côõ nhoû, phoái khí baèng heä thoáng cöûa queùt vaø cöûa thaûi. Phaàn
loài leân laép saùt veà beân phía cöûa queùt ñeå daãn höôùng doøng khí ñi vaøo xylanh.
5) Ñænh loõm: (hình 3.3g, h, i, j, k, l)
Thöôøng döôïc söû duïng treân caùc ñoäng cô Diesel boán kyø vaø hai kyø coù buoàng chaùy thoáng nhaát
(buoàng chaùy treân ñænh piston). Tuyø theo daïng loõm maø caùc loaïi buoàng chaùy naøy coù caùc teân goïi khaùc
nhau: buoàng chaùy hình caàu, hình oâmeâga, hình denta… Caùc loaïi buoàng chaùy naøy taïo ra xoaùy loác raát
maïnh trong quaù trình neùn ñeå hình thaønh hoãn hôïp khí ñöôïc toát nhaát.

a) b) c) d)

e) f) g) h)

i) j) k) l)
Hình 3.3. Caùc daïng ñænh piston cuûa ñoäng cô Diesel vaø ñoäng cô xaêng.

36
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
I.2.2. Ñaàu piston
Bao goàm ñænh piston, vuøng ñai laép caùc xeùcmaêng daàu vaø xeùcmaêng khí laøm nhieäm vuï bao kín.
Trong quaù trình ñoäng cô laøm vieäc, ñaàu piston truyeàn phaàn lôùn nhieät löôïng (khoaûng 70 ÷ 80%) do khí
chaùy truyeàn qua phaàn ñai xeùcmaêng – xeùcmaêng – xylanh ñeán moâi chaát laøm maùt ñeå laøm maùt ñoäng cô.
Khi thieát keá phaàn ñaàu piston
caàn chuù yù giaûi quyeát ba vaán ñeà sau:
1) Vaán ñeà taûn nhieät
Thieát keá ñænh piston moûng
nhöng coù gaân taûn nhieät ôû phía döôùi
ñænh piston ñeå taêng dieän tích tieáp xuùc
(hình 3.4).
Duøng raõnh chaén nhieät treân
(hình 3.5a) hoaëc boá trí xeùcmaêng khí
thöù nhaát caøng gaàn khu vöïc nöôùc laøm
maùt caøng toát (hình 3.5b). Hình 3.4. Caùc kieåu boá trí gaân taûn nhieät döôùi ñænh piston.
Duøng hôïp kim nhoâm coù heä soá daãn nhieät lôùn ñeå giaûm nhieät ñoä cuûa piston hoaëc boá trí caùc ñöôøng
daàu boâi trôn töø phía döôùi ñænh ñeå laøm maùt ñænh piston.

a) b)

Hình 3.5. Piston duøng raõnh chaén nhieät vaø vò trí xeùcmaêng khí thöù nhaát.
2) Vaán ñeà bao kín
Bieän phaùp bao kín duy nhaát laø duøng xeùcmaêng vaø soá xeùcmaêng caøng nhieàu thì bao kín caøng toát.
Nhöng xeùcmaêng caøng nhieàu thì raõnh xeùcmaêng cuõng phaûi nhieàu, ñieàu naøy laøm cho ñaàu piston caøng daøi
vaø naëng hôn nöõa coøn laøm taêng ma saùt. Vì vaäy khi choïn xeùcmaêng caàn chuù yù ñaày ñuû caùc maët.
Thoâng thöôøng neáu aùp suaát khí theå caøng cao, toác ñoä ñoäng cô caøng thaáp, ñöôøng kính xylanh caøng
lôùn thì phaûi choïn soá xeùcmaêng caøng nhieàu.
- Ñoäng cô xaêng duøng töø 3 ÷ 4 xeùcmaêng khí, 1 ÷ 2 xeùcmaêng daàu.
- Ñoäng cô Diesel cao toác duøng töø 3 ÷ 6 xeùcmaêng khí, 1 ÷ 3 xeùcmaêng daàu.
- Ñoäng cô Diesel toác ñoä taáp duøng töø 5 ÷ 7 xeùcmaêng khí, 1 ÷ 4 xeùcmaêng daàu.
Ngoaøi caùch duøng xeùcmaêng ñeå bao kín thì khe hôû giöõa phaàn ñaàu piston – xylanh vaø khe hôû giöõa
xeùcmaêng – raõnh xeùcmaêng cuõng phaûi naèm trong giôùi haïn cho pheùp.
3) Vaán ñeà söùc beàn
Ñoái vôùi piston laøm baêng hôïp kim nheï, ñeå ñaûm baûo ñoä cöùng vöõng vaø söùc beàn cuûa ñænh vaø ñaàu
piston, ngoaøi vieäc laøm gaân chòu löïc phía döôùi ñænh ngöôøi ta coøn thöôøng laøm caùc gaân doïc noái vôùi beä

37
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
choát piston. Laøm nhö vaäy vöøa taêng ñoä cöùng vöõng cho phaàn ñaàu piston laïi vöøa taêng ñoä cöùng vöõng cho
beä choát (hình 3.6).

Hình 3.6. Caùc loaïi gaân chòu löïc laøm taêng söùc beàn cho piston.
I.2.3. Thaân piston
Thaân piston laø phaàn phía döôùi raõnh xeùcmaêng daàu cuoái cuøng, taùc duïng cuûa phaàn thaân laø daãn
höôùng cho piston chuyeån ñoäng trong xylanh vaø chòu löïc ngang N. Ñeå daãn höôùng toát , ít va ñaäp thì khe
hôû giöõa phaàn thaân piston vaø xylanh caàn phaûi beù. Khi thieát keá phaàn thaân phaûi chu yù caùc vaán ñeà sau:
1) Chieàu daøi thaân piston
Chieàu daøi thaân piston phuï thuoäc vaøo kieåu loaïi ñoäng cô. Caùc ñoäng cô Diesel coù löïc ngang lôùn
neân phaàn thaân thöôøng laøm daøi hôn so vôùi phaàn thaân piston cuûa ñoäng cô xaêng. Tuy nhieân thaân piston
quaù daøi cuõng khoâng coù lôïi vì coù giaûm ñöôïc aùp suaát do löïc ngang N gaây neân ñeå taïo maøng boâi trôn
nhöng piston quaù naëng gaây toån thaát do ma saùt cuõng lôùn. Ngöôïc laïi neáu ta choïn nhoû quaù thì aùp suaát neùn
treân xylanh lôùn vaø taùc duïng daãn höôùng keùm.
Ngoaøi ra ñoái vôùi ñoäng cô hai kyø, phaàn thaân piston phaûi ñuû daøi ñeå ñaûm baûo khi ñeán ñieåm cheát
treân, noù vaãn ñoùng kín cöûa thaûi vaø cöûa queùt.
2) Vò trí cuûa loã beä choát piston
Trong quaù trình laøm vieäc piston chòu löïc ngang
N. Neáu choát piston ñaët chính giöõa chieàu daøi cuûa thaân
piston thì ôû traïng thaùi tónh aùp suaát phaân boá ñeàu nhöng
khi piston chuyeån ñoäng, do löïc ma saùt taùc duïng laøm cho
piston coù xu höôùng xoay quanh choát neân aùp suaát cuûa
piston neùn treân xylanh seõ phaân boá khoâng ñeàu nöõa. Vì
vaäy ngöôøi ta thöôøng ñaët choát piston ôû vò trí cao hôn
troïn g taâm cuûa phaàn thaân ñeå aùp suaát do löïc ngang N gaây
neân phaân boá ñeàu hôn.
Hình 3.7. Vò trí loã beä choát piston.
Thoâng thöôøng laáy. H ch = (0,6 ÷ 0,74)H t .

3) Daïng cuûa thaân piston

Daïng cuûa phaàn thaân piston thöôøng khoâng phaûi hình truï, maø tieát dieän ngang thöôøng coù daïng
ovan hoaëc vaùt ôû phía hai ñaàu beä choát piston. Sôû dó phaûi laøm nhö vaäy laø ñeå khi piston bò bieán daïng do
löïc khí theå Pz, löïc ngang N vaø nhieät taùc duïng thì piston khoâng bò boù keït trong xylanh. Trong quaù trình
laøm vieäc piston bò bieán daïng nhö (hình 3.8).
Khi piston chòu nhieät ñoä cao, do kim loaïi treân phaàn thaân phaân boá khoâng ñeàu (kim loaïi taäp trung
nhieàu ôû hai heä choát) neân khi chòu nhieät thaân piston bò giaõn nôû theo phöông ñöôøng taâm choát (hình a).

38
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

T N
Pz

a) b) c)
Hình 3.8. Traïng thaùi bieán daïng cuûa piston.
a) Khi chòu taûi troïng nhieät ñoä T.
b) Khi chòu aùp löïc khí theå Pz..
c) Khi chòu löïc ngang N.

Khi piston chòu aùp löïc khí theå Pz, aùp suaát khí theå eùp ñænh loõm xuoáng laøm thaân cuõng bieán daïng
theo chieàu ñöôøng taâm choát piston (hình b).
Khi piston chòu löïc ngang N, löïc eùp thaân piston leân vaùch xylanh neân cuõng laøm cho thaân bieán
daïng theo chieàu ñöôøng taâm choát piston (hình c).
I.3. Bieän phaùp giaûm maøi moøn vaø giaûm va ñaäp giöõa piston – xylanh
Do trong quaù trình laøm vieäc piston chòu caùc taûi troïng nhö ñaõ phaân tích neân ñeå giaûm maøi moøn
vaø va ñaäp ngöôøi ta duøng caùc bieän phaùp veà maët keát caáu nhö sau:
- Laøm thaân piston daïng oâ van maø truïc ngaén cuûa noù truøng vôùi ñöôøng taâm choát piston.
- Tieän vaùt bôùt moät phaàn kim loaïi cuûa phaàn thaân ôû hai ñaàu beä choát piston.
- Giaûm ñoä cöùng vöõng cuûa thaân piston baèng caùch xeû caùc raõnh chöõ T hoaëc chöõ Π treân thaân.
- Ñuùc gaén mieáng hôïp kim invar hoaëc theùp cacbon ñeå ñôõ beâï choát piston do heä soá giaõn nôû
nhieät cuûa hôïp kim naøy raát nhoû.
- Thieát keá khe hôû giöõa piston vaø xylanh naèm trong giôùi haïn cho pheùp .
- Laøm beä choát piston coù daïng leäch taâm ñeå giaûm löïc ngang N töø ñoù laøm giaûm löïc va ñaäp.

Nhoû hôn
Truïc daøi

Truïc
ngaén

Lôùn hôn
Hình 3.9. Thieát keá phaàn thaân piston coù daïng hình oâ van.
39
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Trong quaù trình neùn, khi thanh truyeàn ñaåy piston ñi leân (giaû söû chieàu quay cuûa truïc khuyûu laø
chieàu kim ñoàng hoà). Döôùi taùc duïng cuûa löïc ngang N seõ laøm cho piston tieáp xuùc vôùi xylanh ôû beân phaûi.
ÔÛ kyø chaùy – giaõn nôû, döôùi taùc duïng cuûa aùp suaát chaùy, löïc ngang N sinh ra höôùng traùi laøm cho
piston thay ñoåi chieàu ñoät ngoät, gaây va ñaäp piston vaøo vaùch xylanh gaây ra tieáng goõ.

Ñöôøng taâm Ñöôøng taâm

piston choát piston

Hình 3.10. Hoaït ñoäng cuûa piston leäch taâm..

II. CHOÁT PISTON

II.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
II.1.1. Coâng duïng
Choát piston duøng ñeå keát noái piston vôùi ñaàu nhoû thanh truyeàn, noù truyeàn chuyeån ñoäng töø piston
ñeán thanh truyeàn laøm quay truïc khuyûu vaø ngöôïc laïi.
II.1.2. Ñieàu kieän laøm vieäc
Trong quaù trình laøm vieäc, choát piston chòu löïc khí theå vaø löïc quaùn tính raát lôùn. Caùc löïc naøy thay
ñoåi coù tính chaát chu kyø vaø va ñaäp maïnh.
Ngoaøi ra choát piston coøn chòu nhieät ñoä cao (> 100oC) trong ñieàu kieän boâi trôn keùm, ñieàu naøy
laøm cho choát piston deã bò moøn.
II.1.3. Vaät lieäu cheá taïo
Do ñieàu kieän laøm vieäc nhö ñaõ phaân tích neân vaät lieäu cheá taïo choát piston phaûi coù ñuû ñoä beàn vaø
ñoä cöùng vöõng. Trong quaù trình cheá taïo, choát piston phaûi nhieät luyeän theo coâng ngheä ñaëc bieät, ñaûm baûo
beà maët laøm vieäc coù ñoä cöùng vöõng cao, choáng moøn toát vaø beân trong phaûi deûo ñeå choáng moûi toát. Khi laép
gheùp choát vôùi ñaàu nhoû thanh truyeàn, khe hôû phaûi nhoû ñeå chòu ñöôïc löïc va ñaäp lôùn.
Vaät lieäu hay duøng laø theùp cacbon hay theùp hôïp kim coù thaønh phaàn cacbon thaáp nhö theùp 20,
20X, 15XA,...
II.2. Keát caáu vaø caùc phöông aùn laép gheùp choát piston
Keát caáu cuûa choát piston ñeàu coù daïng hình truï roãng ñeå giaûm troïng löôïng, (hình 3.11).
Hình 3.11a: Caû maët ngaøi vaø maët trong ñeàu coù daïng hình truï, loaïi naøy tuy coù öu ñieåm laø deã gia
coâng nhöng söùc beàn treân choát piston phaân boá khoâng ñeàu.
Hình 3.11b, c, d, e: Tuy vieäc gia coâng raát phöùc taïp nhöng nheï hôn vaø coù söùc beàn ñoàng ñeàu hôn.
Caùc loaïi choát naøy thöôøng duøng treân ñoäng cô cao toác.

40
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

a)
d)

b)
e)

c)

Hình 3.11. Caùc daïng keát caáu choát piston.

Laép gheùp choát piston thöôøng duøng ba kieåu sau:

1) Coá ñònh choát piston treân beä choát piston: Choát piston ñöôïc coá ñònh treân beä choát baèng moät
hoaëc nhieàu buloâng (ngaøy nay khoâng duøng nöõa) (hình 3.12).
Öu ñieåm:
- Do khoâng coù söï chuyeån ñoäng töông ñoái vôùi beä choát neân beä choát coù theå laøm ngaén laïi vaø
khoâng caàn toå chöùc boâi trôn cho beä choát.
- Ñaàu nhoû thanh truyeàn ñöôïc laøm daøi hôn neân deã boâi trôn vaø giaûm aùp suaát tieáp xuùc.
Nhöôïc ñieåm:
- Do beä choát laøm ngaén ñi,
khoaûng caùch hai goái ñôõ
taêng neân ñoä voõng cuûa
choát cuõng lôùn.
- Treân beä choát vaø choát phaûi
gia coâng ren neân gaây öùng
suaát taäp trung.
- Tình traïng chòu löïc vaø maøi Hình 3.12. Laép coá ñònh choát piston treân beä choát.
moøn cuûa choát khoâng ñeàu.
- Laøm taêng khoái löôïng chuyeån ñoäng tònh tieán do duøng buloâng laép gheùp.
2) Coá ñònh choát piston treân ñaàu nhoû thanh truyeàn: Choát piston ñöôïc coá ñònh treân ñaàu nhoû thanh
truyeàn baèng buloâng (chæ duøng cho piston hôïp kim gang) (hình 3.13).

Hình 3.13. Laép coá ñònh choát piston treân ñaàu nhoû thanh truyeàn.

41
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Öu ñieåm:
- Coù theå laøm giaûm chieàu daøi ñaàu nhoû thanh truyeàn vaø khoâng caàn boâi trôn cho ñaàu nhoû.
- Taêng chieàu daøi choát neân laøm giaûm ñoä voõng cuûa choát.
Nhöôïc ñieåm:
- Vuøng chòu löïc khoâng ñeàu neân choát bò moøn khoâng ñeàu.
- Beä choát piston thöôøng duøng baïc loùt.
3) Choát piston laép töï do: Choát pison khoâng coá ñònh
treân ñaàu nhoû thanh truyeàn cuõng khoâng coá ñònh treân beä
choát. Trong quaù trình laøm vieäc choát coù theå xoay töï do
quanh ñöôøng taâm vaø di chuyeån doïc truïc. Haàu heát caùc
ñoäng cô hieän nay ñeàu duøng phöông phaùp naøy vì coù raát
nhieàu öu ñieåm:
- Choát xoay töï do quanh taâm neân moøn ñeàu
vaø maët chòu löïc thay ñoåi neân ít bò moûi.
- Neáu vì lyù do naøo ñoù laøm keït choát vôùi ñaàu Hình 3.14. Choát piston laép töï do.
nhoû hay beä choát thì choát vaãn laøm vieäc nhö
moät trong hai phöông phaùp treân.
III. XEÙCMAÊNG
III.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
III.1.1. Nhieäm vuï
Xeùcmaêng coù nhieäm vuï bao kín khoâng gian buoàng chaùy trong xylanh vaø ngaên khoâng cho daàu
boâi trôn ñi vaøo buoàng chaùy.
Ñeå piston chuyeån ñoäng deã daøng trong xylanh thì giöõa piston vaø xylanh phaûi coù khe hôû nhaát
ñònh ñoàng thôøi phaûi toå chöùc boâi trôn toát vaø coù ñoä kín khít cao. Do ñoù phaûi duøng xeùcmaêng khí vaø
xeùcmaêng daàu, xeùcmaêng khí coù nhieäm vuï bao kín buoàng chaùy ngaên khoâng cho khí chaùy loït xuoáng
carte coøn xeùcmaêng daàu coù nhieäm vuï ngaên daàu boâi trôn ñi ngöôïc leân buoàng chaùy.
III.1.2. Ñieàu kieän laøm vieäc
Xeùcmaêng laøm vieäc trong ñieàu kieän chòu nhieät ñoä cao, chòu va ñaäp maïnh, bò ma saùt lôùn vaø aên
moøn hoaù hoïc cuûa khí chaùy.
- Chòu nhieät ñoä cao: xeùcmaêng tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi khí chaùy vaø do piston truyeàn nhieät
cho xylanh qua xeùcmaêng neân xeùcmaêng coù nhieät ñoä raát cao, nhaát laø xeùc-maêng ñaàu tieân
(623 ÷ 6730oK). Nhieät ñoä cao laøm giaûm söùc beàn cô hoïc, ñoä ñaøn hoài cuûa xeùcmaêng.
- Chòu löïc va ñaäp lôùn: xeùcmaêng laép trong raõnh bao giôø cuõng coù moät khe hôû nhaát ñònh do
ñoù khi piston chuyeån ñoäng seõ sinh ra löïc va ñaäp lôùn giöõa xeùcmaêng vôùi raõnh xeùcmaêng
vaø löïc naøy caøng lôùn treân caùc ñoäng cô cao toác.
- Chòu maøi moøn: khi laøm vieäc xeùcmaêng coï saùt vaøo vaùch xylanh sinh ra ma saùt lôùn, coâng
ma saùt cuûa xeùcmaêng khoaûng 50 ÷ 60% toaøn boä coâng toån thaát cuûa ñoäng cô. Ñieàu naøy coù
ñöôïc do aùp suaát tieáp xuùc cuûa xeùcmaêng vôùi thaønh xylanh lôùn trong khi ñieàu kieän boâi trôn

42
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
keùm neân ñoä maøi moøn taêng nhanh. Ngoaøi ra ngay caû khi ñoäng cô khoâng laøm vieäc
xeùcmaêng cuõng chòu öùng suaát lôùn.
III.1.3. Vaät lieäu cheá taïo
Vaät lieäu cheá taïo xeùcmaêng phaûi baûo ñaûm caùc yeâu caàu sau ñaây:
- Söùc beàn vaø ñoä ñaøn hoài toát trong ñieàu kieän laøm vieäc ôû nhieät ñoä cao.
- Chòu moøn toát ôû ñieàu kieän ma saùt lôùn.
- Coù khaû naêng kín khít cao vôùi heä soá ma saùt nhoû vôùi maët xylanh.
Hieän nay vaät lieäu toát nhaát ñeå cheá taïo xeùcmaêng laø gang xaùm hôïp kim do kim loaïi naøy coù nhieàu
öu ñieåm maø caùc vaät lieäu khaùc khoâng coù ñöôïc:
- Neáu maët ma saùt bò caøo xöôùc thì trong quaù trình laøm vieäc veát xöôùc töï maát daàn vaø beà maët
ñöôïc khoâi phuïc nhö ban ñaàu.
- Do graphít trong hôïp kim gang coù khaû naêng boâi trôn ma saùt neân heä soá ma saùt nhoû.
- Ít gaây ra öùng suaát taäp trung sinh ra ôû caùc cuøng veát xöôùc.
III.2. Keát caáu xeùcmaêng
III.2.1. Keát caáu cuûa xeùcmaêng khí (xeùcmaêng laøm kín)
Xeùcmaêng coù caáu taïo ñôn giaûn laø moät voøng theùp hôû mieäng. Ñöôøng kính D cuûa xeùcmaêng laø
ñöôøng kính ngoaøi cuûa xeùcmaêng khi laép vaøo trong xylanh. Keát caáu cuûa xeùcmaêng khí nhö (hình 3.15).
Trong ñoäng cô, khí chaùy coù theå loït xuoáng carte theo 3 ñöôøng:
- Qua khe hôû giöõa maët xylanh vaø maët löng xeùcmaêng.
- Qua khe hôû giöõa xeùcmaêng vaø raõnh xeùcmaêng.
- Qua khe hôû phaàn mieäng xeùcmaêng.

a)

0,4

Hình 3.16. Caùc daïng tieát dieän ngang

Hình 3.15. Keát caáu cuûa xeùcmaêng khí.
cuûa xeùcmaêng khí.
1 – maët ñaùy; 2 – maët löng; 3 – maët buïng;
4 – phaàn mieäng; fo – khe hôû mieäng.

43
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñeå traùnh loït khí phaûi duøng nhieàu xeùcmaêng, soá löôïng xeùcmaêng khí phuï thuoäc vaøo loaïi ñoäng cô,
toác ñoä vaø aùp suaát trong xylanh ñoäng cô, ñoäng cô Diesel caàn nhieàu xeùcmaêng hôn ñoäng cô xaêng. Khi
laép caùc xeùcmaêng khí, caàn xoay mieäng cuûa caùc xeùcmaêng leäch nhau 180o.
Keát caáu cuûa xeùcmaêng khí thöôøng chæ khaùc nhau ôû tieát dieän ngang, coù raát nhieàu kieåu tieát dieän
ngang khaùc nhau (hình 3.16).

- Tieát dieän hình chöõ nhaät (a): ñaây laø loaïi thoâng duïng nhaát vaø deã cheá taïo nhaát.
- Tieát dieän hình coân (b, c): maët löng xeùcmaêng laøm thaønh maët coân (goùc β = 15 ÷ 30’)
nhaèm taêng aùp suaát tieáp xuùc giöõa xeùcmaêng vaø xylanh vaø naâng cao khaû naêng bao kín.
- Tieát dieän khoâng ñoái xöùng (e, g): khi laép vaøo xylanh, maët löng veânh leân thaønh maët coân
laøm cho aùp suaát tieáp xuùc cao, ít loït khí hôn.
- Tieát dieän hình thang (h): tuy laøm taêng aùp suaát tieáp xuùc, ngoaøi khaû naêng taêng aùp suaát
neùn treân xylanh, coøn choáng keát muoäi than ôû maët ñaùy xeùcmaêng nhöng khi bò moøn vaø khi
löïc ngang thay ñoåi thì khe hôû maët ñaùy taêng leân raát nhanh.
Maët cuûa xeùcmaêng khí coù theå caét theo nhieàu kieåu khaùc nhau (hình 3.17):
- Loaïi a: loaïi naøy duøng nhieàu nhaát trong caùc ñoäng cô hieän nay. Xeùcmaêng caét theo kieåu
naøy tuy ñôn giaûn, deã cheát taïo nhöng deã bò loït khí.
- Loaïi b: loaïi naøy duøng nhieàu trong caùc ñoäng cô cao toác, haïn cheá ñaùng keå vieäc loït khí.
Tuyø theo yeâu caàu töøng loaïi ñoäng cô maø goùc nghieâng lôùn hay nhoû.
- Loaïi c: duøng ôû ñoäng cô toác ñoä thaáp, mieäng caét kieåu naøy tuy vöøa coù taùc duïng haïn cheá loït
khí vöøa ngaên daàu nhôøn leân buoàng chaùy nhöng vieäc cheá taïo phöùc taïp.
- Loaïi d: duøng cho ñoäng cô 2 kyø, xeùcmaêng khoâng xoay khi laøm vieäc.

a) c)

b) d)
Hình 3.17. Caùc daïng mieäng xeùcmaêng.

III.2.2. Keát caáu cuûa xeùcmaêng daàu vaø vaán ñeà ngaên daàu boâi trôn leân buoàng chaùy
Ñeå ngaên khoâng cho daàu boâi trôn leân buoàng chaùy phaûi duøng xeùcmaêng daàu. Xeùcmaêng daàu coù
nhieäm vuï gaït daàu baùm treân vaùch xylanh veà carte. Ngoaøi ra, xeùcmaêng daàu coøn phaân boá ñeàu treân maët
xylanh moät lôùp daàu moûng ñeå boâi trôn toát cho thaønh xylanh vaø piston.
Ñeå laøm nhieäm vuï treân, xecmaêng daàu coù caáu taïo theo nhieàu loaïi khaùc nhau. Coù loaïi tieát dieän
hình thang, hình löôõi dao, loaïi coù xeû raõnh thoaùt daàu. Trong raõnh xeùcmaêng daàu ñeàu coù khoan hoaëc
phay raõnh thoaùt daàu vaø raõnh xeùcmaêng treân piston cuõng coù caùc raõnh thoaùt daàu (hình 3.18). Ngoaøi ra, ñeå
taêng aùp suaát tieáp xuùc ngöôøi ta ñeäm vaøo trong raõnh moät voøng loø xo. Loaïi naøy goàm hai voøng theùp
moûng, ñaët oáp hai beân moät voøng loø xo ñeäm.

44
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

a) e)

f)
b)

c) g)

h)
d)

Hình 3.18. Keát caáu xeùcmaêng daàu vaø caùc daïng loã thoaùt daàu treân piston.

III.2.3. Hieän töôïng bôm daàu leân buoàng ñoát cuûa xeùcmaêng laøm kín
Trong quaù trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô ñoát trong, xecmaêng khí khoâng theå ngaên ñöôïc daàu nhôøn
ñi vaøo buoàng ñoát, ngöôïc laïi coøn gaây ra taùc duïng ngöôïc laø bôm daàu vaøo buoàng chaùy. Ñieàu naøy ñöôïc
theå hieän treân (hình 3.19).
Khi piston ñi xuoáng, xeùcmaêng veùt daàu ñoäng laïi treân thaønh xylanh vaøo trong raõnh xeùcmaêng.
Khi piston ñi leân, xeùcmaêng tieáp tuïc tieáp xuùc vôùi raõnh ôû maët döôùi vaø doàn daàu leân phía treân, khi piston
ñi xuoáng laàn thöù hai, xeùcmaêng laïi tieáp xuùc ôû maët treân eùp daàu leân cao hôn. Cöù nhö theá daàu nhôøn bò ñöa
leân buoàng chaùy.

3
2

Hình 3.19. Taùc duïng bôm daàu cuûa xeùcmaêng khí

IV. NHOÙM THANH TRUYEÀN

Nhoùm thanh truyeàn goàm coù: thanh truyeàn, buloâng thanh truyeàn vaø baïc loùt thanh truyeàn.
IV.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
IV.1.1. Coâng duïng
Thanh truyeàn laø chi tieát maùy keát noái piston vôùi truïc khuyûu qua choát piston. Trong quaù trình laøm
vieäc nhoùm thanh truyeàn nhaän löïc taùc duïng treân piston truyeàn cho truïc khuyûu laøm quay truïc khuyûu.

45
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.1.2. Ñieàu kieän laøm vieäc
Khi ñoäng cô laøm vieäc thanh truyeàn chòu caùc löïc sau ñaây:
- Löïc khí theå cuûa quaù trình neùn vaø chaùy – giaõn nôû trong xylanh.
- Löïc quaùn tính cuûa caùc chi tieát chuyeån ñoäng tònh tieán.
- Löïc quaùn tính cuûa baûn thaân thanh truyeàn.
Khi laøm vieäc löïc quaùn tính vaø löïc khí theå thay ñoåi theo chu kyø bôûi vaäy taûi troïng taùc duïng vaøo
thanh truyeàn cuõng thay ñoåi vaø coù tính chaát va ñaäp maïnh. Thaân thanh truyeàn chòu neùn vaø chòu uoán döôùi
taùc duïng cuûa löïc khí theå vaø löïc quaùn tính.
IV.1.3. Vaät lieäu cheá taïo
Do phaûi truyeàn löïc raát lôùn neân vaät lieäu cheá taïo thanh truyeàn thöôøng laø theùp cacbon hoaëc theùp
hôïp kim. Thoâng thöôøng, theùp cacbon ñöôïc duøng nhieàu vì giaù thaønh thaáp vaø deã gia coâng.
- Thanh truyeàn cuûa ñoäng cô tónh taïi, taøu thuûy toác ñoä thaáp hay duøng theùp cacbon: CT4,
CT5, 30, 35, 40 ñoâi khi duøng theùp 40X.
- Thanh truyeàn cuûa ñoäng cô taøu thuûy toác ñoä cao vaø oâtoâ maùy keùo thöôøng duøng theùp
cacbon 40, 45 vaø theùp hôïp kim 40XH, 30XMA, 18XHBA,...
- Ñoäng cô cao toác, xe ñua, oâtoâ du lòch thöôøng duøng theùp hôïp kim: 18XHBA, 18XHMA,
12XHBA,...
IV.2. Keát caáu thanh truyeàn, buloâng vaø baïc loùt thanh truyeàn
Keát caáu cuûa thanh truyeàn goàm ba phaàn nhö (hình 3.20).
- Ñaàu nhoû thanh truyeàn: ñaàu laép gheùp
thanh truyeàn vôùi choát piston. Ñaàu nhoû

- Thaân thanh truyeàn: phaàn thanh truyeàn Thaân

noái ñaàu nhoû vôùi ñaàu to.
- Ñaàu to thanh truyeàn: ñaàu laép gheùp vôùi Choát ñònh vò
choát khuyûu.
IV.2.1. Ñaàu nhoû thanh truyeàn Hai nöûa
ñaàu to
Keát caáu ñaàu nhoû thanh truyeàn phuï thuoäc vaøo
kích thöôùc choát piston vaø phöông phaùp laép gheùp choát
Buloâng sieát
piston vôùi ñaàu nhoû thanh truyeàn (hình 3.21).
bieán daïng deûo
1) Choát piston laép töï do: ñaàu nhoû thanh truyeàn
coù daïng hình truï roãng. Thanh truyeàn cuûa ñoäng cô côõ Hình 3.20. Keát caáu thanh truyeàn
lôùn thöôøng duøng ñaàu nhoû daïng cung troøn ñoàng taâm
(hình 3.21a), ñoâi khi duøng kieåu oâvan ñeå taêng ñoä cöùng cuûa ñaàu nhoû (hình 4.21b).
Trong nhöõng ñoäng cô maùy bay, ñoäng cô xaêng duøng treân oâtoâ, ñaàu nhoû cuûa thanh truyeàn coù daïng
hình truï moûng (hình 3.21c).
Khi laép choát piston töï do, do coù söï chuyeån ñoäng töông ñoái giöõa choát piston vaø ñaàu nhoû thanh
truyeàn neân phaûi chuù yù boâi trôn maët ma saùt. Thoâng thöôøng daàu boâi trôn ñöôïc ñöa leân maët choát piston
vaø baïc loùt ñaàu nhoû baèng ñöôøng daãn daàu khoan doïc theo thaân thanh truyeàn.

46
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

a) b)

c) d) e)
Hình 3.21. Keát caáu caùc daïng ñaàu nhoû thanh truyeàn khi choát piston laép töï do.

Trong ñoäng cô hai kyø ñaàu nhoû thanh truyeàn luoân luoân chòu löïc neùn, do ñoù daàu boâi trôn ñöôïc
ñöa leân beà maët choát piston phaûi coù aùp suaát cao vaø ñeå giöõ ñöôïc daàu boâi trôn, treân baïc loùt ñaàu nhoû
thanh truyeàn thöôøng coù caùc raõnh cheùo ñeå chöùa daàu boâi trôn (hình 3.21d).
Trong nhöõng ñoäng cô laøm maù t ñænh piston baèng caùch phun daàu nhôøn vaøo maët döôùi cuûa ñænh
piston, treân ñaàu nhoû thanh truyeàn phaûi boá trí loã phun daàu. Daàu sau khi boâi trôn beà maët baïc loùt vaø choát
piston seõ phun qua loã phun vaøo maët döôùi ñænh piston ñeå laøm maùt ñænh (hình 3.21d).
Khi choát piston laép töï do, ñaàu nhoû phaûi coù baïc loùt baèng ñoàng hoaëc baèng theùp coù traùng lôùp hôïp
kim choáng moøn. Chieàu daøy cuûa baïc vaøo khoaûng (0,080 ÷ 0,085).dc vôùi dc – laø ñöôøng kính choát piston.
2) Choát piston coá ñònh treân ñaàu nhoû thanh truyeàn .
Ñeå laép gheùp ñöôïc deã daøng, ngöôøi ta thöôøng duøng ñaàu nhoû thanh truyeàn coù daïng keát caáu hôû
mieäng vaø duøng buloâng ñeå coá ñònh choát piston treân ñaàu nhoû.
Tuy trong tröôøng hôïp naøy ñaàu nhoû thanh truyeàn khoâng caân baèng khi chuyeån ñoäng nhöng söï
maát caân baèng do khoái löôïng ñaàu nhoû phaân boá khoâng ñoái xöùng gaây ra thöôøng aûnh höôûng raát ít ñeán söùc
beàn cuûa ñaàu nhoû. Keát caáu ñaàu nhoû daïng naøy gaëp khoù khaên vaø phöùc taïp khi cheá taïo neân hieän nay ít
ñöôïc söû duïng.
IV.2.2. Thaân thanh truyeàn
Chieàu daøi cuûa thaân thanh truyeàn ñöôïc tính töø taâm ñaàu nhoû ñeán ñaàu to thanh truyeàn. Thaân thanh
truyeàn chòu löïc phöùc taïp: löïc quaùn tính, keùo, neùn, uoán,... ñeå phuø hôïp vôùi tình hình chòu löïc, thanh
truyeàn coù caáu taïo moät ñaàu to vaø moät ñaàu nhoû.
Thaân thanh truyeàn coù nhieàu tieát dieän khaùc nhau (hình 3.22):
- Hình 3.22c, d (thaân thanh truyeàn coù tieát dieän troøn): Loaïi naøy deã gia coâng nhöng söû duïng
vaät lieäu cheá taïo khoâng hôïp lyù do khi laøm vieäc löïc sinh ra theo maët phaúng laéc cuûa thanh
truyeàn lôùn gaáp 4 laàn so vôùi maët phaúng vuoâng goùc vôùi maët phaúng laéc neân loaïi naøy chæ
phuø hôïp cho ñoäng cô tónh taïi, ñoäng cô taøu thuûy coù toác ñoä thaáp.

47
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Hình 3.22g, i (daïng tieát dieän hình chöõ nhaät hay oâvan): Loaïi naøy deã cheá taïo, ñöôïc duøng
nhieàu trong xe gaén maùy, ñoäng cô oâtoâ côõ nhoû.
- Hình 3.22e: (tieát dieän hình chöõ H): loaïi naøy töông ñoái cöùng vöõng.
- Hình 3.22a, b (tieát dieän hình chöõ I): laø loaïi phaân boá vaät lieäu hôïp lyù nhaát vì noù baûo ñaûm
ñoä cöùng vöõng maø troïng löôïng laïi giaûm.
- Hình 3.22h (tieát dieän hình chöõ I): coù khoan loã daàu boâi trôn ôû giöõa vaø coù gaân taêng cöôøng
suoát chieàu daøi thanh truyeàn, ñöôøng kính loã daàu khoaûng 4 ÷ 8 mm. Coâng ngheä gia coâng
khoù khaên neân thoâng thöôøng ngöôøi ta gaén oáng daãn daàu boâi trôn ngoaøi thaân.

a) b) c) d)

e) g) i) h)
Hình 3.22. Caùc daïng tieát dieän cuûa thaân thanh truyeàn.
IV.2.3. Ñaàu to thanh truyeàn
Ñaàu to cuûa thanh truyeàn bao goàm 2 nöûa oâm laáy choát khuyûu. Ñeå choáng moøn vaø thuaän tieän trong
baûo döôõng, söûa chöõa ngöôøi ta duøng hai nöûa baïc loùt laép vaøo hai nöûa ñaàu to thanh truyeàn. Maët laøm vieäc
cuûa baïc loùt ñöôïc traùng lôùp hôïp kim choáng moøn .
Ñeå ñaûm baûo tính naêng laøm vieäc toát, ñaàu to thanh truyeàn caàn baûo ñaûm caùc yeâu caàu sau:
- Baûo ñaûm cöùng vöõng ñeå baïc loùt khoâng bò bieán daïng.
- Phaûi nhoû goïn ñeå giaûm löïc quaùn tính.
- Giöõa ñaàu to vaø thaân coù goùc löôïn ñeå traùnh gaây öùng suaát taäp trung.
- Thuaän lôïi cho vieäc laép gheùp vôùi choát khuyûu, ñaàu to thanh truyeàn ñöôïc laøm thaønh hai
nöûa, nöûa treân lieàn vôùi thaân thanh truyeàn vaø nöûa döôùi laøm thaønh naép ñaàu to thanh
truyeàn. Hai nöûa ñaàu to thanh truyeàn ñöôïc laép gheùp baèng buloâng hoaëc gujoâng.
Thoâng thöôøng, maët phaân chia hai nöûa ñaàu to thanh truyeàn vuoâng goùc vôùi ñöôøng taâm thanh
truyeàn, song coù khi ngöôøi ta caét nghieâng vôùi goùc 30 ÷ 600. Sôû dó phaûi caét nghieâng ñeå khaéc phuïc tình
traïng buloâng thanh truyeàn chòu löïc caét.
IV.2.4. Buloâng thanh truyeàn
Trong ñoäng cô, buloâng thanh truyeàn laø moät chi tieát nhoû nhöng raát quan troïng. Vì khi buloâng
thanh truyeàn bò ñöùt, ñoäng cô seõ bò hö hoûng naëng vaø coù theå gaây tai naïn lao ñoäng cho ngöôøi vaän haønh.
Trong quaù trình laøm vieäc buloâng thanh truyeàn chòu caùc löïc sau:

48
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Löïc sieát ban ñaàu khi laép gheùp.
- Löïc taùc duïn g trong quaù trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô goàm löïc quaùn tính cuûa khoái löôïng
chuyeån ñoäng tònh tieán vaø löïc quaùn tính cuûa khoái löôïng chuyeån ñoäng quay.
Do taàm quan troïng cuûa buloâng thanh truyeàn nhö vaäy neân caàn chuù yù löïa choïn vaät lieäu, keát caáu
vaø bieän phaùp gia coâng ñeå ñaûm baûo buloâng thanh truyeàn chòu ñöôïc söùc beàn moûi lôùn nhaát. Vaät lieäu
duøng ñeå cheá taïo buloâng thanh truyeàn thöôøng laø theùp hôïp kim.
Taûi troïng taùc duïng leân buloâng thanh truyeàn thay ñoåi theo chu kyø vaø coù trò soá raát lôùn, nhaát laø ôû
ñoäng cô boán kyø. Khi thieát keá vaø cheá taïo phaûi tìm moïi bieän phaùp ñeå ñaûm baûo buloâng thanh truyeàn coù
ñuû söùc beàn vaø ñoä cöùng vöõng, nhaát laø phaûi coù söùc beàn moûi cao.
Vì vaäy ñeå naâng cao söùc beàn vaø tuoåi thoï cuûa buloâng thanh truyeàn, khi thieát keá neân löu yù moät soá
vaán ñeà:

Vuøng chòu neùn Vuøng chòu keùo

Hình 3.23. Caùc daïng keát caáu cuûa buloâng thanh truyeàn.

1) Thieát keá sao cho buloâng thanh truyeàn chæ chòu löïc keùo , traùnh caùc löïc caét vaø uoán taùc duïng treân
buloâng thanh truyeàn . Muoán vaäy caàn phaûi thöïc hieän caùc bieän phaùp sau:
- Gia coâng beà maët töïa cuûa ñaàu buloâng vaø ñai oác thanh truyeàn vuoâng goùc vôùi ñöôøng taâm
thanh truyeàn khieán cho khi laép gheùp buloâng thanh truyeàn khoâng chòu uoán do maët tieáp
xuùc bò keânh.
- Hình daïng ñaàu buloâng coá gaéng laøm ñoái xöùng vaø maët ren oác phaûi ñoàng taâm vôùi ñöôøng
taâm buloâng thanh truyeàn ñeå phöông ñöôøng keùo buloâng truøng vôùi ñöôøng taâm buloâng
khieán cho khi sieát buloâng khoâng gaây ra phaûn moâmen uoán phuï.
2) Taêng söùc beàn choáng moûi cuûa buloâng thanh truyeàn baèng caùc bieän phaùp keát caáu nhö sau:
- ÔÛ nhöõng choã thay ñoåi kích thöôùc ñöôøng kính buloâng cuõng nhö phaàn noái tieáp thaân
buloâng vôùi ñaàu buloâng, thaân buloâng vôùi ñoaïn ren ñeàu caàn phaûi coù goùc löôïn ñeå giaûm
öùng suaát taäp trung. Baùn kính goùc löôïn thöôøng vaøo khoaûng 0,2 ÷ 1mm.
- Ñeå taêng söùc beàn choáng moûi cuûa buloâng thanh truyeàn, ôû phaàn thaân noái vôùi ren thöôøng
laøm thaét laïi moät ít.
- Duøng loaïi ñai oác chòu keùo ñeå giaûm öùng suaát treân caùc moái ren. Chieàu daøi cuûa ñoaïn ren
treân buloâng thanh truyeàn vöøa ñuû, sao cho coù theå vaën luùt heát vaøo ñai oác ñeå giaûm öùng
suaát cho moái ren thöù nhaát.

49
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Qui ñònh löïc sieát buloâng thanh truyeàn ñuùng giaù trò caàn thieát vaø khi laép gheùp duøng caàn
sieát chæ löïc ñeå sieát ñuùng löïc vaø ñeàu. Caùc ñai oác thanh truyeàn sau khi ñaõ sieát chaët thöôøng
duøng choát cheû ñeå haõm chaët.
- Taêng ñoä cöùng vöõng cuûa naép ñaàu to thanh truyeàn ñeå giaûm löïc taùc duïng treân buloâng
thanh truyeàn.
3) Taêng söùc beàn cuûa buloâng thanh truyeàn baèng caùc bieän phaùp coâng ngheä nhö:
- Maøi boùng toaøn boä buloâng thanh truyeàn.
- Duøng caùc loaïi theùp hôïp kim toát, nhieät luyeän ñeå coù ñaït ñoä cöùng HRC 26-332 vaø ram ôû
nhieät ñoä cao ñeå ñaït tính deûo.
- Coù theå duøng caùc bieän phaùp gia coâng ñaëc bieät nhö laên caùn ren ñeå cheá taïo ren oác. Söùc
beàn cuûa loaïi ren cheá taïo baèng phöông phaùp caùn lôùn hôn gaáp 2 ÷ 3 laàn loaïi ren tieän.
IV.2.5. Baïc loùt thanh truyeàn
Trong ñoäng cô oâtoâ cuõng nhö trong ñoäng cô taøu thuûy ña soá oå truïc ñeàu laø oå tröôït. Vì vaäy ñaàu to
thanh truyeàn cuõng nhö ôû oå truïc khuyûu ñeàu thöôøng duøng baïc loùt coù traùng lôùp hôïp kim chòu moøn .
Do ñaàu to thanh truyeàn ñöôïc laøm thaønh hai nöûa neân baïc loùt ñaàu to thanh truyeàn cuõng ñöôïc caét
thaønh hai nöûa. Baïc loùt thanh truyeàn goàm coù goäp baïc baèng theùp ôû hai phía ngoaøi vaø lôùp hôïp kim chòu
moøn ñöôïc traùng treân maët trong cuûa baïc.
Hôïp kim chòu moøn ñuùc traùng leân ñaàu to thanh truyeàn coù theå theo hai kieåu sau ñaây:
- Traùng tröïc tieáp hôïp kim chòu moøn leân ñaàu to thanh truyeàn.
- Traùng hôïp kim chòu moøn leân baïc loùt.
Tuyø theo chieàu daøy cuûa lôùp hôïp kim chòu moøn, baïc loùt coù theå chia thaønh hai loaïi: baïc loùt daøy
vaø baïc loùt moûng. Baïc loùt daøy hay moûng ñeàu goàm hai phaàn: goäp baïc loùt vaø lôùp hôïp kim chòu moøn traùng
treân maët trong cuûa goäp baïc.
- Baïc loùt daøy laø baïc loùt coù chieàu daøy Vaáu ñònh vò
cuûa goäp baïc töø 3 ÷ 6mm, lôùp hôïp (daïng löôõi gaø)
kim chòu moøn daøy khoaûng 1,5 ÷
3mm.
- Baïc loùt moûng laø baïc loùt coù chieàu Goäp baïc
daøy cuûa goäp baïc töø 0,9 ÷ 3mm, lôùp Hôïp kim
hôïp kim chòu moøn daøy 0,4 ÷ 0,7mm choáng moøn
(ña soá ñoäng cô ñoát trong hieän nay Maõ
ñeàu duøng loaïi baïc loùt moûng). baïc loùt

Treân moãi nöûa baïc loùt ñeàu coù löôõi gaø ñeå Hình 3.24. Keát caáu baïc loùt.
ñònh vò baïc loùt treân ñaàu to thanh truyeàn.
Hai nöûa baïc loùt ñöôïc laép caêng vaøo 2 nöûa ñaàu to thanh truyeàn. Ñeå coù ñoä caêng khi laép gheùp thì
ñöôøng kính ngoaøi cuûa baïc loùt lôùn hôn ñöôøng kính ñaàu to khoaûng 0,03 ÷ 0,04 mm.
Khe hôû giöõa baïc loùt vôùi maù khuyûu khoâng ñöôïc lôùn hôn 0,15 ÷ 0,25 mm. Khe hôû naøy lôùn thì daàu
boâi trôn seõ vaêng ra ngoaøi, khoâng baûo ñaûm maøng daàu boâi trôn ôû truïc.

50
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
V. TRUÏC KHUYÛU
Truïc khuyûu laø moät trong nhöõng chi tieát maùy quan troïng nhaát, cöôøng ñoä laøm vieäc lôùn nhaát vaø
giaù thaønh cao nhaát cuûa ñoäng cô ñoát trong.
Khoái löôïng cuûa truïc khuyûu thöôøng chieám töø 7 ÷ 15 khoái löôïng cuûa ñoäng cô. Giaù thaønh cuûa truïc
khuyûu thöôøng chieám khoaûng 25 ÷ 30% giaù thaønh toaøn boä ñoäng cô.
V.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
V.1.1. Nhieäm vuï
Khi ñoäng cô laøm vieäc, truïc khuyûu coù nhieäm vuï tieáp nhaän löïc cuûa piston do thanh truyeàn
chuyeån tôùi vaø bieán ñoåi löïc aáy thaønh moment xoaén, truyeàn ñeán caùc cô caáu truyeàn ñoäng. Ngoaøi ra, truïc
khuyûu coøn daãn ñoäng caùc cô caáu coøn laïi vaø moät vaøi thieát bò phuï nhö : bôm cao aùp, quaït gioù,...
V.1.2. Ñieàu kieän laøm vieäc
Trong quaù trình laøm vieäc truïc khuyûu chòu taùc duïng cuûa löïc khí theå, löïc quaùn tính cuûa khoái
löôïng chuyeån ñoäng thaúng (Pj), khoái löôïng chuyeån ñoäng quay (Pk). Caùc löïc treân thay ñoåi theo chu kyø
vaø gaây ra öùng suaát uoán, xoaén leân truïc khuyûu laøm cho caùc coå truïc khuyûu bò maøi moøn.
Ngoaøi ra trong quaù trình laøm vieäc truïc khuyûu chòu va ñaäp vaø rung xoùc maïnh laøm cho ñoäng cô
bò maát caân baèng.
Ñeå ñaûm baûo tính naêng laøm vieäc toát vaø tuoåi thoï cuûa truïc khuyûu, phaûi ñaûm baûo caùc yeâu caàu sau:
- Ñoä beàn, ñoä cöùng vöõng cao nhöng troïng löôïng nhoû vaø ít moøn.
- Coù ñoä chính xaùc gia coâng cao, coå truïc maøi boùng vaø coù ñoä cöùng cao.
- Khoâng xaûy ra hieän töôïng dao ñoäng coäng höôûng ôû toác ñoä söû duïng.
- Keát caáu cuûa truïc khuyûu phaûo ñaûm baûo tính caân baèng ñoàng thôøi deã cheá taïo.
V.1.3. Vaät lieäu cheá taïo
Vaät lieäu duøng cheá taïo truïc khuyûu hieän nay laø theùp cacbon coù thaønh phaàn cacbon trung bình nhö
caùc loaïi theùp 40 ÷ 45. Trong caùc ñoäng cô toác ñoä cao hoaëc phuï taûi lôùn, truïc khuyûu thöôøng duøng theùp
hôïp kim maênggan hoaëc theùp hôïp kim niken – crom.
Loaïi theùp cacbon ñöôïc duøng phoå bieán nhaát vì noù coù caùc öu ñieåm sau:
- Heä soá ma saùt cuûa theùp cacbon lôùn hôn cuûa theùp hôïp kim, vì vaäy noù coù khaû naêng giaûm
dao ñoäng xoaén vì vaäy bieân ñoä dao ñoäng xoaén nhoû hôn vaø laøm cho öùng suaát xoaén nhoû.
- Theùp cacbon reû tieàn hôn theùp hôïp kim neân giaù thaønh cuûa truïc khuyûu duøng theùp cacbon
cuõng thaáp hôn.
V.2. Keát caáu truïc khuyûu vaø bieän phaùp naâng cao ñoä beàn truïc khuyûu
Hình daïng keát caáu truïc khuyûu phuï thuoäc vaøo soá xylanh, caùch boá trí xylanh, soá kyø cuûa ñoäng cô
vaø thöù töï laøm vieäc cuûa caùc xylanh. Döïa vaøo keát caáu, truïc khuyûu coù hai loaïi: truïc khuyûu nguyeân vaø
truïc khuyûu gheùp.
V.2.1. Truïc khuyûu nguyeân
Truïc khuyûu nguyeân laø loaïi truïc khuyûu coù caùc boä phaän coå truïc, maù khuyûu, choát khuyûu,... laøm
lieàn vôùi nhau thaønh moät khoái. Loaïi naøy thöôøng duøng trong caùc loaïi ñoäng cô côõ nhoû vaø trung bình.

51
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
V.2.2. Truïc khuyûu gheùp
Loaïi truïc khuyûu gheùp thöôøng cheá taïo rieâng töøng boä phaän: coå truïc, choát khuyûu, maù khuyûu,…
gheùp laïi vôùi nhau hoaëc laøm coå truïc rieâng roài gheùp vôùi khuyûu. Truïc khuyûu trong moät vaøi ñoäng cô lôùn ,
ñoâi khi ñöôïc cheá taïo thaønh töøng ñoaïn (moãi ñoaïn goàm vaøi khuyûu truïc) roài laép noái laïi vôùi nhau baèng
maët bích.
Truïc khuyûu bao goàm caùc phaàn: Ñaàu truïc khuyûu, coå truïc khuyûu, choát khuyûu, maù khuyûu, ñoái
troïng vaø ñuoâi truïc khuyûu. (hình 3.25)
4 5
5 1 – Ñaàu truïc khuyûu .
1
2 – Coå truïc khuyûu.
3 – Choát khuyûu.
4 – Maù khuyûu .
5 – Loã daàu boâi trôn.
6 – Ñoái troïng.
2
7 7 – Ñuoâi truïc khuyûu.
3
6
Hình 3.25. Keát caáu caùc phaàn cuûa truïc khuyûu nguyeân.
1) Ñaàu truïc khuyûu
Ñaàu truïc khuyûu thöôøng duøng ñeå laép baùnh
raêng daãn ñoäng bôm nöôùc, bôm daàu boâi trôn, bôm
cao aùp, baùnh ñai (puly) ñeå daãn ñoäng quaït gioù vaø
ñai oác khôûi ñoäng ñeå khôûi ñoäng ñoäng cô baèng tay
quay. Caùc baùnh raêng chuû ñoäng hoaëc baùnh ñai daãn
ñoäng laép treân ñaàu truïc khuyûu theo kieåu laép caêng
hoaëc laép trung gian vaø ñeàu coù then baùn nguyeät.
Ngoaøi caùc boä phaän thöôøng gaëp keå treân,
trong moät soá ñoäng cô, ngöôøi ta coù laép boä giaûm dao
ñoäng xoaén cuûa heä truïc khuyûu ôû ñaàu truïc khuyûu.
(hình 3.26)
Taùc duïng cuûa thieát bò daäp taét dao ñoäng
xoaén laø khi truïc khuyûu quay, ôû phaàn ñaàu thöôøng
xuaát hieän nhöõng löïc xoaén bieán thieân. Dao ñoäng
xoaén laøm giaûm coâng suaát cuûa ñoäng cô, laøm hao Hình 3.26. Keát caáu phaàn ñaàu truïc khuyûu.
moøn caëp baùnh raêng phaân phoái vaø ñoâi khi coù theå 1 – ñai oác khôûi ñoäng; 2 – vaønh ngaên daàu.
gaõy truïc khuyûu. Khi xuaát hieän caùc dao ñoäng xoaén 3 – phôùt daàu; 4 – baùnh raêng chuû ñoäng.
thì voâ laêng cuûa thieát bò daäp dao ñoäng xoaén quay 5 – baùnh ñai daãn ñoäng; 6 – ñeäm haõm
ñeàu vaø ñaàu truïc seõ tröôït ñoái vôùi voâlaêng, khi ñoù 7 – oå chaén doïc truïc.
döôùi taùc duïng cuûa löïc ma saùt xuaát hieän giöõa
voâlaêng vaø ñóa ma saùt seõ laøm giaûm bieân ñoä dao
ñoäng.

52
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Coå truïc khuyûu
Coå truïc khuyûu naèm treân cuøng ñöôøng taâm vôùi ñaàu truïc khuyûu. Caùc coå truïc khuyûu thöôøng coù
cuøng moät kích thöôùc ñöôøng kính, ñöôøng kính coå truïc choïn theo keát quaû cuûa vieäc tính toaùn söùc beàn,
ñieàu kieän hình thaønh maøn g daàu boâi trôn vaø qui ñònh veà thôøi gian söû duïng ñoäng cô.
Trong moät vaøi loaïi ñoäng cô, ñöôøng kính coå truïc laøm lôùn theo chieàu töø ñaàu ñeán ñuoâi truïc ñeå
ñaûm baûo söùc beàn vaø khaû naêng chòu löïc cuûa coå truïc ñöôïc ñoàng ñeàu hôn. Tuy nhieân ñöôøng kính coå truïc
khaùc nhau seõ gaây ra nhieàu phieàn phöùc khi söûa chöõa cuõng nhö khi gia coâng, laép raùp, neân ngaøy nay
khoâng duøng nöõa.
Kích thöôùc cuûa coå truïc khuyûu cuûa ñoäng thöôøng naèm trong phaïm vi sau:
- Ñoäng cô cô xaêng thöôøng naèm trong phaïm vi d ct = (0,65 ÷ 0,80)D .

- Ñoäng cô Diesel thöôøng naèm trong phaïm vi d ct = (0,7 ÷ 0,85)D .

Trong ñoù: D – ñöôøng kính xylanh.

dct – ñöôøng kính ngoaøi cuûa coå truïc.
3) Choát khuyûu
Treân haàu heát ñoäng cô, ñöôøng kính choát khuyûu baèng ñöôøng kính coå truïc. Tuy nhieân treân caùc
ñoäng cô coù toác ñoä cao ñöôøng kính coå truïc coù theå nhoû hôn ñöôøng kính coå truïc moät ít ñeå giaûm löïc quaùn
tính chuyeån ñoäng quay.
Ñeå giaûm troïng löôïng, choát khuyûu thöôøng khoan roãng (ñoâi khi coå truïc cuõng ñöôïc laøm roãng) ñeå
chöùa daàu boâi trôn baïc loùt ñaàu to thanh truyeàn. Loã roãng trong choát khuyûu coù theå boá trí ñoàng taâm hay
leäch taâm vôùi choát khuyûu . Giöõa choát khuyûu vaø coå truïc khuyûu thöôøng coù ñöôøng daàu lieân heä thoâng qua
maù khuyûu (hình 3.27).

Hình 3.27. Choát khuyûu roãng vaø caùc daïng ñöôøng daàu boâi trôn.

4) Maù khuyûu
Maù khuyûu laø boä phaän lieân keát choát khuyûu vaø coå khuyûu. Hình daïng maù khuyûu coù nhieàu daïng
khaùc nhau, phuï thuoäc chuû yeáu vaøo loaïi ñoäng cô, toác ñoä ñoäng cô. Caùc daïng maù khuyûu thöôøng thaáy nhö
hình chöõ nhaät, hình troøn, elip,...
Khi thieát keá ngöôøi ta coá gaéng giaûm troïng löôïng cuûa maù khuyûu.
Trong ñoäng cô cao toác, ñeå giaûm löïc quaùn tính, giaûm ñoä maøi moøn cuûa piston – xylanh ñoàng thôøi
S
taêng söùc beàn vaø ñoä cöùng vöõng cuûa truïc khuyûu, ngöôøi ta thöôøng giaûm tyû soá .
D
Trong ñoù: S – haønh trình cuûa piston vaø D – Ñöôøng kính xylanh.

53
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
5) Ñoái troïng
Ñoái troïng laép treân truïc khuyûu coù caùc taùc duïng ñeå caân baèng caùc löïc vaø caùc moâmen quaùn tính
khoâng caân baèng cuûa ñoäng cô. Ngoaøi ra ñoái troïng coøn coù taùc duïng giaûm taûi cho caùc coå truïc, laøm cho coå
truïc khoâng chòu öùng suaát uoán do moâmen cuûa löïc quaùn tính taïo ra.
Ñoái troïng ñöôïc tính toaùn vaø boá trí treân truïc khuyûu ñoäng cô sao cho vöøa baûo ñaûm caân baèng toát
vöøa goïn, khoâng aûnh höôûng ñeán kích thöôùc cuûa hoäp truïc khuyûu .
Ñoái troïng laép vôùi maù khuyûu theo 3 caùch (hình 3.28)
- Laøm lieàn vôùi maù khuyûu: thöôøng duøng cho ñoäng cô oâtoâ, ñoäng cô xaêng coù coäng suaát nhoû
(hình 3.28g).
- Ñoái troïng laøm rieâng sau ñoù haøn ñoái troïng vaøo maù khuyûu: caùch naøy deã gaây bieán daïng
truïc khuyûu neân ít duøng.
- Ñoái troïng ñöôïc laøm rieâng roài laép leân maù khuyûu baèng buloâng: caùch naøy thöôøng duøng
nhaát (hình 3.28a, b, c, d, e, f).

a) b) c) d)

e) f) g)
Hình 3.28. Ñoái troïng vaø caùch laép ñoái troïng vôùi maù khuyûu.

6) Ñuoâi truïc khuyûu

Ñuoâi truïc khuyûu cuûa ñoäng cô thöôøng laép vôùi caùc chi tieát ñeå daãn ñoäng coâng suaát ñoäng cô ra
ngoaøi (baùnh ñaø, khôùp noái,...). Ña soá caùc ñoäng cô, ñuoâi truïc khuyûu thöôøng coù maët bích hoaëc maët coân ñeå
laép baùnh ñaø. Treân caùc ñoäng cô taøu thuûy, ñuoâi truïc khuyûu thöôøng laøm thaønh hình coân coù ñoä coân nhoû,
treân maët coân coù raõnh then ñeå ñònh vò vaø laép baùnh ñaø (hình 3.29).
Truïc khuyûu vaø truïc thu coâng suaát thöôøng ñoàng taâm vôùi nhau vaø ñöôïc laép vôùi nhau baèng khôùp
noái meàm. Khi truïc thu coâng suaát laép song song vôùi truïc khuyûu, phaûi duøng ñai truyeàn vaø baùnh ñai laép
treân ñuoâi truïc khuyûu ñeå daãn ñoäng.
Ngoaøi caùc phaàn keát caáu treân, phaàn ñuoâi truïc khuyûu coøn coù caùc boä phaän ñaët bieät nhö: baùnh raêng
daãn ñoäng cô caáu phuï, vaønh chaén daàu, ren hoài daàu vaø oå chaén duøng ñeå khoáng cheá dòch chuyeån theo
chieàu truïc cuûa truïc khuyûu.

54
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Hình 3.29. Ñuoâi truïc khuyûu coù maët coân vaø maët bích ñeå laép baùnh ñaø
1 – choát ñònh vò; 2 – vaønh ngaên daàu

V.2.3. Caùc bieän phaùp naâng cao söùc beàn cuûa truïc khuyûu
Trong quaù trình ñoäng cô laøm vieäc, truïc khuyûu chòu öùng suaát raát phöùc taïp: öùng suaát uoán, öùng
suaát xoaén,...vì vaäy truïc khuyûu thöôøng bò hö hoûng do thieáu söùc beàn hoaëc ñoä cöùng vöõng.
Chính vì nhöõng lyù do naøy neân khi thieát keá phaûi chuù yù duøng caùc bieän phaùp veà maët keát caáu, löïa
choïn vaät lieäu vaø coâng ngheä hôïp lyù ñeå naâng cao ñoä cöùng vöõng cho truïc khuyûu, giuùp ñoäng cô laøm vieäc
oån ñònh vaø laâu daøi.
1) Bieän phaùp keát caáu
Löïa choïn keát caáu hôïp lyù laø bieän phaùp toát nhaát ñeå taêng söùc beàn vaø tuoåi thoï cuûa truïc khuyûu. Keát
caáu cuûa truïc khuyûu phaûi ñaûm baûo öùng suaát phaân boá ñoàng ñeàu vaø traùnh öùng suaát taäp trung. Ñeå taêng söùc
beàn truïc khuyûu, coù theå duøng caùc bieän phaùp veà keát caáu sau ñaây:
- Taêng baùn kính goùc löôïn giöõa coå truïc, choát khuyûu vôùi maù khuyûu. Khi taêng baùn kính goùc
löôïn seõ giaûm öùng suaát taäp trung vaø taêng söùc beàn cuûa truïc khuyûu.
- Taêng chieàu daøi vaø chieàu roäng cuûa maù khuyûu. Thöïc nghieäm cho thaáy khí taêng chieàu
roän g cuûa maù khuyûu töø daïng chöõ nhaät sang daïng troøn söùc beàn choáng xoaén taêng boán laàn.
- Coå khuyûu vaø choát khuyûu coù daïng roãng ñeå giaûm löïc ly taâm (gaây öùng suaát uoán) vaø ñeå
öùng suaát phaân boá ñeàu laøm taêng ñöôïc söùc beàn moûi.
- Khi boá trí loã daãn daàu boâi trôn neân boá trí leäch khoûi maët phaúng khuyûu moät goùc naøo ñoù ñeå
giaûm öùng suaát taäp trung ôû vuøng meùp loã vaø loã daãn daàu caøng xa vuøng goùc löôïn caøng toát.
2) Bieän phaùp coâng ngheä
Ngoaøi caùc bieän phaùp veà keát caáu, ngöôøi ta coøn duøng caùc bieän phaùp veà coâng ngheä ñeå laøm taêng
ñoä cöùng vöõng, ñoä boùng beà maët, khöû caùc veát nöùt teá vi vaø taêng khaû naêng chòu öùng suaát.

55
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Duøng phöông phaùp reøn khuoân ñeå cheá taïo truïc khuyûu.
- Taêng ñoä cöùng beà maët baèng phöông phaùp phun bi theùp, phun caùt thaïch anh hoaëc laên caùn,
ñeå taïo moät beà maët coù öùng suaát neùn dö do ñoù laøm taêng söùc beàn moûi cuûa truïc khuyûu.
- Duøng phöông phaùp nhieät luyeän nhö toâi cao taàn hoaëc nhieät luyeän hoaù hoïc (thaám nitô) ñeå
laøm taêng söùc beàn cuûa beà maët laøm vieäc.
- Maøi boùng beà maët ñeå giaûm ma saùt vaø maøi moøn.
V.3. Baïc loùt vaø oå chaën doïc truïc
Baïc loùt coå truïc khuyûu coù taùc duïng keùo daøi tuoåi thoï cuûa truïc khuyûu vaø thaân maùy, ngoaøi ra baïc
loùt coøn coù taùc duïng toát trong vieäc baûo döôõng vaø söûa chöõa ñoäng cô. Keát caáu baïc loùt cuûa coå truïc khuyûu
cuõng töông töï nhö baïc loùt ñaàu to thanh truyeàn ñaõ ñöôïc trình baøy trong phaàn IV.2.5 (hình 3.24).
OÅ chaën doïc truïc coù taùc duïng khoáng cheá dòch chuyeån theo chieàu truïc cuûa truïc khuyûu do giaõn nôû
nhieät vaø do daãn ñoäng caùc cô caáu phuï gaây ra, chi tieát soá 7 treân hình 3.26. Ñeå ñaït ñöôïc yeân caàu treân, coù
theå duøng caùc bieän phaùp sau:
- Duøng baïc loùt daøy coù vai, treân maët vai cuûa baïc traùng hôïp kim chòu moøn. Vai baïc tieáp
xuùc vôùi vaønh chaén daàu hoaëc maù khuyûu.
- Duøng voøng ñeäm chaén cheá taïo baèng ñoàng hoaëc baèng theùp. Voøng chaén coù theå laép ôû baát
cöù oå truïc naøo cuûa truïc khuyûu. Tuy nhieân, oå chaén doïc truïc thöôøng ñöôïc ñaët ôû coå truïc
cuoái cuøng gaàn baùnh ñaø.
VI. BAÙNH ÑAØ
VI.1. Coâng duïng vaø vaät lieäu cheá taïo
VI.1.1. Coâng duïng
Trong ñoäng cô ñoát trong, baùnh ñaø coù coâng duïng chuû yeáu sau:
- Ñaûm baûo toác ñoä quay ñoàng ñeàu cuûa truïc khuyûu ñoäng cô.
- Trong quaù trình laøm vieäc, baùnh ñaø tích tröõ naêng löôïng dö sinh ra trong quaù trình sinh
coâng ñeå buø ñaép phaàn naêng löôïng thieáu huït trong caùc haønh trình tieâu hao coâng.
- Trong nhöõng ñoäng cô coù tyû soá neùn cao, soá xylanh ít vaø khôûi ñoäng ñoäng cô baèng phöông
phaùp quaùn tính, baùnh ñaø tích tröõ naêng löôïng khôûi ñoäng ñoäng cô.
- Trong moät soá loaïi ñoäng cô côõ nhoû laøm maùt baèng gioù, caùc caùnh quaït gioù ñöôïc ñuùc lieàn
ngay treân maët baùnh ñaø, luùc naùy baùnh ñaø coù taùc duïng nhö moät quaït gioù. Trong caùc loaïi
ñoäng cô naøy, treân baùnh ñaø thöôøng gaén nam chaâm vónh cöûu ñeå taïo ra nguoàn ñieän, do ñoù
baùnh ñaø coù taùc duïng nhö moät stato quay cuûa maùy phaùt ñieän xoay chieàu.
- Ngoaøi ra baùnh ñaø coøn laø nôi ñeå ghi laïi nhöõng kí hieäu ÑCT, ÑCD, ñaùnh löûa,...
VI.1.2. Vaät lieäu cheá taïo
Baùnh ñaø cuûa ñoäng cô ñoát trong toác ñoä thaáp vaø trung bình thöôøng ñuùc baèng caùc loaïi gang xaùm.
Baùnh ñaø cuûa ñoäng cô toác ñoä cao, (n > 4.500 v/ph) thöôøng ñuùc hoaëc daäp baèng theùp cacbon coù thaønh
phaàn cacbon thaáp.
VI.2. Keát caáu cuûa baùnh ñaø
Keát caáu cuûa baùnh ñaø tuyø thuoäc vaøo kieåu loaïi ñoäng cô. Soá xylanh caøng nhieàu thì baùnh ñaø caøng

56
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
nhoû. Baùnh ñaø cuûa ñoäng cô duøng treân oâ toâ thöôøng coù kích thöôùc nhoû goïn hôn baùnh ñaø cuûa ñoäng cô tónh
taïi vaø taøu thuûy.
Kích thöôùc cô baûn cuûa baùnh ñaø laø ñöôøng kính ngoaøi cuûa noù. Neáu ñaûm baûo cuøng moät moâmen
baùnh ñaø nhö nhau thì baùnh ñaø coù ñöôøng kính caøng lôùn seõ caøng nheï, caøng toán ít vaät lieäu ñeå cheá taïo.
Tuy vaäy ñöôøng kính ngoaøi cuûa baùnh ñaø bò haïn cheá bôûi ñieàu kieän boá trí chung cuûa ñoäng cô, nhaát laø caùc
loaïi ñoäng cô duøng treân oâtoâ maùy keùo. Ñöôøng kính ngoaøi baùnh ñaø cuûa ñoäng cô oâtoâ thöôøng khoâng vöôït
quaù 300 ÷ 450mm; ñöôøng kính ngoaøi baùnh ñaø cuûa ñoäng cô maùy keùo thöôøng khoâng vöôït quaù 350 ÷
650mm. Neáu muoán taêng moâmen baùnh ñaø, coù theå taêng chieàu daøy hoaëc tieát dieän cuûa vaønh ñai baùnh ñaø.
Döïa theo keát caáu, baùnh ñaø ñöôïc chia ra thaønh ba loaïi:
VI.2.1. Baùnh ñaø daïng ñóa
Baùnh ñaø coù daïng nhö moät ñóa troøn coù chieàu daøy ñoàng ñeàu. Phaàn moayô cuûa baùnh ñaø laép gheùp
vôùi maët bích treân ñuoâi truïc khuyûu baèng buloâng, soá löôïng buloâng thöôøng töø 6 ÷ 8 vaø coù choát ñònh vò
baùnh ñaø hoaëc caùc loã buloâng boá trí khoâng ñoái xöùng ñeå khi laép khoâng laép sai vò trí laøm vieäc (hình 3.30).
Treân baùnh ñaø cuûa caùc ñoäng cô khôûi ñoäng
baèng ñoäng cô ñieän coøn coù laép vaønh raêng ñeå khôûi
ñoäng. Vaønh raêng naøy coá ñònh treân baùnh ñaø baèng
caùch eùp noùng coù ñoä doâi lôùn hoaëc eùp noùng coù ñoä doâi
nhoû keát hôïp vôùi buloâng.
Maët ma saùt cuûa baùnh ñaø laø moät trong nhöõng
maët laøm vieäc cuûa boä ly hôïp laép treân baùnh ñaø. Khi
laøm vieäc maët ma saùt treân baùnh ñaø tieáp xuùc vôùi maët
laøm vieäc cuûa taám ma saùt.
Loaïi baùnh ñaø daïng ñóa coù moment baùnh ñaø
khoâng lôùn laém neân chæ thích hôïp duøng cho ñoäng cô
nhieàu xylanh vaø ñoäng cô toác ñoä cao treân oâtoâ. Ñoái vôùi Hình 3.30. Baùnh ñaø daïng ñóa
caùc loaïi ñoäng cô coù ít xylanh vaø toác ñoä thaáp thöôøng
duøng baùnh ñaø daïng vaønh.
VI.2.2. Baùnh ñaø daïng vaønh
Keát caáu naøy ñaûm baûo baùnh ñaø coù moâmen baùnh ñaø lôùn maø troïng löôïng baùnh ñaø nhoû, khoái löôïng
cuûa vaønh baùnh ñaø chieám khoaûng 80 ÷ 90% khoái löôïng baùnh ñaø. Phaàn vaønh lieân keát vôùi phaàn oå baùnh
ñaø baèng taám moûng hoaëc baèng nan hoa coù tieát dieän hình oâvan hoaëc chöõ thaäp. Loaïi baùnh ñaø naøy thöôøng
laép gheùp vôùi truïc khuyûu baèng maët coân, coù then ñònh vò.
Do baùnh ñaø coù kích thöôùc khaù lôùn (treân 3m) neân ñeå cheá taïo ñöôïc deã daøng, coù khi ngöôøi ta
thöôøng ñuùc baùnh ñaø thaønh hai nöûa roài duøng buloâng laép gheùp laïi vôùi nhau (hình 3.31a).
VI.2.3. Baùnh ñaø daïng chaäu
Veà keát caáu, baùnh ñaø daïng chaäu chæ khaùc baùnh ñaø daïng ñóa ôû choã noù coù theâm phaàn vaønh ñuùc
lieàn vôùi ñóa. Baùnh ñaø cuûa caùc ñoäng cô Diesel maùy keùo thöôøng duøng keát caáu naøy, loaïi baùnh ñaø naøy coù
söùc beàn vaø moâmen baùnh ñaø lôùn vaø do phaàn ñóa coù maët ma saùt raát daày neân tuoåi thoï khaù lôùn (hình
3.31b).
Ngoaøi caùc loaïi treân , ôû caùc loaïi ñoäng cô xe du lòch cao caáp hieän nay duøng boä ly hôïp thuûy löïc,
baùnh ñaø coù keát caáu khaù ñaët bieät (hình 3.32).

57
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

a) b)

Hình 3.31. Baùnh ñaø daïng vaønh (a) vaø baùnh ñaø daïng chaäu (b).

Hình 3.32. Baùnh ñaø cuûa cuûa ñoäng cô duøng boä ly hôïp thuûy löïc.

------------------------

58
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 4

HEÄ THOÁNG PHAÂN PHOÁI KHÍ

I. COÂNG DUÏNG VAØ PHAÂN LOAÏI

I.1. Coâng duïng
Cô caáu phaân phoái khí treân ñoäng cô ñoát trong coù coâng duïng thöïc hieän quaù trình thay ñoåi moâi
chaát: thaûi saïch saûn vaät chaùy ra khoûi xylanh vaø naïp ñaày moâi chaát môùi (khoâng khí hoaëc hoøa khí) vaøo
xylanh giuùp cho ñoäng cô laøm vieäc lieân tuïc.
I.2. Phaân loaïi
Treân ñoäng cô ñoát trong thöôøng duøng caùc loaïi cô caáu phoái khí sau:
- Cô caáu phaân phoái khí kieåu supap: duøng supap ñoùng môû loã naïp vaø loã thaûi.
- Cô caáu phaân phoái khí kieåu van tröôït: ña soá söû duïng treân ñoäng cô hai kyø, piston ñoùng vai
troø nhö moät van tröôït ñieàu khieån ñoùng môû loã naïp vaø loã thaûi.
- Cô caáu phaân phoái khí kieåu phoái hôïp: keát hôïp hai kieåu treân, vöøa coù supap vöøa coù van
tröôït, ñöôïc söû duïng treân caùc ñoäng cô hai kyø queùt thaúng.
Trong caùc loaïi cô caáu phaân phoái khí treân, cô caáu phaân phoái khí kieåu supap ñöôïc duøng roäng raõi
nhaát hieän nay. Cô caáu phaân phoái khí naøy bao goàm caùc chi tieát: caëp baùnh rang daãn ñoäng, truïc cam, con
ñoäi, loø xo supap, supap, oáng daãn höôùng (oáng keàm supap), heä thoáng ñuõa ñaåy,...
II. YEÂU CAÀU
Ñeå ñaûm baûo tính naêng laøm vieäc cuûa ñoäng cô, cô caáu phaân phoái khí phaûi thoaû maõn caùc yeâu caàu:
- Ñoùng môû ñuùng thôøi gian quy ñònh vaø ñaûm baûo ñoä kín khít.
- Ñoä môû ñuû lôùn ñeå doøng khí löu thoâng.
- Laøm vieäc eâm dòu, tuoåi thoï vaø ñoä tin caäy cao.
- Thuaän tieän trong vieäc baûo döôõng, söûa chöõa ñoäng cô vaø giaù thaønh cheá taïo hôïp lyù.
III. CAÙC PHÖÔNG AÙN BOÁ TRÍ SUPAP VAØ DAÃN ÑOÄNG CÔ CAÁU PHOÁI KHÍ
III.1. Phöông aùn boá trí supap vaø daãn ñoäng supap
Caùc ñoäng cô ñoát trong duøng cô caáu phaân phoái khí kieåu supap hieän nay ñeàu boá trí supap theo
hai phöông aùn: boá trí supap ñaët vaø boá trí supap treo.
III.1.1. Boá trí supap ñaët (hình 4.1).
Cô caáu phaân phoái khí supap ñaët thöôøng duøng treân ñoäng cô xaêng coù tyû soá neùn thaáp vaø soá voøng
quay khoâng lôùn laém.
Öu ñieåm
- Giaûm ñöôïc chieàu cao ñoäng cô.
- Keát caáu cuûa naép lylanh ñôn giaûn vaø daãn ñoäng supap cuõng deã daøng.

59
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Nhöôïc ñieåm
- Buoàng chaùy khoâng goïn.
- Dieän tích truyeàn nhieät lôùn neân tính kinh teá cuûa ñoäng cô keùm (tieâu hao nhieân lieäu, giaûm
heä soá naïp,...).

1 – ñeá supap.
2 – supap.
3 – oáng daãn höôùng supap.
4 – loø xo supap.
5 – moùng haõm hình coân.
6 – ñóa chaën loø xo.
7 – buloâng ñieàu chænh.
8 – ñai oác haõm.
9 – con ñoäi.
10 – truïc cam.

Hình 4.1. Cô caáu phaân phoái khí boá trí supap ñaët.
Trong cô caáu phaân phoái khí supap ñaët, supap laép ôû moät beân thaân maùy, phía treân truïc cam vaø
ñöôïc truïc cam daãn ñoäng qua con ñoäi. Supap naïp vaø supap thaûi coù theå boá trí theo nhieàu kieåu khaùc
nhau: xen keû hoaëc boá trí töøng caëp moät.
Coø moå
III.1.2. Boá trí supap treo
Cô caáu phaân phoái khí duøng supap
treo duøng raát phoå bieán treân ñoäng cô
Diesel vaø ña soá caùc ñoäng cô xaêng hieän Ñuõa
nay (hình 4.2). Do keát caáu cuûa loaïi naøy ñaåy
laøm cho buoàng chaùy nhoû goïn, giuùp ñoäng
cô coù theå taêng ñöôïc tyû soá neùn.
Öu ñieåm
- Buoàng chaùy raát goïn.
- Dieän tích beà maët truyeàn
nhieät nhoû neân laøm giaûm toån
thaát nhieät.
Supap Con ñoäi con laên
- Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng, khi
duøng cô caáu naøy coù theå
Truïc cam
taêng tyû soá neùn theâm töø 0,5
÷ 2 so vôùi boá trí supap ñaët. Hình 4.2. Cô caáu phaân phoái khí boá trí supap treo

60
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Ñöôøng naïp vaø ñöôøng thaûi thoâng thoaùng, laøm cho söùc caûn khí ñoäng nhoû vaø taêng ñöôïc heä
soá naïp 5 ÷ 7%.
Nhöôïc ñieåm
- Daãn ñoäng supap phöùc taïp vaø laøm taêng chieàu cao ñoäng cô.
- Laøm cho keát caáu cuûa naép xylanh trôû neân phöùc taïp gaây khoù khaên cho gia coâng cheá taïo.
Cô caáu phaân phoái khí supap treo coù theå boá trí supap theo nhieàu kieåu khaùc nhau. Caùch boá trí
phuï thuoäc vaøo hình daïng buoàng chaùy vaø keát caáu cuûa cô caáu phaân phoái khí. Ñoäng cô coù ñöôøng kính
xylanh nhoû (D < 120 mm) thöôøng duøng 2 supap cho moät xylanh (moät supap naïp vaø moät supap thaûi),
ñoäng cô coù ñöôøng kính lôùn hôn duøng 3 (hai supap naïp vaø moät supap thaûi) hoaëc 4 supap cho moät
xylanh (hai supap naïp vaø hai supap thaûi).
III.1.3. Daãn ñoäng supap
Ñeå daãn ñoäng supap, truïc cam coù theå boá trí treân naép xylanh hoaëc hoäp truïc khuyûu (OHV:
Overhead Valve – supap ñaët treân naép xylanh) ñeå daãn ñoäng tröïc tieáp hay daãn ñoäng giaùn tieáp qua ñoøn
baåy (hình 4.2).
Soá truïc cam ñaët treân naép xylanh coù theå moät (SOHC: Single Overhead Cam) hoaëc hai truïc cam
(DOHC: Double Overhead Cam). (hình 4.3).
Ngoaøi ra truïc cam coøn boá trí ôû thaân maùy, supap ñöôïc daãn ñoäng giaùn tieáp qua con ñoäi, ñuõa
ñaåy,...

SOHC DOHC DOHC

Hình 4.3. Cô caáu phaân phoái khí coù moät hoaëc hai truïc cam treân naép xylanh

III.2. Phöông aùn daãn ñoäng truïc cam

Truïc cam ñöôïc daãn ñoäng tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp töø truïc khuyûu vôùi tyû soá truyeàn 1:2 cho ñoäng
cô 4 kyø vaø tyû soá truyeàn 1:1 cho ñoäng cô 2 kyø. Khi laép gheùp phaûi chuù yù daáu treân baùnh raêng truïc cam vaø
baùnh raêng truïc khuyûu ñeå khoâng laøm sai quy luaät phoái khí.
Nhö treân ñaõ ñeà caäp, truïc cam coù theå boá trí treân thaân maùy hay hoäp truïc khuyûu hoaëc treân naép
maùy. Tuøy theo yeâu caàu veà maët keát caáu vaø khoaûng caùch giöõa truïc cam vôùi truïc khuyûu, coù caùc phöông
aùn daãn ñoäng truïc cam sau:

61
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.2.1. Daãn ñoäng truïc cam baèng baùnh raêng
Khi truïc khuyûu vaø truïc cam gaàn nhau, trong cô caáu phaân Coø
phoái khí coù truïc cam boá trí treân thaân maùy hoaëc ôû hoäp truïc khuyûu moå
thöôøng ñöôïc daãn ñoäng baèng baùnh raêng. Neáu khoaûng caùch hai
truïc nhoû thì thöôøng duøng moät caëp baùnh raêng, khi khoaûng caùch supap
naøy lôùn phaûi duøng theâm moät hoaëc nhieàu baùnh raêng trung gian. Ñuõa
ñaåy
Ñeå giaûm tieáng oàn trong quaù trình truyeàn ñoäng, caëp baùnh
moå
raêng truïc cam vaø truïc khuyûu thöôøng laøm raêng nghieâng.
Öu ñieåm Truïc
- Keát caáu ñôn giaûn. cam

- Caëp baùnh phaân phoái khí thöôøng duøng baùnh raêng

nghieâng neân truyeàn ñoäng eâm vaø beàn.
Truïc
Daáu
Nhöôïc ñieåm khuûyu
ñònh
- Khi khoaûng caùch truïc cam vaø truïc khuyûu lôùn, vò
phöông aùn naøy phaûi duøng theâm caùc baùnh raêng
trung gian. Ñieàu naøy laøm coàng keành vaø phöùc taïp
cho cô caáu.
III.2.2. Daãn ñoäng truïc cam baèng xích
Khi truïc khuyûu vaø truïc cam ñaët xa nhau ta duøng xích ñeå truyeàn ñoäng. Noù coù öu ñieåm laø goïn
nheï vaø duøng cho caùc truïc coù khoaûng caùch lôùn (hình 4.3).
Tuy nhieân xích coù giaù thaønh lôùn hôn so vôùi baùnh raêng. Maët khaùc khi cô caáu laøm vieäc xích gaây
tieáng oàn vaø deã bò rung ñoäng laøm sai leäch pha phaân phoái khí. Ñeå xích luoân luoân ñöôïc caêng, ngöôøi ta
phaûi coù cô caáu caêng xích.
III.2.3. Daãn ñoäng truïc cam baèng truïc

Baùnh raêng
truïc cam
Truïc cam

Truïc daãn
ñoäng Truïc khuyûu

Baùnh raêng
truïc khuyûu

Hình 4.5. Daãn ñoäng truïc cam baèng truïc. Hình 4.6. Daãn ñoäng truïc cam baèng ñai raêng.

62
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi truïc cam ñaët xa truïc khuyûu coù theå duøng truïc trung gian daãn ñoäng truïc cam. Vieäc aên khôùp
giöõa truïc khuyûu, truïc trung gian vaø truïc cam thoâng qua 2 caëp baùnh raêng coân, coù oå bi ñôõ chaën ñeå truïc
trung gian khoâng xeâ dòch theo chieàu truïc (hình 4.5).
III.2.4. Daãn ñoäng truïc cam baèng ñai raêng
Ña soá caùc ñoäng cô hieän nay ñeàu duøng cô caáu phaân phoái khí daãn ñoäng baèng ñai. Öu ñieåm lôùn
nhaát cuûa cô caáu naøy laø truyeàn ñoäng eâm dòu, ñai coù tuoåi thoï khaù lôùn khoâng caàn baûo döôõng vaø giaù thaønh
thaáp hôn xích nhieàu laàn.
Ñeå ñai luoân caêng trong quaù trình laøm vieäc, khoâng tröôït ñai laøm sai quy luaät phoái khí ngöôøi ta
cuõng duøng baùnh caêng ñai (hình 4.6).
IV. KEÁT CAÁU CAÙC CHI TIEÁT CHÍNH TRONG CÔ CAÁU PHAÂN PHOÁI KHÍ
IV.1. Supap
IV.1.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
Trong quaù trình laøm vieäc, supap coù nhieäm vuï ñoùng vaø môû caùc loã naïp vaø loã thaûi theo ñuùng thôøi
ñieåm qui ñònh. Hình thaønh neân quy luaät phoái khí treân ñoäng cô.
Khi thöïc hieän quaù trình ñoùng môû, maët naám supap chòu taûi troïng va ñaäp, löïc khí theå vaø taûi troïng
nhieät ñoä raát lôùn.
- Löïc khí theå taùc duïng leân maët naám coù theå ñaït 10.000 ÷ 30.000N.
- Va ñaäp maïnh vôùi ñeá supap neân raát deã bò bieán daïng.
- Maët naám supap thaûi tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi khí chaùy coù nhieät ñoä cao (1.100 ÷ 1.200oC
ñoái vôùi ñoäng cô xaêng vaø 700 ÷ 900oC ñoái vôùi ñoäng cô Diesel) vaø vaän toác lôùn.
- Bò aên moøn hoaù hoïc (löu huyønh trong nhieân lieäu chaùy taïo thaønh axít aên moøn maët naám).
Do ñieàu kieän laøm vieäc phöùc taïp nhö treân neân vaät lieäu cheá taïo supap thaûi phaûi coù söùc beàn cô
hoïc cao, chòu nhieät toát vaø choáng ñöôïc aên moøn hoaù hoïc. Vaät lieäu thöôøng duøng laø theùp hôïp kim: X9C2,
HX9C2,...Ngoaøi ra ñeå naâng cao tính choáng moøn cuûa maët naám supap, ngöôøi ta coøn duøng hôïp kim cöùng
ñeå maï leân maët laøm vieäc cuûa naám moät lôùp khoaûng 1,5 ÷ 2,5mm.
Ñoái vôùi supap naïp, do ñöôïc laøm maùt bôûi doøng khí naïp ñi vaøo neân thöôøng duøng caùc loaïi vaät lieäu
coù yeâu caàu thaáp hôn nhö theùp hôïp kim croâm hay croâm niken: 4CX, 37XC, 40X, 40X9C2,...
IV.1.2. Phaân loaïi supap
Neáu duøng tieâu chuaån phaân loaïi theo kieåu boá trí, supap coù caùc loaïi sau:
- Kieåu supap ñaët
- Kieåu supap treo, coù caùc loaïi: OHC, SOHC, DOHC ñaõ ñöôïc giôùi thieäu ôû phaàn treân.
- Kieåu supap hoãn hôïp : supap vöøa treo vaø vöøa ñaët.
Giôùi thieäu heä thoáng ñieàu khieån supap treân caùc xe hieân nay
1) Heä thoáng ñieàu khieån phaân phoái khí thoâng minh VVT-i.
Heä thoáng ñieàu khieån supap treân xe Toyota Corolla Altis: kieåu cô caáu phaân phoái phoái khí
DOHC, daãn ñoäng baèng xích, khoâng coù ñeäm chænh supap, boä caêng xích hoaït ñoäng baèng loø xo vaø aùp
suaát daàu boâi trôn ñöôïc giôùi thieäu treân (hình 4.7) vaø (hình 4.8).

63
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Heä thoáng ñieàu khieån phaân phoái khí thoâng minh VVT-i (VVT-i – Variable Valve Timing with
intelligence): thay ñoåi goùc phoái khí cuûa truïc cam naïp moät caùch toái öu theo caùc cheá ñoä hoaït ñoäng cuûa
ñoäng cô nhaèm naâng cao coâng suaát, tính kinh teá nhieân lieäu vaø giaûm toái thieåu löôïng khí xaû gaây oâ nhieãm.

Boä caêng
Giaûm chaán
xích cam
xích cam Con ñoäi supap
Loø xo Caàn ñaåy

Guoác tyø
xích cam Voøi phun
daàu
Loø xo haõm Vaáu haõm
Hình 4.7. Heä thoáng ñieàu khieån supap treân xe Toyota Corolla Altis

Van ñieàu khieån Caûm bieán VVT Caûm bieán löu

phoái khí löôïng khoâng khí
ECU
Caûm bieán
nhieät ñoä nöôùc Caûm bieán vò
trí böôùm ga

Boä ñieàu khieån

phoái khí

Bôm nhôùt
Caûm bieán vò
trí truïc khuyûu

Hình 4.8. Heä thoáng ñieàu khieån phaân phoái khí VVT-i

2) VTEC – Variable Valve Timing and Lift Electronic Control

Heä thoáng VTEC laø heä thoáng ñieàu khieån söï thay ñoåi thôøi gian vaø ñoä ñoùng môû supap baèng ñieän
töû ñeå phuø hôïp vôùi töøng cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô. Ñaây laø kieåu ñoäng cô ñaàu tieân treân theá giôùi ñöôïc
keát hôïp giöõa heä thoáng phaân phoái khí cuûa ñoäng cô ñang söû duïng hieän nay vaø ñoäng cô toác ñoä cao nhö xe
ñua, thoâng qua vieäc söû duïng moät cô caáu cam ñaëc bieät goàm coù: cam toác ñoä cao vaø cam toác ñoä thaáp. Vôùi
söï trang bò cô caáu cam ñaëc bieät naøy, ñoäng cô seõ taïo ra moät phaïm vi coâng suaát roäng ôû toác ñoä thaáp vaø
trung bình ñeå phuø hôïp cho vieäc vaän haønh trong thaønh phoá, ñoàng thôøi ñoäng cô cuõng phaùt ra coâng suaát
toái ña khi vaän haønh ôû ñöôøng cao toác. Heä thoáng VTEC laø moät trong nhöõng keát quaû cuûa söï noã löïc saùng
taïo cuûùa caùc nhaø cheá taïo oâtoâ noùi chung vaø cuûa HONDA noùi rieâng.
Ñaëc ñieåm cuûa VTEC
- Vaän haønh vaø söû duïng nhö moät ñoäng cô thöôøng.
- Coâng suaát cao phuø hôïp vôùi töøng cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
- Gia toác nhanh töø toác ñoä thaáp ñeán toác ñoä cao.

64
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Vaän haønh eâm dòu trong thaønh phoá nhôø vaøo söï hoaït ñoäng cuûa cam toác ñoä thaáp.
- Hieäu suaát öu vieät ôû toác ñoä cao ñoàng thôøi vôùi vieäc tieát kieäm nhieân lieäu.
- Ñaùp öùng nhanh khoâng söû duïng taêng aùp nhôø vaøo khaû naêng töï huùt cuûa noù.
Phaân loaïi ñoäng cô HONDA VTEC
DOHC VTEC: laø kieåu ñoäng cô coù ñaëc ñieåm noåi baät laø ñieàu khieån söï thay ñoåi ñoä môû vaø thôøi
gian phaân phoái khí cuûa caû supap naïp vaø supap thaûi phuø hôïp vôùi töøng cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Ñaây laø loaïi ñoäng cô coù hieäu suaát cao vôùi khaû naêng tieát kieäm nhieân lieäu. Tính öu vieät cuûa loaïi naøy phuø
hôïp cho caùc loaïi xe du lòch vaø theå thao (hình 4.9).
Ñoäng cô trang bò heä thoáng DOHC VTEC ñöôïc boá trí 4 supap cho moãi xylanh bao goàm:2 supap
naïp vaø 2 supap thaûi. Moãi moät caëp supap ngoaøi 2 vaáu cam vaø 2 coø moå nhö ñoäng cô thöôøng, noù coøn
ñöôïc trang bò theâm moät coø moå thöù 3 (coø moå giöõa) vaø moät vaáu cam thöù ba (vaáu cam trung taâm). Hai
vaáu cam beân ngoaøi ñieàu khieån söï hoaït ñoäng ôû toác ñoä thaáp, coøn vaáu cam trung taâm ñieàu khieån söï phaân
phoái khí ôû toác ñoä cao. Ñeå coù theå chuyeån ñoåi söï phaân phoái khí naøy, ngöôøi ta boá trí 2 piston thuûy löïc
naèm beân trong coø moå thöù nhaát vaø coø moå giöõa vôùi nhieäm vuï laø keát noái caùc coø moå thaønh moät khoái duy
nhaát hay taùch chuùng ra rieâng reõ vôùi nhau döôùi söï ñieàu khieån cuûa aùp löïc daàu. Ngoaøi ra, phía döôùi coø
moå giöõa coøn ñöôïc trang bò theâm moät loø xo phuï vôùi chöùc naêng giöõ cho coø moå giöõa luoân luoân tieáp xuùc
vôùi vaáu cam trung gian ôû toác ñoä thaáp ñoàng thôøi taêng söï eâm dòu ôû toác ñoä cao.
Khi hoaït ñoäng ôû toác ñoä thaáp, hai vaáu cam beân ngoaøi taùc duïng tröïc tieáp leân hai coø moå. Nhöõng
vaáu cam toác ñoä thaáp naøy toái öu hoùa cho hoaït ñoäng eâm dòu vaø tieát kieäm nhieân lieäu cho ñoäng cô. Vaáu
cam toác ñoä cao luùc naøy tieáp xuùc vôùi coø moå giöõa nhöng coø moå naøy khoâng noái vôùi chi tieát naøo do ñoù
khoâng xaûy ra quaù trình truyeàn coâng suaát (hình 4.10).

Coø moå giöõa

Vaáu cam toác
thaáthaá
ñoä p p
Coø moå
Vaáu cam toác
thaá
ñoä pcao

Truïc cam

Caû hai supap ñeàu ñoùng

Taïi caùc soá voøng quay cao, aùp suaát daàu ñaåy moät choát kim loaïi xuyeân qua hai coø moå vaø coø moå
trung taâm, luùc naøy caû 3 coø moå ñöôïc lieân keát thaønh moät khoái (hình 4.11). Töø vaáu cam toác ñoä cao ñaåy
xa hôn so vôùi vaáu cam toác ñoä thaáp, hai coø moå baây giôø hoaït ñoäng theo bieân daïng cuûa vaáu cam toác ñoä
cao. Bieân daïng cuûa vaáu cam toác ñoä cao ñöôïc thieát keá sao cho coù theå môû caùc supap roäng hôn, vaø thôøi
gian môû laâu hôn, do ñoù cho nhieàu hoãn hôïp khoâng khí vaø nhieân lieäu ñi vaøo beân trong xylanh hôn.
Chuù yù laø coù hai truïc cam, moät ñieàu khieån caùc supap huùt vaø moät ñieàu khieån caùc supap xaû. Moãi
moät caëp supap coù 3 vaáu cam: 2 vaáu cam toác ñoä thaáp beân ngoaøi vaø moät vaáu cam toác ñoä cao ôû giöõa.

65
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Coø moã giöõa

Vaáu cam toác ñoä
Vôùi söï caûi tieán vieäc naïp vaø
thaáthaá
ñoä p p
thaûi cho pheùp ñoäng cô duy trì moâmen
xoaén cuûa ñoäng cô khi soá voøng quay Coø moã
Vaáu cam toác ñoä
taêng, keát quaû laø coâng suaát ñaàu ra cao
thaá
ñoä pcao
hôn. DOHC ñöôïc söû duïng treân caùc
xe: 160HP Civic Si, 170HP Integra
Truïc cam
GS-R, 195HP Integra Type-R,...

Hình 4.10. VTEC hoaït ñoäng ôû toác ñoä thaáp.

Cam khoâng ñoäi Cam ñoäi

Choát noái
Coø moã giöõa di chuyeån
Vaáu cam toác
ñoä thaáp
Coø moã AÙp suaát daàu
Vaáu cam toác
ñoä cao
Choát noái supap môû
Truïc cam
supap ñoùng
Hình 4.11. VTEC hoaït ñoäng ôû toác ñoä cao.

SOHC VTEC: Sau nhöõng thaønh coâng cuûa caùc ñoäng

cô DOHC VTEC, haõng HONDA ñaõ coù theâm söï töï tin vôùi
vieäc söû duïng coâng ngheä VTEC. Noù ñaõ chöùng toû ñöôïc söï
tin caäy vaø tính kinh teá so vôùi vieäc taêng dung tích hoaëc söû
duïng taêng aùp. HONDA quyeát ñònh aùp duïng coâng ngheä
VTEC roäng hôn vôùi vieäc giôùi thieäu heä thoáng SOHC
VTEC. Cuõng gioáng nhö caùc chöùc naêng cuûa DOHC, SOHC
VTEC vieäc taêng hoãn hôïp khoâng khí vaø nhieân lieäu ôû toác ñoä
cao trong khi vaãn giöõ ñöôïc tính eâm dòu vaø kinh teá ôû toác ñoä
thaáp. Nhöng thieát keá cuûa noù ñôn giaûn vôùi hieäu quaû khieâm
toán vaø ñaëc bieät laø coâng suaát ñaàu ra khoâng cao baèng ñoäng
cô DOHC VTEC (hình 4.12).
Trong ñoäng cô SOHC, boá trí moät truïc cam cho töøng
daõy xylanh. Vì vaäy caû caùc vaáu cam huùt vaø cam xaû ñeàu
ñöôïc boá trí gioáng nhau treân truïc cam. Ba vaáu cam ôû giöõa
laø vaáu cam huùt, hai vaáu cam toác ñoä thaáp tieáp xuùc vôùi hai Hình 4.12. SOHC VTEC.
coø moå, noù xoay vaø môû caùc supap huùt. Vaáu cam toác ñoä tieáp
xuùc vôùi moät coø moå trung taâm. Coù söï gioáng nhau giöõa caùc vaáu cam cuûa caùc supap huùt cuûa hai heä thoáng
SOHC VTEC vaø DOHC VTEC. Tính naêng cô baûn ñeå tieán tôùi kyõ thuaät cao ôû kieåu ñoäng cô laø chæ ñieàu
khieån söï thay ñoåi traïng thaùi cuûa caëp supap huùt coøn caëp supap thaûi laøm vieäc bình thöôøng ôû taát caû caùc

66
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
toác ñoä. Hoaït ñoäng cuûa caùc supap huùt trong heä thoáng naøy töông töï nhö trong heä thoáng DOHC VTEC.
SOHC VTEC ñöôïc trang bò treân caùc loaïi xe: Civic EX, Accord LX/EX/V6, Odyssey LX/EX, ...

Coø moã supap xaû

Coø moã supap naïp
Vaáu cam toác
ñoä thaáp
Coø moã giöõa
Vaáu cam toác
ñoä cao

Truïc cam
Hình 4.13. Boá trí vaáu cam treân heä thoáng SOHC VTEC.

VTEC-E: Tính öu vieät ôû ñoäng cô naøy laø coâng suaát ñoäng cô cao ñoàng vôùi vieäc tieát kieäm nhieân
lieäu. Cô caáu phaân phoái khí cuûa ñoäng cô naøy gaàn gioáng nhö kieåu phaân phoái khí cuûa ñoäng cô 4 supap
thoâng thöôøng, nhöng noù ñöôïc caûi tieán ñeå phaân phoái khí toát hôn. ÔÛ toác ñoä thaáp, löôïng hoøa khí naïp vaøo
trong xylanh ñöôïc tieát kieäm do chæ môû moät trong hai supap huùt. Kieåu ñoäng cô VTEC-E ñöôïc keát
hôïp töø 2 loaïi ñoäng cô SOHC VTEC vaø DOHC VTEC ñeå taïo thaønh loaïi ñoäng cô mang öu vieät cuûa 2
ñoäng cô naøy.
Caùc cheá ñoä laøm vieäc cuûa cô caáu VTEC ñöôïc theå hieän treân (hình 4.14).

Coø moã Coø moã

Coø moã
AÙp suaát
AÙp suaát
daàu
daàu

Bieân daïng Bieân daïng

cam toác cam toác
ñoä thaáp ñoä cao

Hoaït ñoäng Hoaït ñoäng cuûa Hoaït ñoäng

cuûa supap naïp supap naïp cuûa supap naïp
Cheá ñoä toác ñoä thaáp Cheá ñoä toác ñoä trung Cheá ñoä toác ñoä cao
bình
Hình 4.14. Caùc cheá ñoä hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô VTEC.

IV.1.3. Keát caáu supap naïp, supap thaûi vaø khe hôû nhieät cuûa cô caáu phaân phoái khí
Veà keát caáu, supap ñöôïc chia ra 3 phaàn : naám supap (ñaàu), thaân supap vaø ñuoâi supap.
1) Naám supap (ñaàu supap)
Maët naám supap tieáp xuùc vôùi ñeá supap, ñaây laø beà maët laøm vieäc quan troïng nhaát cuûa supap coù
daïng maët coân vôùi coù goùc α = 15 ÷ 450 (ña soá supap ñeàu duøng goùc α = 450). Neáu goùc α caøng nhoû thì

67
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
tieát dieän löu thoâng caøng lôùn, tuy nhieân khi α nhoû thì phaàn naám caøng moûng vaø ñoä cöùng vöõng caøng
keùm.
Goùc cuûa maët coân treân naám thöôøng laøm nhoû hôn goùc cuûa maët coân treân ñeá supap khoaûng 0,5 ÷ 10
ñeå ñaûm baûo kín khít, cho duø maët naám coù bò bieán daïng nhoû. Keát caáu cuûa naám supap thöôøng coù ba loaïi:
- Naám baèng: cheá taïo ñôn giaûn, coù theå duøng cho caû supap naïp vaø supap thaûi. Ña soá caùc
ñoäng cô hieän nay ñeàu duøng loaïi naøy (hình 4.15).
- Naám loõm: keát caáu naøy caûi thieän tình traïng löu thoâng cuûa doøng khí naïp vaøo xylanh vaø
taêng ñoä cöùng vöõng cho phaàn naám. Tuy nhieân, maët chòu nhieät cuûa supap lôùn neân deã bò
quaù taûi nhieät vaø cheá taïo khoù khaên (hình 4.16a).
- Naám loài: tuy keát caáu naám loài coù caûi thieän tình traïng löu ñoäng cuûa doøng khí nhöng naám
loài khoù cheá taïo vaø maët chòu nhieät lôùn (4.16b).

Ñuoâi supap
Loø xo supap

OÁng daãn Phoát supap

höôùng supap

Thaân supap

Naám supap

a) b)
Hình 4.16. Supap ñænh loõm (a)
Hình 4.15. Keát caáu supap. vaø ñænh loài (b).

Trong moät soá ñoäng cô cöôøng hoaù coâng suaát supap thaûi thöôøng laøm roãng, beân trong chöa Na (50
÷ 60% theå tích). Taùc duïng laø ñeå truyeàn nhieät toát, traùnh cho supap thaûi bò quaù nhieät vì Na noùng chaûy ôû
970C neân khi thaønh theå loûng, ñieàu kieän truyeàn nhieät seõ nhanh vaø supap ñöôïc giaûi nhieät toát hôn.
2) Thaân supap
Thaân supap coù taùc duïng daãn höôùng vaø taûn nhieät, vì vaäy ñeå phaùt huy vai troø naøy phaàn thaân
thöôøng coù xu höôùng laøm taêng ñöôøng kính. Tuy nhieân phaàn thaân cuõng khoâng ñöôïc laøm quaù lôùn vì
supap coù yeâu caàu phaûi goïn nheï vaø doøng khí löu thoâng deã daøng.
- Khi supap ñöôïc daãn ñoäng baèng con ñoäi, heä thoáng ñoøn baåy thöôøng laø löïc ñieàu khieån theo
phöông truïc supap do ñoù khoâng coù löïc nghieâng hoaëc löïc nghieâng nhoû thì thaân supap coù
ñöôøng kính: d =(0,16 ÷ 0,25).dn vôùi dn – ñöôøng kính cuûa naám supap.
- Khi truïc cam tröïc tieáp daãn ñoäng supap, löïc nghieâng xuaát hieän ôû thaân supap lôùn nhaát
neân coù theå taêng cöôøng ñöôøng kính thaân supap: d =(0,3 ÷ 0,4) dn
- Chieàu daøi thaân supap: lt =(2,5 ÷ 3,5) dn

68
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñeå supap khoâng keït trong oáng daãn höôùng luùc noùng
ngöôøi ta thöôøng thu nhoû ñöôøng kính thaân supap phaàn ñaàu naám
hoaëc khoeùt roäng loã oáng daãn höôùng moät ít ôû phaàn ñaàu naám. Ñuoâi supap
3) Ñuoâi supap
Moùng haõm
Ñuoâi supap thöôøng coù hình daïng ñaëc bieät ñeå laép gheùp
vôùi ñóa loø xo. Ñóa
Khi daãn ñoäng supap baèng cô caáu con ñoäi vaø ñuõa ñaåy, chaën
ñóa loø xo laép vôùi supap baèng hai moùng haõm hình coân laép vaøo treân
loø xo
phaàn ñuoâi supap. Maët coân phía ngoaøi cuûa moùng haõm aên khôùp
vôùi maët coân cuûa loã ñóa loø xo (goùc coân 10 ÷ 15o). Caùc raõnh
haõm treân ñuoâi supap coù theå laø raõnh hình truï, hình coân, moät
raõnh hoaëc nhieàu raõnh (hình 4.17). Hình 4.17. Ñuoâi supap vaø moùng
haõm hình coân.
Kieåu laép gheùp duøng moùng haõm ñöôïc duøng raát roäng raõi
hieän nay. Tuy gia coâng moùng haõm coù khoù khaên nhöng coù öu ñieåm lôùn laø khoâng gaây öùng suaát taäp trung
treân ñuoâi supap.
Ñeå taêng tuoåi thoï cuûa supap vaø ñaûm baûo supap laøm vieäc toát coù theå thieát keá cô caáu xoay supap
quanh ñöôøng taâm cuûa noù. Supap vöøa chuyeån ñoäng tònh tieán vöøa xoay troøn quanh taâm, laøm cho thaân
supap laâu moøn vaø naám supap tieáp xuùc toát vôùi ñeá. Toác ñoä quay thöôøng nhoû, vaøi chuïc laàn ñoùng môû,
supap môùi quay ñöôïc moät voøng.
Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa cô caáu xoay supap (hình 4.18)
Khi supap ñoùng (hình b), löïc cuûa loø xo (5) khoâng quaù lôùn, meùp ngoaøi cuûa loø xo ñóa (8) cong leân
vaø meùp trong töïa leân vai cuûa thaân (1).
Khi supap môû (hình c), löïc cuûa loø xo (5) taêng leân, loø xo ñóa (8) thaúng ra vaø naèm töïa leân caùc
vieân bi (2), löïc cuûa loø xo (8) truyeàn tôùi vieân bi (2), caùc vieân bi naøy trong khi laên theo raõnh voøng cung
cuûa thaân seõ laøm quay loø xo vaø voøng töïa, do ñoù laøm quay loø xo supap vaø thaân supap.
Khi supap ñoùng, löïc cuûa loø xo supap giaûm ñi, loø xo ñóa (8) cong leân vaø töïa vaøo vai cuûa thaân,
giaûi phoùng caùc vieân bi (2). Döôùi taùc duïng cuûa loø xo trôû veà (9), caùc vieân bi trôû veà vò trí ban ñaàu.

a) Supap thaûi ;
b) Supap ñoùng ;
c) Supap môû;
d) Caùc chi tieát cuûa cô caáu.
1 – thaân cuûa cô caáu xoay;
2 – vieân bi; 3 – voøng töïa;
4 – voøng khoaù; 5 – loø xo supap;
6 – voøng chaën loø xo;
7 – moùng haõm; 8 – loø xo ñóa;
9 – loø xo hoài;
10 – oáng keàm supap;
11 – natri kim loaïi.
Hình 4.18. Cô caáu xoay supap thaûi.

69
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
4) Khe hôû nhieät cuûa cô caáu phaân phoái khí Vít ñieàu chænh
Coø moå
Giöõa ñuoâi supap vaø con ñoäi hay ñoøn b y, Khe hôû nhieät
muùi cam bao giôø cuõng coù khe hôû nhaát ñònh ñeå
traùnh vieäc supap noùng giaõn nôû. Khe hôû naøy ôû
supap naïp vaø supap thaûi thöôøng khaùc nhau (khe Supap
hôû supap thaûi lôùn hôn khe hôû supap naïp). Hình Ñuõa Naép xylanh
4.19. ñaåy
Ñoäng cô GAZ – 51A, GAZ – 63, GAZ –
69 ôû traïng thaùi nguoäi. Con ñoäi
supap Thaân maùy
- Khe hôû supap naïp laø 0,23 mm.
- Khe hôû supap thaûi laø 0,28 mm.
Ñoäng cô GAZ – 53A ôû traïng thaùi nguoäi.
- Khe hôû supap naïp laø 0,25 mm.
- Khe hôû supap thaûi laø 0,30 mm. Truïc cam
Hình 4.19. Khe hôû nhieät cuûa cô caáu phoái khí.

IV.2. Ñeá supap, loø xo supap vaø oáng daãn höôùng supap
IV.2.1. Coâng duïng, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
- Ñeá supap
Trong cô caáu phaân phoái khí, ñeá supap ñöôïc laép vaøo thaân maùy (cô caáu phaân phoái khí duøng
supap ñaët) hoaëc laép vaøo naép xylanh (cô caáu phaân phoái khí duøng supap treo) ñeå giaûm maøi moøn cho
thaân maùy vaø naép xylanh khi chòu va ñaäp cuûa supap.
Ñeá supap ñöôïc cheá taïo baèng hôïp kim choáng maøi moøn cao, ñöôïc eùp chaët vaøo naép maùy hoaëc
thaân maùy. Khi laøm vieäc ñeá supap chòu va ñaäp vôùi naám supap vaø nhieät ñoä cao trong buoàng chaùy.
- Loø xo supap
Loø xo supap duøng ñeå ñoùng kín supap treân ñeá supap, khoâng coù hieän töôïng va ñaäp treân maët cam
vaø ñoàng thôøi baûo ñaûm supap chuyeån ñoäng theo ñuùng quy luaät cuûa cô caáu phoái khí.
Loø xo supap laøm vieäc trong ñieàu kieän taûi troïng thay ñoåi raát ñoät ngoät. Vaät vieäu cheá taïo thöôøng
laø theùp C65 coù ñöôøng kính 3 ÷ 5 mm.
- OÁng daãn höôùng supap
OÁng daãn höôùng supap ñöôïc cheá taïo baèng gang hôïp kim hoaëc baèng hôïp kim ñoàng nhoâm.
OÁng daãn höôùng supap laø moät chi tieát rôøi ñöôïc laép vaøo thaân maùy hoaëc naép xylanh theo cheá ñoä
laép loûng. Chöùc naêng cuûa oáng daãn höôùng supap laø ñeå daãn höôùng cho supap chuyeån ñoäng theo moät quy
luaät nhaát ñònh, thuaän tieän trong quaù trình söûa chöõa vaø traùnh hao moøn cho thaân maùy hoaëc naép xylanh.
IV.2.2. Keát caáu
- Ñeá supap
Keát caáu cuûa ñeá supap ñôn giaûn, thöôøng chæ laø voøng troøn hình truï, treân coù vaùt maët coân ñeå tieáp
xuùc vôùi maët coân cuûa naám supap. Moät vaøi loaïi ñeá supap ñöôïc giôùi thieäu treân (hình 4.20).

70
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

a) b)
ren Khe hôû < 0,04 mm

M56X1,5 d)
c)

e) g)
Hình 4.20. Caùc loaïi ñeá supap.
a) Maët ngoaøi ñeá supap coù daïng maët truï.
b) Maët ngoaøi coù ñoä coân nhoû.
c) Ñeá supap laép gheùp baèng ren.
d) Ñeá supap laép gheùp coù khe hôû nhoû ôû maët ñaùy.
e) vaø g) raát ít duøng.

- Loø xo supap
Loø xo duøng nhieàu nhaát laø loaïi loø xo xoaén oác hình truï, hai voøng ôû hai ñaàu cuûa loø xo quaán sít
nhau vaø ñöôïc maøi phaúng ñeå laép gheùp. Soá voøng coâng taùc cuûa loø xo (khoâng tính hai voøng ñaàu) töø 4 ÷ 10,
neáu soá voøng caøng nhoû thì loø xo chòu öùng suaát caøng lôùn coøn soá voøng caøng lôùn thì ñoä cöùng loø xo giaûm vaø
deã xaûy ra dao ñoäng coäng höôûng laøm cho loø xo bò gaãy vaø gaây va ñaäp trong cô caáu (hình 4.21).
Caùc ñoäng cô hieän nay thöôøng duøng loø xo hình truï coù böôùc xoaén thay ñoåi hoaëc loø xo hình coân.
Caùc böôùc xoaén ôû giöõa thöôøng lôùn hôn böôùc xoaén ôû hai ñaàu hoaëc böôùc xoaén nhoû daàn veà phía maët töïa
coá ñònh cuûa loø xo. Trong moät soá ñoäng cô coù toác ñoä cao, coøn duøng hai ñeán ba loø xo loàng vaøo nhau vôùi
chieàu xoaén khaùc nhau ñeå giaûm öùng suaát xoaén treân moãi loø xo, traùnh hieän töôïng coäng höôûng vaø cô caáu
vaãn laøm vieäc ñöôïc trong thôøi gian ngaén khi coù moät loø xo bò gaãy (supap khoâng tuït vaøo xylanh).

Hình 4.22. Caùc loaïi oáng daãn höôùng supap.

Hình 4.21. Loø xo supap.

71
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- OÁng daãn höôùng supap
OÁng daãn höôùng supap coù daïng truï, ñöôïc ñoùng eùp vaøo thaân maùy hoaëc naép xylanh ñeán moät
khoaûng caùch nhaát ñònh. Loaïi coù vai cuõng hay duøng vaø ñöôïc ñoùng luùt xuoáng ñeán saùt vai, do coù maët vai
tuy deã laép nhöng tính coâng ngheä keùm. Ngoaøi hai loaïi treân ñoâi khi coøn duøng loaïi oáng daãn höôùng maët
ngoaøi coù ñoä coân nhoû ñoùng eùp vaøo loã coân treân thaân maùy hoaëc naép xylanh (hình 4.22).
Chieàu daøy cuûa oáng daãn höôùng thöôøng vaøo khoaûng 2,5 ÷ 4mm; chieàu daøi cuûa oáng daãn höôùng
phuï thuoäc vaøo ñöôøng kính vaø chieàu daøi cuûa thaân supap, thöôøng coù trò soá vaøo khoaûng (1,75 ÷ 2,5)dn vôùi
– dn laø ñöôøng kính naám supap.
Caàn phaûi chuù yù raèng oáng daãn höôùng bao giôø cuõng cheá taïo döôùi hình thöùc baùn thaønh phaåm, oáng
chæ ñöôïc gia coâng chính xaùc ñöôøng kính ngoaøi. Sau khi eùp oáng daãn höôùng vaøo naép xylanh hay thaân
maùy, ta phaûi duøng dao doa ñeå doa loã cuûa oáng daãn höôùng ñeán ñuùng kích thöôùc quy ñònh.
IV.3. Truïc cam, con ñoäi, coø moå vaø ñuõa ñaåy
IV.3.1. Vai troø, ñieàu kieän laøm vieäc vaø vaät lieäu cheá taïo
- Truïc cam
Truïc cam duøng ñeå ñoùng môû supap theo moät quy luaät nhaát ñònh. Truïc cam bao goàm caùc phaàn:
cam naïp, cam thaûi vaø caùc oå truïc. Ngoaøi caùc cam daãn ñoäng supap treân moät soá ñoäng cô, truïc cam coøn coù
caùc cam daãn ñoäng bôm daàu boâi trôn, bôm cao aùp, boä chia ñieän,...
Trong quaù trình laøm vieäc, caùc beà maët cuûa truïc cam chòu ma saùt vaø maøi moøn raát lôùn neân caùc beà
maët naøy ñeàu ñöôïc thaám than vaø toâi cöùng.
Truïc cam ñöôïc cheá taïo baèng theùp hôïp kim coù thaønh phaàn cacbon thaáp nhö: 15X, 15MH,... hoaëc
theùp coù thaønh phaàn cacbon trung bình nhö theùp 40 hay 45.
- Con ñoäi
Con ñoäi laø moät chi tieát maùy truyeàn löïc trung gian ñoàng thôøi chòu löïc nghieâng do cam gaây ra
trong quaù trình daãn ñoäng supap, laøm cho supap hoaøn toaøn khoâng chòu löïc nghieâng.
Caùc loaïi con ñoäi thöôøng laøm baèng theùp coù thaønh phaàn cacbon thaáp hay trung bình hoaëc theùp
hôïp kim 15X, 20X,... Maët laøm vieäc ñöôïc thaám than vaø toâi ñaït ñoä cöùng cao. Hieän nay con ñoäi treân moät
soá ñoäng cô coøn ñöôïc laøm baèng gang.
- Coø moå
Coø moå laø chi tieát truyeàn löïc trung gian töø cam tôùi supap, moät ñaàu tieáp xuùc vôùi ñuõa ñaåy vaø moät
ñaàu tieáp xuùc vôùi ñuoâi supap. Khi cam naâng con ñoäi, ñuõa ñaåy naâng moät ñaàu ñoøn baåy ñi leân coøn ñaàu kia
neùn loø xo xuoáng ñeå môû supap.
Ñoøn baåy thöôøng ñöôïc daäp baèng theùp cacbon coù thaønh phaàn cabon trung bình nhö 30, 35, hoaëc
45. Trong moät vaøi ñoäng cô xaêng côõ nhoû, ñoøn baåy coøn ñöôïc daäp baèng theùp taám.
- Ñuõa ñaåy
Ñuõa ñaåy duøng trong cô caáu phaân phoái khí kieåu supap treo coù daïng thanh theùp nhoû, daøi, ñaëc
hoaëc roãng duøng ñeå truyeàn löïc töø con ñoäi ñeán ñoøn baåy.
Ñuõa ñaåy thöôøng laøm baèng theùp coù thaønh phaàn cacbon trung bình.

72
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.3.2. Keát caáu
- Truïc cam
Keát caáu cuûa truïc cam goàm coù caùc phaàn nhö (hình 4.23).
Trong ñoäng cô oâ toâ caùc cam ñöôïc laøm lieàn vôùi truïc, hình daïng vaø vò trí ñaët cam quyeát ñònh thöù
töï laøm vieäc vaø goùc ñoä phoái khí cuõng nhö soá kyø treân ñoäng cô. Treân ñoäng cô boán kyø, cam naïp vaø cam
thaûi coù theå boá trí treân cuøng moät truïc hoaëc hai truïc trong ñoù moät truïc cam naïp vaø moät truïc cam thaûi.
Trong ñoäng cô tónh taïi vaø taøu thuûy cam naïp vaø cam thaûi thöôøng laøm rôøi roài laép leân truïc baèng
then hoaëc baèng ñai oác.
Ñeå daãn ñoäng eâm dòu, daïng raêng treân baùnh raêng truïc cam thöôøng laø kieåu raêng nghieâng.
Ñeå truïc cam khoâng di chuyeån theo chieàu doïc truïc laøm aûnh höôûng ñeán pha phoái khí, ngöôøi ta
phaûi duøng oå chaén doïc truïc.
Baùnh
Coå truïc cam raêng keùp
Truïc cam naïp

Truïc cam thaûi

Cam

Hình 4.23. Keát caáu cuûa truïc cam.

- Con ñoäi
Keát caáu cuûa con ñoäi goàm hai phaàn: phaàn daãn höôùng vaø phaàn tieáp xuùc vôùi maët cam phoái khí.
Thaân con ñoäi ñeàu coù daïng hình truï coøn phaàn maët tieáp xuùc coù nhieàu daïng khaùc nhau. Coù ba loaïi
con ñoäi sau:
1) Con ñoäi hình naám vaø hình truï (hình 4.24)
Ñaây laø loaïi coù caáu taïo ñôn giaûn vaø ñöôïc söû duïng nhieàu nhaát. Con ñoäi hình naám ñöôïc duøng
nhieàu trong cô caáu phaân phoái khí supap ñaët. Gaàn ñaây, con ñoäi hình naám thöôøng ñöôïc laøm roãng. Phaàn
tieáp xuùc vôùi ñaàu ñuõa ñaåy thöôøng coù baùn kính lôùn hôn baùn kính ñaàu ñuõa ñaåy khoaûng 0,2 ÷ 0,3 mm.
Ñeå thaân con ñoäi vaø maët naám moøn ñeàu, ta thöôøng laép con ñoäi leäch vôùi maët cam moät khoaûng e =
1 ÷ 3 mm. Nhö theá trong quaù trình laøm vieäc con ñoäi vöøa chuyeån ñoäng tònh tieán vöøa chuyeån ñoäng quay
troøn chung quanh ñöôøng taâm cuûa noù.
2) Con ñoäi con laên
Do con ñoäi tieáp xuùc vôùi maët cam baèng con laên neân ma saùt giöõa con ñoäi vôùi cam laø ma saùt laên.
Chính vì vaäy con ñoäi naøy coù öu ñieåm laø ma saùt nhoû khi truyeàn ñoäng, nhöng nhöôïc ñieåm laø keát caáu
phöùc taïp (hình 4.25a).
3) Con ñoäi thuûy löïc
Trong hai kieåu con ñoäi treân bao giôø cuõng tính ñeán söï giaõn nôû cuûa cô caáu phaân phoái khí do chòu
nhieät ñoä cao khi laøm vieäc neân ngöôøi ta phaûi ñeå khe hôû trong khaâu daãn ñoäng cô caáu supap.

73
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Cuõng chính do coù khe hôû naøy maø trong cô caáu truyeàn löïc töø cam, con ñoäi ñeán supap coù söï va
ñaäp. Ñeå khaéc phuïc hieän töôïng naøy ngöôøi ta duøng con ñoäi thuûy löïc, trong cô caáu phaân phoái khí duøng
con ñoäi thuûy löïc khoâng toàn taïi khe hôû nhieät do ñoù khaéc phuïc ñöôïc tieáng goõ (hình 4.25b).

Loø xo
Xylanh
Piston

a) b) Loã thoaùt daàu

Van bi
Raõnh
Thaân van daàu
Thaân con ñoäi

c) d) e) f)

Hình 4.24. Con ñoäi hình naám a) vaø a) b)

caùc loaïi con ñoäi hình truï c), d), e), f). Hình 4.25. Con ñoäi con laên a) vaø con ñoäi thuûy löïc b).

Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa con ñoäi thuûy löïc

Khi cam khoâng ñoäi: caùc supap ñoùng, döôùi taùc duïng cuûa löïc loø xo laøm cho piston cuûa con ñoäi ñi
leân, ñoàng thôøi aùp löïc töø bôm daàu seõ ñaåy daàu boâi trôn vaøo xylanh, qua piston, ñaåy van moät chieàu môû.
Löôïng daàu naøy qua van moät chieàu ñieàn ñaày vaøo khoang döôùi cuûa piston, döôùi taùc duïng cuûa aùp suaát
nhôùt vaø löïc loø xo laøm cho piston cuûa con ñoäi ñi leân ñeå laøm maát khe hôû trong cô caáu phaân phoái khí.
Khi cam ñoäi: cam seõ eùp coø moå hoaëc con ñoäi ñi xuoáng laøm cho piston con ñoäi neùn daàu ôû beân
döôùi, van moät chieàu ñoùng laïi. Do vaäy ôû tröôøng hôïp naøy piston vaø xylanh con ñoäi trôû thaønh moät khoái
cöùng, döôùi taùc duïng cuûa cam laøm cho supap môû ra.
Do toàn taïi khe hôû laép gheùp giöõa xylanh vaø piston con ñoäi, cho neân moät löôïng nhôùt nhoû trong
khoang beân döôùi piston seõ thoaùt ra ngoaøi khi cam ñoäi. Löôïng nhôùt naøy seõ ñöôïc buø laïi khi cam khoâng
ñoäi, ñeå baûo ñaûm cho khe hôû cuûa cô caáu phoái khí baèng khoâng.

74
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Coø moå vaø ñuõa ñaåy
Ñuõa ñaåy coù daïng moät thanh theùp nhoû, ñaëc hoaëc roãng coù coâng duïng truyeàn löïc töø con ñoäi ñeán
coø moå. Ñaàu tieáp xuùc coù daïng hình caàu hoaëc hình loõm.
Ñaàu tieáp xuùc vôùi ñuõa ñaåy thöôøng coù vít ñieàu chænh khe hôû nhieät, vít naøy ñöôïc haõm chaët baèng
ñai oác. Ñaàu tieáp xuùc vôùi ñuoâi supap thöôøng coù daïng hình truï ñöôïc toâi cöùng. Treân ñoøn baåy, moät soá
tröôøng hôïp ngöôøi ta coøn khoan loã daãn daàu boâi trôn cho maët tieáp xuùc vôùi ñuoâi supap vaø maët tieáp xuùc
cuûa vít ñieàu chænh.

Vít ñieàu chænh

Coø moå

Ñuõa ñaåy Supap

Con ñoäi Ñaàu ñuõa ñaåy coù daïng caàu

Cam

Hình 4.26. Coø moå vaø ñuõa ñaåy

------------------------

75
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 5

HEÄ THOÁNG BOÂI TRÔN

I. COÂNG DUÏNG CUÛA HEÄ THOÁNG BOÂI TRÔN

Khi ñoäng cô laøm vieäc, coù raát nhieàu
chi tieát trong ñoäng cô coù söï tieáp xuùc vaø
chuyeån ñoäng töông ñoái vôùi nhau. Khi ñoù,
nhieät ñoä seõ taïo ra giöõa caùc beà maët vaø
löôïng nhieät naøy caøng lôùn ñoái vôùi nhöõng
chi tieát trong buoàng chaùy. Heä thoáng boâi
trôn treân ñoäng cô ñoát trong coù nhieäm vuï
cung caáp moät löôïng daàu boâi trôn vôùi aùp
suaát vaø löu löôïng thích hôïp ñeán caùc beà
maët cuûa nhöõng chi tieát maùy coù chuyeån
ñoäng töông ñoái, vôùi muïc ñích:
- Laøm giaûm ma saùt cho caùc chi
tieát chuyeån ñoäng vaø giuùp caùc
chi tieát aên khôùp ñeàu vôùi nhau.
- Laøm maùt ñoäng cô.
- Röûa saïch beà maët caùc chi tieát.
- Giaûm tieáng oàn. Hình 5.1. Heä thoáng boâi trôn treân ñoäng cô
II. DAÀU LAØM TRÔN VAØ CAÙC ÑAËC 1 – ñöôøng daàu phía treân (boâi trôn caùc coå truïc cam)
TÍNH CÔ BAÛN 2 – loïc daàu; 3 – ñöôøng daàu chính; 4 – cacte chöùa daàu;
II.1. Coâng duïng cuûa daàu boâi trôn 5 – ñöôøng daàu ñeán bôm; 6 – bôm daàu.
Trong quaù trình ñoäng cô laøm vieäc, daàu nhôøn coù caùc taùc duïng chính sau:
- Laøm trôn caùc beà maët coù chuyeån ñoäng töông ñoái nhaèm giaûm ma saùt, maøi moøn laøm taêng hieäu
suaát cô giôùi vaø tuoåi thoï cuûa ñoäng cô.
- Röûa saïch beà maët ma saùt, trong quaù trình laøm vieäc coù caùc vaûy kim loaïi bò troùc ra khoûi beà maët
ma saùt. Nhöõn g thaønh phaàn naøy ñöôïc daàu boâi trôn cuoán troâi vaø giöõ laïi trong caùc baàu loïc.
- Laøm maùt caùc chi tieát, ñaët bieät laø caùc chi tieát chòu nhieät ñoä cao trong quaù trình laøm vieäc
(piston, xylanh, ...). Daàu töø heä thoáng boâi trôn coù nhieät ñoä thaáp ñöôïc ñöa ñeán tieáp xuùc vaø
giaûi nhieät cho caùc beà maët coù nhieät ñoä cao hôn.
- Bao kín khe hôû giöõa caùc chi tieát quan trong nhö piston, xylanh, xeùcmaêng,...
- Choáng oâxi hoaù, baûo veä ñöôïc caùc chi tieát do trong daàu boâi trôn coù caùc chaát phuï gia coù khaû
naêng choáng oâxy hoaù beà maët kim loaïi.
II.2. Moät soá thoâng soá söû duïng cuûa daàu boâi trôn
II.2.1. Chæ soá SAE
Chæ soá SAE (Society of Automotive Engineers – Hieäp hoäi kyõ sö oâ toâ Hoa Kyø) ñöôïc ban haønh vaøo
thaùng 06 naêm 1989. Chæ soá SAE cho bieát caáp ñoä nhôùt cuûa daàu boâi trôn, goàm coù hai loaïi :

76
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Loaïi ñôn caáp : laø loaïi chæ coù moät chæ soá ñoä nhôùt, ví duï : SAE-40, SAE-50, SAE-10W, SAE-
20W. Loaïi coù chöõ W (winter) duøng cho muøa ñoâng, döïa treân cô sôû ñoä nhôùt ôû nhieät ñoä thaáp
nhaát (ñoäng cô khôûi ñoäng töø -30 ÷ -50oC). Caùc caáp ñoä nhôùt khoâng coù chöõ W, döïa treân chæ soá
ñoä nhôùt ôû 100oC.
- Loaïi ña caáp : laø loaïi coù hai chæ soá ñoä nhôùt nhö SAE-20W/50, SAE-10W/40. Chaúng haïn
SAE-20W/50 coù nghóa, ôû nhieät ñoä thaáp coù caáp ñoä nhôùt gioáng nhö loaïi ñôn caáp SAE-20W
coøn ôû nhieät ñoä cao coù caáp ñoä nhôùt cuøng vôùi loaïi ñôn caáp SAE-50.
II.2.2. Chæ soá API
Chæ soá API (American Petroleum Institute – Vieän hoaù daàu Hoa Kyø). Chæ soá API cho bieát caáp
haïng chaát löôïng nhôùt theo chuûng loaïi ñoäng cô, goàm coù hai loaïi.
- Daàu chuyeân duøng : laø loaïi chæ duøng cho moät trong hai loaïi ñoäng cô laø xaêng hoaëc Diesel.
Ví duï : API-SH – duøng cho ñoäng cô xaêng (S – Spark Ignition).
API-CI – duøng cho ñoäng cô Diesel (C – Compression). Chæ soá thöù hai chæ caáp chaát
löôïng taêng daàn theo thöù töï chöõ caùi.
- Daàu ña duøng : laø loaïi daàu boâi trôn duøng cho caû ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel.
Ví duï : API-SG/CD – coù nghóa laø duøng cho ñoäng cô xaêng vôùi caáp chaát löôïng G, coøn duøng cho
ñoäng cô Diesel vôùi caáp chaát löôïng D. Chæ soá S hay C, chæ soá naøo vieát
tröôùc coù nghóa öu tieân söû duïng cho ñoäng cô ñoù.
II.3. Caùc ñaëc tính cô baûn cuûa daàu boâi trôn
II.3.1. Ñaëc tính veà ñoä nhôùt nhieät ñoä
Moät ñaëc tính xaáu cuûa daàu goác khoaùng laø ñoä nhôùt thay ñoåi theo nhieät ñoä, taêng khi nhieät ñoä giaûm
vaø trôû neân loaõng hôn khi nhieät ñoä taêng. Ñeå ñoäng cô coù theå hoaït ñoäng trong khoaûng nhieät ñoä roäng nhö
hieän nay thì ñaëc tính treân cuûa daàu caàn phaûi thay ñoåi ngöôïc laïi, cuï theå :
- ÔÛ nhieät ñoä thaáp, daàu boâi trôn caàn phaûi ñuû loaõng ñeå giuùp ñoäng cô deã khôûi ñoäng vaø ñaùp öùng
ñöôïc yeâu caàu veà boâi trôn.
- ÔÛ nhieät ñoä cao, ñoä nhôùt cuûa daàu boâi trôn cuõng khoâng ñöôïc quaù loaõng ñeå ñaùp öùng toát nhu
caàu boâi trôn vaø baûo veä ñoäng cô.
II.3.2. Ñaëc tính oån ñònh tröôït
Tính oån ñònh tröôït ñaõ trôû thaønh moät nhaân toá heát söùc quan troïng trong vieäc cheá taïo daàu boâi trôn
ñoäng cô, vôùi coá gaéng caûi thieän ñoä nhôùt theo nhieät ñoä. Ñaëc bieät hôn noù lieân quan ñeán söï toån thaát tính
nhôùt vôùi vieäc daàu boâi trôn trôû neân ñaëc hôn döôùi taùc duïng löïc phaùt sinh trong ñoäng cô.
Tính oån ñònh tröôït cao chính laø yeáu toá quyeát ñònh trong daàu ña caáp. Giôùi haïn cuûa vieäc giaûm ñoä
nhôùt laø yeáu toá quan troïng ñoái vôùi vieäc ngaên caûn giaûm ñoä nhôùt ôû nhieät ñoä cao. Daàu nhôøn ña caáp vôùi
tính oån ñònh tröôït cao seõ phaùt trieån maïnh vôùi coäng ngheä polyme cao caáp vaø cuõng laø öùng duïng cuûa daàu
nhôùt toång hôïp.
II.3.3. Ñaëc tính choáng maøi moøn
Khaû naêng choáng maøi moøn cuûa caùc loaïi daàu boâi trôn laø moät tính naêng raát quan troïng. Trong
quaù trình hoaït ñoäng cuûa maùy moùc caùc chi tieát maùy coù söï ma saùt vaø hieän töôïng maøi moøn laø khoâng theå
traùnh khoûi. Daàu nhôøn coù tính naêng baûo veä caùc beà maët cuûa chi tieát maùy choáng laïi söï maøi moøn vaø haïn

77
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
cheá taùc haïi cuûa maøi moøn tôùi möùc toái ña.
II.3.4. Giaûm ma saùt vaø taêng tính kinh teá nhieân lieäu
Nhöõng toån thaát veà maët ma saùt cuûa caùc boä phaän cô khí thöôøng laøm giaûm ñi 25% coâng suaát ñoäng
cô, trong ñoù 1/2 thuoäc veà cô caáu nhoùm piston vaø moät phaàn raát lôùn ôû cô caáu daãn ñoäng supap. Khoaûng
2/3 nhöõng toån thaát ma saùt xuaát hieän döôùi daïng boâi trôn thuûy ñoäng coøn laïi laø hình thöùc ma saùt khoâ vaø
ma saùt trung gian.
Vieäc cheá taïo ra nhöõng loaïi daàu boâi trôn coù ñaëc tính giaûm ma saùt vaø taêng tính kinh teá nhieân lieäu
laø moät ñieàu quan troïng vaø caáp thieát ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa daàu ñoäng cô. Döôùi nhöõng ñieàu kieän maø
söï maát maùt do ma saùt xuaát hieän ñöôïc moâ taû ôû phaàn ñaëc tính choáng maøi moøn. Roõ raøng, coù moái quan heä
giöõa tính nhôùt vaø ma saùt.
II.3.5. Choáng oâxi hoùa beà maët
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng : caùc oxít trong khí chaùy vaø nhieät ñoä laø hai yeáu toá laøm giaûm phaåm caáp
cuûa daàu boâi trôn. Trong vai troø laø moät chaát laøm nguoäi, nhöõng chaát boâi trôn khoâng nhöõng laáy nhieät ñi töø
quaù trình ma saùt cuûa ñoäng cô vaø quaù trình chaùy maø coøn chòu ñöôïc nhöõng nhieät ñoä raát cao cuï theå trong
khu vöïc buoàng chaùy ñoäng cô.
Hieän töôïng naøy laøm thay ñoåi tính chaát daàu boâi trôn vaø hình thaønh nhöõng axít höõu cô laøm daàu
trôû neân ñaäm ñaëc hôn laøm taêng maøi moøn. Söï oxi hoùa caøng taêng thì quaù trình laõo hoùa cuûa daàu dieãn ra
caøng nhanh. Nhöõng loaïi daàu boâi trôn ñoäng cô hieän nay choáng oxi hoùa raát toát baèng vieäc söû duïng phuï
gia vaø caùc chaát toång hôïp.
II.3.6. Keùo daøi tuoåi thoï cuûa daàu boâi trôn
Caøng ngaøy, vieäc thieát keá saûn xuaát ñoäng cô caøng ñöôïc hoaøn thieän vôùi nhöõng tính naêng vöôït
troäi. Keùo theo ñoù laø nhöõng ñoøi hoûi veà nhöõng loaïi daàu boâi trôn vôùi tính naêng toát ñeå keùo daøi tuoåi thoï
ñoäng cô. Hieän nay, nhöõng nhaø saûn xuaát daàu nhôøn ñang coá gaéng gia taêng khoaûng thôøi gian giöõa hai laàn
thay daàu töø 6 thaùng (töông ñöông vôùi vaän haønh 10.000km) ñeán 12 thaùng (töông ñöông 20.000km) vaø
coù theå keùo daøi ñeán 22 thaùng (töông ñöông 30.000km).
II.3.7. Khaû naêng choáng taïo boït
Söï coù maët cuûa theå khí trong quaù trình boâi trôn: töø nhieân lieäu, nöôùc, khoâng khí, …luoân coù haïi
tieàm taøng tôùi söï boâi trôn cuûa ñoäng cô. Thaäm chí trong nhöõng tyû leä raát nhoû, moät löôïng daàu boâi trôn bò
soâi leân vaø boác hôi chính hôi naøy taïo thaønh aùp suaát neùn daàu ngöôïc trôû laïi vaø keát quaû laøm cho daàu di
chuyeån khoù khaên daãn ñeán maát coâng suaát ñoäng cô.
Nguyeân nhaân do nhieät ñoä ñoäng cô vaø caùc khoái löôïng chuyeån ñoäng quay gia taêng toác ñoä laøm
khuaáy daàu vaø sinh boït daàu. Ñeå oån ñònh vaø giaûm taïo boït thì söï coù maët cuûa nhöõng chaát hoaït hoùa vaø
nhöõng chaát taåy röûa laø heát söùc caàn thieát. Nhöõng loaïi daàu hieän nay xuaát hieän treân thò tröôøng ñeàu coù khaû
naêng choáng taïo boït raát toát.
II.3.8. Giaûm khaû naêng taïo nhuõ töông
Nhuõ töông ñöôïc hình thaønh do söï hieän dieän cuûa nöôùc vaø hôi nöôùc trong daàu nhôøn. Ñaëc bieät ñoái
vôùi nhöõng loaïi daàu coù chöùa phuï gia. Söï coù maët cuûa nhöõng chaát taåy röûa, chaát phaân taùn seõ laøm oån ñònh
laïi chaát löôïng daàu khi bò taïo nhuõ.
Khi nhuõ töông ñöôïc taïo ra, nöôùc seõ phaùt sinh laøm kim loaïi bò oxy hoùa. Ngoaøi ra, noù coøn keát
hôïp vôùi muoäi than treân buoàng ñoát hình thaønh moät hoãn hôïp laøm giaûm tính naêng boâi trôn cuûa daàu.

78
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Nhöõng loaïi daàu boâi trôn hieän nay ñaõ ñöôïc caûi tieán ñeå giaûm bôùt xu höôùng taïo nhuõ töông keát hôïp
vôùi vieäc caûi tieán heä thoáng thoâng hôi ñoäng cô.
III. PHAÂN LOAÏI HEÄ THOÁNG BOÂI TRÔN
III.1. Boâi trôn baèng muoãng taùc daàu (baèng vung toùe)
Nguyeân lyù laøm vieäc (hình 5.2)
Daàu boâi trôn chöùa trong cacte, khi ñoäng cô laøm vieäc, caùc gaàu naèm ôû ñaàu to cuûa thanh truyeàn seõ
muùc daàu boâi trôn vaø laøm vaêng tung toùe vaøo hoäp truïc khuyûu, taïo neân caùc haït coù kích thöôùc raát nhoû.
Caùc gioït daàu ñoïng laïi treân beà maët caù c chi tieát, boâi trôn cho caùc chi tieát naøy sau ñoù chaûy laïi xuoáng
maùng roài laïi ñöôïc caùc gaàu muùc leân.
Heä thoáng boâi trôn naøy coù keát caáu
ñôn giaûn, tuy nhieân ñoái vôùi ñoäng cô coù
nhieàu chi tieát thì hieäu quaû boâi trôn keùm do
khoù ñöa moät löôïng daàu caàn thieát ñeán caùc
beà maët phöùc taïp.
Chính vì vaäy, heä thoáng boâi trôn naøy
ít thoâng duïng chæ thích hôïp cho caùc ñoäng cô
coâng suaát nhoû. 2
III.2. Boâi trôn baèng daàu pha trong 1
nhieân lieäu
Phöông phaùp naøy ñöôïc duøng cho 3
nhöõng ñoäng cô 2 kyø. Trong tröôøng hôïp naøy,
daàu boâi trôn troän laãn nhieân lieäu (xaêng)
theo tæ leä 1/15 ñeán 1/25 theå tích vaø ngöôøi ta 4
roùt daàu vaøo bình nhieân lieäu.
- Tæ leä daàu nhôøn cao seõ sinh ra a) b)
nhieàu muoäi than ñoùng baùm vaøo
Hình 5.2. Sô ñoà nguyeân lyù cuûa heä thoáng boâi trôn
ñænh piston, bougie, buoàng ñoát.
baèng vung toùe vaø baèng daàu pha trong nhieân lieäu.
- Tæ leä daàu nhôøn thaáp seõ daãn ñeán 1 – caùc raõnh daãn daàu; 2 – hoäp truïc khuyûu ;
boâi trôn keùm, ma saùt lôùn, sinh ra
3 – cacte; 4 – gaøu taùc daàu.
nhieät lôùn, piston deã bò boù keït
trong xylanh.
Trong quaù trình ñoäng cô laøm vieäc, caùc haït daàu boâi trôn ñöôïc caáp cuøng vôùi nhieân lieäu vaøo
xylanh vaø cacte, ôû ñaây caùc haït daàu ñoïng laïi treân nhöõng beà maët coâng taùc cuûa caùc chi tieát. Maët khaùc,
daàu nhôøn coøn theo caùc raõnh daàu vaøo caùc beà maët aáy. Daàu boâi trôn ñaõ söû duïng ñöôïc bao boïc bôûi hoãn
hôïp nhieân lieäu vaø bò cuoán huùt vaøo buoàng ñoát, ôû ñoù daàu boâi trôn cuõng chaùy nhö nhieân lieäu vaø theo khí
th i ra ngoaøi. Heä thoáng boâi trôn baèng baèng daàu pha trong nhieân lieäu (hình 5.2b) ña soá söû duïng cho
ñoäng cô hai kyø.
III.3. Boâi trôn cöôõng böùc
Haàu heát caùc ñoäng cô hieän nay ñeàu duøng phöông phaùp boâi trôn cöôõng böùc. Ñaây laø phöông phaùp
boâi trôn hoaøn thieän nhaát. Ñaëc ñieåm chuû yeáu cuûa heä thoáng naøy laø caùc chi tieát ñeàu ñöôïc boâi trôn ñaày ñuû
baèng löu löôïng vaø aùp suaát daàu thích hôïp do bôm daàu cung caáp ñeán beà maët laøm vieäc cuûa caùc chi tieát.

79
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Heä thoáng boâi trôn cöôõng böùc chia ra laøm 2 loaïi:
- Heä thoáng boâi trôn cacte öôùt.
- Heä thoáng boâi trôn cacte khoâ.
III.3.1. Heä thoáng boâi trôn cacte öôùt
Sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng boâi trôn cacte öôùt ñöôïc theå hieän treân (hình 5.3). Goïi ñaây laø heä thoáng
boâi trôn cacte öôùt bôûi toaøn boä löôïng daàu boâi trôn ñöôïc chöùa trong cacte cuûa ñoäng cô.
Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng boâi trôn cöôõng böùc duøng cacte öôùt

Hình 5.3. Heä thoáng boâi trôn cacte öôùt.

1 - Cacte daàu. 9- Ñöôøng daàu boâi trôn truïc khuyûu .

2 - Phao huùt daàu. 10 - Ñöôøng daàu boâi trôn truïc cam.
3 - Bôm. 11 - Baàu loïc tinh.
4 - Van an toaøn bôm daàu. 12 - Keùt laøm maùt daàu.
5 - Baàu loïc thoâ. 13 - Van khoáng cheá löu löôïng daàu qua keùt laøm maùt.
6 - Van an toaøn loïc daàu. 14 - Ñoàng hoà baùo nhieät ñoä daàu .
7 - Ñoàng hoà baùo aùp suaát daàu. 15 - Naép roùt daàu.
8 - Ñöôøng daàu chính. 16 - Que (thöôùc) thaêm daàu.

Bôm daàu ñöôïc daãn ñoäng töø truïc cam hoaëc truïc khuyûu. Daàu trong cacte 1 ñöôïc huùt vaøo bôm qua
phao huùt daàu 2. Phao 2 coù löôùi chaén ñeå loïc sô boä nhöõng taïp chaát coù kích thöôùc lôùn. Ngoaøi ra phao coù
khôùp tuøy ñoäng neân luoân noåi treân maët thoaùng ñeå huùt ñöôïc daàu, keå caû khi ñoäng cô nghieâng. Sau bôm,
daàu coù aùp suaát cao (saáp sæ 10 kG/cm2) chia thaønh hai nhaùnh. Moät nhaùnh ñeán keùt 12 ñeå laøm maùt roài veà
cacte. Nhaùnh coøn laïi qua baàu loïc thoâ 5 ñeán ñöôøng daàu chính 8. Töø ñöôøng daàu chính, daàu theo ñöôøng
nhaùnh 9 ñi boâi trôn truïc khuyûu sau ñoù ñeán bôi trôn ñaàu to thanh truyeàn, choát piston vaø theo ñöôøng daàu
10 ñi boâi trôn truïc cam,... Cuõng töø ñöôøng daàu chính moät löôïng daàu khoaûng 15 ÷ 20% löu löôïng daàu
80
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
chính ñeán baàu loïc tinh 11. Taïi ñaây nhöõng phaàn töû taïp chaát nhoû ñöôïc giöõ laïi neân daàu ñöôïc loïc raát saïch.
Sau khi ra khoûi loïc tinh aùp suaát nhoû daàu ñöôïc chaûy veà cacte 1.
Van an toaøn 4 coù taùc duïng traû daàu veà phía tröôùc bôm khi ñoäng cô laøm vieäc ôû toác ñoä cao. Baûo
ñaûm aùp suaát daàu trong heä thoáng khoâng ñoåi ôû moïi toác ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Khi baàu loïc thoâ 5 bò taéc, van an toaøn 6 cuûa baàu loïc thoâ seõ môû, daàu boâi trôn vaãn leân ñöôïc ñöôøng
oáng chính. Baûo ñaûm cung caáp löôïng daàu ñaày ñuû ñeå boâi trôn caùc beà maët ma saùt.
Khi nhieät ñoä quaù cao (khoaûng 80°C) do ñoä nhôùt giaûm, van khoáng cheá löu löôïng 13 seõ ñoùng
hoaøn toaøn ñeå daàu qua keùt laøm maùt roài trôû veà cacte.
Heä thoáng bôi trôn cacte öôùt coù ñieåm haïn cheá laø do daàu boâi trôn chöùa heát trong cacte, neân cacte
saâu vaø laøm taêng chieàu cao ñoäng cô. Daàu boâi trôn tieáp xuùc vôùi khí chaùy neân giaûm tuoåi thoï cuûa daàu.
III.3.2.Heä thoáng boâi trôn cacte khoâ
Sô ñoà heä thoáng boâi trôn cacte khoâ ñöôïc theå hieän treân hình 5.4. Heä thoáng naøy khaùc vôùi heä thoáng
boâi trôn cacte öôùt ôû choã, coù hai bôm 2 laøm nhieäm vuï chuyeån daàu sau khi bôi trôn rôi xuoáng cacte, töø
cacte qua keùt laøm maùt 13 ra thuøng chöùa 3 beân ngoaøi cacte ñoäng cô. Töø ñaây daàu ñöôïc bôm vaän chuyeån
ñi boâi trôn gioáng nhö ôû heä thoáng cacte öôùt.

Hình 5.4. Heä thoáng boâi trôn cacte khoâ.

1 - Cacte. 8- Ñöôøng daàu chính.

2 - Bôm chuyeån. 9- Ñöôøng daàu boâi trôn truïc khuyûu.
3 - Thuøng daàu . 10 - Ñöôøng daàu boâi trôn truïc cam.
4 - Löôùi loïc sô boä. 11 - Baàu loïc tinh.
5 - Bôm daàu ñi boâi trôn. 12 - Ñoàng hoà baùo nhieät ñoä daàu (nhieät keá).
6 - Baàu loïc daàu. 13 - Keùt laøm maùt daàu.
7 - Ñoàng hoà baùo aùp suaát daàu.

81
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Heä thoáng naøy khaéc phuïc nhöôïc ñieåm cuûa heä thoáng bôi trôn cacte öôùt. Do thuøng daàu 3 ñöôïc ñaët
beân ngoaøi neân cacte khoâng saâu , laøm giaûm chieàu cao ñoäng cô vaø tuoåi thoï daàu boâi trôn cao hôn. Tuy
nhieân heä thoáng phöùc taïp vì coù theâm caùc bôm chuyeån vaø caùc boä phaän ñeå daãn ñoäng chuùng.
IV. KEÁT CAÁU MOÄT SOÁ BOÄ PHAÄN CHÍNH
IV.1. Maïch daàu laøm trôn ñoäng cô xaêng – Diesel
Maïch daàu ñeå boâi trôn ñoäng cô ñöôïc theå hieän treân (hình 5.1) vaø sô ñoà khoái nhö (hình 5.5).

Caùc piston vaø xylanh Caùc baùnh raêng daãn ñoäng

Caùc thanh truyeàn Con ñoäi vaø caùc chi tieát

Truïc khuyûu Caùc moõ cam

Caùc coå truïc cam

Naép maùy

Loïc tinh Van maïch taét

Bôm nhôùt

Loïc thoâ

Cacte chöùa daàu

Hình 5.5. Sô ñoà khoái maïch daàu boâi trôn treân ñoäng cô xaêng vaø Diesel.

IV.2. Bôm daàu

Ñeå taïo aùp suaát cao vôùi löu löôïng daàu thích hôïp boâi trôn cho caùc chi tieát chuyeån ñoäng, ngöôøi ta
thöôøng duøng bôm baùnh raêng, bôm phieán gaït,...
IV.2.1. Bôm baùnh raêng aên khôùp ngoaøi
Baùnh raêng chuû ñoäng 4 ñöôïc daãn ñoäng töø truïc khuyûu hay truïc cam. Khi caëp baùnh raêng quay,
daàu boâi trôn töø ñöôøng daàu aùp suaát thaáp ñöôïc luøa sang ñöôøng daàu aùp suaát cao theo chieàu muõi teân. Ñeå
traùnh hieän töôïng cheøn daàu giöõa caùc raêng khi vaøo khôùp, treân maët daàu cuûa naép bôm coù phay raõnh giaûm
aùp 3. Van an toaøn goàm loø xo 10 vaø bi caàu 11. Khi aùp suaát treân ñöôøng ra vöôït quaù giaù trò cho pheùp, aùp
löïc daàu thaéng söùc caêng loø xo môû bi caàu 11 ñeå taïo ra doøng daàu chaûy ngöôïc veà ñöôøng daàu aùp suaát thaáp.

82
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

1 - Thaân bôm.
2 - Baùnh raêng bò ñoäng.
3 - Raõnh giaûm aùp.
4 - Baùnh raêng chuû ñoäng.
5 - Ñöôøng daàu ra.
6 - Ñöôøng daàu vaøo.
7 - Ñeäm laøm kín.
8 - Naép van ñieàu chænh.
9 - Taám ñeäm ñieàu chænh.
10 - Loø xo.
11 - Van bi.

Hình 5.6. Bôm daàu baùnh raêng aên khôùp ngoaøi.

IV.2.2. Bôm baùnh raêng aên khôùp trong

Sô ñoà nguyeân lyù ñöôïc theå hieän treân (hình 5.7). Baùnh raêng chuû ñoäng (1) ñöôïc daãn ñoäng bôûi truïc
khuyûu. Khi baùnh raêng chuû ñoäng quay, noù seõ laøm baùnh raêng bò ñoäng (2) quay theo, nhôùt seõ ñöôïc huùt töø
cacte vaøo bôm vaø sau ñoù nhôùt seõ ñöôïc ñöa ñeán loïc tinh.
Loaïi bôm baùnh raêng aên khôùp trong thöôøng duøng cho ñoäng cô oâ toâ du lòch do yeâu caàu keát caáu
goïn nheï.

1 - Baùnh raêng chuû ñoäng.

2 - Baùnh raêng bò ñoäng.
3 - Vaønh khuyeát.

Hình 5.7. Bôm baùnh raêng aên khôùp trong.

IV.2.3. Bôm phieán tröôït (Bôm caùnh gaït)

Sô ñoà keát caáu nhö (hình 5.8). Roâto 5 laép leäch taâm vôùi thaân bôm 1, treân thaân roâto coù raõnh laép
caùc phieán tröôït 3. Khi roâto quay, do löïc ly taâm vaø löïc eùp cuûa loø xo 7, phieán tröôït 3 luoân tyø saùt vaøo beà
maët cuûa voû bôm 1 taïo thaønh caùc khoâng gian kín vaø do ñoù luøa daàu töø ñöôøng daàu coù aùp suaát thaáp 2 sang
ñöôøng daàu coù aùp suaát cao 4.
83
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

1 - Thaân bôm.
2 - Ñöôøng daàu vaøo.
3 - Caùnh gaït.
4 - Ñöôøng daàu ra.
5 - Roâto.
6 - Truïc daãn ñoäng.
7 - Loø xo.
Hình 5.8. Bôm caùnh gaït.

Bôm phieán tröôït coù öu ñieåm: Ñôn giaûn, nhoû goïn nhöng coù nhöôïc ñieåm laø maøi moøn beà maët tieáp
xuùc giöõa phieán tröôït vaø thaân bôm raát nhanh.
IV.3. Loïc daàu
Theo chaát löôïng loïc coù hai loaïi: Baàu loïc thoâ vaø baàu loïc tinh
Baàu loïc thoâ: Thöôøng laép tröïc tieáp treân ñöôøng daàu ñi boâi trôn neân löu löôïng daàu phaûi ñi qua loïc
raát lôùn. Loõi loïc goàm nhöõng taám kim loaïi, ñaët caùch nhau baèng nhöõng taám ñeäm trung gian (daøy 0,09 ÷
0,1 mm) laép treân moät truïc chung. Khi chaûy qua caùc khe, daàu nhôøn ñöôïc laøm saïch heát nhöõng chaát baån
lôùn . Loïc thoâ loïc ñöôïc caën baån coù kích thöôùc lôùn hôn 0,03 mm. (hình 5.9)

Hình 5.9. Keát caáu cuûa bình loïc thoâ.

1 – naép van thoaùt; 2 – loø xo van thoaùt; 3 – bi; 4 – thaân bình loïc;
5 – truïc cuûa caùc taám laøm saïch; 6 – coác laéng; 7 – nuùt xaû;
8 – tay quay truïc trung taâm cuûa boä phaän loïc; 9 – taám loïc; 10 – taám trung gian; 11 – taám laøm saïch;
12 – taám ñeäm giöõa thaân bình loïc vaø coác laéng; 13 – truïc giöõa; 14 – truïc trung taâm cuûa boä phaän loïc.

84
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Baàu loïc tinh: Coù theå loïc ñöôïc caùc taïp chaát coù ñöôøng kính raát nhoû (ñeán 0,1 µm). Do ñoù söùc caûn
cuûa loïc tinh raát lôùn neân phaûi laép theo maïch reõ vaø löôïng daàu phaân nhaùnh qua loïc tinh khoâng quaù 20%
löôïng daàu cuûa toaøn maïch. Daàu sau khi qua loïc tinh thöôøng trôû veà cacte.

Hình 5.10. Keát caáu bình loïc tinh.

1 – nuùt xaû; 2 – boä phaän loïc; 3 – oáng daãn daàu vaøo; 4 – naép bình loïc; 5 – buloâng; 6 – loø xo;
7 – taám ñeäm cuûa naép; 8 – thaân; 9 – taám loïc; 10 – taám ñeäm cuûa boä phaän loïc; 11 – truïc trung gian;
12 – thanh eùp; 13 – loã thoaùt cuûa boä phaän loïc; 14 – oáng thoaùt; 15 – quai saùch cuûa boä phaän loïc;
16 – naép cuûa boä phaän loïc; 17 – thanh eùp.
ÔÛ giöõa taám loïc vaø taám ñeäm coù loã ñeå laép truïc roãng (11). Moät boä phaän goàm 28 ÷ 32 taám loïc vaø
taám ñeäm xeáp xen keõ nhau. Taïp chaát ñöôïc giöõ laïi ôû caùc taám loïc vaø taám ñeäm naøy coøn daàu saïch thaám
qua loã nhoû ôû truïc roãng (φ = 1,6 mm) vaø ra oáng thoaùt roài traû veà cacte. Khi khe hôû giöõa taám loïc vaø taám
ñeäm ñaõ baùm ñaày taïp chaát, phaûi suùc röûa
hoaëc thay loõi loïc môùi.
Theo keát caáu chia ra: Baàu loïc cô
khí, baàu loïc ly taâm, baàu loïc töø tính.
Baàu loïc cô khí
1) Baàu loïc thaám (thöôøng duøng
cho baàu loïc thoâ)
Baàu loïc thaám söû duïng roäng raõi
cho ñoäng cô ñoát trong.
Nguyeân lyù laøm vieäc: Daàu coù aùp
suaát cao ñöôïc thaám qua caùc khe hôû nhoû
cuûa phaàn töû loïc. Caùc taïp chaát coù kích
thöôùc lôùn hôn kích thöôùc khe hôû ñöôïc Hình 5.11. Baàu loïc thaám duøng löôùi loïc.
giöõ laïi, vì vaäy daàu ñöôïc loïc saïch. Baàu 1 - Thaân baàu loïc. 4 - Ñöôøng daàu ra.
loïc thaám coù nhieàu daïng keát caáu phaàn töû
2 - Ñöôøng daàu vaøo. 5 - Phaàn töû loïc.
loïc khaùc nhau.
3 - Naém baàu loïc. 6 - Löôùi cuûa phaàn töû loïc.

85
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Baàu loïc thaám duøng löôùi loïc baèng ñoàng: (hình 5.11) thöôøng duøng treân ñoäng cô taøu thuûy vaø ñoäng
cô tónh taïi. Loõi loïc goàm caùc khung loïc 5 boïc baèng löôùi ñoàng eùp saùt treân truïc cuûa baàu loïc. Löôùi ñoàng
deät raát daøy coù theå loïc saïch taïp chaát coù kích thöôùc nhoû hôn 0,2mm.
Baàu loïc thaám duøng taám kim loaïi: (hình 5.12) loõi loïc goàm coù caùc phieán kim loaïi daäp 5 (daày
khoaûng 0,3 ÷ 0,35 mm) vaø 7 saép xeáp xen keõ nhau taïo thaønh khe loïc coù kích thöôùc baèng chieàu daøy cuûa
phieán caùch 7 (0,07 ÷ 0,08 mm). Caùc phieán gaït caën 6 coù cuøng chieàu daøy vôùi phieán caùch 7 vaø ñöôïc laép
vôùi nhau treân moät truïc coá ñònh treân naép baàu loïc. Coøn caùc taám 5 vaø 7 ñöôïc laép treân truïc 8 coù tieát dieän
vuoâng vaø coù tay vaën neân coù theå xoay ñöôïc. Daàu baån theo ñöôøng ñöôøng daàu 4 vaøo baàu loïc, ñi qua caùc
khe hôû giöõa caùc taám 5 ñeå laïi caùc caën baån coù kích thöôùc lôùn hôn khe hôû roài ñi theo ñöôøng daàu 2 ñeå boâi
trôn.

Hình 5.12. Baàu loïc thaám duøng taám kim loaïi.

1 - Naép baàu loïc. 5 - Phieán loïc.

2 - Ñöôøng daàu ra. 6 - Phieán gaït.
3 - Thaân baàu loïc. 7 - Phieán caùch.
4 - Ñöôøng daàu ra.

Baàu loïc thaám duøng loõi loïc baèng giaáy, len, daï: (hình 5.13) loõi loïc 3 goàm caùc voøng daï eùp chaët vôùi
nhau. Daàu sau khi thaám qua loõi loïc daï seõ qua caùc loã treân truïc theo ñöôøng daàu ra 5. Baàu loïc thaám coù
khaû naêng loïc toát, loïc raát saïch, keát caáu ñôn giaûn nhöng thôøi gian söû duïng ngaén.

1 - Thaân baàu loïc.

2 - Ñöôøng daàu vaøo.
6 3 - Loõi loïc baèng daï.
4 - Naép baàu loïc.
5 - Ñöôøng daàu ra.
6 - Truïc baàu loïc.

Hình 5.13. Baàu loïc thaám duøng laøm loïc tinh.

86
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Baàu loïc ly taâm (hình 5.14)
Nguyeân lyù laøm vieäc: Daàu coù aùp suaát cao theo ñöôøng 3 vaøo roâto 7 cuûa baàu loïc. Roâto ñöôïc laép
treân voøng bi ñôõ 6 vaø treân roâto coù caùc loã phun 11. Daàu trong roâto khi phun qua loã phun 11 taïo ra ngaãu
löïc laøm quay roâto (ñaït 5.000 ÷ 6.000 voøng/phuùt), sau ñoù chaûy veà cacte theo ñöôøng 2. Döôùi taùc duïng
cuûa phaûn löïc, roâto bò naâng leân vaø tyø vaøo vít ñieàu chænh 9. Do ma saùt vôùi beà maët trong cuûa roâto neân daàu
cuõng quay theo. Caën baån trong daàu coù tyû troïng cao hôn daàu seõ vaêng ra xa saùt vaùch roâto neân daàu caøng
gaàn taâm roâto caøng saïch. Daàu saïch theo ñöôøng oáng 10 ñeán ñöôøng daàu 5 ñi boâi trôn.
Tuøy theo caùch laép baàu loïc ly taâm ngöôøi ta phaân bieät baàu loïc ly taâm toaøn phaàn vaø baàu loïc ly
taâm baùn phaàn.

1. Thaân baàu loïc.

2. Ñöôøng daàu veà cacte.
3. Ñöôøng daàu vaøo loïc.
4. Van an toaøn.
5. Ñöôøng daàu ñi boâi trôn.
6. Voøng bi ñôõ.
7. Roâto.
8. Naép baàu loïc.
9. Vít ñieàu chænh.
10. OÁng laáy daàu saïch.
11. Loã phun.
Hình 5.14. Baàu loïc ly taâm.

Baàu loïc ly taâm toaøn phaàn: Baàu loïc ñöôïc laép noái tieáp treân maïch daàu. Toaøn boä löôïng daàu do bôm
cung caáp ñeàu ñi qua loïc. Hình 5.14 laø baàu loïc ly taâm toaøn phaàn, baàu loïc ly taâm toaøn phaàn trong tröôøng
hôïp naøy ñoùng vai troø laø baàu loïc thoâ.
Baàu loïc ly taâm baùn phaàn khoâng coù ñöôøng daàu ñi boâi trôn. Daàu ñi boâi trôn heä thoáng do baàu loïc
rieâng cung caáp. Chæ coù khoaûng 10 ÷ 15% löu löôïng do bôm cung caáp ñi qua baàu loïc ly taâm baùn phaàn,
ñöôïc loïc saïch roài veà cacte. Baàu loïc ly taâm baùn phaàn ñoùng vai troø loïc tinh.
Öu ñieåm:
- Do khoâng duøng loõi loïc neân khi baûo döôõng khoâng phaûi thay caùc phaàn töû loïc.
- Khaû naêng loïc toát hôn nhieàu so vôùi loïc thaám duøng loõi loïc.
- Tính naêng loïc ít phuï thuoäc vaøo möùc ñoä caën baån baùm trong baàu loïc.
Baàu loïc töø tính
ÔÛ loaïi baàu loïc naøy thöôøng nuùt thao daàu ôû ñaùy cacte coù gaén moät thanh nam chaâm vónh cöûu goïi
laø boä loïc töø tính. Do hieäu quaû loïc maït saét cuûa nam chaâm raát cao neân loaïi loïc naøy ñöôïc söû duïng khaù
roäng raõi.

87
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.4. Boä laøm maùt nhôùt
Nhôùt boâi trôn cho phaàn lôùn caùc chi tieát thöôøng coù taùc duïng nhö moät chaát laøm maùt beà maët phaûi
chòu ma saùt maïnh. Khi nhieät ñoä nhôùt vöôït quaù 125 ÷ 130oC thì tính naêng cuûa nhôùt boâi trôn, ñoä oån ñònh
nhieät ñoät ngoät giaûm xuoáng vaø noù trôû neân khoù duy trì maøng daàu boâi trôn. Keát quaû, caùc chi tieát quay vaø
tröôït coù theå baét ñaàu keït dính. Do ñoù, khi xe hoaït ñoäng trong ñieàu kieän khaéc nghieät nhö laø quaù taûi ôû toác
ñoä cao vaø thôøi gian daøi thöôøng laép boä laøm maùt nhôùt ñeå traùnh nhôùt quaù noùng.
Hieän nay, boä laøm maùt nhôùt treân xe ISUZU laø loaïi
oáng deït coù nhieàu haøng moûng xeáp choàng vaøo cuøng moät
khoái. Boä laøm maùt nhôùt naøy cho nhôùt ñi qua vaø maët ngoaøi
cuûa oáng ñöôïc laøm maùt nhôø nöôùc laøm maùt ñoäng cô. Nöôùc
laøm maùt ñoäng cô coù nhieät ñoä khoaûng 70oC ngay sau khi
ñoäng cô khôûi ñoäng ñöôïc duøng ñeå haâm noùng nhôùt nhaèm
laøm giaûm cheânh leäch nhieät ñoä trong ñoäng cô vaø giuùp ñoäng OÁng
cô laøm vieäc oån ñònh. taûn
nhieät Naép
Vieäc kieåm tra xem beân trong boä laøm maùt nhôùt coù boä
taéc khoâng khi ñaõ thaùo boä naøy ra khoûi ñoäng cô thì caàn ñoå laøm
nhôùt hoaëc daàu Diesel vaøo trong oáng qua cöûa vaøo vaø xem maùt
noù coù chaûy ra cöûa ra hay khoâng.
Hình 5.15. Boä laøm maùt daàu boâi trôn.
IV.5. Caùc ñoàng hoà cuûa heä thoáng boâi trôn
IV.5.1. Ñoàng hoà ño nhieät ñoä (nhieät keá)
Ñoàn g hoà ño nhieät ñoä duøng ñeå ño nhieät ñoä cuûa daàu trong heä thoáng boâi trôn.

Hình 5.16. Ñoàng hoà ño nhieät ñoä.

1 – boä phaän thu nhieät; 2 – oáng daãn; 3 – boä phaän ño; 4 – kim; 5 – maët soá; 6 – voû ñoàng thau;
7 – daây theùp quaán; 8 – ñai oác; 9 – naép; 10 – oáng cuûa boä phaän thu nhieät.

88
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Nguyeân lyù laøm vieäc:
Khi nhieät ñoä daàu taêng: oáng (10) noùng leân, moâi chaát beân trong boác hôi laøm cho aùp suaát trong
oáng (2) taêng ñoàng hoà laøm vieäc, kim ñoàng hoà chæ nhieät ñoä töông öùng.
Khi nhieät ñoä daàu giaûm: moâi chaát ñaõ boác hôi ngöng tuï laïi daàn laøm cho aùp suaát trong oáng (2)
giaûm, kim ñoàng hoà seõ quay veà vò trí chæ nhieät ñoä thaáp.
Ñoän g cô laøm vieäc toát nhaát khi nhieät ñoä cuûa daàu boâi trôn khoaûng 850C.
IV.5.2. Ñoàng hoà ño aùp suaát daàu (aùp keá)

Hình 5.17. Ñoàng hoà ño aùp suaát daàu.

1 – maët soá; 2 – kim; 3 – baùnh raêng; 4 – loø xo ; 5 – oáng; 6 – quaït raêng; 7 – thanh keùo; 8 – oáng noái.
Ñoàn g hoà ño aùp suaát daàu duøng ñeå baùo aùp suaát daàu boâi trôn trong ñöôøng oáng chính. Trong moät soá
tröôøng hôïp, ñoàng hoà ño aùp suaát coøn giuùp cho ngöôøi laùi ñaùnh giaù möùc ñoä maøi moøn cuûa ñoäng cô.
Ñoàn g hoà ño aùp suaát kieåu loø xo oáng thöôøng ñöôïc duøng nhieàu nhaát hieän nay.
Chi tieát chính cuûa ñoàng hoà laø oáng ñaøn hoài (5), moät ñaàu oáng ñöôïc haøn vaøo oáng noái (8), xuyeân
qua moät loã; qua loã naøy, daàu töø heä thoáng caàn kieåm tra ñi vaøo loø xo oáng. Ñaàu thöù hai noái vôùi thanh keùo
(7), qua cô caáu truyeàn ñoäng, thanh (7) laøm quay kim (2) cuûa ñoàng hoà.
Treân ña soá caùc ñoäng cô hieän nay, ngöôøi ta duøng caûm bieán ñeå ño aùp suaát daàu. Thieát bò seõ hieän
thò treân ñoàng hoà moät caùch chính xaùc. Sô ñoà nguyeân lyù theå hieän treân (hình 5.18).
Ñoàng hoà hieån thò Ñoàng hoà hieån thò

Khoaù
ñieän Khoaù
Caûm bieán aùp suaát Caûm bieán aùp suaát
ñieän
Accu Daây may so
Maøng Accu

AÙp suaát daàu thaáp

AÙp suaát daàu cao

Hình 5.18. Sô ñoà nguyeân lyù ño aùp suaát daàu baèng caûm bieán .

89
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.4.3. Ñeøn baùo nguy
Ñeøn baùo aùp suaát daàu duøng ñeå baùo traïng thaùi khoâng bình thöôøng (aùp suaát daàu thaáp) baèng vieäc
baäc saùng ñeøn baùo.

Khoaù
Khoaù Ñeøn
ñieä
ñieänn baùo

Coâng taéc
aùp suaát

AÙp suaát daàu thaáp

Hình 5.18. Ñeøn baùo nguy aùp suaát daàu.

1 – coâng taéc aùp suaát daàu; 2 – baûng ñoàng hoà taploâ; 3 – ñeøn baùo aùp suaát daàu.
Nguyeân lyù laøm vieäc: moät coâng taéc aùp suaát daàu (caûm bieán ) trong oáng daãn daàu seõ theo doõi traïng
thaùi cuûa aùp suaát daàu vaø baùo hieäu cho taøi xeá treân baûng ñoàng hoà taploâ khi aùp suaát daàu khoâng taêng leân
sau khi ñoäng cô ñaõ khôûi ñoäng.

------------------------

90
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 6

HEÄ THOÁNG LAØM MAÙT

I. COÂNG DUÏNG CUÛA HEÄ THOÁNG LAØM MAÙT VAØ NHIEÄT ÑOÄ TOÁI ÖU CUÛA ÑOÄNG CÔ
I.1. Coâng duïng cuûa heä thoáng laøm maùt
Trong quaù trình ñoäng cô laøm vieäc, moâi chaát coâng taùc ñöôïc ñoát chaùy vaø giaõn nôû sinh coâng trong
xylanh ñoäng cô. Quaù trình chaùy trong ñoäng cô laøm saûn sinh ra moät nhieät löôïng khaù lôùn, laøm cho caùc
chi tieát maùy tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi khí chaùy nhö: naép maùy, xylanh, piston, xeùcmaêng,... bò ñoát noùng.
Löôïng nhieät truyeàn cho caùc chi tieát naøy chieám töø 25 ÷ 35% nhieät löôïng do hoãn hôïp chaùy sinh ra.
Khi ñoäng cô laøm vieäc, nhieät ñoä ñænh piston coù theå leân tôùi 500oC, nhieät ñoä naám supap leân tôùi
900oC. Nhieät ñoä caùc chi tieát cao quaù coù theå gaây ra caùc aûnh höôûng sau:
- Phuï taûi nhieät cuûa caùc chi tieát maùy lôùn laøm giaûm söùc beàn, tuoåi thoï vaø ñoä cöùng vöõng.
- Nhieät ñoä cao seõ giaûm chaát löôïng cuûa daàu boâi trôn vaø laøm taêng toån thaát ma saùt.
- Deã xaûy ra hieän töôïng boù keït piston trong xylanh do giaõn nôû vì nhieät.
- Giaûm heä soá naïp, töø ñoù laøm giaûm coâng suaát ñoäng cô.
- Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng deã xaûy ra hieän töôïng chaùy kích noå laøm giaûm tuoåi thoï, söùc beàn caùc chi
tieát vaø giaûm coâng suaát cuûa ñoäng cô.
Tuy nhieân, khi laøm maùt cho ñoäng cô quaù nhieàu cuõng khoâng toát, bôûi vì toån thaát nhieät seõ quaù lôùn
laøm giaûm hieäu suaát cuûa ñoäng cô. Maët khaùc, do nhieät ñoä cuûa ñoäng cô thaáp laøm daàu boâi trôn khoù löu
thoâng, aûnh höôûng ñeán chaát löôïng boâi trôn vaø laøm taêng toån thaát ma saùt. Nhieät ñoä cuûa ñoäng cô quaù thaáp
coøn laøm cho nhieân lieäu khoù bay hôi, deã ngöng tuï vaø phaù huûy maøng daàu boâi trôn treân thaønh xylanh.
Ñoàng thôøi nhieät ñoä thaáp coøn aûnh höôûng ñeán quaù trình chaùy vaø laøm giaûm coâng suaát cuûa ñoäng cô.
Ñeå ñaûm baûo cho ñoäng cô laøm vieäc moät caùch hieäu quaû vôùi tuoåi thoï vaø ñoä tin caäy cao, treân ñoäng
cô phaûi trang bò heä thoáng laøm maùt ñeå giaûi nhieät cho caùc chi tieát vaø giöõ cho ñoäng cô luoân laøm vieäc
trong khoaûng nhieät ñoä oån ñònh, nghóa laø giöõ cho nhieät ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô khoâng cao quaù vaø cuõng
khoâng quaù thaáp.
I.2. Nhieät ñoä laøm vieäc toái öu cuûa ñoäng cô
Ñoä moøn xylanh
0,08 (mm/1000h)
Tieâu hao nhieân lieäu
(g/ml.h) 1 ng cô hai kyø
Ñoä
0,06
180

175 0,04

75%2taûi 3i
50% taû 2 boán kyø
Ñoäng cô
170 0,02

Toaøn taûi
165 0
o
65 70 75 80 85 T C 60 70 80 90 T oC
Hình 6.1. Ñoà thò quan heä suaát tieâu hao nhieân lieäu, ñoä moøn xylanh vôùi nhieät ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.

91
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Töø ñoà thò (hình 6.1) ta coù nhaän xeùt:
- Nhieät ñoä nöôùc laøm maùt ñoäng cô töø 70 ÷ 80oC laø vuøng coù suaát tieâu hao nhieân lieäu thaáp.
- Nhieät ñoä cuûa nöôùc laøm maùt taêng thì ñoä moøn xylanh giaûm.
Thöïc nghieäm cho thaáy, tuøy theo ñaëc ñieåm caáu taïo cuûa töøng loaïi ñoäng cô cuï theå, chaát löôïng
nhieân lieäu vaø daàu boâi trôn, cuøng moät soá caùc yeáu toá khaùc. Khi taêng nhieät ñoä nöôùc laøm maùt töø 50oC ÷
90oC, coâng suaát cuûa ñoäng cô coù theå taêng leân khoaûng 2,5 ÷ 8% coøn suaát tieâu hao nhieân lieäu coù theå
giaûm töø 1,5 ÷ 4 g/kW.
Ñoái vôùi ñoäng cô laøm maùt baèng nöôùc, thì nhieät ñoä toái öu cuûa nöôùc töø ñoäng cô ra laø 75 ÷ 85oC.
Neáu nhieät ñoä nöôùc laøm maùt lôùn hôn, coù theå taïo ra caùc boïc hôi trong heä thoáng kieåu tuaàn hoaøn kín, laøm
giaûm hieäu quaû laøm maùt vaø taïo neân nhöõng vuøng coù nhieät ñoä quaù cao. Trong caùc ñoäng cô laøm maùt baèng
nöôùc kieåu moät voøng hôû, ñeå traùnh hieän töôïng keát caën treân beà maët phía ngoaøi cuûa loùt xylanh, yeâu caàu
nhieät ñoä nöôùc ra khoûi ñoäng cô khoâng neân vöôït quaù 50 ÷ 55oC. Ñieàu ñoù tuy khoâng phaûi laø cheá ñoä nhieät
toái öu ñoái vôùi ñoäng cô, nhöng ñoù laø ñoøi hoûi cuûa ñieàu kieän vaän haønh ñoäng cô.
II. Phaân loaïi heä thoáng laøm maùt
II.1. Heä thoáng laøm maùt baèng khoâng khí (baèng gioù)
Heä thoáng laøm maùt baèng khoâng khí (hình 6.2) thöôøng ñöôïc laép ñaët treân moät soá ñoäng cô côõ nhoû,
hoaëc moät soá ñoäng cô oâ toâ laøm vieäc thöôøng xuyeân trong vuøng thieáu nöôùc, sa maïc,...
Heä thoáng laøm maùt baèng khoâng khí
chuû yeáu goàm coù quaït gioù, hoäp chaén höôùng Caùnh taûn nhieät
luoàng gioù vaø caùc caùnh taûn nhieät ôû phía ngoaøi
xylanh vaø naép xylanh. Nhöõng ñoäng cô laøm
maùt baèng khoâng khí, quanh xylanh vaø naép
xylanh ñöôïc ñuùc thaønh caùc caùnh taûn nhieät
ñeå taêng dieän tích tieáp xuùc vôùi khoâng khí,
truyeàn nhieät töø buoàng ñoát ra ngoaøi ñoäng cô
ñöôïc nhanh hôn. Khoaûng caùch giöõa caùc
caùnh taûn nhieät khoaûng töø 2 ÷ 4mm, chuùng Gioù vaøo Ñoäng cô
naèm theo phöông vuoâng goùc vôùi ñöôøng taâm
cuûa caùc xylanh. Nhöõng caùnh taûn nhieät ôû
phaàn naép maùy vaø phaàn ñaàu xylanh phaûi coù
dieän tích tieáp xuùc vôùi khoâng khí lôùn hôn caùc Hình 6.2. Sô ñoà laøm maùt baèng khoâng khí.
caùnh taûn nhieät ôû phía cuoái xylanh.

Heä thoáng laøm maùt (hình 1 2 3 4

6.3) coù caáu taïo ñôn giaûn, quaït
gioù 1 ñöôïc daãn ñoäng töø truïc
5
khuyûu cung caáp khoâng khí vôùi
löu löôïng lôùn laøm maùt ñoäng cô.
Baûn höôùng gioù 3 coù taùc duïng
phaân phoái khoâng khí sao cho caùc
xylanh vaø töøng xylanh ñöôïc laøm Hình 6.3. Heä thoáng laøm maùt baèng khoâng khí.
maùt ñoàng ñeàu nhaát. 1 – Quaït gioù; 2 – Caùnh taûn nhieät; 3 – Taám höôùng gioù;
4 – Voû boïc; 5 – Ñöôøng thoaùt khoâng khí.
92
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñoái vôùi ñoäng cô nhieàu xylanh, quaït gioù ñöôïc ñaët ôû ñaàu ñoäng cô, treân truïc coù buloâng vaø ñöôïc
daãn ñoäng baèng daây ñai töø truïc khuyûu cuûa ñoäng cô. Xung quanh quaït gioù coù hoäp bao kín ñeå höôùng cho
luoàng gioù do quaït thoåi vaøo chaïy theo chieàu ngang ñoäng cô, thoåi qua caùc caùnh taûn nhieät cuûa caùc xylanh
ñeå laøm maùt cho caùc xylanh ñöôïc hieäu quaû hôn. Toác ñoä quay cuûa quaït gioù phuï thuoäc vaøo toác ñoä cuûa
truïc khuyûu ñoäng cô.
II.2. Heä thoáng laøm maùt baèng chaát loûng
Trong heä thoáng naøy, nöôùc ñöôïc duøng laøm moâi chaát trung gian taûi nhieät khoûi caùc chi tieát. Tuyø
thuoäc vaøo tính chaát löu ñoäng cuûa nöôùc trong heä thoáng laøm maùt maø ngöôøi ta chia thaønh caùc loaïi: boác
hôi, ñoái löu töï nhieân vaø tuaàn hoaøn cöôõng böùc.
II.2.1. Heä thoáng laøm maùt kieåu boác hôi
Ñaây laø kieåu laøm maùt ñôn giaûn nhaát. Boä phaän chöùa nöôùc bao goàm caùc khoang trong thaân maùy,
naép xylanh 7 vaø bình boác hôi 6 laép vôùi thaân maùy 1. Khi ñoäng cô laøm vieäc, nöôùc taïi caùc khoang bao
boïc buoàng chaùy seõ soâi. Nöôùc coù nhieät ñoä caøng cao tyû troïng caøng giaûm, noåi leân maët thoaùng cuûa bình vaø
boác hôi ra ngoaøi laøm maùt ñoäng cô. Sau khi maát nhieät, tyû troïng cuûa nöôùc laïi taêng leân laøm nöôùc laïi chìm
xuoáng taïo thaønh löu ñoäng ñoái löu
töï nhieân (hình 6.4).
55
Do laøm maùt baèng boác hôi, 66
neáu khoâng coù nguoàn nöôùc boå
sung, toác ñoä tieâu hao nöôùc raát
lôùn. Maët khaùc, do toác ñoä löu
ñoäng cuûa nöôùc khi ñoái löu töï
nhieân raát nhoû neân laøm maùt 77
khoâng ñoàng ñeàu daãn tôùi coù hieän
töôïng cheânh leäch veà nhieät ñoä 44
giöõa caùc phaàn ñöôïc laøm maùt.
1 2
Chính vì vaäy, heä thoáng 33
naøy chæ thích hôïp cho ñoäng cô côõ Hình 6.4. Heä thoáng laøm maù t kieåu boác hôi
nhoû ñaët naèm ngang trong noâng 1 – thaân maùy; 2 – piston; 3 – thanh truyeàn; 4 – hoäp truïc khuyûu;
nghieäp, khoâng thích hôïp cho 5 – bình nhieân lieäu; 6 – bình boác hôi; 7 – naép xylanh.
ñoäng cô oâ toâ.
II.2.2. Heä thoáng laøm maùt kieåu ñoái löu töï nhieân
Trong heä thoáng laøm maùt ñoái löu töï nhieân (hình 6.5), nöôùc löu ñoäng tuaàn hoaøn nhôø söï cheânh
leäch khoái löôïng rieâng ρ ôû caùc giaù trò nhieät ñoä khaùc nhau. Nöôùc laøm maùt nhaän nhieät cuûa xylanh trong
thaân maùy 1, ρ giaûm neân nöôùc noåi leân treân. Trong khoang cuûa naép xylanh 3, nöôùc tieáp tuïc nhaän nhieät
cuûa caùc chi tieát bao quanh buoàng chaùy, nhieät ñoä tieáp tuïc taêng vaø ρ tieáp tuïc giaûm, nöôùc tieáp tuïc noåi leân
theo ñöôøng daãn ra khoang phía treân cuûa keùt laøm maùt 6. Quaït gioù 8 ñöôïc daãn ñoäng baèng puly töø truïc
khuyûu ñoäng cô huùt khoâng khí qua keùt. Do ñoù, nöôùc trong keùt ñöôïc laøm maùt, ρ giaûm neân nöôùc seõ chìm
xuoáng khoang döôùi cuûa keùt vaø töø ñaây ñi vaøo thaân maùy, thöïc hieän moät voøng tuaàn hoaøn.
Toác ñoä löu ñoäng cuûa nöôùc trong phöông phaùp naøy cuõng chæ vaøo khoaûng 0,12 ÷ 0,19 m/s. Ñieàu
ñoù daãn ñeán cheânh leäch nhieät ñoä nöôùc vaøo vaø nöôùc ra lôùn, vì vaäy laøm maùt khoâng ñeàu. Muoán giaûm söï
cheânh leäch naøy thì phaûi taêng kích thöôùc bình chöùa, keùt nöôùc vaø taêng chieàu cao laép ñaët keùt, ñieàu ñoù
laøm cho ñoäng cô raát coàng keành. Vì vaäy phöông phaùp naøy chæ duøng cho nhöõng ñoäng cô tónh taïi.

93
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

5 4
3
2
6

1
7

9
Hình 6.5. Heä thoáng laøm maùt ñoái löu töï nhieân.
1 – thaân maùy; 2 – xylanh; 3 – naép xylanh; 4 – ñöôøng nöôùc ra keùt; 5 – naép keùt nöôùc;
6 – keùt nöôùc; 7 – khoâng khí laøm maùt; 8 – quaït gioù; 9 – ñöôøng nöôùc laøm maùt vaøo ñoäng cô.

II.2.3. Heä thoáng laøm maùt tuaàn hoaøn cöôõng böùc

Trong heä thoáng laøm maùt tuaàn hoaøn cöôõng böùc, khaéc phuïc ñöôïc nhöôïc ñieåm vaän toác löu ñoäng
cuûa doøng nöôùc thaáp, laøm taêng hieäu quaû laøm maùt. Vaän toác löu ñoäng cuûa doøng nöôùc ñöôïc taêng bôûi moät
bôm nöôùc laép trong heä thoáng ñöôïc daãn ñoäng töø truïc khuyûu ñoäng cô. Heä thoáng naøy thích hôïp cho caùc
ñoäng cô coù coâng suaát cao vaø caùc ñoäng cô treân oâ toâ.
Heä thoáng laøm maùt tuaàn hoaøn cöôõng böùc coù ba loaïi sau:
1) Heä thoáng laøm maùt tuaàn hoaøn cöôõng böùc moät voøng kín

Chuù thích
1 – nöôùc vaøo laøm maùt naép
xylanh;
2 – caùc ñöôøng nöôùc laøm
maùt ñoäng cô;
3 – van ñieàu nhieät vaø ñöôøng
nöôùc noái taét veà bôm;
4 – nöôùc veà keùt;
5 – nöôùc ra khoûi keùt;
6 – nöôùc vaøo laøm maùt thaân
maùy;
7 – nöôùc vaøo laøm maùt
xylanh vaø naép xylanh.

Hình 6.6. Heä thoáng laøm maùt tuaàn hoaøn cöôõng böùc moät voøng treân ñoäng cô oâ toâ.

94
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Heä thoáng laøm maùt tuaàn hoaøn cöôõng böùc moät voøng raát phoå bieán treân ñoäng cô oâ toâ, maùy keùo vaø
ñoäng cô tónh taïi, hình 6.6 vaø hình 6.7.
6 5 4 Chuù thích
3
2 1 – thaân maùy; 2 – naép xylanh;
3 – nöôùc ra khoûi ñoäng cô;
4 – oáng daãn boït nöôùc;
1 5 – van haèng nhieät;
7 6 – naép roùt nöôùc;
7 – keùt laøm maùt;
8
8 – quaït gioù; 9 – puly;
10 – oáng nöôùc noái taét veà bôm;
11 – ñöôøng nöôùc vaøo ñoäng cô;
10 11 12 12 – bôm nöôùc;
9 13 14
13 – keùt laøm maùt daàu;
14 – oáng phaân phoái nöôùc.
Hình 6.7. S nguyên lý heä thoáng laøm maùt tuaàn hoaøn cöôõng böùc moät voøng.
Nöôùc laøm maùt coù nhieät ñoä thaáp ñöôïc bôm 12 huùt töø bình chöùa phía döôùi cuûa keùt nöôùc 7 qua
ñöôøng oáng 10 roài qua keùt 13 ñeå laøm maùt daàu sau ñoù vaøo ñoäng cô. Ñeå phaân phoái nöôùc laøm maùt ñoàng
ñeàu cho caùc xylanh vaø laøm maùt ñoàng ñeàu cho moãi xylanh, nöôùc sau khi bôm vaøo thaân maùy 1 chaûy qua
oáng phaân phoái 14 ñuùc saün trong thaân maùy. Sau khi laøm maùt xylanh, nöôùc leân laøm maùt naép maùy roài
theo ñöôøng oáng 3 ra khoûi ñoäng cô vôùi nhieät ñoä cao ñeán van haèng nhieät 5. Khi van haèng nhieät môû,
nöôùc qua van vaøo bình chöùa phía treân cuûa keùt nöôùc. Tieáp theo, nöôùc töø bình chöùa treân ñi qua caùc oáng
moûng coù gaén caùc caùnh taûn nhieät. Taïi ñaây, nöôùc ñöôïc laøm maùt bôûi doøng khoâng khí qua keùt do quaït 8
taïo ra. Quaït ñöôïc daãn ñoäng baèng puly töø truïc khuyûu cuûa ñoäng cô. Taïi bình chöùa phía döôùi cuûa keùt laøm
maùt, nöôùc coù nhieät ñoä thaáp laïi ñöôïc bôm huùt vaøo ñoäng cô thöïc hieän moät chu trình laøm maùt tuaàn hoaøn.
2) Heä thoáng laøm maùt cöôõng böùc tuaàn hoaøn hai voøng

3 Chuù thích
5 4
2 1 – thaân maùy; 2 – naép xylanh;
6
3 – Van haèng nhieät;
1
7 4 – Keùt laøm maùt;
5 – Ñöôøng nöôùc ra voøng hôû;
6 – Bôm voøng hôû;
7 – Ñöôøng nöôùc vaøo voøng hôû;
8
8 – Bôm nöôùc voøng kín.

Hình 6.8. Heä thoáng laøm maùt cöôõng böùc hai voøng.
Trong heä thoáng naøy, nöôùc ñöôïc laøm maùt taïi keùt nöôùc 4 khoâng phaûi baèng doøng khoâng khí do
quaït gioù taïo ra maø baèng nöôùc coù nhieät ñoä thaáp hôn, ví duï nhö nöôùc soâng hay nöôùc bieån. Heä thoáng coù
hai voøng nöôùc tuaàn hoaøn. Voøng thöù nhaát laøm maùt ñoäng cô nhö ñaõ xeùt ôû heä thoáng tuaàn hoaøn cöôõng böùc
moät voøng coøn ñöôïc goïi laø nöôùc voøng kín. Voøng thöù hai vôùi nöôùc soâng hay nöôùc bieån ñöôïc bôm 6

95
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
chuyeån ñeán keùt laøm maùt ñeå laøm maùt nöôùc voøng kín, sau ñoù laïi thaûi ra soâng, ra bieån neân ñöôïc goïi laø
voøng hôû. Heä thoáng laøm maùt hai voøng ñöôïc duøng raát phoå bieán cho ñoäng cô taøu thuûy (hình 6.8).
3) Heä thoáng laøm maùt moät voøng hôû
4 3
Trong heä thoáng naøy, nöôùc laøm maùt laø 2
nöôùc soâng, bieån, ñöôïc bôm 6 huùt vaøo laøm maùt
ñoäng cô sau ñoù theo ñöôøng nöôùc 4 ñoå ra soâng,
1
bieån (hình 6.9).
5
Öu ñieåm cuûa heä thoáng naøy laø raát ñôn
giaûn. Tuy nhieân, do phaûi baûo ñaûm nhieät ñoä
nöôùc laøm maùt thaáp (khoaûng 60oC) ñeå giaûm
hieän töôïng ñoùng caën trong khoang nöôùc cuûa
ñoäng cô (taêng trôû nhieät cuûa quaù trình trao ñoåi
nhieät) neân cheânh leäch nhieät ñoä lôùn. Ñieàu ñoù
daãn ñeán öùng suaát nhieät cuûa caùc chi tieát laøm maùt 6
khaù lôùn.
Hình 6.9. Heä thoáng laøm maùt moät voøng hôû.
Heä thoáng laøm maùt moät voøng hôû chæ ñöôïc 1 – thaân maùy; 2 – naép maùy; 3 – van haèng nhieät;
duøng cho ñoäng cô taøu thuûy. 4 – ñöôøng nöôùc ra; 5 – loïc nöôùc; 6 – bôm nöôùc.

II.3. So saùnh heä thoáng laøm maùt baèng nöôùc vaø heä thoáng laøm maùt baèng khoâng khí
So saùnh giöõa phöông phaùp laøm maùt baèng nöôùc vôùi phöông phaùp laøm maùt baèng khoâng khí thaáy
phöông phaùp laøm maùt baèng nöôùc coù öu ñieåm sau:
- Hieäu quaû laøm maùt cao vaø oån ñònh hôn.
- Möùc ñoä laøm maùt cho caùc xylanh trong cuøng ñoäng cô ñoàng ñeàu hôn.
- Giaûm ñöôïc khaû naêng phaùt sinh kích noå trong ñoäng cô xaêng.
- Giaûm tieáng oàn khi ñoäng cô laøm vieäc.
- Giaûm ñöôïc chieàu daøi ñoäng cô.
- Toån hao coâng suaát cho heä thoáng laøm maùt nhoû hôn. Khi laøm maùt baèng nöôùc tieâu hao 3 ÷ 9 %
coøn khi laøm maùt baèng khoâng khí tieâu hao 4 ÷ 13% coâng suaát ñoäng cô (coâng suaát tieâu hao
cho daãn ñoäng quaït gioù).
- Kích thöôùc cuûa ñoäng cô nhoû goïn hôn do khoâng phaûi boá trí caùc caùnh taûn nhieät.
- Quaït gioù coù coâng suaát nhoû hôn neân khi laøm vieäc ít oàn hôn.
Chính vì nhöõng öu ñieåm treân neân heä thoáng laøm maùt baèng nöôùc ñöôïc duøng raát roäng raõi treân caùc
ñoäng cô hieän nay. Tuy nhieân heä thoáng laøm maùt baèng nöôùc phöùc taïp hôn vì coù caùc boä phaän nhö : keùt
nöôùc, bôm,... Ñoái vôùi ñoäng cô laøm vieäc ôû xöù laïnh, phaûi coù caùc bieän phaùp choáng ñoâng cho nöôùc. Ngoaøi
ra, nöôùc coù theå roø ræ xuoáng cacte daàu gaây moøn, troùc caùc chi tieát ma saùt nhö piston, xylanh, truïc vaø oå
truïc.
Ñoäng cô laøm maùt baèng khoâng khí roõ raøng deã söû duïng vaø tieän lôïi trong ñieàu kieän thieáu nöôùc
nhö ôû sa maïc hay röøng saâu. Do ñoù, raát thích hôïp cho ñoäng cô coâng suaát khoâng lôùn laém, ñoäng cô phuïc
vuï trong laâm nghieäp hoaëc trong quaân söï.

96
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III. Keát caáu caùc chi tieát chuû yeáu trong heä thoáng laøm maùt baèng chaát loûng
III.1. Bôm nöôùc
Bôm nöôùc coù taùc duïng cung caáp löu löôïng nöôùc vôùi moät aùp suaát nhaát ñònh trong heä thoáng ñeå
laøm maùt cho ñoäng cô. Trong caùc loaïi ñoäng cô ñoát trong laøm maùt baèng nöôùc kieåu tuaàn hoaøn cöôõng böùc
hieän nay hay duøng nhaát laø loaïi bôm nöôùc kieåu ly taâm (hình 6.10) bôûi noù ñôn giaûn, coù caáu truùc chaéc
chaén vaø giaù thaønh hôïp lyù. Ngoaøi ra coøn coù bôm piston, bôm baùnh raêng nhöng raát ít duøng.

Baùnh coâng taùc

Baùnh coâng taùc Ñöôøng Phôùt ngaên

May ô quaït gioù nöôùc
nöôùc
ra Truïc bôm

OÅ bi

Ñöôøng nöôùc vaøo

Hình 6.10. Bôm nöôùc kieåu ly taâm.

Bôm nöôùc coù thaân ñöôïc ñuùc baèng gang hoaëc hôïp kim nhoâm, ñöôïc ñaët phía tröôùc thaân maùy vaø
daãn ñoäng baèng ñai raêng hoaëc ñai thang töø truïc khuyûu ñoäng cô.
Treân bôm coù ñöôøng daãn nöôùc vaøo ñöôïc noái vôùi ngaên phía döôùi cuûa keùt nöôùc baèng oáng cao su
vaø ñöôøng nöôùc ra ñöôïc noái vôùi ñöôøng nöôùc vaøo thaân maùy. Caùnh bôm ñöôïc ñuùt baèng gang hoaëc hôïp
kim ñoàng, caùnh bôm ñöôïc laép trong thaân vaø coá ñònh ôû cuoái truïc bôm. Truïc bôm ñöôïc coá ñònh trong
thaân bôm vaø chuyeån ñoäng treân caùc oå bi. Phaàn ñuoâi truïc laép baùnh coâng taùc vaø ñaàu truïc ñöôïc laép puly
ñeå daãn ñoäng bôm. Phôùt chaën ñöôïc laép giöõa baùnh coâng taùc vaø thaân bôm, ñeå ngaên nöôùc roø ræ ra ngoaøi
ñaàu truïc bôm.
Khi ñoäng cô laøm vieäc, truïc bôm quay trong voû bôm laøm caùc baùnh coâng taùc cuõng quay theo.
Nöôùc töø phaàn döôùi cuûa keùt ñöôïc ñöa vaøo phaàn giöõa cuûa caùnh bôm, döôùi taùc duïng cuûa löïc ly taâm nöôùc
ñöôïc ñaåy töø beân trong caùnh ra ngoaøi caùnh taïo aùp löïc ñaåy nöôùc ñi trong heä thoáng.
III.2. Keùt nöôùc vaø naép keùt nöôùc
III.2.1. Keùt nöôùc (hình 6.11)
Keùt nöôùc coù taùc duïng chöùa nöôùc, truyeàn nhieät töø nöôùc ra khoâng khí laøm giaûm nhieät ñoä cuûa
nöôùc ñeå cung caáp nöôùc coù nhieät ñoä thaáp laøm maùt cho ñoäng cô. Keùt nöôùc ñöôïc chia thaønh 3 phaàn
chính:
Ngaên chöùa phía treân thöôøng ñöôïc laøm baèng ñoàng hoaëc toân daäp. ÔÛ ñoäng cô Diesel vaø ñoäng cô
côõ lôùn ngaên treân ñöôïc laøm baèng gang ñuùc. Ngaên treân coù coå ñeå roùt nöôùc vaø coù naép ñaäy keùt nöôùc.
Ngaên chöùa phía döôùi cuõng ñöôïc laøm baèng ñoàng hoaëc toân daäp. Ngaên döôùi cuûa keùt nöôùc coù
ñöôøng daãn nöôùc töø keùt tôùi bôm nöôùc vaø ñi laøm maùt ñoäng cô. Phía döôùi cuûa ngaên döôùi coù khoaù ñeå thaùo
nöôùc khi xuùc röûa hoaëc thay nöôùc trong keùt.
Ngaên giöõa cuûa keùt nöôùc laøm thaønh caùc oáng noái lieàn ngaên treân vaø ngaên döôùi cuûa keùt nöôùc.

97
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2

Chuù thích
6 1 – naép keùt nöôùc.
2 – oáng daãn nöôùc vaøo keùt.
3 – ngaên chöùa phía döôùi.
4 – oáng daãn nöôùc vaøo ñoäng cô.
5 – ngaên giöõa cuûa keùt nöôùc.
5 6 – ngaên phía treân cuûa keùt.
3
4

Hình 6.11. Caáu taïo cuûa keùt keùt nöôùc.

Caùc oáng cuûa ngaên giöõa (hình 6.12) coù maët caét hình troøn hoaëc hình deït, xung quanh caùc oáng coù
gaén caùnh taûn nhieät moûng baèng ñoàng laù ñeå truyeàn nhieät ra khoâng khí ñöôïc nhanh choùng, laøm giaûm
nhieät ñoä cuûa nöôùc laøm maùt.
Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng, caùc oáng nöôùc cuûa ngaên giöõa ñöôïc laøm baèng ñoàng thau coù chieàu daøy töø
0,2 ÷ 0,35 mm. Nhöõng taám laù ñoàng taûn nhieät coù chieàu daøy 0,1 ÷ 0,2 mm vaø ñöôïc ñaët caùch nhau 2,3 ÷
4,5 mm.
Treân caùc ñoäng cô Diesel, caùc oáng daãn nöôùc cuûa ngaên giöõa ñöôïc laøm baèng theùp coù chieàu daøy töø
0,2 ÷ 0,35 mm. Caùnh taûn nhieät laøm baèng taám theùp moûng daøy töø 0,15 ÷ 0,25 mm. ÔÛ caùc ñoäng cô xaêng
côõ nhoû vaø trung bình, caùc ñöôøng oáng cuûa ngaên giöõa ñöôïc haøn vôùi ngaên treân vaø ngaên döôùi taïo thaønh
keùt nöôùc hoaøn chænh. ÔÛ caùc ñoäng cô Diesel côõ trung bình vaø lôùn thì ngaên giöõa cuûa keùt nöôùc ñöôïc noái
lieàn vôùi ngaên treân vaø ngaên döôùi baèng caùc buloâng.
OÁng deït OÁng troøn
Caùnh taûn
Caùnh taûn nhieät nhieät

Hình 6.12. Caùc daïng oáng cuûa keùt nöôùc.

III.2.2. Naép keùt nöôùc
Naép keùt nöôùc ñöôïc boá trí treân ñænh cuûa keùt, noù coù taùc duïng laøm kín keùt nöôùc khoâng cho nöôùc
vaêng ra ngoaøi. Ñoàng thôøi naép keùt nöôùc coøn coù taùc duïng giöõ aùp suaát trong keùt nöôùc, laøm cho nhieät ñoä

98
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
soâi cuûa nöôùc laøm maùt lôùn hôn 100oC, giuùp taêng hieäu quaû laøm maùt maø khoâng caàn taêng kích thöôùc cuûa
keùt.
Treân naép keùt nöôùc coù boá trí hai van nhö (hình 6.13), moät van coù taùc duïng giaûm aùp vaø moät van
chaân khoâng. Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt taêng cao (110 ÷ 120oC), laøm cho aùp suaát nöôùc trong keùt taêng
leân. Neáu aùp suaát ngaên treân cuûa keùt nöôùc lôùn hôn 1,2 kG/cm2 thì aùp löïc naøy ñuû söùc ñeå thaéng löïc caêng
loø xo cuûa van, khi ñoù naép van môû ra ñeå khoâng khí vaø nöôùc thoaùt ra ngoaøi theo ñöôøng oáng 1.
Khi nhieät ñoä ñoäng cô giaûm laøm aùp suaát ôû ngaên treân cuûa keùt nöôùc giaûm xuoáng thaáp hôn 0,94
kG/cm2 thì khoâng khí ngoaøi trôøi qua oáng 1 vaøo phía treân van ñaåy naép van 3 cuûa van khoâng khí ñeå vaøo
ngaên treân cuûa keùt nöôùc. Nhôø coù van moät chieàu ñoù maø aùp suaát trong keùt nöôùc luoân luoân oån ñònh.
Caùc phaàn cuûa naép keùt nöôùc vaø coå roùt nöôùc cuûa keùt ñöôïc theå hieän treân hình 6.14.

1 5 Chuù thích
a) 1 – oáng daãn ñeán bình döï tröõ.
4
2 3 2 – van giaûm aùp .
3 – van chaân khoâng.
4 – loø xo van chaân khoâng.
5 – loø xo van giaûm aùp.
b)

Hình 6.13. Caáu taïo cuûa naép keùt nöôùc.

Loø xo giaûm aùp Naép keùt

nöôùc

Gôø khoaù Ñeäm kín phía treân

Van giaûm aùp löïc
Van giaûm chaân khoâng
Ñeäm kín phía döôùi
Beàn maët laøm kín beân treân
Beà maët laøm kín
beân döôùi
OÁng daãn

Gôø coå noái Gôø khoaù an toaøn

Coå noái boä taûn nhieät

Beà maët khoùa cam

Hình 6.14. Naép keùt nöôùc ñöôïc thaùo ra töø coå roùt nöôùc vaøo ôû boä taûn nhieät.

99
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.3. Van ñieàu nhieät vaø phöông phaùp boá trí
III.3.1. Van ñieàu nhieät
Van ñieàu nhieät hay coøn goïi laø van haèng nhieät coù
nhieäm vuï töï ñoäng ñieàu chænh nhieät ñoä nöôùc laøm maùt khi
ñoäng cô laøm vieäc ñaûm baûo cho nhieät ñoä nöôùc laøm maùt
trong giôùi haïn töø 85 ÷ 90oC, maët khaùc coøn laøm nhieäm
vuï ruùt ngaén thôøi gian ñaït nhieät ñoä laøm vieäc toái öu cuûa
ñoäng cô sau khi khôûi ñoäng.
Caùc chi tieát cuûa van ñieàu nhieät ñeàu ñöôïc laøm
baèng ñoàng (hình 6.15), beân trong chöùa hoãn hôïp nöôùc vaø
röôïu eâtylic deã bay hôi.
Van ñieàu nhieät ñöôïc boá trí giöõa keùt nöôùc vaø
ñoäng cô, van ñoùng môû ñöôïc tuyø theo nhieät ñoä cuûa nöôùc
laøm maùt. Khi nhieät ñoä cuûa nöôùc laøm maù t thaáp, van Hình 6.15. Van ñieàu nhieät.
ñoùng ñeå ngaên khoâng cho nöôùc ra keùt. Khi nhieät ñoä nöôùc
laøm maùt taêng, van môû ñeå cho nöôùc töø ñoäng cô thoaùt ra keùt laøm maùt.
Treân (hình 6.16) giôùi thieäu
caáu taïo cuûa van haèng nhieät. OÁng xeáp 9
4 ñöôïc haøn vôùi ñaùy 5, maët treân cuûa 8
oáng xeáp gaén chaët vôùi moät supap phuï
6 vaø oáng roãng bòt ñaàu treân 1. Ñaàu 7
treân cuûa oáng laø supap 9. Khi nhieät ñoä
6 1
nöôùc döôùi 70oC, aùp suaát hôi trong oáng
xeáp coøn thaáp neân oáng xeáp co laïi döôùi 2
taùc duïng löïc ñaøn hoài cuûa thaønh oáng.
3
Supap 9 ñoùng kín ñöôøng ñeán keùt nöôùc
vaø supap phuï môû ñeå nöôùc ñi ra khoûi
ñoäng cô, qua ñöôøng taét ñeán cöûa vaøo
4
cuûa bôm nöôùc. Khi nhieät ñoä nöôùc laøm
maùt vöôït quaù 70oC, aùp suaát hôi trong 5
oáng xeáp ñaåy daøi oáng xeáp ra laøm ñoùng
supap phuï vaø môû supap 9 ñeå nöôùc ñi Hình 6.16. Caáu taïo van ñieàu nhieät.
ñeán keùt nöôùc. Neáu nhieät ñoä nöôùc
vöôït quaù 85oC supap phuï 3 seõ ñoùng 1 – oáng roãng; 2,6 – supap döôùi; 3 – thaân; 4 – oáng xeáp;
kín taát caû caùc loã beân söôøn cuûa van 5 – ñaùy oáng xeáp; 7 – giaù ñôõ; 8 – bi; 9 – supap treân .
haèng nhieät laøm cho ñöôøng nöôùc töø
maùy ñi taét veà bôm ñoùng kín.
Van oån ñònh nhieät ñoä coøn duøng hoãn hôïp cuûa chaát xeâzôlin vaø boät ñoàng laøm chaát giaõn nôû ñeå ñieàu
khieån ñoùng môû van nöôùc thoâng tôùi keùt laøm maùt.
Hieän nay haàu heát caùc ñoäng cô treân oâtoâ ñeàu duøng loaïi van haèng nhieät naøy. Loaïi van naøy coù 2
kieåu: moät kieåu coù keøm van chuyeån doøng vaø moät kieåu khoâng coù van chuyeån doøng (hình 6.18). Van
chuyeån doøng hoaït ñoäng cuøng vôùi van chính (khi van chính môû, van chuyeån doøng ñoùng).

100
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

5 Chuù thích

2 2 1 – thaân van ñieàu nhieät.

1 2 – van (supap).
1 3 – oáng xeáp.
4 – oáng noái taét veà bôm.
3 5 – oáng ñeán keùt laøm maùt.
a) Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt thaáp.
4
b) Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt cao.
a) b)
Hình 6.17. Cheá ñoä laøm vieäc cuûa van ñieàu nhieät.

Treân van haèng nhieät coù boá trí moät van xaû khí, noù duøng ñeå xaû boït khí trong heä thoáng laøm maùt
khi nöôùc laøm maùt ñöôïc ñoå theâm vaøo heä thoáng.

Van xaû khí

Van xaû khí
Van

Baïc
Saùp (cao su)

Van
Xylanh

Van chuyeån doøng Xylanh Saùp

Loaïi coù van chuyeån doøng Loaïi khoâng coù van chuyeån doøng
Hình 6.18. Caùc kieåu van haèng nhieät.

III.3.2. Phöông phaùp boá trí

Coù 2 caùch boá trí van haèng nhieät:
1) Boá trí ôû ñöôøng nöôùc ra (khoâng coù van chuyeån doøng)
Nöôùc laøm maùt ñoäng cô chaûy qua maïch chuyeån doøng maø khoâng phuï thuoäc vaøo nhieät ñoä cuûa
nöôùc laøm maùt (hình 6.19).

101
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

2 1

Van haèng nhieät ñoùng

4

a) Khi van haèng nhieät ñoùng.

1 – van haèng nhieät.
2 – ñöôøng nöôùc noái taét veà bôm.
3 – keùt nöôùc.
4 – bôm nöôùc.

2 1

Van haèng nhieät môû

4

b) Khi van haèng nhieät môû.

Hình 6.19. Van haèng nhieät boá trí ôû ñöôøng nöôùc ra.

2) Boá trí ôû ñöôøng nöôùc vaøo (coù van chuyeån doøng)

Ngaøy nay loaïi naøy ñöôïc söû duïng khaù phoå bieán, noù coù ñaëc ñieåm laø treân van haèng nhieät coù boá trí
van chuyeån doøng (hình 6.20).
Kieåu boá trí naøy coù caùc öu ñieåm:
102
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Coù ñöôøng ñi noái taét veà bôm lôùn hôn vaø baûo ñaûm vieäc phaân phoái ñoàng ñeàu nhieät ñoä ñeán
ñoäng cô trong khi haâm noùng.
- Ñoùng hoaøn toaøn ñöôøng ñi noái taét veà bôm khi ñoäng cô noùng leân hay nhieät ñoä cao, do ñoù hieäu
quaû laøm maùt toát hôn.
- Van haèng nhieät phaûn öùng moät caùch nhanh choáng ñeå oån ñònh nhieät ñoä nöôùc laøm maùt.

2 4
3

Van haèng nhieät ñoùng

1

a) Khi van haèng nhieät ñoùng.

2 4
3

Van haèng nhieät môû

1

b) Khi van haèng nhieät môû

Hình 6.20. Van haèng nhieät boá trí ôû ñöôøng nöôùc vaøo.
1 – van haèng nhieät.
2 – ñöôøng nöôùc noái taét veà bôm.
3 – keùt nöôùc.
4 – bôm nöôùc.

103
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV. CHAÁT LOÛNG LAØM MAÙT
Ñeå ñaûm baûo laøm maùt cho ñoäng cô ñöôïc toát vaø khoâng aûnh höôûng xaáu ñeán caùc chi tieát cuûa heä
thoáng laøm maùt ñoäng cô thì yeâu caàu nöôùc duøng ñeå laøm maùt ñoäng cô phaûi saïch, khoâng coù taïp chaát,
khoâng chöùa caùc yeáu toá aên moøn kim loaïi. Toát nhaát laø duøng nöôùc caát ñeå laøm maùt, coù theå duøng nöôùc maùy
saïch. Khoâng ñöôïc duøng nöôùc soâng, suoái coù nhieàu taïp chaát, khoâng duøng nöôùc coù laãn buøn ñaát laù caây ñeå
laøm maùt ñoäng cô.
Vaøo muøa ñoâng caàn löu yù ñaëc bieät tôùi heä thoáng laøm maùt. ÔÛ nhöõng nôi nhieät ñoä luoân lôùn hôn
0oC, heä thoáng laøm maùt hoïat ñoäng bình thöôøng suoát naêm. ÔÛ nhöõng nôi nhieät ñoä haï thaáp döôùi ñieåm
ñoùng baêng cuûa nöôùc, heä thoáng laøm maùt caàn duøng dung dòch choáng ñoâng ñeå baûo veä heä thoáng ôû nhieät
ñoä thaáp nhaát.
Dung dòch choáng ñoâng laøm nöôùc khoâng bò ñoùng baêng ôû nhieät ñoä ngoaøi trôøi raát thaáp. Khi troän
vôùi nöôùc, noù khoâng giaûm nhieät ñoä soâi cuûa dung dòch, khoâng laøm cho heä thoáng laøm maùt bò aên moøn,
ñieän phaân, bò hoaø tan vaø giaù thaønh phaûi reû.
Caùc dung dòch choáng ñoâng thöôøng duøng laø: coàn metylic (coàn goã toång hôïp), coàn etylic (coàn bieán
tính), glyxerin vaø etylen glycol. Caùc chaát choáng ñoâng bao goàm chaát haïn cheá gæ moøn, khoâng cho taïo
thaønh caùc lôùp gæ ôû heä thoáng laøm maùt. Caùc lôùp gæ naøy laøm giaûm hieäu quaû laøm maùt thaäm chí coøn laøm taéc
ngheõn caùc ñöôøng nöôùc laøm maùt.
Baûng dung dòch chaát choáng ñoâng nöôùc laøm maùt ñoäng cô ôû caùc nhieät ñoä khaùc nhau.

Ñieåm soâi % yeâu caàu theo (0C)

Chaát choáng ñoâng
(oC) -6,7 (oC) -12,2 (oC) -17,8 (oC) -28,9 (oC)

Metyl coàn 64,4 12 20 30 40

Etyl coàn 77,8 20 30 40 50

Etylen glycol 164 15 25 35 45

IV.1. Coàn
Dung dòch metyl vaø etyl coàn thöôøng duøng laøm chaát choáng ñoâng. Khi troän vôùi nöôùc theo tæ leä
nhaát ñònh seõ laøm cho nöôùc löu thoâng toát ôû nhieät ñoä thaáp vaø an toaøn cho heä thoáng laøm maùt. Baûng treân
cung caáp dung löôïng phaàn traêm chaát choáng ñoâng troän vôùi nöôùc ñeå baûo veä an toaøn cho ñoäng cô ôû caùc
nhieät ñoä khaùc nhau.
Coàn etyl vaø metyl coù ñieåm soâi thaáp so vôùi nhieät ñoä ñoäng cô khi vaän haønh. Khi pha vôùi nöôùc
nhieät ñoä cuûa chuùng thaáp hôn nhieät ñoä soâi cuûa nöôùc, neân coàn deã bay hôi nhaát khi ñoäng cô laøm vieäc laâu.
Caàn kieåm tra ñònh kyø dung dòch choáng ñoâng trong heä thoáng laøm maùt, neáu thieáu phaûi theâm ñeå boå sung
cho löôïng dung dòch boác hôi.
IV.2. Etylen glycol
Noù laø saûn phaåm phuï, sinh ra khi saûn xuaát caùc khí nhaân taïo. ÔÛ dung dòch coâ ñaëc, noù coù ñieåm soâi
o
164 C. Etylen glycol (Prestone, Zerex,... ) laø chaát choáng ñoâng laâu beàn vì khi duøng noù khoâng bò soâi
hoaëc boác hôi. Khi troän vôùi nöôùc moät lieàu löôïng ñuùng, noù seõ coù taùc duïng choáng ñoâng hoaøn toaøn. Noù
khoâng muøi, khoâng gaây nguy hieåm khi baûo döôõng.

104
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Glycol etyl chöùa moät chaát ngaên chaën daàu hoøa tan, haïn cheá aên moøn vaø do ñoù coù theå ñeå laïi duøng
quanh naêm, hoaëc qua nhieàu muøa ñoâng. Nhöng noùi chung, nhaø saûn xuaát khuyeân khoâng neân thaùo ra ñeå
döï tröõ cho sang naêm, bôûi vì daàu hoøa tan ñaõ bao beân trong heä thoáng laøm maùt, seõ khoâng ñöôïc thaùo ra
bôûi dung dòch thaùo ra khoâng choáng ñöôïc aên moøn.
Caùc dung dòch chöùa muoái, clorua canxi, cacbonat natri, ñöôøng, maät hoaëc daàu khoaùng vaät nhö
daàu hoûa, daàu nhôøn khoâng duøng cho heä thoáng laøm maùt vì noù seõ laøm taéc caùc raõnh nöôùc, phaù huûy caùc
ñaàu noái hoaëc aên moøn caùc chi tieát cuûa ñoäng cô.

Hình 6.21. Moät soá loaïi chaát loûng laøm maùt duøng treân ñoäng cô oâ toâ.

------------------------

105
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 7

NHIEÂN LIEÄU

I. YEÂU CAÀU ÑOÁI VÔÙI NHIEÂN LIEÄU SÖÛ DUÏNG TRONG ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
Trong chu trình laøm vieäc thöïc teá, moâi chaát coâng taùc treân ñoäng cô laø nhöõng khí thöïc coù tính chaát
hoaù lyù luoân bieán thieân trong suoát chu trình, bao goàm: khoâng khí, nhieân lieäu vaø saûn vaät chaùy. Coâng
suaát, hieäu suaát, ñoä tin caäy vaø tuoåi thoï khi ñoäng cô laøm vieäc phuï thuoäc nhieàu vaøo tính chaát cuûa nhieân
lieäu vaø chaát löôïng hình thaønh hoaø khí trong ñoäng cô.
Ñoái vôùi ñoäng cô ñoát trong, ngöôøi ta chæ söû duïng nhöõng nhieân lieäu deã hoaø troän vôùi khoâng khí taïo
thaønh hoaø khí, ngoaøi ra trong saûn vaät chaùy khoâng ñöôïc coù tro, vì tro laøm taêng ñoä maøi moøn cuûa xylanh,
piston vaø xecmaêng.
Do nhöõng tính chaát treân neân ñoäng cô ñoát trong chæ duøng nhöõng loaïi nhieân lieäu theå khí hoaëc theå
loûng vôùi yeâu caàu khi chaùy khoâng taïo tro. Nhieân lieäu theå raén chæ coù theå söû duïng cho ñoäng cô ñoát trong
khi ñaõ ñöôïc hoaù loûng hoaëc khí hoaù.
II. CAÙC LOAÏI NHIEÂN LIEÄU SÖÛ DUÏNG TRONG ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
Nhieân lieäu söû duïng cho ñoäng cô ñoát trong chuû yeáu coù 2 daïng: nhieân lieäu theå loûng vaø nhieân lieäu
theå khí.
Nhieân lieäu theå loûng duøng cho ñoäng cô ñoát trong chuû yeáu laø caùc saûn phaåm ñöôïc taïo ra töø daàu
moû (xaêng, Diesel) vì loaïi naøy coù öu ñieåm laø nhieät trò lôùn, ít tro trong saûn vaät chaùy, deã vaän chuyeån vaø
baûo quaûn. Moãi loaïi nhieân lieäu loûng keå treân laø moät hoãn hôïp cuûa nhieàu loaïi hydrocacbon coù caáu taïo hoaù
hoïc raát khaùc nhau. Chính caáu taïo khaùc nhau naøy gaây aûnh höôûng lôùn ñeán quaù trình bay hôi, taïo hoaø khí
vaø boác chaùy cuûa nhieân lieäu trong ñoäng cô.
Nhieân lieäu theå khí duøng cho ñoäng cô ñoát trong goàm coù: khí thieân nhieân (saûn phaåm cuûa caùc moû
khí), khí coâng nghieäp (saûn phaåm taïo ra trong quaù trình tinh luyeän daàu moû, khí loø cao) vaø khí loø ga (khí
hoaù nhieân lieäu theå raén trong caùc loø ga).
II.1. X ng
Xaêng söû duïng cho ñoäng cô ñoát trong cuõng laø loaïi nhieân lieäu ñöôïc söû duïng khaù phoå bieán trong
ñôøi soáng vaø saûn xuaát. Noù duøng laøm nhieân lieäu cho nhieàu loaïi xe oâtoâ, xe gaén maùy vaø caùc ñoäng cô xaêng
tónh taïi. Ñeå coù theå söû duïng xaêng hieäu quaû, tieát kieäm vaø keùo daøi tuoåi thoï cuûa ñoäng cô, chuùng ta caàn
phaân bieät caùc chuûng loaïi, nhaõn hieäu vaø naém vöõng yeâu caàu kyõ thuaät cuûa caùc loaïi xaêng.
II.1.1. Phaân loaïi xaêng
Ñeå phaân bieät caùc loaïi xaêng thöông phaåm duøng cho ñoäng cô ñoát trong, ngöôøi ta phaân loaïi chuùng
theo trò soá octan. Döôùi ñaây seõ xem xeùt cuï theå veà söï phaân loaïi, nhaõn hieäu vaø quy caùch moät soá loaïi
xaêng oâtoâ ñöôïc söû duïng ôû nöôùc ta vaø chuûng loaïi xaêng ôû caùc nöôùc trong khu vöïc.
Treân thò tröôøng theá giôùi, xaêng duøng cho ñoäng cô ñöôïc phaân laøm 3 loaïi: xaêng thöôøng, xaêng cao
caáp vaø xaêng ñaëc bieät.
1) Xaêng thöôøng
Xaêng thöôøng laø xaêng coù RON (Research Octane Number – chæ soá Octan nghieân cöùu) töø 92 trôû
xuoáng, ñöôïc söû duïng cho caùc ñoäng cô xe oâtoâ taûi, xe gaén maùy coù tyû soá neùn töø 7 ÷ 8,5. Loaïi xaêng naøy
cuõng coù theå phaân bieät thaønh 2 nhoùm ñöôïc saûn xuaát theo tieâu chuaån khaùc nhau cuûa töøng khu vöïc.

106
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Xaêng thöôøng coù RON 90 ÷ 92 ñöôïc saûn xuaát chuû yeáu töø ñaàu thaäp nieân 70 trôû laïi ñaây taïi caùc
nöôùc coâng nghieäp phaùt trieån nhö Myõ, Canada, Taây aâu (Phaùp, Ñöùc, Anh, Haø Lan, Bæ,...) vaø
Nhaät Baûn nhaèm thay theá cho loaïi xaêng thöôøng coù trò soá octan thaáp hôn (RON = 80 ÷ 86).
- Xaêng thöôøng coù RON 80 ÷ 86 hieän ñöôïc saûn xuaát vaø söû duïng taïi coäng ñoàng caùc quoác gia
ñoäc laäp SNG (Lieân Xoâ cuõ), caùc nöôùc Ñoâng AÂu (BaLan, Hungary, Rumani, Bungari,...), ôû
caùc nöôùc Chaâu AÙ nhö Trung Quoác, Singapore, Thaùi Lan, AÁn Ñoä, Ñaøi Loan, Malaisia,
Indonesia, Philippin, ôû caùc nöôùc Myõ La Tinh vaø UÙc. ÔÛ nöôùc ta cuõng söû duïng loaïi xaêng
thöôøng coù RON 80 ÷ 86.
2) Xaêng cao caáp
Xaêng cao caáp laø loaïi xaêng coù trò soá RON töø 83 ÷ 100 ñöôïc söû duïng thích hôïp cho taát caû caùc loaïi
xe gaén maùy vaø oâtoâ du lòch coù tyû soá neùn töø 8,8 ÷ 10. Tuyø thuoäc khu vöïc maø xaêng cao caáp ñöôïc chia
thaønh 2 nhoùm:
- Xaêng cao caáp coù RON töø 98 ÷ 100 ñöôïc saûn xuaát ôû caùc nöôùc coâng nghieäp phaùt trieån (Myõ,
Taây AÂu, Nhaät Baûn,...) chuû yeáu töø nhöõng naêm 70 trôû laïi ñaây.
- Xaêng cao caáp RON baèng 93 ÷ 98 hieän ñöôïc saûn xuaát ôû caùc nöôùc SNG, Ñoâng AÂu, Chaâu AÙ,
Chaâu Phi vaø Myõ La Tinh. Caùc nöôùc coâng nghieäp phaùt trieån tröôùc ñaây cuõng saûn xuaát loaïi
xaêng naøy, sau thaäp nieân 70 chuyeån sang loaïi xaêng RON 98 ÷ 100.
3) Xaêng ñaëc bieät
- Xaêng coù trò soá RON 101 ÷ 103, duøng cho caùc loaïi ñoäng cô tyû soá neùn treân 10.
ÔÛ nöôùc ta (theo TCVN 5690 – 1998) döïa treân trò soá octan, xaêng ñöôïc phaân thaønh 3 loaïi: xaêng
thöôøng, xaêng chaát löôïng cao vaø xaêng ñaët bieät.
- Xaêng thöôøng: coù trò soá octan xaùc ñònh theo phöông phaùp nghieân cöùu khoâng nhoû hôn 83.
- Xaêng chaát löôïng cao: coù trò soá octan theo phöông phaùp nghieân cöùu khoâng nhoû hôn 92.
- Xaêng daëc bieät: coù trò soá octan theo phöông phaùp nghieân cöùu khoâng nhoû hôn 97.
II.1.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa xaêng
Ñeå baûo ñaûm cho ñoäng cô hoaït ñoäng bình thöôøng, xaêng phaûi ñaït ñöôïc nhöõng yeâu caàu chaát löôïng
döôùi ñaây:
- Coù ñoä bay hôi thích hôïp ñeå ñoäng cô deã khôûi ñoäng vaø laøm vieäc oån ñònh, khoâng taïo ra hieän
töôïng ngheõn hôi, ñaëc bieät vaøo muøa heø khi nhieät ñoä moâi tröôøng cao.
- Coù tính choáng kích noå cao, baûo ñaûm cho ñoäng cô laøm vieäc bình thöôøng ôû phuï taûi lôùn.
- Coù tính oån ñònh hoaù hoïc toát, khoâng taïo ra caùc hôïp chaát keo trong bình chöùa, khi chaùy khoâng
ñeå laïi nhieàu muoäi than trong buoàng ñoát vaø khoâng laøm aên moøn caùc chi tieát trong ñoäng cô.
- Khoâng bò ñoâng ñaëc khi nhieät ñoä haï thaáp, khoâng huùt nöôùc vaø khoâng taïo ra caùc tinh theå nöôùc
ñaù khi gaëp laïnh.
II.1.3. Xaêng pha chì vaø xaêng khoâng pha chì
Vaøo naêm 1923, song song vôùi vieäc caûi tieán ñoäng cô, thieát keá nhöõng maãu xe môùi, General
Motor baét ñaàu saûn xuaát “tetra-ethyl chì” thöông maïi laøm giaûi phaùp cho hieän töôïng kích noå. Ñeán naêm
1924 haèng loaït caùc coâng ty hoaù chaát cuõng tham gia vaøo vieäc saûn xuaát, töø ñoù saûn löôïng “tetra-ethyl
chì” khoâng ngöøng taêng vaø chæ moät thôøi gian ngaén sau ñoù taát caû caùc loaïi xaêng treân theá giôùi ñeàu pha

107
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
“tetra-ethyl chì”. Ñieàu naøy ñoàng nghóa vôùi moät lôïi nhuaän khoång loà thu veà cho taäp ñoaøn saûn xuaát xe oâ
toâ lôùn cuûa Myõ “General Motor”.
Söï phaùt trieån cuûa ngaønh coâng nghieäp oâ toâ gaén lieàn vôùi “tetra-ethyl chì” trong suoát thôøi gian
daøi. Nhöng, nhö bao hoaù chaát thoâng duïng khaùc, beân caïnh tính naêng vöôït troäi, “tetra-ethyl chì” baét ñaàu
coù nhöõng aûnh höôûng ñeán söùc khoeû con ngöôøi treân dieän roäng. Khoâng phaûi ñeán taän khi coù nhöõng soá lieäu
thoáng keâ veà soá ngöôøi bò cheát, bò thöông do hít phaûi quaù nhieàu khí thaûi töø xaêng pha chì ngöôøi ta môùi
bieát ñeán tính chaát ñoäc haïi cuûa noù. Ngay töø naêm 1925, trong cuoäc hoäi thaûo veà “tetra-ethyl chì” do Cuïc
söùc khoeû coäng ñoàng Myõ toå chöùc, coù ngöôøi ñaõ goïi “tetra-ethyl chì” laø thuû phaïm gieát ngöôøi.
Ñeán naêm 1975, Myõ chính thöùc pheâ chuaån quyeát ñònh caét giaûm haøm löôïng “tetra-ethyl chì” coù
trong xaêng, vaø ñeán naêm 1986 caám hoaøn toaøn vieäc saûn suaát vaø söû duïng xaêng pha chì. ÔÛ chaâu AÂu, xaêng
pha chì ñöôïc caám söû duïng vaøo nhöõng naêm 1990. Coøn ôû Vieät Nam, ngaøy 01/11/2001, Thuû töôùng chính
phuû cuõng ñaõ ra quyeát ñònh caám söû duïng xaêng pha chì treân phaïm vi toaøn quoác. Quyeát ñònh khai tröø
“tetra-ethyl chì” coù trong xaêng laø moät quyeát ñònh saùng suoát nhaèm baûo söùc khoeû cho nhaân loaïi treân
toaøn caàu. Baûng 7.1 giôùi thieäu chæ tieâu cuûa xaêng oâ toâ, duøng chæ soá octan ñeå kyù hieäu cho loaïi xaêng chöõ
M.
Baûng 7.1. Caùc chæ tieâu cuûa xaêng oâ toâ
Chæ tieâu chaát löôïng
Haïng muïc
66/M 70/M 74/M 76/M 80/M 85/M
Soá octan 66 70 74 76 80 85
o
Ñieåm chöng caát ( C)
- 10%, khoâng quaù 79 79 70 75 75 75
- 50%, khoâng quaù 145 145 105 120 120 120
- 90%, khoâng quaù 195 195 165 180 180 180
- Ñieåm khoâ, khoâng quaù 205 205 180 195 195 195
Toån thaát (%) 4,5 4,5 2,5 3,5 3,5 3,5
Löôïng vaät soùt (%) 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5
AÙp suaát hôi baûo hoaø (mmHg), khoâng quaù 500 500 500 500 500 500
Thaønh phaàn keo (mg/100ml), khoâng quaù 7 7 2 7 10 10
Löu huyønh S (%), khoâng quaù 0,15 0,15 0,15 0,15 0,15 0,15
Ñoä axít (mgKOH/100ml), khoâng quaù 3 3 0,15 3 3 3

II.2. Daàu Diesel

Nhieân lieäu Diesel khoâng nhöõng ñöôïc duøng trong caùc ñoäng cô Diesel maø coøn duøng trong caùc
tuabin khí, ñoäng cô taøu thuûy. Thaønh phaàn chuû yeáu cuûa nhieân lieäu laø caùc hôïp chaát hydrocacbon coù
trong caùc phaân ñoaïn chöng caát chöng caát töø daàu thoâ.
Nhö vaäy veà baûn chaát hoùa hoïc, nhieân lieäu Diesel coù caùc thaønh phaàn hydrocacbon traùi ngöôïc vôùi
caùc thaønh phaàn trong xaêng. Chính söï khaùc nhau naøy, ñaõ daãn ñeán söï khaùc nhau veà nguyeân lyù laøm vieäc
cuûa ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel. Vì nguyeân nhaân ñoù, trong coâng taùc vaän chuyeån, baûo quaûn caàn
traùnh khoâng ñeå hai loaïi nhieân lieäu naøy laãn vaøo nhau. Söï troän laãn hai loaïi nhieân lieäu vaøo nhau seõ daãn
tôùi hoaït ñoäng khoâng bình thöôøng trong caû hai loaïi ñoäng cô.
Ngoaøi ra trong nhieân lieäu Diesel coøn coù chöùa moät soá phuï gia nhaèm caûi thieän phaàn naøo chaát

108
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
löôïng nhieân lieäu nhö phuï gia caûi thieän trò soá xeâtan, phuï gia choáng ñoâng,...

II.2.1. Phaân loaïi daàu Diesel

Döïa theo toác ñoä ñoäng cô vaø trò soá xeâtan cuûa nhieân lieäu, coù hai nhoùm nhieân lieäu Diesel thöông
phaåm hieän nay:
1) Nhoùm 1: Nhieân lieäu Diesel duøng cho ñoäng cô cao toác, phaân thaønh hai loaïi nhieân lieäu:
- Loaïi thöôøng: coù chæ soá xeâtan baèng 52 nhöng phaïm vi ñoä soâi roäng hôn 175 ÷ 345oC, thöôøng
ñöôïc saûn xuaát baèng caùch pha troän theo nhöõng tyû leä hôïp lyù caùc phaân ñoaïn cuûa daây chuyeàn
cheá bieán. Nhieân lieäu naøy cuõng duøng cho ñoäng cô cao toác, nhöng chaát löôïng keùm hôn loaïi
cao caáp.
- Loaïi cao caáp: coù chæ soá xeâtan baèng 50 vaø phaïm vi ñoä soâi 180 ÷ 320oC, ñöôïc duøng cho ñoäng
cô toác ñoä cao nhö caùc loaïi xe buyùt, xe oâ toâ vaø xe taûi. Loaïi naøy thöôøng ñöôïc saûn xuaát töø
phaân ñoaïn chöng caát tröïc tieáp.
2) Nhoùm 2: Nhieân lieäu Diesel cho ñoäng cô toác ñoä thaáp
Nhieân lieäu Diesel trong nhoùm naøy cuõng ñoøi hoûi coù nhöõng tieâu chuaån chaát löôïng töông töï nhö
nhieân lieäu cho ñoäng cô cao toác, tuy nhieân chæ soá xeâtan cuûa chuùng keùm hôn, chæ baèng 40 ÷ 45, ñoä bay
hôi thaáp vaø ñieåm soâi cuoái cao hôn (360 ÷ 370oC).
Theo TCVN 5689 – 1997, döïa vaøo haøm löôïng löu huyønh coù theå phaân chia nhieân lieäu Diesel
thaønh hai loaïi sau:
- Nhieân lieäu Diesel coù haøm löôïng löu huyønh khoâng lôùn hôn 0,5% khoái löôïng, kyù hieäu laø DO
5,5% S
- Nhieân lieäu Diesel coù haøm löôïng löu huyønh lôùn hôn töø 0,5 ñeán 1,0% khoái löôïng, kyù hieäu laø
DO 1% S.
II.2.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa nhieân lieäu Diesel
Ñeå ñoäng cô Diesel hoaït ñoäng oån ñònh, ñoøi hoûi nhieân lieäu Diesel phaûi ñaûm baûo caùc chæ tieâu chaát
löôïng nhö sau:
- Tính chaùy cuûa nhieân lieäu Diesel phaûi phuø hôïp, ñaëc ñieåm naøy bieåu thò khaû naêng töï chaùy
thoâng qua chæ tieâu chaát löôïng vaø trò soá xeâtan.
- Ñoä bay hôi hôïp lyù, bôûi tính bay hôi cuûa nhieân lieäu Diesel aûnh höôûng raát lôùn ñeán chaát löôïng
hoãn hôïp.
- Tính löu chuyeån toát trong moïi ñieàu kieän thôøi tieát, tính chaát naøy raát quan troïng khi ñoäng cô
Diesel laøm vieäc ôû caùc vuøng coù nhieät ñoä moâi tröôøng thaáp. Chaát löôïng naøy ñöôïc ñaùnh giaù qua
chæ tieâu ñoä nhôùt vaø nhieät ñoä ñoâng ñaëc.
- Khoâng gaây hieän töôïng oxy hoaù vaø aên moøn beà maët caùc chi tieát cuûa ñoäng cô.
- Baûo ñaûm tính an toaøn chaùy noå khi vaän chuyeån, löu tröõ vaø vaän haønh ñoäng cô.
Chæ tieâu chaát löôïng cuûa caùc loaïi nhieân lieäu Diesel ñöôïc theå hieän treân baûng 7.2, ngöôøi ta laáy
nhieät ñoä keát tuûa laøm soá hieäu cho nhieân lieäu Diesel.

109
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Baûng 7.2. Caùc chæ tieâu cuûa nhieân lieäu Diesel
Chæ tieâu chaát löôïng
Nhieân lieäu Diesel nheï Diesel
Haïng muïc
chöng
Soá 10 Soá 0 Soá -10 Soá -20 Soá -30
caát
Soá xeâtan khoâng thaá p hôn 50 50 50 45 43 55
Ñieåm chöng caát
- 50%, khoâng quaù 300 300 300 300 300 290
- 90%, khoâng quaù 355 355 350 350 -- 350
- 95%, khoâng quaù 365 365 -- -- 350 --
o
Ñoä nhôùt (20 C)
- Töông ñoái (oE) 1,2 ÷ 1,67 1,2 ÷ 1,67 1,2 ÷ 1,67 1,15 ÷ 1,67 1,15 ÷ 1,67
- Vaän ñoäng (milipoa) 3,0 ÷ 8,0 3,0 ÷ 8,0 3,0 ÷ 8,0 2,5 ÷ 8,0 2,5 ÷ 7,0 3,5 ÷ 8,0
Löôïng vaät soùt (%), khoâng quaù 0,4 0,4 0,3 0,3 0,3 0,3
Buïi (%), khoâng quaù 0,025 0,025 0,025 0,025 0,025 0,03
Ñieåm baét löûa (%), khoâng nhoû hôn 65 65 65 65 50 60
Ñoä axít (mgKOH/100ml), khoâng quaù 10 10 10 10 10 3
Ñieåm keát tuûa (oC), khoâng quaù +10 0 -10 -20 -35 -10
Löôïng keo (mg/100ml), khoâng quaù 70 70 70 70 70
Haøm löôïng S (%), khoâng quaù 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2

II.3. Caùc loaïi nhieân lieäu khí

Nhieân lieäu khí (gas) ñöôïc duøng trong caùc ñoäng cô ñoát trong bao goàm khí thieân nhieân laáy töø caùc
moû khí; khí coâng nghieäp laáy töø vieäc tinh luyeän daàu moû, töø trong caùc loø luyeän coác vaø loø cao; vaø khí loø
ga laáy töø vieäc khí hoaù caùc nhieân lieäu raén trong caùc thieát bò ñaëc bieät. Baát kyø moät loaïi nhieân lieäu theå khí
naøo ñeàu laø moät hoãn hôïp cô hoïc cuûa nhieàu loaïi khí chaùy vaø khí trô khaùc nhau. Thaønh phaàn chuû yeáu cuûa
nhieân lieäu theå khí goàm: cacbonmonoxít (CO), metan (CH4), caùc loaïi hydrocacbon (CnHm),
cacbondioxít (CO2), hyñro (H2), hydrosunfur (H2S) vaø caùc thöù khí trô maø chuû yeáu laø nitô (N2) vôùi
nhöõng tyû leä raát khaùc nhau.
Noùi chung coù theå bieåu thò coâng thöùc hoaù hoïc cuûa baát kyø moät chaát thaønh phaàn naøo coù trong
nhieân lieäu theå khí coù chöùa cacbon (C )vaø hydro (H) hoaëc oxy (O) döôùi daïng: CnHmOr (trong ñoù: n = 0 ÷
5, m = 0 ÷ 12, r = 0 ÷ 2).
Neáu haøm löôïng cuûa töøng chaát thaønh phaàn trong 1 kmol (hoaëc m3) nhieân lieäu theå khí bieåu thò
theo phaàn traêm cuûa theå tích vaø kyù hieäu caùc chaát thaønh phaàn ñoù baèng caùc coâng thöùc hoaù hoïc cuûa chuùng
thì thaønh phaàn cuûa nhieân lieäu theå khí ñöôïc xaùc ñònh theo coâng thöùc sau:
∑ C n H m O r + N 2 = 1kmol (1 m3 tieâu chuaån)
Neáu caên cöù vaøo nhieät trò thaáp thì nhieân lieäu theå khí coù theå chia laøm ba loaïi:
1) Nhieân lieäu coù nhieät trò lôùn
Loaïi naøy bao goàm khí thieân nhieân vaø khí thu ñöôïc khi khai thaùc hoaëc tinh luyeân daàu moû hay
khí nhaân taïo (qua cracking), thaønh phaàn chuû yeáu cuûa loaïi khí naøy laø meâtan (CH4) chieám töø 30 ÷ 99%,
coøn laïi laø caùc hyñrocacbon khaùc. Coù Qm > 23 MJ/m3 (vôùi Qm laø nhieät trò cuûa 1 m3 nhieân lieäu khí).

110
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Nhieân lieäu khí coù nhieät trò trung bình
QH = 16 ÷ 23 MJ/m3
Loaïi naøy bao goàm caùc loaïi khí thu ñöôïc töø luyeän coác, thaønh phaàn chuû yeáu laø H2 (chieám khoaûng
40 ÷ 60%), coøn laïi laø CH4 vaø CO.
3) Nhieân lieäu khí coù nhieät trò nhoû
QH = 4 ÷ 16 MJ/m3
Loaïi naøy bao goàm khí loø cao vaø khí loø ga. Thaønh phaàn chuû yeáu laø CO vaø H2 chieám khoaûng
40%, coøn laïi laø caùc loaïi khí trô nhö N2 vaø CO2.
Caên cöù vaøo tính chaát, phöông phaùp chöng caát vaø löu tröõ coù caùc loaïi sau:
II.3.1. Khí daàu moû hoaù loûng LPG (Liquefied Petroleum Gas)
Thaønh phaàn chuû yeáu cuûa khí hoaù loûng laø hoãn hôïp propan (vaø butan (C4H10), thu ñöôïc töø khí
ñoàng haønh khi khai thaùc daàu moû hoaëc caùc nhaø maùy loïc daàu, noù ñöôïc cheá bieán töø daàu moû coù thaønh
phaàn hoãn hôïp nhö sau.:
- Hôi butan (C4H10) 89%.
- 6 % hôi butylen (C4H8).
- 2% hôi iso-pentan (C5H12).
Caùc loaïi hôi naøy boác ra trong quaù trình khai thaùc daàu moû vaø chöng caát daàu thoâ, taïi ñaây ngöôøi ta
bieán noù thaønh theå loûng ñeå löu tröõ vaø coù thaønh phaàn chuû yeáu laø propan vaø butan theo nhöõng tyû leä khaùc
nhau. Tuyø theo nhu caàu söû duïng vaø tính naêng laøm vieäc maø thaønh phaàn tæ leä theo theå tích cuûa (propan :
butan) seõ khaùc nhau, chuùng coù theå laø (50 : 50) hoaëc (60 : 40) hay (70 : 30).
Thaønh phaàn khí ñoát hoaù loûng: khí ñoát hoaù loûng maø hieän nay chuùng ta ñang söû duïng coù thaønh
phaàn chuû yeáu (propan : butan) theo theå tích laø (50 : 50).
Ñoái vôùi nhieân lieäu khí duøng cho ñoäng cô ñoát trong thì tæ leä giöõa propan vaø butan cuõng khoâng
aûnh höôûng nhieàu ñeán tính naêng laøm vieäc cuûa ñoäng cô, tuy nhieân neáu haøm löôïng cuûa propan lôùn hôn
butan thì quaù trình boác hôi cuûa nhieân lieäu nhanh hôn, khi ñoäng cô laøm vieäc noàng ñoä CO trong khoâng
khí thaûi ít hôn do löôïng cacbon cuûa propan nhoû hôn butan vaø ngöôïc laïi.
Ñaëc tính cuûa khí ñoát hoaù loûng
1) Tính hoaù lyù
Khoâng maøu, khoâng muøi, nhöng ñöôïc taïo muøi ñeå deã phaùt hieän khi bò roø ræ.
Tæ troïng khí hoaù loûng nheï hôn nöôùc: 0,54 ÷ 0,56 kg/lít.
Nhieät ñoä ngoïn löûa cao: Butan = 1.900oC.
Propan = 1.935oC.
Tæ leä hoaù hôi cuûa khí hoaù loûng naøy trong khoâng khí theå tích taêng leân 250 laàn.
Laø loaïi chaát ñoát saïch do haøm löôïng löu huyønh gaàn nhö khoâng ñaùng keå (< 0,02%) vaø cuõng
khoâng chöùa caùc chaát ñoäc khaùc nhö chì, hydrocacbon (chöùa trong saûn vaät chaùy coøn ñoäc hôn caû CO) do
ñaëc tính chaùy heát neân khoâng taïo muoäi than, khoùi, khí CO.

111
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Laø loaïi khí coù khaû naêng hoaù loûng ôû aùp suaát khoâng cao (töø 3 ÷ 14 kg/cm2), nhôø ñoù 5.000 lít coù
theå hoaù loûng chöùa trong moät bình chöùa khoaûng 20 lít, do vaäy noù thuaän tieän hôn trong vieäc chuyeân chôû.
Thoâng thöôøng caùc bình chæ chöùa ñöôïc gas loûng toái ña khoaûng töø 80 ÷ 85%, coøn laïi töø 15 ÷ 20 %
cho phaàn hôi giaõn nôû do nhieät ñoä taêng. Do LPG coù hai traïng thaùi loûng vaø hôi neân caùc bình chöùa khí
duøng treân oâ toâ ñöôïc laép ñaët van tieâu thuï, moät van daãn hôi hoaù loûng, moät van daãn khí hoaù loûng.
2) Tính ñoäc haïi
LPG khoâng ñoäc haïi, tuy nhieân khoâng neân hít vaøo vôùi löôïng lôùn vì coù theå laøm say hay bò ngaït
thôû vaø cuõng khoâng neân ôû nhöõng nôi coù ñaày hôi LPG vì ngoaøi nguy hieåm do tính deã chaùy coøn coù theå
gaây ngaït do thieáu oxy.
II.3.2. Khí thieân nhieân NGV (Natural Gas Vehicle)
Nhieân lieäu khí duøng trong ñoäng cô ñoát trong ñöôïc laáy töø caùc moû khí. Baát kyø moät loaïi khí thieân
nhieân naøo bao giôø cuõng chöùa moät hôïp coù nhieân lieäu khí chaùy vaø khí trô khaùc nhau.
Thaønh phaàn cuûa khí thieân nhieân bao goàm:CO, CH4, CnHm, CO2, H2S,...
Caên cöù vaøo phöông phaùp löu tröõ khí, khí thieân nhieân ñöôïc chia laøm ba loaïi.
1) Khí neùn CNG (Compress Natural Gas)
Ñaây laø loaïi khí ñöôïc laáy töø caùc moû daàu hay khí töø thieân nhieân.
Khí neùn CNG ñöôïc neùn vaøo boàn chöùa vôùi aùp suaát cao khoaûng 250 bar, baèng moät maùy neùn khí.
Maùy neùn khí naøy laáy töø ñöôøng oáng hay töø traïm ñieàu aùp, vaø ñöôïc neùn vôùi aùp suaát yeâu caàu cuûa boàn
chöùa. Vieäc söû duïng boàn chöùa khí neùn cuõng gioáng nhö vieäc duøng bình chöùa khí neùn trong xe, moãi bình
chöùa khí neùn coù dung tích 40 ÷ 50 lít, coù töø 12 ÷ 15 kg khí neùn ôû aùp suaát laø 250 bar.
2) Khí hoaù loûng LNG (Liquefied Natural Gas)
Ñaây laø khí thieân nhieân ôû daïng loûng, khi khí thieân nhieân ñöôïc laøm laïnh tôùi möùc aâm döôùi 161oC.
Noù trôû thaønh daïng loûng trong suoát vaø khoâng muøi. LNG khoâng ñoäc vaø cuõng khoâng phaûi laø chaát aên moøn
kim loaïi. Thaønh phaàn chính cuûa LNG laø meâtan vaø coù theâm moät soá hôïp chaát hoaù hoïc khaùc nhö nöôùc,
cacbondioxít, nitô, oxy vaø moät soá hôïp chaát cuûa löu huyønh.
Trong suoát quaù trình hoaù loûng, khí LNG laïnh hôn ôû döôùi ñieåm soâi vaø loaïi boû bôùt caùc hôïp chaát.
Khí coøn laïi chuû yeáu laø meâtan vaø moät ít khí hyñroâ. LNG chæ naëng baèng moät nöûa troïng löôïng cuûa nöôùc
neân chính vì ñieàu naøy noù noåi leân treân nöôùc.
Khí hoaù loûng ñöôïc naïp vaøo boàn chöùa vôùi aùp suaát khoaûng 8,9 bar, vôùi dung tích löu tröõ töø 1.420
÷ 4.500 lít, nhöõng boàn chöùa lôùn ñöôïc thieát keá baèng nhöõng vaùch ñoâi vaø vôùi chaát caùch nhieät vôùi moâi
tröôøng beân ngoaøi.
3) Khí haáp thuï ANG (Air Natural Gas)
Khí haáp thuï laø moät khí thieân nhieân coù theå löu tröõ hoaøn toaøn trong oáng mao daãn cacbon hoaït
tính. AÙp suaát löu tröõ cho khí haáp thuï töø 3 ÷ 4 MPa thaáp hôn so vôùi aùp suaát khí neùn.
III. CAÙC TÍNH CHAÁT CÔ BAÛN CUÛA NHIEÂN LIEÄU DUØNG TREÂN ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
III.1. Nhieät trò cuûa nhieân lieäu
Nhieät trò cuûa nhieân lieäu laø nhieät löôïng thu ñöôïc khi ñoát chaùy hoaøn toaøn 1kg (hoaëc 1m3) nhieân
lieäu trong ñieàu kieän tieâu chuaån (P = 760 mmHg vaø t = 0oC).

112
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñeå xaùc ñònh nhieät trò, ngöôøi ta ñoát nhieân lieäu ôû nhieät ñoä moâi tröôøng, nhieät löôïng sinh ra do
nhieân lieäu boác chaùy seõ ñöôïc nöôùc haáp thu vaø laøm laïnh saûn vaät chaùy tôùi ñuùng baèng nhieät ñoä moâi
tröôøng tröôùc khi ñoát. Sau ñoù döïa vaøo löôïng nhieät tieâu hao, löu löôïng vaø möùc taêng nhieät ñoä cuûa nöôùc
seõ tính ñöôïc nhieät trò cuûa nhieân lieäu.
Tuyø theo ñieàu kieän caáp nhieät cuûa moâi chaát vaø chu trình coâng taùc treân ñoäng cô, nhieân lieäu coù
caùc loaïi nhieät trò sau:
III.1.1. Nhieät trò ñaúng aùp (Qp)
Nhieät trò ñaúng aùp (Qp) laø nhieät löôïng thu ñöôïc sau khi ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg (hoaëc 1 m3)
nhieân lieäu trong ñieàu kieän aùp suaát moâi chaát tröôùc vaø sau khi ñoát baèng nhau.
III.1.2. Nhieät trò ñaúng tích (Qv)
Nhieät trò ñaúng tích (Qv) laø nhieät löôïng thu ñöôïc sau khi ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg (hoaëc 1 m3)
nhieân lieäu trong ñieàu kieän theå tích moâi chaát tröôùc vaø sau khi ñoát baèng nhau.
Nhieät trò ñaúng aùp vaø nhieät trò ñaúng tích quan heä vôùi nhau qua bieåu thöùc:
Qv = Qp + pt.(Vs – Vt), (J/m3) (7.1)
2
Trong ñoù: pt (N/m ) – aùp suaát moâi chaát tröôùc khi chaùy.
Vt, Vs (m3) – theå tích hoaø khí tröôùc khi chaùy vaø cuûa saûn vaät chaùy (ñaõ quy veà aùp
suaát pt vaø nhieät ñoä to tröôùc khi chaùy.
III.1.3. Nhieät trò cao (Qc)
Nhieät trò cao (Qc) laø toaøn boä nhieät löôïng thu ñöôïc sau khi ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg (hoaëc 1 m3)
nhieân lieäu, trong ñoù coù caû nhieät löôïng do hôi nöôùc trong saûn vaät chaùy ngöng tuï thaønh nöôùc nhaû ra, sau
khi saûn vaät chaùy ñöôïc laøm laïnh tôùi baèng nhieät ñoä tröôùc khi chaùy (coøn goïi laø nhieät aån trong hôi nöôùc).
III.1.4. Nhieät trò thaáp (Qt)
Treân thöïc teá, khi ñoäng cô ñoát chaùy hoãn hôïp, saûn vaät chaùy ñöôïc thaûi ra ngoaøi vôùi nhieät ñoä raát
cao trong quaù trình thaûi do ñoù hôi nöôùc trong khí xaû chöa kòp ngöng tuï thaønh nöôùc ñaõ bò thaûi ra ngoaøi.
Vì vaäy, chu trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô khoâng duøng löôïng nhieät aån naøy ñeå sinh coâng.
Do ñoù, khi tính toaùn chu trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô, ngöôøi ta duøng nhieät trò thaáp Qt, nhoû hôn Qc
moät löôïng vöøa baèng nhieät aån hoaù hôi cuûa nöôùc ñöôïc taïo ra khi chaùy.
Nhieät trò cao Qc vaø nhieät trò thaáp cuûa nhieân lieäu loûng vaø nhieân lieäu khí ñöôïc xaùc ñònh qua caùc
bieåu thöùc sau:
- Nhieân lieäu loûng: (nhieät trò cuûa 1 kg)
Qtk = Qck – 2,512.(9h + w), (MJ/kg). (7.2)
Trong ñoù: Qtk – nhieät trò thaáp cuûa nhieân lieäu loûng.
Qck – nhieät trò cao cuûa nhieân lieäu loûng.
h – thaønh phaàn khoái löôïng cuûa hydro trong nhieân lieäu.
w – thaønh phaàn khoái löôïng cuûa nöôùc trong nhieân lieäu .
2,512 MJ/kg – nhieät aån cuûa 1 kg hôi nöôùc.
- Nhieân lieäu khí: (nhieät trò cuûa 1 m3 tieâu chuaån)

113
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
 18 m 
Q tm = Q cm − 2,512.
 22,4
∑ 2
C n H m O r  , (MJ/m3)

(7.3)

Trong ñoù: 18 – phaân töû löôïng cuûa hôi nöôùc.

22,4 (m3) – theå tích phaân töû cuûa hôi nöôùc ôû ñieàu kieän tieâu chuaån.
m
– theå tích hôi nöôùc khi ñoát m.h kg khí hydro.
2
Qtm – nhieät trò thaáp cuûa nhieân lieäu khí.
Qcm – nhieät trò thaáp cuûa nhieân lieäu khí.
Nhieät trò thaáp cuûa nhieân lieäu loûng hoaëc nhieâu lieäu khí coù theå tính gaàn ñuùng theo coâng thöùc
Menñeâleâeùp sau ñaây, neáu bieát thaønh phaàn khoái löôïng cuûa nhieân lieäu loûng hoaëc thaønh phaàn theå tích cuûa
nhieân lieäu khí.
- Nhieân lieäu loûng:
Qtk = 33,915C + 126,0.h – 10,89(Onl – s) – 2,512(9h + w), (MJ/kg) (7.4)
- Nhieân lieäu khí:
Qtm = (12,8CO + 10,8 H2 + 35,8CH4 + 56,0C2H2 + 59,5C2H4
+ 63,4C2H6 + 91C3H8 + 120C4H10 + 144C5H12), (J/m3) (7.5)
Treân (baûng 7.3) cho caùc giaù trò nhieät trò thaáp cuûa caùc loaïi nhieân lieäu loûng vaø khí.
Thaønh phaàn Phaân töû löôïng, Nhieät trò thaáp, Ghi
Loaïi nhieân lieäu khoái löôïng µnl Qt (MJ/kg) chuù
c h Onl
Xaêng maùy bay 0,853 0,147 -- 95 – 100 44,17
Xaêng oâ toâ 0,855 0,145 -- 110 – 120 43,96
Xaêng thoâ 0,860 0,14 -- 130 – 140 43,55
Nhieân
Daàu hoaû maùy keùo 0,860 0,137 0,003 160 – 180 43,13
lieäu
Nhieân lieäu Diesel nheï 0,870 0,126 0,004 170 – 200 42,5
loûng
Nhieân lieäu Diesel naëng 0,870 0,125 0,005 220 – 280 41,87
Coàn 94o (nöôùc 6%) 0,49 0,123 0,327 42 25,12
Pentan 0,833 0,167 -- 72 45,43
OÂctan 0,841 0,159 -- 114 44,68
Khí thieân nhieân: - moû khí 34,8 – 35,6
- khí buøn ao 30,15
Khí coâng nghieäp: - khí daàu moû 41,3 – 68,12
- Cracking nhieân lieäu loûng 62,91 Nhieân
- Cracking nhieân lieäu khí 57,25 lieäu
- Luyeän coác 16,748 khí
- Loø cao (luyeän gang) 3,977
Khí loø ga: - Than buøn 6,415
- Cuûi 4,681

114
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.2. Nhieät ñoä beùn löûa vaø nhieät ñoä töï boác chaùy
III.2.1. Nhieät ñoä beùn löûa
Nhieät ñoä beùn löûa laø nhieät ñoä thaáp nhaát ñeå hoaø khí beùn löûa. Nhieät ñoä beùn löûa phaûn aùnh soá löôïng
thaønh phaàn chöng caát nheï cuûa nhieân lieäu, noù ñöôïc duøng laøm chæ tieâu phoøng hoaû ñoái vôùi nhieân lieäu
duøng treân taøu thuyû. Ñeå traùnh cho nhieân lieäu coù theå beùn löûa ôû ñieàu kieän söû duïng, nhieät ñoä beùn löûa cuûa
nhieân lieäu duøng treân taøu thuyû khoâng ñöôïc thaáp hôn 65oC.
III.2.2. Nhieät ñoä töï boác chaùy
Nhieät ñoä töï boác chaùy laø nhieät ñoä thaáp nhaát ñeå hoaø khí töï boác chaùy maø khoâng caàn nguoàn nhieät
ñeå chaâm chaùy. Nhieät ñoä töï chaùy cuûa hoaø khí phuï thuoäc vaøo loaïi nhieân lieäu. Thoâng thöôøng phaân töû
löôïng caøng lôùn thì nhieät ñoä töï chaùy caøng nhoû vaø ngöôïc laïi.
Ngoaøi ra, nhieät ñoä töï chaùy cuûa nhieân lieäu coøn phuï thuoäc vaøo khoái löôïng rieâng (tyû troïng) cuûa
hoaø khí. Khoái löôïng rieâng cuûa hoaø khí caøng lôùn thì nhieät ñoä töï chaùy caøng thaáp vaø ngöôïc laïi, bôûi vì soá
laàn va ñaäp giöõa caùc phaân töû tham gia phaûn öùng trong moät ñôn vò thôøi gian tyû leä thuaän vôùi maät ñoä.
III.3. Tính choáng kích noå cuûa nhieân lieäu duøng cho ñoäng cô ñaùnh löûa cöôõng böùc
Quaù trình chaùy cuûa ñoäng cô ñoát trong hình thaønh hoaø khí beân ngoaøi, ñoát chaùy cöôõng böùc baèng
tia löûa ñieän ñöôïc baét ñaàu töø khi tia löûa ñieän phoùng qua hai ñieän cöïc cuûa buogie, töø ñoù maøng löûa hình
thaønh vaø lan truyeàn khaép buoàng chaùy ñeå ñoát heát hoaø khí trong buoàng chaùy.
Neáu chaùy ñuùng quy luaät bình thöôøng, toác ñoä lan truyeàn maøng löûa khoaûng 20 ÷ 40 m/s. Khi xaûy
ra kích noå toác ñoä lan truyeàn cuûa maøng löûa coù theå ñaït 1.500 ÷ 2.000 m/s, do soá hoaø khí ôû xa ñieän cöïc
bougie bò doàn eùp laøm taêng nhanh aùp suaát vaø nhieät ñoä khieán noù töï boác chaùy khi maøng löûa chöa kòp lan
tôùi. Hieän töôïng kích noå phaùt sinh ra soùng kích noå vôùi cöôøng ñoä lôùn gaây tieáng goõ kim loaïi vaø nhieät ñoä
cao (coù khu vöïc tôùi 4.000oC) gaây taùc haïi nghieâm troïng ñeán ñoäng cô.
Chính vì vaäy ngöôøi ta tìm moïi bieän phaùp ñeå traùnh xaûy ra kích noå, tröôùc tieân laø giaûi phaùp veà
nhieân lieäu. Kích noå lieân quan maät thieát ñeán tính töï chaùy cuûa nhieân lieäu, neáu nhieân lieäu caøng khoù töï
chaùy thì hieän töôïng kích noå caøng khoù xaûy ra.
Tính choáng kích noå cuûa nhieân lieäu ñöôïc ñaùnh giaù baèng tyû soá neùn coù lôïi nhaát. Khi thöïc nghieäm
ngöôøi ta taêng daàn tyû soá neùn cho tôùi khi xaûy kích noå seõ tìm ñöôïc tyû soá neùn coù lôïi cuûa nhieân lieäu caàn
khaûo nghieäm. Nhieân lieäu coù tyû soá neùn coù lôïi caøng lôùn thì tính choáng kích noå cuûa noù caøng cao. Treân
thöïc teá, ngöôøi ta duøng chæ soá octan ñeå ñaùnh giaù tính choáng kích noå cuûa nhieân lieäu. Baûn chaát cuûa vieäc
xaùc ñònh soá octan laø vieäc so saùnh nhieân lieäu khaûo nghieäm vôùi nhieân lieäu maãu, khi ñoäng cô laøm vieäc
trong nhöõng ñieàu kieän ñöôïc quy ñònh moät caùch chaët cheõ.
Nhieân lieäu maãu bao goàm hai thaønh phaàn: izoâoctan (2, 2, 4 - izoâoctan C8H18) vaø heptan chính
(C7H16) coù tính chaát lyù hoaù töông töï nhau nhöng khaùc nhau veà tính choáng kích noå (tính töï chaùy). Khaû
naêng choáng kích noå cuûa izoâoctan laø 100 ñôn vò, coøn heptan chình laø 0 ñôn vò. Khi hoaø troän hai thaønh
phaàn naøy theo tyû leä theå tích khaùc nhau seõ ñöôïc caùc hoãn hôïp cuûa nhieân lieäu maãu vôùi soá octan thay ñoåi
töø 0 ñeán 100 ñôn vò.
H
2, 2, 4 – izoâoctan (caùc soá 2, 2, 4 – chæ roõ thöù töï H H C H H H H
cuûa cacbon maïch nhaùnh).
H C C C C C H
Coâng thöùc laø CH3C(CH3)2CH2CHCH3CH3 hoaëc
H H C H H H C H H
H H

115
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Nhö vaäy, soá octan laø chæ tieâu ñaùnh giaù tính choáng kích noå cuûa nhieân lieäu. Giaù trò cuûa soá octan
laø soá phaàn traêm (theo thaønh phaàn theå tích) haøm löôïng izoâoctan coù trong hoãn hôïp nhieân lieäu maãu vôùi
chaát heptan chính.
Neáu tính choáng kích noå cuûa nhieân lieäu thí nghieäm lôùn hôn so vôùi izoâoctan thì nhieân lieäu maãu
duøng so saùnh laø hoãn hôïp cuûa izoâoctan vôùi teâtraeâtyl chì PbC2H5 hoaëc vôùi dung dòch eâtyl. Ngöôøi ta pha
teâtraeâtyl chì vaøo nhieân lieäu ñeå laøm taêng khaû naêng choáng kích noå cuûa nhieân lieäu. Khi ñoù soá octan cuûa
nhieân lieäu maãu naøy phuï thuoäc vaøo haøm löôïng PbC2H5 trong 1 kg izoâoctan.
III.4. Tính töï chaùy cuûa nhieân lieäu duøng cho ñoäng cô Diesel
Tính töï chaùy cuûa nhieân lieäu Diesel laø moät chæ tieâu quan troïng cuûa nhieân lieäu naøy. Trong ñoäng
cô Diesel, nhieân lieäu ñöôïc phun vaøo buoàng chaùy ôû cuoái quaù trình neùn, nhieân lieäu khoâng chaùy ngay maø
noù phaûi coù thôøi gian chuaån bò ñeå laøm thay ñoåi tính chaát hoaù lyù roài môùi boác chaùy.
Thôøi gian tính töø luùc baét ñaàu phun nhieân lieäu ñeán khi hoaø khí boác chaùy goïi laø thôøi kyø chaùy treã
vaø ñöôïc ño baèng goùc quay truïc khuyûu hay thôøi gian τ. Vì vaäy giaù trò τ lôùn hay nhoû seõ theå hieän ñöôïc
tính töï chaùy laø deã hay khoù xaûy ra ñoái vôùi nhieân lieäu Diesel trong buoàng chaùy ñoäng cô.
Treân thöïc teá, ngöôøi ta duøng caùc chæ tieâu sau ñeå ñaùnh giaù tính töï chaùy cuûa nhieân lieäu Diesel.
1) Tyû soá neùn tôùi haïn εth
Tyû soá neùn tôùi haïn ñöôïc xaùc ñònh treân ñoäng cô thöû nghieäm thay ñoåi ñöôïc tyû soá neùn vaø tuaân theo
caùc ñieàu kieän thí nghieäm moät caùch chaët cheõ.
Cho ñoäng cô hoaït ñoäng baèng nhieân lieäu caàn thöû nghieäm, thay ñoåi tyû soá neùn ε sao cho thôøi kyø
chaùy treã ñaït 130 goùc quay truïc khuyûu. Tyû soá neùn thu ñöôïc trong ñieàu kieän naøy chính laø tyû soá neùn tôùi
haïn εth. Keát quaû thí nghieäm ruùt ra ñöôïc, nhieân lieäu naøo coù tyû soá neùn tôùi haïn caøng thaáp thì nhieân lieäu
ñoù coù tính töï chaùy caøng cao.
2) Soá xeâtan
Soá xeâtan cuûa nhieân lieäu Diesel laø soá phaàn traêm theå tích cuûa chaát xeâtan chính (C16H34) coù trong
hoãn hôïp cuûa nhieân lieäu maãu, hoãn hôïp naøy coù tính töï chaùy beân trong ñoäng cô thöû nghieäm vöøa baèng tính
töï chaùy cuûa nhieân lieäu caàn thöû nghieäm vôùi caùc ñieàu kieän thöû nghieäm ñöôïc quy ñònh moät caùch chaët
cheõ.
Nhieân lieäu maãu ñöôïc taïo thaønh bôûi hoãn hôïp cuûa hai hydrocacbon: chaát xeâtan chính (C16H34) vaø
chaát – meâtylnaptalin ( – C10H7CH3) vôùi tính töï chaùy khaùc nhau. Tính töï chaùy cuûa xeâtan laø 100 ñôn
vò, coøn – meâtylnaptalin laø 0 ñôn vò. Pha troän hai chaát treân theo tyû leä theå tích khaùc nhau, ta ñöôïc
nhieân lieäu maãu coù tính töï chaùy thay ñoåi töø 0 ñeán 100.
Hieän nay, ñeå ñaùnh giaù tính töï chaùy cuûa nhieân lieäu Diesel ngöôøi ta thöôøng duøng chæ soá xeâtan.
Nhieân lieäu naøo coù chæ soá xeâtan caøng cao thì nhieân lieäu ñoù coù tính töï chaùy caøng cao.
IV. PHAÛN ÖÙNG CHAÙY CUÛA NHIEÂN LIEÄU VAØ HEÄ SOÁ DÖ LÖÔÏNG KHOÂNG KHÍ
IV.1. Phaûn öùng chaùy cuûa nhieân lieäu
Hoaø khí duøng cho ñoäng cô ñoát trong coù hai thaønh phaàn: nhieân lieäu vaø khoâng khí. Muoán xaùc
ñònh löôïng hoaø khí ñoái vôùi 1 kg nhieân lieäu, tröôùc tieân phaûi bieát löôïng khoâng khí lyù thuyeát ñeå ñoát chaùy
hoaøn toaøn soá nhieân lieäu ñoù.

116
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Baûn chaát quaù trình chaùy treân ñoäng cô laø quaù trình xaûy ra caùc phaûn öùng oâxy hoaù caùc hôïp chaát coù
trong nhieân lieäu keøm theo ñieàu kieän toaû nhieät cuûa saûn vaät chaùy. Khi quaù trình chaùy hình thaønh, veà cô
baûn coù caùc phaûn öùng hoaù hoïc sau:
Khi ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg nhieân lieäu loûng, caùc thaønh phaàn c cuûa C vaø h cuûa H2 seõ chuyeån
thaønh CO2 vaø H2O theo phöông trình sau:
C + O2 = CO2 + Q1
1 (7.6)
H2 + O2 = H2O(theå nöôùc vaø theå hôi) + Q2
2
Neáu trong 1 kg nhieân lieäu loûng coù: c kg C, h kg H2 vaø Onl kg O2 thì phöông trình 7.6 töông
ñöông vôùi.
12kg C + 32kg O2 = 44kg CO2
2kg H2 + 16kg O2 = 18kg H2O
8 11
Töø ñoù ta coù: ckg C + ckg O2 = ckg CO2
3 3 (7.7)
hkg H2 + 8hkg O2 = 9hkg H2O
Neáu tính soá löôïng O2, CO2 vaø H2O theo ñôn vò kmol seõ ñöôïc:
c c 2
kmol C + kmol O2 = kmol CO2
12 12 12
(7.8)
h h h
kmol H2 + kmol O2 = kmol H2O
2 4 2
Goïi O’o – laø löôïng oxy caàn thieát ñeå ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg nhieân lieäu loûng, (kg/kg nhieân lieäu)
vaø Oo – laø löôïng oxy caàn thieát ñeå ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg nhieân lieäu loûng, (kmol/kg nhieân
lieäu)
Töø phöông trình 7.7 vaø 7.8 ta coù:
8
O’o = c + 8h – Onl, (kg/kg nhieân lieäu)
3
c h O nl
Oo = + - , (kmol/kg nhieân lieäu)
12 4 32
Löôïng oxy duøng ñeå ñoát nhieân lieäu trong buoàng chaùy ñoäng cô laø löôïng oxy trong khoâng khí.
Khoâng khí goàm hai thaønh phaàn chính laø O2 vaø N2. Tính theo thaønh phaàn khoái löôïng cuûa khoâng khí
khoâ, oxy chieám 23,2%. Tính theo thaønh phaàn theå tích oxy chieám 21%.
Löôïng khoâng khí lyù thuyeát caàn ñeå ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg nhieân lieäu loûng laø Lo (kg/kg nhieân
lieäu) hoaëc Mo (kmol/kg nhieân lieäu).
O' o 1 8 
Lo = =  c + 8h − O nl  , (kg khoâng khí/kg nhieân lieäu)
0,232 0,232  3 
(7.9)
Oo 1  c h O nl 
Mo = =  + −  , (kmol khoâng khí/kg nhieân lieäu)
0,21 0,21  12 4 32 
117
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.2. Heä soá dö löôïng khoâng khí
Neáu löôïng khoâng khí thöïc teá ñöa vaøo ñoäng cô ñeå ñoát chaùy 1 kg nhieân lieäu loûng laø M (kmol/kg
nhieân lieäu hoaëc L (kg/kg nhieân lieäu ) thì heä soá dö löôïng khoâng khí ñöôïc xaùc ñònh qua bieåu thöùc sau:
M L
α= = (7.10)
M o Lo
IV.2.1. Saûn vaät chaùy khi >1
Khi > 1, coù nghóa laø löôïng khoâng khí thöïc teá vaøo xylanh ñoäng cô nhieàu hôn löôïng khoâng khí
lyù thuyeát caàn thieát ñeå ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg nhieân lieäu loûng. Trong tröôøng hôïp naøy phaûn öùng chaùy
xaûy ra hoaøn toaøn vaø saûn vaät chaùy bao goàm caùc thaønh phaàn sau: CO2, hôi nöôùc H2O, oxy dö O2 vaø N2
(chöùa trong khoâng khí ñi vaøo ñoäng cô).
Saûn vaät chaùy cuûa 1 kg nhieân lieäu M2, ñöôïc tính:
c h
M2 = M CO2 + M H 2O + M O 2 + M N 2 = + + αM o − 0,21M o
12 2
h O nl
= αM o + + , (kmol/kg nhieân lieäu) (7.11)
4 32
IV.2.1. Saûn vaät chaùy khi <1
Khi < 1, coù nghóa laø löôïng khoâng khí thöïc teá vaøo xylanh ñoäng cô ít hôn löôïng khoâng khí lyù
thuyeát caàn thieát ñeå ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg nhieân lieäu loûng. Trong tröôøng hôïp naøy phaûn öùng chaùy xaûy
ra khoâng hoaøn toaøn vaø saûn vaät chaùy bao goàm caùc thaønh phaàn sau: CO2, CO, hôi nöôùc H2O, H2 vaø N2
(chöùa trong khoâng khí ñi vaøo ñoäng cô).
Khi thieáu oxy neân C khoâng ñöôïc oxy hoaù hoaøn toaøn thaønh CO2, maø seõ coù moät phaàn seõ thaønh
CO. Ñoái vôùi H2 cuõng vaäy, do thieáu oxy neân moät phaàn H2 ñöôïc chuyeån thaønh nöôùc, coøn moät phaàn H2
khoâng ñöôïc chaùy vaãn giöõ nguyeân H2.
c h
M2 = M CO + M CO 2 + M H2 + M H 2O + M N2 = + + 0,79αM o (7.12)
12 2
Trong ñoù: M CO – soá kmol CO.

M CO 2 – soá kmol CO2.

M H 2O – soá kmol H2O.

M O 2 – soá kmol O2 trong khoâng khí khoâ.

M N2 – soá kmol N2 trong khoâng khí khoâ.

------------------------

118
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 8

CHU TRÌNH NHIEÄT ÑOÄNG CUÛA ÑOÄN G CÔ ÑOÁT TRONG

I. CAÙC ÑÒNH NGHÓA

I.1. Chu trình coâng taùc
Khi ñoäng cô laøm vieäc, trong xylanh ñoäng cô phaûi thöïc hieän caùc quaù trình naïp moâi chaát môùi,
neùn moâi chaát, chaùy – giaõn nôû sinh coâng vaø thaûi saûn vaät chaùy ra ngoaøi. Caùc quaù trình naøy ñöôïc dieãn ra
theo moät thöù töï nhaát ñònh, laëp ñi laëp laïi vaø coù tính chu kyø. Toång hôïp caùc quaù trình treân, hình thaønh neân
chu trình coâng taùc hay chu trình laøm vieäc thöïc teá cuûa ñoäng cô ñoát trong.
Chu trình coâng taùc cuûa ñoäng cô coù theå ñöôïc thöïc hieän trong hai voøng quay truïc khuyûu, hay boán
haønh trình cuûa piston ñoái vôùi ñoäng cô boán kyø hoaëc moät voøng quay truïc khuyûu, töùc laø hai haønh trình
cuûa piston ñoái vôùi ñoäng cô hai kyø.
I.2. Chu trình lyù töôûng
Trong ñoäng cô ñoát trong, quaù trình chuyeån bieán töø nhieät naêng (do ñoát chaùy nhieân lieäu ôû daïng
hoaù naêng) sang cô naêng (coâng cô hoïc) cuûa ñoäng cô raát phöùc taïp, khieán cho vieäc nghieân cöùu caùc quaù
trình cuûa chu trình laøm vieäc thöïc teá treân ñoäng cô ñoát trong gaëp raát nhieàu khoù khaên, raát khoù ñaùnh giaù
möùc ñoä toát xaáu cuûa moãi chu trình.
Ñeå thuaän tieän cho vieäc nghieân cöùu, ngöôøi ta ñaõ thay caùc quaù trình phöùc taïp treân baèng caùc quaù
trình coù daïng ñôn giaûn hôn, nhöng vaãn saùt vôùi chu trình thöïc teá. Caùch laøm treân cho ta chu trình lyù
töôûng cuûa ñoäng cô ñoát trong. Chu trình naøy coù ñaëc ñieåm vaø caùc chæ tieâu ñaùnh giaù nhö sau:
I.2.1. Ñaëc ñieåm cuûa chu trình lyù töôûng
Chu trình lyù töôûng laø moät chu trình kín, thuaän nghòch trong ñoù khoâng coù moät toån thaát naêng
löôïng phuï naøo ngoaøi toån thaát do nhaû nhieät cho nguoàn laïnh. Ñaëc ñieåm chính cuûa chu trình lyù töôûng laø:
- Moâi chaát coâng taùc trong chu trình laø lyù töôûng.
- Löôïng moâi chaát duøng trong chu trình khoâng thay ñoåi. Trong chu trình khoâng coù caùc quaù
trình thay ñoåi moâi chaát.
- Caùc quaù trình neùn vaø giaõn nôû laø nhöõng quaù trình ñoaïn nhieät.
- Quaù trình chaùy ñöôïc thay baèng quaù trình caáp nhieät Q1 töø nguoàn noùng vaø quaù trình nhaû nhieät
cho nguoàn laïnh ñöôïc thay baèng quaù trình nhaû nhieät Q2 töø moâi chaát tôùi nguoàn laïnh.
I.2.2. Caùc chæ tieâu chuû yeáu cuûa chu trình
Caùc chæ tieâu chuû yeáu cuûa chu trình ñöôïc theå hieän treân hai maët: Tính kinh teá vaø tính hieäu quaû.
1) Tính kinh teá cuûa chu trình
Tính kinh teá cuûa chu trình ñöôïc theå hieän qua hieäu suaát nhieät ηt, ñoù laø tyû soá giöõa löôïng nhieät ñaõ
ñöôïc chuyeån thaønh coâng vaø toaøn boä soá nhieät löôïng caáp cho moâi chaát trong chu trình.
L t Q1 − Q 2 Q
ηt = = = 1− 2 (8.1)
Q1 Q1 Q1

Trong ñoù: Lt (J/chu trình) – coâng do moâi chaát taïo ra trong moät chu trình.

119
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Q1 (J/chu trình) – nhieät do nguoàn noùng caáp cho moâi chaát trong moät chu trình.

Q2 (J/chu trình) – nhieät do moâi chaát nhaû cho nguoàn laïnh trong moät chu trình.
2) Tính hieäu quaû cuûa chu trình
Tính hieäu quaû cuûa chu trình ñöôïc theå hieän qua aùp suaát trung bình Pt cuûa chu trình, veà thöïc chaát
ñoù laø tyû soá giöõa coâng cuûa chu trình vaø theå tích coâng taùc cuûa chu trình.
Lt
Pt = , (Nm/m3 hay N/m2). (8.2)
Vh

Trong ñoù: Vh = Vmax –Vmin, (m3) – theå tích coâng taùc cuûa chu trình.

Vmax, (m3) – theå tích lôùn nhaát cuûa chu trình.

Vmin, (m3) – theå tích nhoû nhaát cuûa chu trình.

Qua bieåu thöùc (8.2) ta thaáy raèng, veà thöïc chaát Pt chính laø aùp suaát trung bình cuûa chu trình.

Vôùi kích thöôùc xylanh vaø soá voøng quay ñaõ cho cuûa ñoäng cô thì aùp suaát trung bình Pt caøng lôùn
seõ cho coâng suaát ñoäng cô caøng cao.
Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô ñoát trong kieåu piston ñöôïc chia laøm ba loaïi:

1. Chu trình ñaúng tích – nguoàn noùng caáp nhieät Q1 cho moâi chaát trong ñieàu kieän ñaúng
tích (V = const).
2. Chu trình ñaúng aùp – nguoàn noùng caáp nhieät Q1 cho moâi chaát trong ñieàu kieän aùp suaát
khoâng thay ñoåi (P = const).

3. Chu trình hoãn hôïp – nguoàn noùng caáp nhieät Q1 cho moâi chaát, moät phaàn Q1V trong ñieàu
kieän ñaúng tích, coøn laïi Q1P caáp trong ñieàu kieän ñaúng aùp (Q1 =
Q1V + Q1P).
II. CHU TRÌNH LYÙ TÖÔÛNG AÙP DUÏNG CHO ÑOÄNG CÔ KHOÂNG TAÊNG AÙP
II.1. Chu trình lyù töôûng toång quaùt cuûa ñoäng cô ñoát trong
Chu trình lyù töôûng toång quaùt cuûa ñoäng cô ñoát trong ñöôïc theå hieän treân hai ñoà thò P-V vaø T-S
goàm caùc quaù trình sau:

P Q1p
y z T
P = const z
Q1v V = const
c c y

d d
Q2v
o o f V = const
f P = const
Q2p V S
a) Ñoà thò P-V a) Ñoà thò T-S
Hình 8.1. Chu trình lyù töôûng toång quaùt cuûa ñoäng cô ñoát trong.

120
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
• Neùn ñoaïn nhieät oc – ñaëc tröng cho caùc loaïi ñoäng cô ñoát trong, maùy neùn khí.
• Caáp nhieät ñaúng tích cy – ñaëc tröng cho ñoäng cô hình thaønh hoaø khí beân ngoaøi, vaø ñoát chaùy
cöôõng böùc baèng tia löûa ñieän.
• Caáp nhieät ñaúng aùp yz – moät phaàn caáp nhieät ñaëc tröng cho ñoäng cô Diesel hieän ñaïi; toaøn boä
quaù trình ñaëc tröng cho ñoäng cô Diesel phun nhieân lieäu.
• Giaõn nôû ñoaïn nhieät zd – ñaëc tröng cho caùc loaïi ñoäng cô ñoát trong vaø tua bin khí.
• Nhaû nhieät ñaúng tích df – ñaëc tröng cho ñoäng cô ñoát trong piston.
• Nhaû nhieät ñaúng aùp fo – ñaëc tröng cho tua bin khí.
Tyû soá giöõa aùp suaát hoaëc theå tích treân hai ñieåm ñaëc tröng cuûa ñoà thò ñöôïc theå hieän qua caùc giaù
trò sau:
V0
- Tyû soá neùn: ε = (V0 vaø Vc – theå tích baét ñaàu vaø cuoái quaù trình neùn).
Vc
Pz
- Tyû soá taêng aùp khi chaùy: λ = (Pz – aùp suaát cöïc ñaïi khi chaùy;
Pc
Pc – aùp suaát cuoái quaù trình neùn).
VZ
- Tyû soá giaõn nôû khi chaùy: ρ =
Vc

(Vz – theå tích cuoái quaù trình caáp nhieät;

Vc – theå tích ñaàu quaù trình caáp nhieät hoaëc cuoái quaù trình neùn).
Vd
- Tyû soá giaõn nôû sau khi chaùy: δ = (Vd – theå tích cuoái quaù trình giaõn nôû).
Vz
Pd
- Tyû soá giaûm aùp khi nhaû nhieät: σ =
Pf
Pd – aùp suaát cuoái quaù trình giaõn nôû;
Pf = P0 – aùp suaát cuoái quaù trình nhaû nhieät cho nguoàn laïnh.
Neáu goïi M laø soá kmol (kiloâmol) moâi chaát coù trong chu trình:
Q1 = Q1v + Q1p = [mCV (Ty − Tc ) + mCP (TZ − Ty )].M

Q 2 = Q 2 v + Q 2 p = [mC V (Td − Tf ) + mC P (Tf − T0 )].M

Trong ñoù: mCv, mCp (J/kmol.ñoä) – nhieät dung rieâng ñaúng tích vaø ñaúng aùp cuûa 1 kmol moâi chaát.
Thay caùc giaù trò cuûa Q1 vaø Q2 vaøo (8.1), ta ñöôïc:
(Td − Tf ) + k (Tf − T0 )
ηt = 1 − (8.3)
(TY − TC ) + k (TZ − TY)

mC P
Trong ñoù: k= – chæ soá ñoaïn nhieät.
mC V

121
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Döïa vaøo moái quan heä cuûa caùc quaù trình nhieät ñoäng ñeå tính nhieät ñoä taïi caùc ñieåm cuoái caùc quaù
trình cuûa chu trình trong bieåu thöùc (8.3) theo T0, ta ñöôïc:
k −1
V 
- Quaù trình neùn ñoaïn nhieät: TC = T0  0  = T0 .ε k −1
 VC 
 Py 
- Quaù trình ñaúng tích: Ty = TC   = T0 .ε k −1 .λ
 PC 
V 
- Quaù trình ñaúng aùp: TZ = Ty  Z  = Ty .ρ = T0 .ε k −1 .λ.ρ
V 
 y
k −1
k −1
P  k 1
- Quaù trình ñoaïn nhieät: Td = Tz  d  = T0 .λk .ρ.σ k

 PZ 
P  1
−
1

- Quaù trình ñaúng tích: Tf = Td  f  = T0 .λ .ρ.σ k

k

 Pd 
Thay caùc keát quaû treân vaøo bieåu thöùc (8.3), ta ñöôïc:
1 1 1

1 ρ.λk (σ − 1) + k.(ρ.λk − σ k )
η t = 1 − k −1 . (8. 4)
ε 1

σ k [λ − 1 + k.λ(ρ − 1)]

Töø bieåu thöùc (8. 4) cho bieát: hieäu suaát nhieät ηt phuï thuoäc vaøo tyû soá neùn, caùch caáp nhieät cho
moâi chaát töø nguoàn noùng, caùch nhaû nhieät töø moâi chaát cho nguoàn laïnh.
AÙp suaát trung bình Pt tính theo (8.2), trong tröôøng hôïp cuûa chu trình toång quaùt ñöôïc vieát nhö
sau:
1

ε k .P0 η t .σ k [ λ − 1 + k.λ(ρ − 1)]

Pt = . (8.5)
k −1 1 1
ε.ρ.λk − σ k

Töø (8.5) ta thaáy raèng, Pt seõ taêng caøng cao neáu ε, ηt, P0 caøng lôùn.
II.2. Chu trình caáp nhieät hoãn hôïp
Ñoà thò P-V vaø T-S duøng cho chu trình lyù töôûng caáp nhieät hoãn hôïp cuûa ñoäng cô ñoát trong khoâng
taêng aùp nhö (hình 8.2).
ÔÛ ñoäng cô ñoát trong piston, chæ coù quaù trình nhaû nhieät ñaúng tích maø khoâng coù phaàn nhaû nhieät
ñaúng aùp. Nhö vaäy ñaây laø tröôøng hôïp rieâng cuûa chu trình toång quaùt, trong ñieàu kieän Tf = To; Tb = Td, Vb
= Vd = Vo = Vf vaø Vh = Vc. Trong ñieàu kieän nhaû nhieät ñaúng tích, σ ñöôïc xaùc ñònh:
1 k −1
P T
σ = b = b = λk .ρ.σ k hay σ = λ.ρk (8.6)
Po To

Thay (8.6) vaøo (8.4), ta ñöôïc:

1 λ.ρ k − 1
η t = 1 − k −1 . (8.7)
ε λ − 1 + k.λ(ρ − 1)]

122
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
εk
. 0 .η t .[λ − 1 + k.λ.(ρ − 1)]
P
vaø Pt = (8.8)
ε −1 k −1

P T
Q1p
y z P = const z
Q1v V = const
c c y b
d
b V = const
Q2
o
f V = const
o P = const
V S
a) Ñoà thò P-V a) Ñoà thò T-S

Hình 8.2. Chu trình lyù töôûng caáp nhieät hoãn hôïp
Trong chu trình caáp nhieät hoãn hôïp nhieät löôïng Q1 do nguoàn noùng cung caáp cho chu trình laø:
Q1 = Q1V + Q1P = M.[mC V (Ty − TC ) + mC P (TZ − Ty )]

= mC V .T0 .ε k −1 .M[λ − 1 + k.λ (ρ − 1)]

Khi giöõ Q1 = const vaø T0 = const, thì caùc giaù trò mCV, ε, k vaø M ñeàu khoâng ñoåi, vì vaäy:
Q1
= [λ − 1 + k.λ(ρ − 1)] = A = const
mC V .T0 .ε k −1 .M

Caùc giaù trò ρ vaø λ ôû coâng thöùc treân ñaëc tröng cho giaù trò caùc phaàn nhieät löôïng Q1V vaø Q1P.
Neáu ñaët A’ = A.εk-1 = const, thay vaøo coâng thöùc (8.6), ta ñöôïc:
λ.ρ k − 1
ηt = 1 −
A'
Nhö vaäy trong ñieàu kieän thay ñoåi nhieät löôïng Q1 caáp cho chu trình hoãn hôïp, caøng taêng λ thì
hieäu suaát nhieät ηt caøng taêng vaø ngöôïc laïi (do B = λ.ρk nghòch bieán theo λ). Tuy nhieân caøng taêng λ seõ
laøm cho aùp suaát cöïc ñaïi cuûa chu trình taêng leân, laøm taêng öùng suaát caùc chi tieát trong cô caáu truïc khuyûu
thanh truyeàn vaø caùc chi tieát bao kín buoàng chaùy ñoäng cô.

Nhìn vaøo bieåu thöùc (8.7) ta thaáy: ηt cuûa chu trình hoãn hôïp taêng khi taêng ε vaø khi taêng k cuõng seõ
laøm ηt taêng.

Töø (8.8) ta thaáy, khi taêng λ hoaëc taêng ρ seõ laøm cho Pt taêng. Nhöng khi taêng λ seõ laøm cho aùp
suaát cöïc ñaïi Pz cuûa chu trình taêng nhieàu vaø laøm taêng phuï taûi treân cô caáu truïc khuyûu thanh truyeàn cuûa
P
ñoäng cô. Do ñoù muoán naâng cao Pt toát nhaát laø taêng ρ vaø giöõ λ = z = const , khi taêng tyû soá neùn thì Pt
Pc
cuõng taêng vaø ngöôïc laïi.

123
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
II.3. Chu trình ñaúng tích
Chu trình ñaúng tích laø moät tröôøng hôïp rieâng cuûa chu trình hoãn hôïp, trong ñoù chæ coù caáp nhieät
V
ñaúng tích maø khoâng coù caáp nhieät ñaúng aùp. Trong ñieàu kieän aáy ρ = z = 1 . Ñoù laø chu trình lyù töôûng cuûa
Vc
ñoäng cô hình thaønh hoaø khí beân ngoaøi vaø ñoát chaùy cöôõng böùc baèng tia löûa ñieän.
Thay ρ =1 vaøo (8.7) seõ ñöôïc hieäu suaát nhieät ηt cuûa chu trình ñaúng tích:
1
ηt = 1 − k −1
(8.9)
ε
Töø (8.9) ta thaáy raèng hieäu suaát nhieät ηt cuûa chu trình ñaúng tích chæ phuï thuoäc vaøo tyû soá neùn ε vaø
tyû soá ñoaïn nhieät k cuûa moâi chaát.
AÙp suaát trung bình cuûa chu trình:
ε k Po
Pt = . .(λ − 1).η t (8.10)
ε −1 k −1
Töø (8.10) ta thaáy khi taêng tyû soá neùn ε thì Pt seõ taêng.

Treân (hình 8.4) giôùi thieäu moái quan heä giöõa ηt vaø ε vôùi caùc giaù trò k khaùc nhau. Töø ñoù ta thaáy
roõ taêng ε laø bieän phaùp toát nhaát ñeå taêng ηt. Nhöng giaù trò cöïc ñaïi cuûa ε trong loaïi ñoäng cô naøy bò giôùi
haïn ñeå khoâng xaûy ra hieän töôïng kích noå trong xylanh ñoäng cô; vôùi ñoäng cô xaêng ε = 6 ÷ 12.

ηt
0,7
P z k=1,4
0,6
k=1,35
Q1 0,5 k=1,3
k=1,25
0,4 k=1,2
c 0,3
b 0,2
Q2 0,1
a
1 2 3 4 5 6 7 8 9 ε
V
Hình 8.3. Chu trình ñaúng tích. Hình 8.4. Quan heä giöõa ηt vaø ε cuûa chu
trình ñaúng tích vôùi caùc giaù trò cuûa k.
II.4. Chu trình ñaúng aùp
Chu trình ñaúng aùp cuõng laø tröôøng hôïp rieâng cuûa chu trình hoãn hôïp trong ñoù khoâng coù caáp nhieät
P
ñaúng tích maø chæ coù caáp nhieät ñaúng aùp. Trong tröôøng hôïp naøy λ = z = 1 . Chu trình ñaúng aùp laø chu
Pc
trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô Diesel phun nhieân lieäu.

Thay λ =1 vaøo caùc bieåu thöùc (8.7) vaø (8.8) ta ñöôïc caùc bieåu thöùc tính ηt vaø Pt cuûa chu trình
ñaúng aùp.

124
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ρk − 1 1
ηt = 1 − . (8.11)
k (ρ − 1) ε k −1
εk P
Pt = . o .k (ρ − 1).η t (8.12)
ε −1 k −1

Bieåu thöùc (8.11) chæ raèng ηt cuûa chu trình ñaúng aùp chaúng nhöõng phuï thuoäc vaøo ε vaø k maø coøn
phuï thuoäc vaøo tyû soá giaõn nôû sau khi chaùy ρ. AÛnh höôûng cuûa ε vaø k tôùi ηt cuõng töông töï nhö chu trình
hoãn hôïp vaø chu trình ñaúng tích.
Khi taêng ρ thì Pt cuûa chu trình seõ taêng, coøn ηt thì coù giaûm chuùt ít.
ηt
k=
0,66 1,41
P
Q1
c z 0,60
ε = 1,6
k= 1,4
0,55
1,41
1,2
0,5
b 1,6
0,45 1,4
Q2
1,2
a 0,4
1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 ρ
V
Hình 8.5. Chu trình ñaúng aùp. Hình 8.6. Quan heä giöõa ηt vaø ρ cuûa chu
trình ñaúng aùp vôùi caùc giaù trò cuûa k vaø ε.
II.5. So saùnh hieäu suaát nhieät η t cuûa caùc chu trình

Duøng ñoà thò T-S ñeå so saùnh ηt cuûa caùc chu trình ñaúng tích vaø ñaúng aùp trong hai tröôøng hôïp sau
ñaây:

- Coù cuøng caùc giaù trò T0, ε vaø Q1

- Coù cuøng caùc giaù trò T0, PZ vaø Q1

Trong caùc tröôøng hôïp treân do Q1 nhö nhau,

muoán bieát ηt cuûa chu trình naøo lôùn hôn, caàn xaùc ñònh T
Z
theâm Q2. Theo (8.1), chu trình naøo coù Q2 lôùn hôn, chu Z’
V = const
trình aáy seõ coù ηt nhoû hôn.
C b’
II.5.1. Coù cuøng T0, ε vaø Q1 P = const b
Do T0 vaø ε nhö nhau neân ñöôøng neùn oc cuûa hai
chu trình truøng nhau. Töø c ñöôøng caáp nhieät ñaúng tích O V = const
(V = const) seõ doác hôn ñöôøng caáp nhieät ñaúng aùp (P =
const). Ñeå ñaûm baûo Q1 nhö nhau, töùc Smczn’ = Smcz’n’ m n n’ S
thì ñöôøng z’n’ phaûi naèm beân phaûi ñöôøng zn.
Hình 8.7. Chu trình coù cuøng T0, ε vaø Q1.
Nhieät löôïng cuûa moâi chaát nhaû cho nguoàn laïnh
töông öùng vôùi caùc dieän tích.

125
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Q2P = Smob’n’ vaø Q2V = Smobn

Suy ra Q2P > Q2V vaø theo (8.1) thì ηtP < ηtv coù nghóa laø hieäu suaát ηtv cuûa chu trình ñaúng tích lôùn
hôn, coøn hieäu suaát ηth cuûa chu trình hoãn hôïp naèm ôû giöõa hai hieäu suaát treân (ηtP < ηth < ηtv).

II.5.2. Coù cuøng T0, PZ vaø Q1

Do ñöôøng caáp nhieät ñaúng tích doác hôn ñöôøng T
caáp nhieät ñaúng aùp neân ñeå ñaït ñöôïc Pt gioáng nhau, thì Z’ Z
ñieåm c cuoái quaù trình neùn cuûa chu trình ñaúng tích P = const
phaûi naèm thaáp hôn ñieåm c’ (ñieåm cuoái quaù trình neùn C’ b
b’
cuûa chu trình ñaúng aùp). Ñeå baûo ñaûm Q1 nhö nhau thì C V = const
ñieåm z phaûi naèm treân ñöôøng P = PZ = const vaø naèm
beân phaûi ñieåm z’. O V = const

Q1P = Smc’z’n’ vaø Q1V = Smczn

m n’ n S
Nhieät do moâi chaát nhaû ra nguoàn laïnh:
Hình 8.8. Chu trình coù cuøng T0, PZ vaø Q1
Q2P = Smob’n’ vaø Q2V = Smobn
Suy ra: Q2P < Q2V daãn ñeán ηtP > ηtv. Nhö vaäy hieäu suaát nhieät ηtP cuûa chu trình ñaúng aùp lôùn
hôn so vôùi chu trình ñaúng tích ηtv, coøn chu trình hoãn hôïp naèm ôû vò trí trung gian (ηtP > ηth > ηtv).
III. CHU TRÌNH LYÙ TÖÔÛNG CUÛA ÑOÄNG CÔ TAÊNG AÙP
III.1. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô taêng aùp truyeàn ñoäng cô khí.
Chu trình goàm hai boä phaän: chu trình lyù töôûng
cuûa baûn thaân ñoäng cô kcyzb; chu trình lyù töôûng cuûa P y z
maùy neùn nokm. Ñaàu tieân trong maùy neùn moâi chaát
ñöôïc neùn ñoaïn nhieät töø aùp suaát P0 leân Pk, tieáp theo
moâi chaát ñöôïc neùn tieáp tuïc theo quaù trình ñoaïn nhieät c
töø Pk leân Pc. Ltd b

Hieäu suaát nhieät toaøn boä thieát bò ηtΣ m k

n o V
L − L tN L L
η tΣ = td = η td − tN = η td − tN .η t d Hình 8.9. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô
Q1 Q1 L td
taêng aùp truyeàn ñoäng cô khí
Trong ñoù:
Ltd (J/chu trình) – coâng cuûa chu trình ñoäng cô.
{
η td = mC V .Tk .M. ε k −1 [λ − 1 + k.λ(ρ − 1)] − (λ.ρ k − 1) }
LtN (J/chu trình) – coâng cuûa chu trình maùy neùn.
 k −1

k P
.M.R.T0  K

− 1 =
k
( )
k
k −1
η td =  .M.R.T0 ε k − 1
k −1   k −1
 0 
P


Q1 (J/chu trình) – nhieät löôïng caáp cho chu trình töø nguoàn noùng.
ηtd – hieäu suaát nhieät cuûa baûn thaân ñoäng cô (coù chu trình caáp nhieät hoãn hôïp).

126
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
V0
εk = – tyû soá neùn trong maùy neùn.
Vk
Vk
ε= – tyû soá neùn cuûa ñoäng cô.
VC
R = 8314 (J/kmol.ñoä) – haèng soá khí.
 k −1

 
k 1 −   
 P0
k

  PK  
 
Thay caùc giaù trò vaøo ta ñöôïc: η tΣ = η td − k −1 (8.13)
ε .[λ − 1 + k.λ(ρ − 1)]

Nhö vaäy hieäu suaát nhieät toaøn boä thieát bò cuûa ñoäng cô taêng aùp cô khí ηtΣ nhoû hôn hieäu suaát nhieät
baûn thaân ñoäng cô ηtd, vì ñoäng cô phaûi tieâu thuï moät löôïng coâng ñeå daãn ñoäng maùy neùn. AÙp suaát taêng aùp
PK caøng lôùn thì coâng tieâu hao cho maùy neùn caøng lôùn, ngoaøi ra neáu tyû soá neùn ε cuûa ñoäng cô caøng nhoû
thì hieäu suaát ηtΣ caøn g nhoû hôn ηtd.

AÙp suaát trung bình PtΣ cuûa chu trình lyù töôûng ñoäng cô taêng aùp:
  k −1
 
   
k.1 −  0  
P k

   Pk   
   
PtΣ = Ptd .1 − k −1  (8.14)
 ε .[λ − 1 + k.λ (ρ − 1)].ηtd 
 
 
 
ε
. k .ε k −1 .η t .[λ − 1 + k.λ.(ρ − 1)]
P
Trong ñoù Ptd ñöôïc tính theo coâng thöùc (8.8): Ptd =
ε −1 k − 1

ηtΣ PtΣ Ptd

δN
0,64 21 kG 2,1
ptd MN
0,09 0,63 20 cm 2 2,0 m 2
ηtΣ
0,08 0,62 ptΣ 19 1,9
0,07 0,61 18 1,8
0,06 0,60 17 1,7
δN
0,05 0,59 16 1,6
0,04 0,58 15 1,5
0,03 14 1,4
0,02 13 1,3
0,01 12 1,2
11 1,1
1,0 1,2 1,4 1,6 1,8 2,0 2,2 PK/p0
8 vaø δ cuûa chu trình lyù töôûng
Hình 8.10. Quan heä giöõa ηtΣ, PtΣ, Ptd, N
ñoäng cô taêng aùp truyeàn ñoäng cô khí vôùi tyû soá taêng aùp PK/p0.

127
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi taêng Pk, möùc ñoä taêng cuûa PtΣ chaäm hôn so vôùi Ptd. Neân maëc duø ñaõ tieâu hao moät phaàn coâng
cuûa chu trình ñoäng cô ñeå daãn ñoäng maùy neùn taêng aùp, nhöng duøng bieän phaùp taêng aùp vaãn laøm taên g aùp
suaát chu trình cuûa toaøn boä thieát bò PtΣ leân nhieàu, nhôø ñoù laøm taêng coâng suaát ñoäng cô, nhöng laïi khoâng
gaây aûnh höôûng lôùn ñeán hieäu suaát coù ích ηtΣ cuûa toaøn boä thieát bò ñoäng cô taêng aùp.
III.2. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô taêng aùp tua bin khí
III.2.1. Tua bin ñaúng aùp
Trong heä thoáng tua bin ñaúng aùp treân ñöôøng oáng thaûi, töø ñoäng cô ñeán tua bin coù moät bình oån aùp,
taùc duïng cuûa bình naøy nhaèm giöõ cho aùp suaát cuûa khí thaûi töø ñoäng cô ra oån ñònh tröôùc khi tôùi tua bin.
Nhaèm naâng cao hieäu suaát cho tua bin.
P y z
Trong chu trình coù caùc quaù trình sau:
ok – quaù trình neùn ñoaïn nhieät trong maùy
neùn.
kc – neùn ñoaïn nhieät trong xylanh.
c
cyz – caáp nhieät hoãn hôïp Q1.
zb – giaõn nôû ñoaïn nhieät trong xylanh.
kr’ – caáp nhieät ñaúng aùp QI. b
r
r’g – giaõn nôû ñoaïn nhieät trong tua bin. r’
k o g V
go – nhaû nhieät töø tua bin cho moâi tröôøng f
Q2. Hình 8.11. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô
taêng aùp tua bin khí.

Trong caùc quaù trình treân coù raøng buoäc QI = QII

Q II
Hieäu suaát nhieät ηtd cuûa ñoäng cô: η td = 1 −
Q1

λ.ρ k − 1 1
⇒ Q II = Q1 (1 − η td ) = Q1 . . k −1
λ − 1 + k.λ.(ρ − 1) ε

Hieäu suaát nhieät ηtd cuûa chu trình tua bin ñaúng aùp okrfo:
1 Q2
η tT = 1 − k −1
= 1−
εk QI
QI
Q2 = k −1
εk

λ.ρ k − 1 1
Do QII = QI neân: Q 2 = Q1 . .
λ − 1 + k.λ(ρ − 1) (ε.ε k ) k −1
Hieäu suaát nhieät cuûa chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô taêng aùp duøng tua bin ñaúng aùp.
Q2 1 λ.ρ k − 1
η tΣ = 1 − = 1− . (8.15)
Q1 (ε.ε k ) k −1 λ − 1 + k.λ(ρ − 1)

128
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Trong ñoù: ε0 = ε.εk – tyû soá neùn toång hôïp cuûa chu trình.
AÙp suaát trung bình cuûa chu trình taêng aùp duøng tua bin ñaúng aùp:
ε k .Pk
PtΣ = .η tΣ .[λ − 1 + k.λ(ρ − 1)] (8.16)
(ε − 1).(k − 1)
Töø (8.16) ta thaáy: taêng PK seõ laøm taêng PtΣ. Söû duïng taêng aùp tua bin khí chaúng nhöõng laøm taêng
tính hieäu quaû maø coøn taêng tính kinh teá cuûa chu trình.
III.2.2. Tua bin bieán aùp P y z
Trong heä thoáng tua bin bieán aùp, treân
ñöôøng oáng thaûi khoâng coù bình oån aùp, doøng
khí trong xylanh ñi ra ñöôøng oáng thaûi roài ñi
thaúng tôùi caùc loã phun vaøo caùnh tua bin ñeå
sinh coâng. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô c
taêng aùp duøng tua bin bieán aùp goàm caùc quaù
trình sau:
ok – neùn ñoaïn nhieät cuûa khoâng khí b
trong maùy neùn. r
g V
kc – neùn ñoaïn nhieät trong xylanh k o f
ñoäng cô.
Hình 8.12. Chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô
cyz – caáp nhieät hoãn hôïp Q1. taêng aùp tua bin khí.
zb – giaõn nôû ñoaïn nhieät trong xylanh ñoäng cô.
brf –giaõn nôû cuûa khí thaûi trong xylanh vaø trong tua bin bieán aùp.
fo – nhaû nhieät ñaúng aùp.
Hieäu suaát nhieät cuûa toaøn boä thieát bò.
1
λ.(ρ.λk − 1) 1
η tΣ = 1 − . k −1 (8.17)
λ − 1 + k.λ(ρ − 1) ε 0

V0 V0 Vk
Trong ñoù: ε0 – tyû soá neùn cuûa chu trình, ε 0 = = . = ε k .ε
VC Vk VC
εk – tyû soá neùn trong maùy neùn.
ε – tyû soá neùn trong xylanh ñoäng cô.
AÙp suaát trung bình cuûa chu trình
ε K .Pk
PtΣ = .η tΣ .[λ − 1 + k.λ(ρ − 1)] (8.18)
(ε − 1).( k − 1)
Töø bieåu thöùc (8.18) ta thaáy raèng, khi taêng Pk hoaëc εk seõ laøm taêng aùp suaát trung bình cuûa chu
trình PtΣ.
Neáu laø chu trình lyù töôûng caáp nhieät ñaúng tích cuûa ñoäng cô taêng aùp duøng tua bin bieán aùp, thay ρ
= 1 vaøo (8.17) vaø (8.18) ta ñöôïc:

129
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
1
k.(.λk − 1) 1
η tΣ = 1 − .
λ − 1 ε 0 k −1

ε k .Pk
PtΣ = .η tΣ .(λ − 1)
(ε − 1).(k − 1)
Neáu laø chu trình caáp nhieät ñaúng aùp cuûa ñoäng cô taêng aùp duøng tua bin ñaúng aùp, thay λ = 1 vaøo
(8.17) vaø (8.18) ta ñöôïc:
1
η tΣ = 1 − k −1
ε0

ε k .Pk
PtΣ = .η tΣ .k (ρ − 1)
(ε − 1).(k − 1)
Keát quaû nghieân cöùu cho thaáy, ñoái vôùi ñoäng cô Diesel coù tyû soá neùn ε = 14 ÷ 18, khi söû duïng
taêng aùp nhôø tua bin ñaúng aùp seõ laøm taêng hieäu suaát cuûa ñoäng cô leân 5 ÷ 6%. Vôùi ñoäng cô xaêng vaø ñoäng
cô gas coù tyû soá neùn thaáp ε = 5 ÷ 7, phöông aùn taêng aùp treân coù theå laøm hieäu suaát taêng 10 ÷ 12%.
IV. CHU TRÌNH THÖÏC TEÁ CUÛA ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG
IV.1. Quaù trình naïp
IV.1.1. Dieãn bieán quaù trình naïp ñoäng cô 4 kyø taêng aùp vaø khoâng taêng aùp
Trong chu trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô ñoát trong caàn thaûi saïch saûn vaät chaùy cuûa chu trình tröôùc
ra khoûi xylanh ñeå naïp vaøo moâi chaát môùi (khoâng khí hoaëc hoøa khí). Hai quaù trình thaûi vaø naïp lieân quan
maät thieát vôùi nhau, tuøy theo soá kyø cuûa ñoäng cô vaø phöông phaùp naïp, coù nhöõng thôøi ñieåm chuùng xaûy ra
cuøng moät luùc. Vì vaäy khi phaân tích quaù trình naïp, caàn löu yù nhöõng thoâng soá ñaëc tröng cuûa quaù trình
thaûi, töùc laø phaûi xeùt chung caùc hieän töôïng cuûa quaù trình thay ñoåi moâi chaát.
Trong ñoäng cô 4 kyø, quaù trình thay ñoåi moâi
P b/
chaát ñöôïc thöïc hieän luùc baét ñaàu môû supap thaûi (ñieåm
b’, hình 8.13). Töø b’ ñeán ñieåm cheát döôùi (ÑCD) (goùc
môû sôùm supap thaûi) nhôø cheânh leäch aùp suaát, saûn vaät b
chaùy töï thoaùt ra ñöôøng thaûi, sau ñoù piston ñi töø ÑCD
∆Pr

leân tôùi ñieåm cheát treân (ÑCT) ñeå tieáp tuïc ñaåy cöôõng r ∆Pk
böùc saûn vaät chaùy ra ngoaøi. Taïi ÑCT (ñieåm r), saûn
vaät chaùy chöùa ñaày theå tích buoàng chaùy Vc vôùi aùp ro a
Pth

suaát Pr > Pth taïo ra cheânh aùp ∆Pr ( ∆Pr = Pr - Pth); Vc Vh

Pk

trong ñoù pth laø aùp suaát khí trong oáng thaûi. Cheânh aùp
∆Pr phuï thuoäc vaøo heä soá caûn, toác ñoä doøng khí qua
ÑCT Va ÑCD P
supap thaûi vaø vaøo trôû löïc cuûa baûn thaân ñöôøng thaûi.
Supap thaûi thöôøng ñöôïc ñoùng sau ÑCT (ñoùng Hình 8.13. Phaàn ñoà thò coâng cuûa quaù trình
muoän) nhaèm taêng theâm giaù trò “tieát dieän – thôøi gian” thay ñoåi moâi chaát trong ñoäng cô 4 kyø.
môû cöûa thaûi, ñoàng thôøi ñeå taän duïng cheânh aùp ∆Pr vaø
quaùn tính cuûa doøng khí ñeå tieáp tuïc thaûi saïch khí soùt ra ngoaøi.
Quaù trình naïp moâi chaát môùi vaøo xylanh ñöôïc thöïc hieän khi piston ñi töø ÑCT xuoáng ÑCD. Luùc
ñaàu (taïi ñieåm r), do Pr > Pk (Pk – aùp suaát moâi chaát môùi ôû tröôùc supap naïp) vaø pr > Pth – moät phaàn saûn

130
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
vaät chaùy trong theå tích Vc vaãn tieáp tuïc ñi ra oáng thaûi; beân trong xylanh, khí soùt giaõn nôû ñeán ñieåm ro
(baèng Pk) roài töø ñoù trôû ñi, moâi chaát môùi coù theå baét ñaàu naïp vaøo xylanh.
Quaù trình naïp leä thuoäc raát nhieàu vaøo yeáu toá, khieán cho moâi chaát môùi naïp vaøo xylanh trong
moãi chu trình nhoû hôn löôïng naïp lyù thuyeát, ñöôïc tính baèng soá moâi chaát môùi chöùa ñaày theå tích coâng taùc
Vh coù nhieät ñoä Tk vaø aùp suaát Pk cuûa moâi chaát môùi ôû phía tröôùc supap naïp cuûa ñoäng cô Diesel hoaëc
phía tröôùc boä cheá hoøa khí cuûa ñoäng cô xaêng.
Giaù trò aùp suaát Pk cuûa ñoäng cô 4 kyø khoâng taên g aùp thöôøng nhoû hôn po, vì khi vaøo ñöôøng oáng
naïp thöôøng gaëp caûn cuûa bình loïc khí. Trong caùc ñoäng cô taêng aùp thì Pk > po vì tröôùc khi vaøo ñoäng cô
khoâng khí ñaõ ñöôïc neùn tröôùc trong maùy neùn taêng aùp. Nhieät ñoä Tk cuõng coù theå khaùc vôùi nhieät ñoä khí
trôøi To. Do ñoù ñoái vôùi ñoäng cô 4 kyø khoâng taêng aùp (caû ñoäng cô xaêng vaø Diesel) ñeàu coù:
Pk = p o − ∆p o

Trong ñoù: ∆p o – toån thaát aùp suaát do caûn cuûa bình loïc khí vaø ñöôøng oáng naïp; vaø Tk ≈ To

Ñoái vôùi ñoäng cô 4 kyø taêng aùp, Pk baèng aùp suaát taêng aùp Ps ôû sau maùy neùn (neáu khoâng coù keùt
laøm maùt trung gian cho khoâng khí neùn). Tröôøng hôïp coù keùt laøm maùt trung gian:
Pk = p o − ∆ Pmaùt

Trong ñoù: ∆pmaùt – toån thaát aùp suaát khi qua keùt laøm maùt.
Neáu khoâng coù keùt laøm maùt trung gian, Tk ñöôïc xaùc ñònh nhö sau:
Ps mm−1
Tk = To ( ) (8.19)
po
m −1
Ps
Neáu coù keùt laøm maùt trung gian: Tk = To ( ) m
− ∆ Tmaùt (8.20)
po

Trong ñoù: m chæ soá neùn ña bieán, phuï thuoäc vaøo loaïi maùy neùn ( m ≈ 1,6 ÷ 1,8 ).
∆Tmaùt – cheânh leäch nhieät ñoä cuûa khoâng khí tröôùc vaø sau keùt laøm maùt.
Löôïng moâi chaát môùi naïp vaøo xylanh trong moãi chu trình ñoäng cô 4 kyø phuï thuoäc nhieàu nhaát
vaøo cheânh aùp ∆Pk = Pk − Pa ( Pa - aùp suaát moâi chaát trong xylanh cuoái quaù trình naïp taïi a) (hình 8.13).
Suoát quaù trình naïp aùp suaát trong xylanh thaáp hôm Pk, cheânh aùp aáy taïo neân doøng chaûy cuûa moâi chaát
môùi ñi vaøo xylanh qua supap naïp, noù phaûn aùnh trôû löïc cuûa supap naïp ñoái vôùi doøng chaûy.
Cheânh aùp giöõa ñöôøng naïp vaø moâi chaát trong xylanh coøn ñöôïc duy trì ôû ñaàu quaù trình neùn cho
tôùi khi aùp suaát treân ñöôøng neùn ñaït tôùi Pk do keát quaû cuûa vieäc neùn khí. Döïa vaøo hieän töôïng aáy ngöôøi ta
ñaõ tìm ra caùc bieän phaùp naïp theâm moâi chaát vaøo xylanh ñaàu quaù trình neùn .
IV.1.2. Giôùi thieäu caùc thoâng soá cuûa quaù trình naïp
1) AÙp suaát cuoái quaù trình naïp Pa
AÙp suaát cuoái quaù trình naïp Pa ñöôïc xaùc ñònh qua quan heä: Pa = Pk – ∆Pk, tuyø theo ñoäng cô laø
taêng aùp hay khoâng taêng aùp maø Pk ñöôïc xaùc ñònh nhö ñaõ trình baøy ôû phaàn treân.
Neáu doøng chaûy cuûa moâi chaát môùi qua supap naïp vaøo xylanh laø doøng chaûy döøng khoâng chòu neùn
(do aùp suaát moâi chaát ít thay ñoåi treân ñöôøng naïp), phöông trình Bernoullie vieát cho doøng chaûy coù daïng:

131
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Pk Wk2 Pa' Wa2 W2
+ = + + ξo . a (8.21)
ρk 2 ρk 2 2

Trong ñoù: Pk – aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp.

ρk – khoái löôïng rieâng cuûa moâi chaát.
Pa' – aùp suaát trong xylanh ñoäng cô taïi supap naïp.

Wk – toác ñoä cuûa doøng moâi chaát treân ñöôøng oáng naïp (cöûa vaøo cuûa ñöôøng naïp).
Wa – toác ñoä doøng moâi chaát qua supap naïp.
ξ o - heä soá caûn cuûa ñöôøng naïp quy daãn veà toác ñoä W.

Toác ñoä trung bình cuûa moâi chaát môùi ñi qua supap naïp Wa naèm trong phaïm vi sau:
- Ñoäng cô Diesel: Wa = 30 ÷ 70, m/s.
- Ñoäng cô xaêng: Wa = 50 ÷ 80, m/s.
Do Wk << Wa neân coù theå boû qua Wk, töø (8.21) ta tìm ñöôïc:
ρk
∆Pk = Pk − Pa' = (1 + ξ 0 ) .W a2 , N/m2 (8.22)
2
Bieåu thöùc (8.22) chæ roõ : taïi moãi thôøi ñieåm, toån thaát aùp suaát treân ñöôøng naïp ∆Pk tyû leä thuaän vôùi
toác ñoä doøng moâi chaát qua supap naïp( Wa2 ) vaø heä soá caûn ( ξ o ) cuûa heä thoáng.

Nhôø phöông trình lieân tuïc cuûa doøng chaûy seõ tính ñöôïc:
Fp Sn Fp n
Wa = C m . = . = K. (8.23)
fk 30 f k fk

Trong ñoù: Cm – toác ñoä trung bình cuûa piston (m/s);

n – toác ñoä truïc khuyûu (voøng/phuùt);
fk – tieát dieän löu thoâng qua supap naïp (m2);
S, Fp – haønh trình vaø dieän tích ñænh piston (m, m2).
Thay (8.23) vaøo (8.22) seõ ñöôïc:
ρk 2 n 2 n2
∆Pk = (1 + ξ o ) .K . 2 = K 1 . 2 (8.24)
2 fk fk

Bieåu thöùc (8.24) chæ raèng: ∆Pk tyû leä thuaän vôùi (1 + ξ o ).n 2 vaø tyû leä nghòch vôùi f2k.

Ñoái vôùi ñoäng cô khi ñaõ cho caùc giaù trò cuûa ξ o ,ρ k , K1, K, fk ñeàu laø haèng soá thì qua (8.24) ta thaáy
roõ raèng: n laø thoâng soá vaän haønh duy nhaát gaây aûnh höôûng chính tôùi ∆Pk .

Muoán giaûm toån thaát aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp ( ∆Pk ) phaûi:
- Giaûm ξ o baèng caùch taïo ñöôøng naïp coù hình daïng khí ñoäng toát, tieát dieän löu thoâng lôùn vaø
phöông höôùng löu ñoäng ñöôïc thay ñoåi moät caùch töø töø, ít choã ngoaët.
- Taêng fk baèng caùch duøng supap coù ñöôøng kính lôùn hoaëc duøng nhieàu supap cho moät xylanh.

132
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
S π
Neáu ñoäng cô coù Vh = const, coù theå taêng fk baèng caùch giaûm , vì khi Vh = D 2 .S = const , neáu
D 4
S
giaûm thì D seõ taêng nhôø ñoù seõ laøm taêng fk (ñoäng cô duøng supap treo), nhö vaäy coù theå duøng hai hoaëc
D
4 supap (hai naïp, hai thaûi) coù ñöôøng lôùn hôn. Duøng 4 supap seõ raát coù lôïi ñoái vôùi ñoäng cô cao toác vì
chaúng nhöõng laøm taêng fk maø coøn giaûm bôùt khoái löôïng cuûa supap, qua ñoù giaûm löïc quaùn tính vaø naâng
cao ñoä tin caäy cuûa cô caáu phaân phoái khí.
Fp
Tyû soá (vôùi i laø soá supap treân moät xylanh) phuï thuoäc toác ñoä trung bình Cm cuûa piston vaø
i.f k
naèm trong giôùi haïn sau:
Loaïi ñoäng cô Cm(m/s) Fp/i.fk
- Ñoäng cô thaáp toác <6 12 ÷ 8
- Ñoäng cô toác ñoä trung bình 6÷9 9÷6
- Ñoäng cô cao toác >9 6 ÷ 4,5
Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng, ngöôøi ta duøng böôùm
P
ga thay ñoåi moment ñoäng cô. Moãi vò trí böôùm ga Môû böôùm tieát löu
töông öùng vôùi moät giaù trò ξ o . Khi chaïy ôû taûi nhoû,
böôùm ga ñoùng kín laøm taêng ξ o , do ñoù ∆Pk cuõng
taêng theo (hình 8.20).
Ñoùng böôùm tieát löu V
Khi tính toaùn nhieät, aùp suaát Pa ñöôïc xaùc ñònh
nhôø soá lieäu thöïc nghieäm vôùi ñoäng cô 4 kyø nhö sau:
Hình 8.14. AÛÛnh höôûng cuûa tieát löu tôùi
- Khoâng taêng aùp: Pa = (0,8 ÷ 0,9).Pk ñöôøng naïp treân ñoà thò coâng.
- Taêng aùp: Pa = (0,9 ÷ 0,96).Pk
2) Löôïng khí soùt
Cuoái quaù trình thaûi, trong xylanh coøn löu laïi moät ít saûn vaät chaùy, ñöôïc goïi laø khí soùt. Trong quaù
trình naïp soá khí soùt treân seõ giaõn nôû, chieám choã trong xylanh vaø troän vôùi khí naïp môùi laøm giaûm löôïng
khí naïp môùi.
Neáu goïi Mr vaø M1 laø soá löôïng khí soùt vaø soá löôïng moâi chaát khi ñoát 1 kg nhieân lieäu; mr vaø m1 laø
soá löôïng khí soùt vaø soá löôïng moâi chaát môùi cuûa moãi chu trình thì heä soá khí soùt γ r laø:
m r g ct .M r
γr = =
m1 g ct .M 1

Trong ñoù: gct – löôïng nhieân lieäu caáp cho moät chu trình (kg/chu trình).
ÔÛ ñoäng cô 4 kyø khoâng taêng aùp, goùc truøng ñieäp thöôøng khoâng quaù 30 ÷ 40o goùc quay truïc khuyûu
vaø thöôøng khoâng queùt buoàng chaùy neân coù theå cho raèng: taïi ñieåm r (cuoái kyø thaûi) (hình 8.13) khí soùt
chieám toaøn boä theå tích Vc vôùi aùp suaát Pr vaø nhieät ñoä Tr seõ coù:
Pr Vc
mr = (8.25)
RTr

Trong ñoù: Pr, Tr – aùp suaát vaø nhieät ñoä khí soùt ôû theå tích Vc;

133
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
R – haèng soá moät kmol khí;
Vh
Vc = – theå tích buoàng chaùy;
ε −1
Vh – theå tích coâng taùc cuûa xylanh.
AÙp suaát khí soùt Pr ñöôïc xaùc ñònh baèng thöïc nghieäm theo aùp suaát cuûa moâi tröôøng thaûi Pth. Neáu
thaûi ra ngoaøi trôøi thì Pth = po. Neáu treân ñöôøng thaûi coù bình tieâu aâm hoaëc laép tua bin taêng aùp thì Pth > po.
Töông töï aùp suaát cuoái quaù trình naïp Pa, aùp suaát Pr ñöôïc xaùc ñònh qua bieåu thöùc sau :
Pr = Pth + ∆Pr

n2
Trong ñoù: ∆Pr = K 2 . (8.26)
f th2

fth – tieát dieän löu thoâng qua supap thaûi.

K2 – heä soá phuï thuoäc heä soá caûn cuûa ñöôøng thaûi vaø maät ñoä khí thaûi.
Nhieät ñoä Tr phuï thuoäc thaønh phaàn cuûa hoøa khí, möùc ñoä giaõn nôû cuûa saûn vaät chaùy, trao ñoåi nhieät
cuûa saûn vaät chaùy vaø thaønh xylanh trong quaù trình giaõn nôû vaø thaûi.
- Trong ñoäng cô xaêng thaønh phaàn hoøa khí ít thay ñoåi neân giaûm taûi, Tr giaûm ít.
- Ñoäng cô Diesel thay ñoåi taûi ñöôïc thöïc hieän tröïc tieáp qua thaønh phaàn hoøa khí, vì vaäy khi
giaûm taûi Tr giaûm nhieàu, vaø do coù ε raát lôùn laøm cho saûn vaät chaùy ñöôïc giaõn nôû töông ñoái
trieät ñeå, neân Tr cuûa ñoäng cô Diesel thaáp hôn nhieàu so vôùi ñoäng cô xaêng (thaáp hôn khoaûng
200 ÷ 300oC).
Vh
Theå tích Vc = phuï thuoäc tyû soá neùn ε ; Vc seõ giaûm khi taêng ε , qua (8.25) ta thaáy taêng ε seõ
ε −1
laøm giaûm mr.
Soá kmol moâi chaát môùi m1 ñöôïc xaùc ñònh theo ñieàu kieän naïp vaø phöông phaùp ñieàu chænh taûi cuûa
ñoäng cô. ÔÛ ñoäng cô xaêng, giaûm taûi ñöôïc thöïc hieän nhôø ñoùng nhoû böôùm ga, vì vaäy seõ laøm giaûm soá
löôïng moâi chaát môùi vaøo trong xylanh moãi chu trình m1, ñoái vôùi ñoäng cô Diesel söû duïng phöông phaùp
ñieàu chænh coâng suaát nhôø taêng hoaëc giaûm gct vì vaäy khi giaûm taûi, m1 thöôøng hôi taêng. Khi taêng aùp ñeàu
laøm taêng m1 cuûa ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel.
Töø keát quaû phaân tích treân , coù theå ruùt ra moät soá nhaän xeùt veà heä soá khí soùt:
- γ r cuûa ñoäng cô xaêng lôùn hôn ñoäng cô Diesel (vì ñoäng cô Diesel coù ε lôùn) ;
- Khi giaûm taûi, γ r cuûa ñoäng cô xaêng taêng coøn γ r cuûa ñoäng cô Diesel treân thöïc teá khoâng ñoåi;
- Khi taêng aùp, γ r cuûa ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel ñeàu giaûm.

Heä soá khí soùt γ r cuûa ñoäng cô 4 kyø naèm trong phaïm vi sau:
- Ñoäng cô xaêng vaø maùy ga khoâng taêng aùp: γ r = 0,06 ÷ 0,10 ;

- Ñoäng cô Diesel khoâng taêng aùp: γ r = 0,03 ÷ 0,06 .

Ñeå tính γ r coù theå choïn Pr vaø Tr theo caùc soá lieäu kinh nghieäm sau :

ÔÛ ñoäng cô 4 kyø khoâng taêng aùp vaø treân ñöôøng thaûi khoâng laép bình tieâu aâm, bình chöùa khí thaûi,...

134
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
thì Pr phuï thuoäc vaøo toác ñoä quay n cuûa truïc khuyûu vaø naèm trong giôùi haïn sau (taïi Ne thieát keá):
- Ñoäng cô coù toác ñoä thaáp: Pr = (1,03 ÷ 1,06)p o ;

- Ñoäng cô cao toác: Pr = (1,05 ÷ 1,1) p o .

Trong tröôøng hôïp ñoäng cô taêng aùp tua bin khí hoaëc ñoäng cô khoâng taêng aùp coù laép bình tieâu aâm
treân oáng xaû thaûi thay po cuûa hai coâng thöùc treân baèng Pth. Ñoäng cô taêng aùp Pth ñöôïc xaùc ñònh rieâng, ñoái
vôùi tröôøng hôïp laép bình tieâu aâm laáy Pth = (1,02 ÷ 1,04)p o .

Nhieät ñoä Tr cuûa töøng loaïi ñoäng cô, naèm trong phaïm vi sau :
- Ñoäng cô xaêng: Tr = 900 ÷ 1000 o K ;

- Ñoäng cô Diesel: Tr = 700 ÷ 900 o K ;

- Maùy ga: Tr = 750 ÷ 1000 o K .

Ngöôøi ta coøn duøng bieän phaùp queùt buoàng chaùy ñeå giaûm γ r cuûa ñoäng cô 4 kyø baèng caùch taêng
goùc truøng ñieäp cuûa caùc supap naïp vaø thaûi.
Heä soá khí soùt γ r cuûa ñoäng cô 2 kyø phuï thuoäc vaøo chaát löôïng cuûa caùc quaù trình thaûi vaø queùt khí
vaø thöôøng thay ñoåi trong phaïm vi raát roäng, tuøy thuoäc vaøo heä thoáng queùt thaûi cuï theå:
- Queùt voøng : γ r = 0,08 ÷ 0,25 ;
- Queùt thaúng : γ r = 0,06 ÷ 0,15 ;

- Queùt buoàng chaùy baèng khí neùn cuûa caùcte : γ r = 0,25 ÷ 0,40 .
- Ñoái vôùi ñoäng cô 2 kyø ngöôøi ta coøn duøng heä soá thaûi saïch η s ñeå ñaùnh giaù chaát löôïng queùt vaø
m1 M1 1
thaûi cuûa ñoäng cô: η s = = =
m1 + m r M 1 + M r 1 + γ r

3) Nhieät ñoä saáy noùng moâi chaát môùi ∆T

Ñi treân ñöôøng naïp vaøo xylanh, moâi chaát môùi tieáp xuùc vôùi caùc beà maët noùng cuûa ñoäng cô, ñöôïc
saáy noùng vaø taêng nhieät ñoä leân moät gia soá ∆T.
Giaù trò cuûa ∆T phuï thuoäc vaøo toác ñoä löu ñoäng, thôøi gian tieáp xuùc vôùi beà maët noùng vaø cheânh
leäch nhieät ñoä cuûa moâi chaát môùi vôùi vaät noùng. Neáu nhieät ñoä cuûa moâi chaát môùi taêng seõ laøm giaûm maät
ñoä vaø laøm giaûm khoái löôïng moâi chaát môùi naïp vaøo ñoäng cô. Vì vaäy trong ñoäng cô xaêng, soá nhieät löôïng
caàn thieát ñeå saáy noùng moâi chaát môùi chæ nhaèm laøm cho xaêng deã bay hôi treân ñöôøng naïp, neáu quaù möùc
naøy seõ laøm giaûm löôïng moâi chaát môùi naïp vaøo ñoäng cô. Gia soá ∆T cuûa moâi chaát môùi ñöôïc tính nhö sau:
∆T = ∆Tt – ∆Tb.h (8.27)
Trong ñoù: ∆Tt – möùc taêng nhieät ñoä moâi chaát môùi do söï truyeàn nhieät töø caùc beà maët noùng;

∆Tb.h – möùc giaûm nhieät cuûa moâi chaát môùi do bay hôi cuûa nhieân lieäu, ñoäng cô
Diesel ∆Tb.h = 0 .

Nhieät ñoä saáy noùng moâi chaát môùi ∆T ñöôïc xaùc ñònh theo soá lieäu thöïc nghieäm sau:
- Ñoái vôùi ñoäng cô Diesel: ∆T = 20 ÷ 40 o C

135
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng: ∆T = 0 ÷ 20 o C
Ñoäng cô Diesel vaø ñoäng cô xaêng taêng aùp khoâng laøm maùt trung gian cho khí neùn, ∆T thöôøng
raát nhoû vì cheânh leäch nhieät ít. Neáu Ts (nhieät ñoä moâi chaát sau maùy neùn) lôùn hôn nhieät ñoä vaùch thì moâi
chaát môùi ñöôïc laøm maùt vaø ∆T < 0.
4) Nhieät ñoä moâi chaát cuoái quaù trình naïp T a
Nhieät ñoä moâi chaát cuoái quaù trình naïp Ta lôùn hôn Tk vaø nhoû hôn Tr laø do keát quaû cuûa vieäc truyeàn
nhieät töø caùc beà maët noùng tôùi moâi chaát môùi khi tieáp xuùc vaø vieäc hoøa troän cuûa moâi chaát môùi vôùi khí soùt
coù nhieät ñoä hôn. Caùc quaù trình xaûy ra rieâng leû treân ñöôøng naïp hoaëc ñoàng thôøi trong xylanh ñoäng cô.
Coù theå xaùc ñònh Ta (taïi ñieåm a, hình 8.13) nhôø phöông trình caân baèng nhieät cuûa khí naïp môùi vaø khí soùt
tröôùc vaø sau khi hoøa troän thöïc hieän ôû ñieàu kieän ñaúng aùp Pa vaø khi khí soùt giaõn nôû töø aùp suaát Pr xuoáng
Pa nhieät ñoä khí soùt Tr khoâng thay ñoåi. Ta coù:
,, ,
mC p .m 1 (Tk + ∆T) + mC p .m r .Tr = mC p (m 1 + m r )Ta (8.28)

Thay m1 = gct.M1 vaø mr = gct.Mr sau khi giaûn löôïc gct ñöôïc:
,, ,
mC p .M 1 (TK + ∆T) + mC p .M r .Tr = mC p (M 1 + M r )Ta (8.29)
,, ,
Trong ñoù: mC p , mC p , mC p – tyûû nhieät mol ñaúng aùp cuûa moâi chaát môùi, khí soùt vaø moâi chaát
coâng taùc taïi ñieåm a.
Tk – nhieät ñoä moâi chaát môùi phía tröôùc supap naïp.
∆T – soá gia veà nhieät ñoä moâi chaát do truyeàn nhieät.
Tr – nhieät ñoä khí soùt.
,
Caùc tyû nhieät ñaúng aùp laø haøm cuûa nhieät ñoä vaø thaønh phaàn cuûa moãi loaïi khí. Giöõa mCp vaø mC p

khoâng khaùc nhau nhieàu, vì nhieät ñoä vaø thaønh phaàn cuûa moâi chaát coâng taùc gaàn gioáng nhieät ñoä vaø thaønh
, ,,
phaàn cuûa moâi chaát môùi, neân coù theå giaû thieát mC p = mC p . Nhöng mC p khaùc xa mC p vì Tr >> To vaø
thaønh phaàn khí soùt khaùc xa so vôùi moâi chaát môùi.
,,
mC ,,
Goïi λ t = laø heä soá hieäu ñính tyû nhieät, ta ñöôïc : mC = λ t .mC p
p
p
mC p

λ t phuï thuoäc vaøo α vaø nhieät ñoä Tr.

Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng α 0,8 1,0 1,2 1,4

γt 1,13 1,17 1,17 1,11

Ñoái vôùi ñoäng cô Diesel khi α = 1,5 ÷ 1,8 coù theå laáy λ t = 1,1
,, ,
Sau khi thay mC p , mC p theo caùc giaû thieát treân (8.28), giaûn löôïc mCp , chia hai veá cuûa bieåu
Mr
thöùc cho M1 vaø thay = γ r seõ ñöôïc:
M1
Tk + ∆T + λ t .γ r .Tr
Ta = (8.30)
1+ γr

136
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Neáu laáy λ t = 1 , sai soá tính Ta thöôøng khoâng lôùn, ta coù:

Tk + ∆T + γ r .Tr
Ta = (8.31)
1+ γr

Caùc coâng thöùc (8.30) vaø (8.31) ñuùng cho caû ñoäng cô 2 kyø vaø 4 kyø. Bieán ñoäng cuûa Ta trong
phaïm vi sau:
Ñoái vôùi ñoäng cô 4 kyø khoâng taêng aùp: Ta = 310 ÷ 350 o K

Ñoái vôùi ñoäng cô 4 kyø taêng aùp vaø ñoäng cô 2 kyø: Ta = 320 ÷ 400 o K .

Ta (oK)
AÛnh höôûng cuûa γ r vaø ∆T tôùi nhieät ñoä Ta
ñöôïc theå hieän treân (hình 8.15 vaø 8.16). Qua hai ñoà thò
treân thaáy roõ, taêng γ r vaø ∆T ñeàu laøm taêng Ta vaø do
380
2 ñoù laøm giaûm maät ñoä moâi chaát môùi naïp vaøo xylanh.

1
340 Ta (oK)

360

300 340
0,1 0,2 γr
Hình 8.15. AÛnh höôûng cuûa heä soá khí soùt γ r 320
tôùi nhieät ñoä Ta 0 10 20 30 40 ∆T (oK)
1 – TK = 288oK; ∆T = 15oC vaø Tr = 1000oK Hình 8.16. AÛnh höôûng cuûa ∆T tôùi nhieät
o o o
2 – TK = 288 K; ∆T = 40 C vaø Tr = 800 K ñoä Ta,
khi T = 288 K, γ = 0,06 vaø T = 1.000oK.
o

5) Heä soá naïp ηv

Heä soá naïp ηv laø tyû soá giöõa löôïng moâi chaát môùi thöïc teá naïp vaøo xylanh ôû ñaàu quaù trình neùn khi
ñaõ ñoùng caùc cöûa naïp vaø cöûa thaûi m1 (kmol) hoaëc Gk (kg) so vôùi löôïng moâi chaát lyù thuyeát Mh coù theå
naïp ñaày vaøo theå tích coâng taùc cuûa xylanh Vh ôû ñieàu kieän aùp suaát vaø nhieät ñoä moâi chaát phía tröôùc
supap naïp (Pk vaø Tk). Moâi chaát môùi cuûa ñoäng cô Diesel laø khoâng khí, cuûa ñoäng cô xaêng laø hoøa khí do
khoâng khí vaø hôi xaêng taïo thaønh.
Vôùi caùc loaïi ñoäng cô chaïy baèng nhieân lieäu loûng hình thaønh hoøa khí beân ngoaøi, khi tính ηv neáu
duøng khoâng khí thay cho hoøa khí thì keát quaû tính khoâng coù sai soá lôùn. Vì vaäy, caùc loaïi ñoäng cô duøng
nhieân lieäu loûng heä soá naïp ηv ñeàu ñöôïc xaùc ñònh theo khoâng khí. Töø ñònh nghóa veà heä soá naïp, ta coù:
g ct .M 1 Gk V
ηv = = = k (8.32)
Mh γ k .Vh Vh

Trong ñoù: gct – löôïng nhieân lieäu caáp cho moät chu trình (kg/chu trình).
M1 – löôïng moâi chaát thöïc teá vaøo xylanh ñeå ñoát 1kg nhieân lieäu
(kmol/kg nhieân lieäu).
Vk – theå tích khí naïp môùi chöùa trong xylanh, quy veà ñieàu kieän Pk vaø Tk (m3).

137
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Gk – khoái löôïng khoâng khí naïp vaøo xylanh moãi chu trình (kg/chu trình).
Vôùi ñoäng cô 2 kyø, ngoaøi heä soá naïp ηv tính cho toaøn boä theå tích coâng taùc Vh, coøn coù heä soá naïp
η’v tính cho theå tích Vh cuûa haønh trình coù ích.
g ct .M 1 Gk Vk
η 'v = ,
= ,
= ,
(8.33)
M h γ k .V h V h

Trong ñoäng cô 2 kyø goïi ηv laø heä soá naïp lyù thuyeát coøn η’v laø heä soá naïp thöïc teá. Quan heä giöõa ηv
vaø η’v nhö sau:
Vk Vk ηv
η 'v = = =
,
Vh Vh (1 − ψ ) (1 − ψ )
,
Töø ñoù: η v = (1 − ψ ).η v (8.34)

Trong ñoù: ψ – phaàn toån thaát haønh trình cuûa piston duøng ñeå thay ñoåi moâi chaát, phuï thuoäc vaøo
sô ñoà queùt – thaûi. Vôùi heä thoáng queùt thaúng qua supap: ψ = 0,12 ÷ 0,14 ; vôùi heä thoáng queùt thaúng qua
cöûa thaûi ψ ≈ 0,25 .

Ñoän g cô taêng aùp cuõng gioáng nhö ñoäng cô 2 kyø luoân luoân coù moät phaàn moâi chaát môùi toån hao
cho queùt khí khoâng tham gia caùc quaù trình neùn vaø chaùy – giaõn nôû. Ngöôøi ta duøng heä soá queùt khí η q ñeå
ñaùnh giaù toån thaát treân :
Gq Mq
ηq = = (8.35)
Gk M1

Trong ñoù : Gq vaø Mq – löôïng khoâng khí queùt ñi qua cöûa queùt (kg hoaëc mol) ;
Gk vaø M1 – löôïng khoâng khí queùt coøn löu laïi trong xylanh khi neùn.
Ñoän g cô 4 kyø neáu goùc truøng ñieäp khoâng quaù 40 ÷ 50o goùc quay truïc khuyûu thì η q = 1.

Phöông trình toång quaùt cuûa heä soá naïp

Theo ñònh nghóa veà heä soá naïp ta coù: g ct .M 1 = η v .M h

Nhôø phöông trình traïng thaùi, xaùc ñònh ñöôïc löôïng moâi chaát lyù thuyeát Mh chöùa ñaày theå tích Vh
coù aùp suaát vaø nhieät ñoä laø Pk, Tk:
Pk .Vh
Mh =
8314Tk
Pk .Vh
Do ñoù : g ct .M 1 = .η v (8.36)
8314Tk

Trong ñoù ñôn vò cuûa caùc thoâng soá: Pk (N/m2); Vh (m3); Tk (oK) vaø R = 8314 (kJ/kmol.ñoä).
Löôïng moâi chaát môùi gctM1 ñöôïc chia laøm hai phaàn:
- Phaàn thöù nhaát gct.M1a ñöôïc naïp töø ñaàu cho ñeán khi piston tôùi ÑCD (ñieåm a).
- Phaàn thöù hai gct (M1 + M1a) laø phaàn naïp theâm tính töø ñieåm a ñeán khi ñoùng supap naïp (treân
ñoäng cô 4 kyø).
Phaàn thöù nhaát gctM1 cuøng vôùi löôïng khí soùt cuûa chu trình gctMr taïo neân Ma vôùi aùp suaát vaø nhieät

138
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ñoä laø Pa, Ta vaø theå tích Va:
Pa .Va
M a = g ct (M 1a + M r ) = (8.37)
8314.Ta

Sau khi naïp theâm löôïng moâi chaát trong xylanh seõ laø : ( g ct .M 1 = g ct .M r ) .

g ct (M 1 + M r )
Neáu goïi: = λ1 laø heä soá naïp theâm, ta seõ coù:
g ct (M1a + M r )

g ct (M1 + M r ) = λ 1g ct (M1a + M r ) (8.38)

Trò soá λ 1 ñoái vôùi caùc ñoäng cô naèm trong khoaûng 1,02 ÷ 1,07 . Thay (8.37) vaøo (8.38), roài nhaân
vaø chia hai veá cho M1 seõ ñöôïc:
Pa .Va
g ct M 1 (1 + γ r ) = λ 1 (8.39)
8314.Ta
Vh ε
Thay (8.36) vaøo (8.39), sau ñoù thay: Va = Vh + Vc = Vh + = Vh ; sau khi giaûn löôïc Vh
ε −1 ε −1
roài chænh lyù seõ ñöôïc:
ε Pa Tk
ηv = λ1 . . (8.40)
ε − 1 Pk Ta (1 + γ r )

Thay giaù trò Ta (1 + γ r ) cuûa bieåu thöùc (8.39) vaø (8.40), seõ ñöôïc:

ε Pa Tk
ηv = λ1 . . (8.41)
ε − 1 Pk Tk + ∆T + λ t .γ r .Tr

Caùc bieåu thöùc (8.40) vaø (8.41) laø phöông trình toång quaùt cuûa heä soá naïp duøng chung cho caùc
loaïi ñoäng cô 4 kyø, 2 kyø vaø cho caû ñoäng cô xaêng cuõng nhö ñoäng cô Diesel.
Ñoái vôùi ñoäng cô 2 kyø heä soá naïp η’v tính cho haønh trình coù ích cuûa piston seõ coù daïng:
ε , Pa Tk
η 'v = λ1 . . (8.42)
ε − 1 Pk Ta (1 + γ r )
,

ε , Pa Tk
hoaëc: η.v = λ 1 . . (8.43)
ε − 1 Pk Tk + ∆T + λ t .γ r .Tr
,

,
V + Vc
Trong ñoù: ε = – tyû soá neùn thöïc teá cuûa ñoäng cô 2 kyø.
, h

Vc

Phöông trình heä soá naïp vaø heä soá khí soùt cuûa ñoäng cô 4 kyø
Muoán tính nhieät ñoä Ta cuûa ñoäng cô 4 kyø cuõng nhö 2 kyø coù theå duøng bieåu thöùc (8.30), trong ñoù
nhieät ñoä Tr töông öùng vôùi aùp suaát Pr. Nhöng trong ñoäng cô 4 kyø vieäc hoøa troän giöõa moâi chaát môùi vaø
khí soùt ñöôïc thöïc hieän trong ñieàu kieän ñaúng aùp, sau khi khí soùt ñaõ töø aùp suaát Pr giaõn nôû tôùi Pa. Nhö vaäy
P m −1
khi hoøa troän nhieät ñoä khí soùt laø T’r chöù khoâng coøn laø Tr nöõa : Tr' = Tr ( a ) m (trong ñoù : m – chæ soá
Pr
giaõn nôû ña bieán cuûa khí soùt m ≈ 1,45 ÷ 1,5 ). Nhö vaäy trong ñoäng cô 4 kyø ñeå chính xaùc hôn khi tính ta
phaûi duøng T’r thay cho Tr, do ñoù ta coù:

139
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
,
Tk + ∆T + λ t .γ r .T
(8.44)
r
Ta =
1+ γr
,
Thay giaù trò Tr vaøo (8.44) seõ ñöôïc:

Pa mm−1
Tk + ∆T + λ t .γ r .Tr ( )
Pr
Ta = (8.45)
1+ γr

Laáy giaù trò Ta (1 + γ r ) cuûa (8.44) vaø (8.45) thay vaøo (8.40), seõ ñöôïc :

ε Pa Tk
ηv = λ1 . . (8.46)
ε − 1 Pk T + ∆T + λ .γ .T , r
k t r

ε Pa Tk
hoaëc: ηv = λ1 . . (8.47)
ε − 1 Pk P m −1
Tk + ∆T + λ t .γ r .Tr ( a ) m
Pr

Trong ñoäng cô 4 kyø neáu khoâng xeùt goùc ñoùng muoän supap vaø cho raèng supap xaû ñöôïc ñoùng taïi
ÑCT vaø supap naïp seõ ñöôïc môû taïi thôøi ñieåm caân baèng giöõa aùp suaát trong xylanh vaø aùp suaát Pk, thì khí
soùt cuûa chu trình (gct.Mr) seõ chöùa ñaày theå tích Vc ôû traïng thaùi aùp suaát Pr vaø nhieät ñoä Tr, do ñoù:
Pr Vc Pr Vh
g ct .M r = = (8.48)
8314Tr 8314Tr (ε − 1)

Chia (8.48) cho (8.36) seõ ñöôïc γ r :

1 P T
γr = . r. k (8.49)
(ε − 1)η v Pk Tr

Treân thöïc teá, ñoäng cô 4 kyø ñeàu coù goùc truøng ñieäp nhaèm söû duïng hieäu öùng ñoäng veà dao ñoäng aùp
suaát treân ñöôøng naïp vaø ñöôøng thaûi ñeå thöïc hieän queùt buoàng chaùy. Neáu goïi gct.M’r laø löôïng khí soùt thöïc
teá coøn laïi trong xylanh trong moãi chu trình vaø λ 2 laø heä soá queùt buoàng chaùy thì:
,
g .M
λ 2 = ct r
g ct .M r
, λ 2 .Pr .Vh
Töø ñoù tìm ñöôïc: g ct .M r = λ 2 .g ct .M r = (8.50)
8314.Tr .(ε − 1)

Tröôøng hôïp khoâng queùt buoàng chaùy thì λ 2 = 1 , tröôøng hôïp coù queùt buoàng chaùy thì λ 2 < 1 vaø
khi queùt saïch buoàng chaùy λ 2 = 0 . Ñoäng cô taêng aùp haàu heát ñeàu thöïc hieän queùt buoàng chaùy ôû möùc ñoä
nhaát ñònh.
Chia (8.50) cho (8.36) seõ ñöôïc γ r khi queùt buoàng chaùy:
λ2 P T
γr = . r. k (8.51)
(ε − 1)η v Pk Tr

Thay (8.51) vaøo (8.47) seõ ñöôïc :

140
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
1 Tk λP P P m −1
ηv = . [ε. 1 a − λ t .λ 2 r ( a ) m ] (8.52)
ε − 1 Tk + ∆T Pk Pk Pr

1 Tk P P 1
hoaëc: ηv = . . a [ε.λ1 − λ t .λ 2 ( a ) m ] (8.53)
ε − 1 Tk + ∆T Pk Pr

Thay (8.53) vaøo seõ tìm ñöôïc γ r cuûa ñoäng cô 4 kyø:

λ 2 (Tk + ∆T) Pr 1
γr = . . 1
(8.54)
Tr Pa P
ε.λ 1 − λ t .λ 2 ( a ) m
Pr

Trong tröôøng hôïp queùt buoàng chaùy, khoâng coù naïp theâm, khoâng ñeå yù ñeán giaõn nôû cuûa khí soùt töø
Pc xuoáng Pa, vaø coi tyû nhieät cuûa khí soùt cuõng baèng tyû nhieät cuûa moâi chaát môùi, luùc aáy:
λ 2 = λ 1 = λ t = m = 1 vaø caùc phöông trình (8.53) vaø (8.54) trôû thaønh:

1 Tk P P
ηv = . .(ε a − r ) (8.55)
ε − 1 Tk + ∆T Pk Pk
Tk + ∆T Pr
vaø γr = . (8.56)
Tr εPa − Pr

Caùc phöông trình (8.55) vaø (8.56) laø nhöõng coâng thöùc ñeå xaùc ñònh η v vaø γ r cuûa ñoäng cô 4 kyø.

Heä soá khí soùt cuûa ñoäng cô 2 kyø γ r khoâng theå xaùc ñòng baèng phöông phaùp giaûi tích vì khoâng coù
cô sôû tính löôïng khí soùt coøn löu laïi trong moãi chu trình. Do ñoù ngöôøi ta xaùc ñònh γ r cuûa ñoäng cô 2 kyø
baèng thöïc nghieäm.
IV.1.3. Phaân tích nhöõng yeáu toá aûnh höôûng cuûa quaù trình naïp, thaûi
Qua caùc coâng thöùc xaùc ñònh heä soá naïp vaø ñaëc bieät laø coâng thöùc (8.55) chæ raèng, coù raát nhieàu
yeáu toá laøm aûnh höôûng ñeán heä soá naïp ηv goàm coù: tyû soá neùn ε; aùp suaát cuoái quaù trình naïp Pa vaø nhieät ñoä
cuûa moâi chaát cuoái quaù trình naïp Ta; nhieät ñoä saáy noùng moâi chaát môùi ∆T; heä soá khí soùt γr; nhieät ñoä Tr
vaø aùp suaát Pr cuûa khí soùt,...
Nhöõng thoâng soá coù moái quan heä qua laïi maät thieát vôùi nhau vaø phuï thuoäc vaøo caùc yeáu toá khaùc
nhau. Vì vaäy song song vôùi vieäc phaân tích aûnh höôûng cuûa töøng thoâng soá rieâng bieät caàn phaûi thaáy roõ
aûnh höôûng toång hôïp cuûa chuùng tôùi heä soá naïp ηv theo töøng cheá ñoä laøm vieäc vaø ñaëc ñieåm cuï theå cuûa
ñoäng cô.
1) Tyû soá neùn ε
AÛnh höôûng cuûa tyû soá neùn ε tôùi heä soá naïp ηv ñöôïc theå hieän ôû coâng thöùc ôû (8.46) vaø (8.47) qua tyû
ε
soá , theo quan heä tyû leä thuaän.
ε −1
ε
- Khi taêng ε seõ laøm giaûm vaø qua ñoù laøm giaûm η v (tröôøng hôïp coù queùt buoàng chaùy).
ε −1
Keát luaän treân chæ döïa vaøo maët toaùn hoïc thuaàn tuùy vaø chæ ñuùng vôùi tröôøng hôïp γ r = 0, töùc laø söû
duïng goùc truøng ñieäp cuûa caùc supap thaûi vaø naïp ñeå queùt saïch buoàng chaùy.
- Khi taêng ε seõ laøm cho η v coù xu höôùng taêng (trong tröôøng hôïp khoâng queùt buoàng chaùy).

141
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Bôûi vì, khi giaûm ε seõ laøm taêng theå tích Vc (theå tích chöùa khí soùt), vì vaäy theo (8.48) löôïng khí
soùt (gct.Mr) seõ taêng, qua ñoù taêng γ r vaø laøm taêng tích soá ( γ r .Tr). Thöïc teá chæ ra raèng aûnh höôûng cuûa ε
ε
tôùi ( γ r .Tr) coøn maïnh hôn aûnh höôûng cuûa ε tôùi , neân ta coù tröôøng hôïp thöù hai.
ε −1
- Ngoaøi ra, khi taêng ε seõ laøm saûn vaät chaùy ñöôïc giaõn nôû trieät ñeå khieán nhieät ñoä thaønh xylanh
thaát hôn, keát quaû seõ laøm giaûm chuùt ít giaù trò ∆T daãn ñeán coù lôïi cho heä soá naïp η v .

2) AÙp suaát cuoái quaù trình naïp

AÙp suaát cuoái quaù trình naïp Pa gaây aûnh höôûng tröïc tieáp tôùi η v . Muoán taêng Pa ñeå taêng heä soá naïp
Fp
caàn giaûm toån thaát ∆Pk nhôø giaûm vaø giaûm caûn cho ñöôøng naïp (baèng caùch phaân boá hôïp lyù caùc
i.f k
supap, duøng ñöôøng oáng naïp lôùn, ít xaûy ra toån thaát cuïc
boä,...). Trong ñoäng cô 4 kyø η v tyû leä thuaän vôùi ηv
P P
(ε a − k ) (8.55). Vì vaäy, trong ñieàu kieän bò haïn cheá
Pk Pr 0,8
veà vò trí ñaët caùc supap caàn öu tieân môû roäng tieát dieän löu
thoâng cuûa supap naïp, maëc duø phaûi thu nhoû tieát dieän löu 0,7
thoâng cuûa supap xaû. Trong tröôøng hôïp aáy caû hai tyû soá :
Pa P P
vaø r ñeàu taêng nhöng r chæ taêng 1 laàn coøn a
P 0,6
Pk Pk Pk Pk 70 90 110 130 W, m/s
taêng ε laàn. Hình 8.17. AÛnh höôûng cuûa toác ñoä doøng
Pa Pr khí W qua supap naïp tôùi heä soá naïp η v
Vì vaäy khi taêng ε.( − ) , daãn ñeán η v taêng.
Pk Pk

AÙp suaát cuoái quaù trình naïp Pa cuûa ñoäng cô 2 kyø phuï thuoäc vaøo aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp Pk,
trôû löïc cuûa heä thoáng queùt vaø thaûi, goùc phoái khí cuûa heä thoáng.
Hình 8.17 giôùi thieäu moái quan heä giöõa heä soá naïp ηv vaø toác ñoä doøng khí qua supap naïp W,
η v = f ( W ) . Khi taêng toác ñoä doøng khí W qua supap naïp seõ laøm giaûm η v , ñöôøng giôùi haïn phía treân cuûa
ñoäng cô Diesel coøn ñöôøng döôùi cuûa ñoäng cô xaêng.
3) Nhieät ñoä vaø aùp suaát tröôùc supap naïp Tk, Pk
Taêng Tk laøm giaûm cheânh leäch nhieät ñoä giöõa thaønh xylanh vaø moâi chaát qua ñoù laøm giaûm ∆T
neân η v taêng.

Neáu taêng Pk töùc laø laøm cho khí soùt bò neùn bôûi Pk, ñoàng thôøi do moâi chaát môùi vaøo nhieàu neân
ñöôïc saáy noùng ít hôn ( ∆T2 < ∆T1 ), keát quaû laø khi taêng Pk thì η v seõ taêng.

4) AÙp suaát khí soùt Pr

Neáu Tr khoâng ñoåi, khi taêng Pr seõ laøm taêng löôïng khí soùt chöùa trong theå tích Vc (gct.Mr), neân khi
piston ñi töø ÑCT xuoáng moät phaàn haønh trình cuûa piston seõ daønh cho giaõn nôû cuûa khí soùt, khieán moâi
chaát môùi ñi vaøo xylanh muoän hôn gaây giaûm haønh trình huùt vaø giaûm löôïng moâi chaát môùi cuûa chu trình
gct.M1, do ñoù noù laøm taêng heä soá khí soùt γ r vaø giaûm heä soá naïp η v .

Trong tröôøng hôïp taêng Pr, do giaûm bôùt tieát dieän löu thoâng cuûa supap xaû ñeå taêng cho supap naïp,

142
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
trong tröôøng hôïp naøy cuõng laøm taêng Pa do vaäy η v taêng.

Neáu taêng Pr do laép bình tieâu aâm hoaëc moät thieát bò caûn naøo ñoù treân ñöôøng thaûi (hình 8.18) vaø
khoâng queùt buoàng chaùy seõ ñöa ñeán:
- Laøm taêng coâng tieâu hao ñeå ñaåy khí thaûi ra khoûi xylanh;
- Laøm taêng heä soá khí soùt γ r do
P
taêng löôïng khí soùt chöùa trong
theå tích Vc vaø laøm giaûm löôïng
moâi chaát môùi naïp vaøo xylanh Coù laép boä tieâu aâm
r/
(do taêng haønh trình giaõn nôû cuûa
r
khí soùt vaø taêng nhieät ñoä Ta).
- Laøm giaûm heä soá naïp η v . Vc

Pth1

Pth2
- Möùc aûnh höôûng cuûa Pr tôùi η v

Pk
coøn phuï thuoäc vaøo tyû soá neùn ε . V
Neáu tyû soá neùn ε lôùn, aûnh
Hình 8.18. AÛnh höôûng cuûa bình tieâu aâm treân oáng thaûi
höôûng cuûa Pr tôùi η v seõ ít hôn.
ñeán aùp suaát khí soùt Pr vaø aùp suaát treân ñöôøng thaûi Pth
5) Nhieät ñoä khí soùt
Töø phöông trình (8.41) thaáy raèng tích soá λ t .γ r .Tr seõ gaây aûnh höôûng tôùi heä soá naïp η v . Neáu taêng
Tr khi α khoâng thay ñoåi thì λ t = const , γ r giaûm vaø laøm Ta taêng thì trong ñieàu kieän naøy khoâng gaây
aûnh höôûng ñeán η v . Bôûi vì khi troän laãn moâi chaát môùi vôùi khí soùt seõ laøm giaûm maïnh theå tích khí soùt (do
nhieät ñoä khí soùt seõ giaûm nhieàu khi troän vôùi moâi chaát môùi), nhöôøng theâm theå tích cho moâi chaát môùi ñi
vaøo. Phaàn taêng theå tích cuûa moâi chaát môùi ñuû buø tröø phaàn giaûm cuûa noù do taêng nhieät ñoä Ta gaây ra.
6) Nhieät ñoä saáy noùng ñoái vôùi moâi chaát môùi ∆T
AÛnh höôûng cuûa ∆T ñoái vôùi η v ñöôïc theå hieän
ηv
qua bieåu thöùc (8.41) vaø ñoà thò (hình 8.19). Ñoà thò ñöôïc
xaây döïng vôùi Tk = 288oK vaø Pk = 0,1 (MN/m2). Qua 0,8
ñoà thò ta thaáy ∆T taêng seõ laøm giaûm ηv . Vì vaäy ñoäng
cô Diesel ñaõ haïn cheá giaù trò cuûa ∆T baèng caùch boá trí 0,7
ñöôøng naïp ôû khu vöïc nhieät ñoä thaáp caùch ly vôùi heä
thoáng ñöôøng thaûi vaø nöôùc noùng. Rieâng tröôøng hôïp 0,6
ñoäng cô hoaït ñoäng ôû nhöõng vuøng laïnh, ngöôøi ta trang 0 20 40 ∆T (oK)
bò theâm thieát bò saáy noùng ñöôøng naïp nhaèm muïc ñích Hình 8.19. AÛnh höôûng cuûa nhieät ñoä saáy
duy nhaát laø giuùp ñoäng cô deã noå khi khôûi ñoäng, sau ñoù noùng khí naïp môùi ∆ T tôùi heä soá naïp η v
taét thieát bò saáy noùng.
1 – Ñoäng cô Diesel coù
ÔÛ tröôøng hôïp ñoäng cô xaêng hình thaønh hoøa khí
( ε = 17, p = 0,12 Mpa, Pa = 0,08 MPa).
beân ngoaøi, caàn saáy noùng ñöôøng naïp ñeå xaêng deã bay
2 – Ñoäng cô xaêng coù
hôi, sau ñoù hoøa troän vôùi khoâng khí hình thaønh hoøa khí
ñi vaøo ñoäng cô. Vì vaäy ñöôøng thaûi hoaëc ñöôøng nöôùc ( ε = 7, p = 0,125 Mpa, Pa = 0,085 MPa)
noùng thöôøng cuoán laáy ñöôøng naïp ñeå caáp nhieät giuùp
xaêng deã bay hôi. Nhöng neáu caáp nhieät quaù möùc laøm taêng ∆T seõ gaây aûnh höôûng xaáu tôùi η v .

143
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñoái vôùi ñoäng cô 2 kyø, doøng xoaùy cuûa khoâng khí trong quaù trình naïp hoaëc queùt khí cuõng coù aûnh
höôûng tôùi ∆T . Vaän ñoäng xoaùy loác maïnh seõ laøm taêng ∆T , ñaët bieät laø ñoäng cô 2 kyø vaø ñoäng cô laøm
maùt baèng khoâng khí vì thaønh xylanh coù nhieät ñoä lôùn. Tuy nhieân aûnh höôûng cuûa ∆T tôùi η v nhoû hôn
aûnh höôûng cuûa caùc yeáu toá khaùc vì ∆T raát nhoû so vôùi Tk.
7) AÛnh höôûng cuûa thaønh phaàn hoøa khí vaø taûi tôùi ηv
Giaûm heä soá dö khoâng khí α cuûa ñoäng cô Diesel coù nghóa laø laøm taêng löôïng nhieân lieäu cho chu
trình gct ñeå taêng taûi cho ñoäng cô, do ñoù seõ laøm taêng nhieät ñoä thaønh xylanh, daãn ñeán taêng nhieät ñoä saáy
noùng khí naïp môùi ∆T , daãn ñeán keát quaû laøm giaûm η v .

Trong ñoäng cô xaêng hoøa khí hình thaønh beân ngoaøi, goàm xaêng vaø khoâng khí, sau ñoù naïp vaøo
xylanh ñoäng cô. Nhieân lieäu trong hoøa khí bay hôi, seõ huùt nhieät cuûa moâi chaát treân ñöôøng vaøo trong
xylanh laøm cho nhieät ñoä cuûa hoøa khí giaûm moät löôïng ∆Tb.h , maët khaùc hôi nhieân lieäu trong hoøa khí
cuõng laøm giaûm phaàn aùp suaát khoâng khí. Neáu aûnh höôûng cuûa yeáu toá thöù nhaát vöôït qua yeáu toá thöù hai
thì seõ laøm taêng η v . Tuy nhieân, aûnh höôûng keå treân raát nhoû chæ khoaûng 1 ÷ 2% khi hoøa khí raát ñaäm,
trong tröôøng hôïp hoøa khí nhaït nhieät ñoä thaønh xylanh seõ gaây aûnh höôûng chính laøm cho ηv taêng theo α.
Ñoäng cô xaêng duøng böôùm ga ñeå thay ñoåi taûi, (hình 8.20) giôùi thieäu söï bieán thieân cuûa η v theo
taûi khi giöõ n = const. Vôùi Ne = 0, böôùm ga ñoùng nhoû nhaát luùc aáy η v ≈ 0,2 , khi Ne = 60 m.l thì böôùm ga
môû lôùn nhaát luùc aáy η v ≈ 0,7 .

Treân (hình 8.21) cho thaáy khi α < 0,95 neáu giaûm α seõ laøm cho η v hôi taêng, vì ∆Tb.h gaây aûnh
höôûng chính. Neáu ñoäng cô chaïy baèng coàn, do nhieät hoùa hôi (nhieät aån) cuûa coàn raát lôùn neân aûnh höôûng
keå treân seõ roõ hôn.

1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5

ηv
1
ηv 0,88

0,8 0,86
Môû böôùm ga
Khoâng taûi

0,6 0,84

0,4 0,82
0,80
0,2 2
0,78
min

0 10 20 30 40 50 Ne, m.l 0,76

0,8 0,9 1,0 1,1 1,2 1,3
Hình 8.20. AÛnh höôûng cuûa ñoä môû böôùm ga tôùi
Hình 8.21. AÛnh höôûng cuûa thaønh
heä soá naïp η v, khi n = const.
phaàn hoøa khí tôùi heä soá naïp η v
8) AÛnh höôûng cuûa soá voøng quay n tôùi heä soá naïp ηv
Toác ñoä n gaây aûnh höôûng lôùn nhaát tôùi ηv, khi taêng n seõ laøm taêng toác ñoä moâi chaát ñi qua supap
naïp cuõng nhö supap xaû, laøm giaûm Pa vaø laøm taêng Pr, maët khaùc cuõng laøm giaûm ∆T (do giaûm thôøi gian
tieáp xuùc), keát quaû laûm giaûm ηv. Ñaây laø nguyeân nhaân chính haïn cheá coâng suaát cöïc ñaïi cuûa ñoäng cô cao
toác.
144
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Treân hình 8.17 chæ roõ moái quan heä giöõa heä soá naïp ηv vaø toác ñoä cuûa doøng khí qua supap naïp W,
η v = f ( W ) . Khi W = 70 m/s, ηv ñaït giaù trò cöïc ñaïi, vôùi W < 70m/s caøng giaûm W ngöôïc laïi seõ caøng
laøm giaûm ηv, vì luùc aáy quaùn tính cuûa doøng khí naïp giaûm taïo neân doøng chaûy ngöôïc ôû cuoái quaù trình
naïp. Neáu giaûm goùc ñoùng muoän supap naïp thì giaù trò cöïc ñaïi cuûa ηv seõ dòch chuyeån veà phía giaûm W.
Hình 8.22 giôùi thieäu söï thay ñoåi cuûa töøng yeáu toá cuûa quaù trình naïp theo toác ñoä neùn.
Hình 8.23 giôùi thieäu η v = f(n) cuûa ñoäng cô Diesel vaø ñoäng cô xaêng.

Trong ñoù : Ñöôøng 1 – ηv cuûa ñoäng cô Diesel ôû cheá ñoä ít taûi.

Ñöôøng 2 – ηv cuûa ñoäng cô Diesel ôû cheá ñoä toaøn taûi.
Ñöôøng 3 – ηv cuûa ñoäng cô xaêng ôû cheá ñoä toaøn taûi 100% böôùm ga.
Caùc ñöôøng 4, 5 – ηv cuûa ñoäng cô xaêng ôû caùc cheá ñoä ñoùng nhoû böôùm ga.
ηv
ηv 0,8 1
Gnaïp 2
ηv 0,6 3
∆T
γr Gnaïp
0,4
∆T 4
0,2
γr
5
0
nmin nqui ñònh n, (vg/ph) nmin n, (vg/ph)
Hình 8.22. AÛnh höôûng cuûa toác ñoä ñoäng cô Hình 8.23. AÛnh höôûng cuûa toác ñoä ñoäng cô n
n tôùi caùc thoâng soá quaù trình naïp. tôùi heä soá naïp ηv ôû caùc möùc taûi khaùc nhau.
Caùc ñaët tính η v = f (n ) cuûa ñoäng cô Diesel ít doác hôn so vôùi ñoäng cô xaêng vì ñöôøng naïp cuûa
ñoäng cô Diesel thoâng thoaùng vaø ít caûn hôn. Trong ñoäng cô Diesel, ôû cheá ñoä ít taûi (ñöôøng 1) naèm cao
hôn so vôùi toaøn taûi (ñöôøng 2) do coù ∆T nhoû hôn. η v cuûa caùc cheá ñoä ít taûi (ñoùng nhoû böôùm ga) cuûa
ñoäng cô xaêng (caùc ñöôøng 4, 5, treân hình 8.23) thaáp vaø doác hôn so vôùi ñöôøng toaøn taûi (môû heát böôùm
ga), vì caøng ñoùng böôùm ga caøng laøm taêng caûn cuûa ñöôøng naïp.
IV.1.4. Dieãn bieán quaù trình queùt thaûi cuûa ñoäng cô 2 kyø
Quaù trình thay ñoåi moâi chaát trong ñoäng cô 2 b
kyø khoâng coù caùc kyø thaûi vaø naïp rieâng bieät nhö ñoäng
cô 4 kyø maø ñöôïc thöïc hieän töø ñieåm b (hình 8.24)
cuoái kyø giaõn nôû, luùc baét ñaàu môû cô caáu thaûi, baèng a
caùch döïa vaøo cheânh aùp ñeå saûn vaät chaùy ñöôïc thoaùt
Pk

töï do ra ñöôøng thaûi, sau ñoù moâi chaát môùi ñaõ ñöôïc
Pa

Pth

neùn tröôùc trong bôm khí queùt tôùi aùp suaát Pk (luùc naøy
Pk > aùp suaát saûn vaät chaùy trong xylanh) ñi vaøo V'h = (1 - ψ).Vh ψ.Vh ÑCT V
xylanh taïo aùp löïc cöôõng böùc ñaåy tieáp saûn vaät chaùy
ra ñöôøng thaûi, coøn baûn thaân moâi chaát môùi ñöôïc naïp Hình 8.24. Phaàn ñoà thò coâng cuûa quaù trình
ñaày xylanh cho tôùi ñieåm a (ñieåm ñoùng cöûa thaûi). thay ñoåi khí trong ñoäng cô 2 kyø.

145
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Qua treân ta thaáy, quaù trình thay ñoåi moâi chaát trong ñoäng cô hai kyø dieãn ra gaàn nhö ñoàng thôøi
xen keõ nhau, khoâng tuaàn töï nhö ñoäng cô boán kyø. Chính ñieàu naøy laøm cho vieäc khaûo saùt caùc thoâng soá
cuûa quaù trình thay ñoåi moâi chaát treân ñoäng cô hai kyø phöùc taïp hôn treân ñoäng cô boán kyø.
Treân cô sôû nghieân cöùu thöïc nghieäm söï bieán thieân aùp suaát trong xylanh vaø dieän tích löu thoâng
cuûa caù c cöûa thaûi ft vaø queùt fq theo goùc quay truïc khuyûu ϕ (hình 8.25), ngöôøi ta chia quaù trình thaûi vaø
queùt khí trong ñoäng cô 2 kyø thaønh ba thôøi kyø sau:
1) Thôøi kyø thaûi töï do
Thôøi kyø thaûi töï do, baét ñaàu töø luùc môû cöûa
thaûi (aùp suaát trong xylanh Pb) tôùi luùc khoâng khí
queùt ñi vaøo xylanh thöïc hieän queùt saûn vaät chaùy ϕN
(aùp suaát trong xylanh PN baèng aùp suaát trung bình
suoát thôøi kyø queùt vaø thaûi cöôõng böùc). Trong thôøi kyø
thaûi töï do aùp suaát trong xylanh lôùn hôn nhieàu so vôùi
Pth (aùp suaát trung bình trong oáng thaûi) neân doøng khí
thaûi thoaùt qua cöûa thaûi vôùi toác ñoä lôùn.
Töø luùc môû cöûa thaûi (ôû ñieåm B) tôùi luùc môû
cöûa queùt (H hoaëc ϕh) vôùi aùp suaát trong xylanh PH
ñöôïc goïi laø giai ñoaïn thaûi sôùm (BH hoaëc ϕb, ϕh).
Trong ñoäng cô cao toác thöôøng PH > Pk, neân sau khi
môû cöûa queùt thöôøng coù moät ít saûn vaät chaùy thoaùt
qua cöûa queùt vaøo bình chöùa khí queùt laøm taêng nhieät
ñoä vaø laøm baån khí queùt, ngoaøi ra coøn gaây toån thaát
moät phaàn trò soá “tieát dieän – thôøi gian” cuûa cöûa queùt
cho saûn vaät chaùy treân trôû laïi xylanh giai ñoaïn ñaàu
thôøi kyø queùt khí. Treân thöïc teá khoâng theå traùnh hieän
töôïng treân trong ñoäng cô cao toác muoán vaäy phaûi
môû cöûa thaûi sôùm hôn laøm giaûm haønh trình coù ích vaø Hình 8.25. Ñoà thò bieán thieân aùp suaát Px
gaây maát moät phaàn coâng suaát ñoäng cô. Trong ñoäng trong xylanh ñoäng cô 2 kyø (a), tieát dieän löu
cô hai kyø taøu thuûy vaø tónh taïi côõ lôùn thöôøng coù van thoâng cuûa cô caáu thaûi ft vaø cô caáu queùt fq
moät chieàu trong cöûa queùt, ñaûm baûo PH < Pk neân theo goùc quay truïc khuyûu trong heä thoáng coù
hoaøn toaøn traùnh khí thaûi ñi vaøo bình chöùa khí queùt. goùc phoái khí ñoái xöùng (b) vaø khoâng ñoái xöùng
(c).
Trong thôøi kyø thaûi töï do (ϕbϕN hoaëc BN) coù hai giai ñoaïn löu ñoäng: treân giôùi haïn (BE) vôùi toác
ñoä doøng khí baèng toác ñoä truyeàn aâm vaø döôùi giôùi haïn (EN) vôùi toác ñoä doøng khí nhoû hôn toác ñoä truyeàn
P
aâm, phuï thuoäc tyû soá x (Px – aùp suaát trong xylanh, thay ñoåi theo ϕ). Taïi E: Px = PE, neáu ñöôøng thaûi
Pth
tröïc tieáp thoâng vôùi khí trôøi thì PE ≈ 0,2MPa .
2) Thôøi kyø thaûi cöôõng böùc vaø queùt khí
Trong thôøi kyø naøy caùc cô caáu thaûi vaø queùt ñeàu môû vaø ñoàng thôøi xaûy ra hai quaù trình coù lieân heä
maät thieát vôùi nhau: khí queùt töø bình chöùa ñi vaøo xylanh vaø saûn vaät chaùy bò khí queùt ñaåy ra ñöôøng thaûi.
Thôøi kyø chaùy cöôõng böùc vaø queùt khí baét ñaàu töø luùc khí queùt ñi vaøo xylanh (giaû thieát taïi N – ϕ N
, hình 8.25a) vaø keát thuùc taïi ñieåm ñoùng kín cöûa queùt (ñieåm D vaø ϕ D , hình 8.25a, b) hoaëc ñieåm ñoùng
kín cô caáu thaûi (ñieåm A1 vaø ϕ a1 hình 8.25a, c) tuøy theo cô caáu naøo ñoùng tröôùc.

146
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñaàu thôøi kyø naøy, maët daàu khí queùt ñaõ baét ñaàu vaøo xylanh nhöng do aûnh höôûng doøng huùt cuûa
doøng khí qua cöûa thaûi, neân aùp suaát Px vaãn tieáp tuïc giaûm, vôùi ñoäng cô cao toác Px coù theå xuoáng thaáp hôn
aùp suaát khí trôøi po (ñieåm K treân hình 8.25a). Tieáp theo fq môû roäng hôn, laøm taêng löu löôïng khí queùt vaø
taêng Px tôùi PN roài quaù PN sau ñoù dao ñoäng quanh giaù trò PN vôùi bieân ñoä ngaøy caøng giaûm.
Trong thôøi kyø hai coù khoaûng 30 ÷ 50% saûn vaät chaùy bò ñaåy ra ngoaøi. Neáu laø heä thoáng queùt
thaúng thì soá khí queùt ñi vaøo ñaàu tieân seõ taïo neân lôùp ñeäm ngaên saûn vaät chaùy vôùi khoái khí queùt ñeå ñaåy
saûn vaät chaùy ra oáng thaûi, neáu laø queùt voøng thì khí queùt vaø saûn vaät chaùy thöôøng hoøa troän vôùi nhau vaø
moät phaàn löu laïi trong xylanh coøn moät phaàn ñi ra ñöôøng thaûi.
3) Thôøi kyø loït khí
Neáu cöûa queùt ñoùng tröôùc ñoaïn DA2 hoaëc ϕ d ϕ a 2 hoaëc naïp theâm (neáu cöûa thaûi ñoùng tröôùc ñoaïn
A1D hoaëc ϕ a1ϕ d ), (hình 8.25a, b, c). Chæ coù theå thöïc hieän naïp theâm trong heä thoáng queùt thaúng hoaëc
queùt voøng phöùc taïp (coù van moät chieàu trong cöûa queùt hoaëc van xoay trong cöûa thaûi). Caùc dieän tích
treân ñoà thò : f t = f1 (ϕ) vaø f q = f 2 (ϕ) (hình 8.25b) bieåu thò caùc trò soá:

- BHH – trò soá “thôøi gian tieát dieän hình hoïc” cuûa giai ñoaïn thaûi sôùm;
- BNN1 – trò soá “thôøi gian tieát dieän hình hoïc” thôøi kyø thaûi töï do;
- NN2MD – trò soá “thôøi gian tieát dieän hình hoïc” thôøi kyø queùt khí;
- NN1CD1D vaø NN1CA1 – trò soá “thôøi gian tieát dieän hình hoïc” thôøi kyø thaûi cöôõng böùc;
- DA2D1 – trò soá “thôøi gian tieát dieän hình hoïc” thôøi kyø loït khí;
- A1DA3 – trò soá “thôøi gian tieát dieän hình hoïc” thôøi kyø naïp theâm.
IV.2. Quaù trình neùn
IV.2.1. Dieãn bieán cuûa quaù trình neùn
Quaù trình neùn cuûa ñoäng cô ñoát trong coù taùc duïng sau:
- Môû roäng phaïm vi nhieät ñoä cuûa quaù trình laøm vieäc (neùn, chaùy vaø giaõn nôû);
- Ñaûm baûo cho saûn vaät chaùy ñöôïc giaõn nôû sinh coâng trieät ñeå hôn.
- Taïo ñieàu kieän thaän lôïi nhaát cho hoøa khí boác chaùy.
Taát caû nhöõng ñieàu treân nhaèm ñaûm baûo cho quaù trình chuyeån bieán töø hoùa naêng cuûa nhieân lieäu
thaønh nhieät naêng, roài töø nhieät naêng chuyeån thaønh coâng coù ích ñöôïc thöïc hieän toát nhaát, laøm taêng hieäu
suaát cuûa chu trình.
Döïa vaøo caùch hình thaønh vaø ñoát chaùy hoãn hôïp cuûa ñoäng cô maø coù nhöõng yeâu caàu khaùc nhau veà
tyû soá neùn ε vaø caùc thoâng soá cuûa moâi chaát cuoái quaù trình neùn Pc, Tc.
Khaùc vôùi quaù trình neùn cuûa chu trình lyù töôûng, dieãn bieán quaù trình neùn cuûa chu trình thöïc teá raát
phöùc taïp. Giöõa moâi chaát coâng taùc vaø thaønh xylanh luoân luoân trao ñoãi nhieät qua laïi vôùi nhau.
Ñaàu quaù trình neùn nhieät ñoä moâi chaát Ta (hình 8.26) thaáp hôn nhieät ñoä trung bình cuûa xylanh,
piston, naép xylanh… neân caùc chi tieát noùng keå treân truyeàn nhieät cho moâi chaát, vì vaäy ñöôøng neùn trong
giai ñoaïn naøy (a-2) doác hôn ñöôøng ñoaïn nhieät cuûa chu trình lyù töôûng (a-1). Neáu coi quaù trình neùn thöïc
teá laø moät quaù trình neùn ña bieán, vôùi chæ soá ña bieán n1’ thì phöông trình ñaët tröng cuûa quaù trình seõ laø:
'
P.V n1 = const

147
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Giaù trò n1’ ôû ñaàu quaù trình neùn lôùn nhaát vì
coù cheânh leäch nhieät ñoä lôùn giöõa caùc chi tieát noùng P
vaø moâi chaát khieán cho moâi chaát vöøa chòu neùn vöøa 4
c
nhaän nhieät theâm. Tieáp theo piston caøng neùn caøng
laøm taêng nhieät ñoä moâi chaát trong xylanh vaø laøm n’1
cho nhieät ñoä cheânh leäch nhieät ñoä cuûa caùc chi tieát
3
noùng vaø moâi chaát giaûm daàn, moâi chaát ñöôïc nhaän k1
2

Pc
nhieät ngaøy caøng ít laøm cho quaù trình neùn caøng
gaàn vôùi quaù trình ñoaïn nhieät vaø chæ soá neùn n1’ a
tieán saùt vôùi chæ soá ñoaïn nhieät k1. Tôùi moät ñieåm 1 Pa
naøo ñoù nhieät ñoä moâi chaát baèng nhieät ñoä trung
Vh V
bình cuûa vaùch xylanh vaø coù theå coi ñieåm ñoù laø
neùn ñoaïn nhieät, chæ soá neùn n1’ = k1 (chæ soá ñoaïn
Hình 8.26. Ñoà thò P-V phaân tích caùc ñöôøng
nhieät khi neùn). cong ñaët tröng traïng thaùi cuûa quaù trình neùn.
Tieáp theo cuûa quaù trình neùn seõ laøm cho
nhieät ñoä moâi chaát trôû neân lôùn hôn nhieät ñoä vaùch xylanh vaø chieàu tryeàn nhieät seõ thay ñoåi, moâi chaát
truyeàn nhieät cho vaùch xylanh, keát quaû laøm cho ñöôøng neùn thöïc teá (3-c) ít doác hôn so vôùi ñöôøng neùn
ñoaïn nhieät (3-4) vaø chæ soá neùn n1’ caøng ngaøy caøng nhoû hôn k1.
Nhö vaäy cuoái quaù trình neùn thöïc teá cuûa ñoäng cô laø moät quaù trình ña bieán vôùi chæ soá ña bieán n1’
giaûm daàn röø ñaáu ñeán cuoái quaù trình. Tính toaùn quaù trình neùn nhaèm xaùc ñònh caùc giaù trò aùp suaát Pc vaø
nhieät ñoä Tc nhaèm ñaûm baûo ñieàu kieän chaùy cuûa hoøa khí, neáu duøng caùc giaù trò töùc thôøi cuûa n1’ ñeå tính seõ
gaëp nhieàu khoù khaên khoâng caàn thieát.
Ñeå ñôn giaûn hoùa vieäc tính toaùn, ngöôøi ta duøng chæ soá neùn ña bieán trung bình n1 thay cho caùc giaù
trò töùc thôøi cuûa n1’. Ñieàu kieän raøng buoät cuûa giaù trò n1 trung bình laø ñaûm baûo cho caùc thoâng soá Pc vaø Tc,
cuõng nhö coâng tieâu hao cho quaù trình neùn, döïa theo keát quaû tính phaûi xaùc vôùi giaù trò thu ñöôïc töø chu
trình thöïc teá. Vôùi raøng buoäc treân, giaù trò n1 trung bình thöôøng naèm trong phaïm vi: n1 = 1,34 ÷ 1,39.
Khi thieát keá môùi n1 thöôøng ñöôïc xaùc ñònh theo phöông phaùp gaàn ñuùng döïa vaøo coâng vaø quaù
trình trao ñoåi nhieät trong quaù trình neùn hoaëc laø choïn theo keát quaû phaân tích ñaëc tính cuûa ñoäng cô thieát
keá cuõng nhö aûnh höôûng cuûa caùc yeáu toá tôùi quaù trình neùn cuûa ñoäng cô.
IV.2.2. Giôùi thieäu caùc thoâng soá cuûa quaù trình neùn
1) AÙp suaát cuoái quaù trình neùn Pc
AÙp suaát cuoái quaù trình neùn Pc ñöôïc xaùc ñònh theo phöông trình cuûa quaù trình neùn ña bieán:
Pa Van1 = Pc Vcn1
Va n1
Töø ñoù tìm ñöôïc: Pc = Pa .( ) = Pa .ε n1 (8.57)
Vc

2) Nhieät ñoä cuoái quaù trình neùn Tc.

Nhieät ñoä cuoái quaù trình neùn Tc ñöôïc xaùc ñònh nhôø caùc phöông trình traïng thaùi:
PaVa = 8314maTa
PcVc = 8314mcTc
Trong ñoù: ma vaø mc – löôïng moâi chaát (kmol) ôû ñaàu vaø cuoái quaù trình neùn.

148
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
m a = m c = g ct M 1 (1 + γ r )

Chia hai veá cuûa phöông trình traïng thaùi cho nhau seõ ñöôïc:
Tc Pc Vc
= .
Ta Pa Va
Pc Vc V
Töø ñoù suy ra: Tc = Ta . = Ta ( a ) n1 −1 = Ta .ε n1 −1 (8.58)
Pa Va Vc
n1
Pc  Va 
vì: =  .
Pa  Vc 
IV.2.3. Trao ñoåi nhieät trong quaù trình neùn
Vi löôïng coâng cuûa quaù trình neùn dL ñöôïc xaùc
ñònh theo bieåu thöùc sau (hình 8.27): P,
MN/m2 c
dL = P.dV
Tích phaân töø ñaàu ñeán cuoái quaù trình neùn seõ
tính ñöôïc coâng neùn Lac:
Vc
Lac a
L ac = ∫ PdV
Va
Vc Vh V, m3
Trong quaù trình neùn ña bieán ta coù:
PV n1 = Pa Van1 = Pc Vcn1 , töø ñoù tìm ñöôïc : Hình 8.27. Coâng cuûa quaù trình neùn.

Pa Van1
P=
V n1

Thay giaù trò P vaøo bieåu thöùc tính Lac, seõ ñöôïc:
Vc
dV 1
L ac = Pa Van1 ∫V
Va
n1
=
n1 − 1
(Pa Va − Pc Vc ) (8.59)

Thay PaVa vaø PcVc baèng bieåu thöùc cuûa phöông trình traïng thaùi vaø bieát ma = mc, ta ñöôïc:
8314m a
L ac = (Ta − Tc ) ,
n1 − 1

m a = m c = g ct .M1 (1 + γ r ) , neân :
8314.g ct M 1 (1 + γ r )
L ac = (Ta − Tc ) (8.60)
n1 − 1
1
Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng: M 1 = ( αM o + )
µ nl

Ñoái vôùi ñoäng cô Diesel: M 1 = αM o .

Thay (8.58) vaøo (8.60) seõ ñöôïc:

149
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
8314.g ct M1 (1 + γ r )
L ac = − Ta (ε n1−1 − 1) (8.61)
n1 − 1
Pk .Vh P V (1 + γ r )
theá g ct .M 1 = vaøo (8.60), ta ñöôïc: L ac = − k h .η v (Ta − Tc ) (8.62)
8314.Tk (n 1 − 1)Tk
Pk Vh (1 + γ r )
vaø L ac = − .η v .Ta (ε n1 −1 − 1)
(n 1 − 1)Tk

AÙp duïng ñònh luaät 1 nhieät ñoäng vaøo quaù trình neùn, ta seõ coù:
Qac = Lac + Uc - Ua
Trong ñoù: Qac (j/chu trình) – nhieät löôïng truyeàn cho moâi chaát trong quaù trình neùn;
Uc vaø Ua (j/chu trình) – noäi naêng cuûa moâi chaát coâng taùc ôû cuoái vaø ñaàu quaù trình
neùn, (hình 8.27)
, ,
Bieát raèng: U c = m c (mCv ) c .Tc ; U a = m a (mC v ) a .Ta ; m c = m a = g ct M 1 (1 + γ r ) .

Thay caùc giaù trò treân vaø bieåu thöùc (8.59) vaøo phöông trình ñònh luaät 1 nhieät ñoäng sau, ta ñöôïc:
Q ac , , 8314
= (mC v ) c .Tc − (mC v ) a .Ta − (Tc − Ta ) (8.62)
g ct M 1 (1 + γ r ) n1 − 1
, , b
Trong ñoù: (mC v )c = a v + Ta - tyû nhieät mol ñaúng tích trung bình cuûa moâi chaát taïi ñieåm a
2
(J/kmol.ñoä).
, , b
(mC v ) a = a v + Tc - tyû nhieät mol ñaúng tích trung bình cuûa moâi chaát taïi ñieåm c
2
(J/kmol.ñoä).
, ,
Thay caùc giaù trò ( mC v ) c vaø ( mC v ) a vaøo (8.62), sau khi chænh lyù ñöôïc :
Q ac , b 8314
= a v + (Tc + Ta ) − (8.63)
g ct M 1 (1 + γ r )(Tc − Ta ) 2 n1 −1

hoaëc
Q ac , b 8314
= a v + Ta (ε n1 −1 − 1) − (8.64)
g ct M 1 (1 + γ r )(Tc − Ta ) 2 n1 − 1

Caùc phöông trình (8.63) vaø (8.64) duøng ñeå tính Qac khi bieát n1. Chuùng cuõng ñöôïc duøng ñeå
nghieân cöùu thöïc nghieäm veà trao ñoåi nhieät giöõa moâi chaát vaø thaønh xylanh trong quaù trình neùn khi coù ñoà
thò coâng.
Muoán xaùc ñònh nhieät löôïng trao ñoåi giöõa moâi chaát vaø thaønh xylanh töø ñieåm a (hình 8.27) tôùi vò
trí naøo ñoù cuûa piston, ngöôøt ta thay P1 baèng aùp suaát neùn trung bình Px trong giai ñoaïn töø a ñeán x, coøn
nhieät ñoä Tc ñöôïc thay baèng Tx töùc nhieät ñoä moâi chaát taïi ñieåm x.
Phöông trình (8.64) cuõng ñöôïc duøng ñeå xaùc ñònh giaù trò gaàn ñuùng cuûa n 1 vaø chæ soá ñoaïn nhieät k1
8314
cuûa chu trình neùn thöïc teá. Khi Qac = 0 thì n1 = k1, luùc naøy ta coù: k − 1 = .
, b n1 −1
a v + Ta (ε + 1)
2

150
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.2.4. Phaân tích caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán quaù trình neùn
Chæ soá neùn ña bieán trung bình n1 phaûn aùnh möùc ñoä trao ñoåi giöõa moâi chaát vaø thaønh xylanh, ñaây
cuõng laø thoâng soá aûnh höôûng nhieàu nhaát ñeán quaù trình neùn.
Trong quaù trình neùn neáu moâi chaát ñöôïc caáp nhieät nhieàu hôn so vôùi taûn nhieät, n 1 seõ lôùn hôn k1,
neáu caáp nhieät vaø nhaû nhieät baèng nhau thì n1 = k1 coøn neáu nhieät ñöôïc caáp ít hôn nhaû nhieät seõ laøm n1 <
k1. Nhö vaäy, baát kyø moät nhaân toá naøo laøm taêng phaàn caáp nhieät seõ laøm cho n1 taêng, coøn laøm taêng phaàn
taûn nhieät thì seõ laøm cho n1 giaûm. Coù raát nhieàu yeáu toá gaây aûnh höôûng tôùi n1 nhö toác ñoä ñoäng cô, phuï
taûi, kích thöôùc xylanh, traïng thaùi nhieät cuûa ñoäng cô,... Nhìn chung quaù trình neùn cuûa ña soá ñoäng cô laø
taûn nhieät nhieàu hôn.
1) Toác ñoä ñoäng cô
Khi taêng soá voøng quay seõ laøm
taêng soá chu trình trong 1 giaây, qua ñoù P c, Pc
laøm taêng traïng thaùi nhieät cuûa caùc chi tieát MN/m2
trong xylanh, giaûm thôøi gian roø khí vaø n1
thôøi gian tieáp xuùc giöõa moâi chaát môùi vaø a)
thaønh xylanh. Keát quaû cuûa nhöõng thay n1
ñoåi treân seõ laøm cho moâi chaát taûn nhieät ít
hôn, khieán n1 tieán saùt tôùi k1. Nhö vaäy 1.000 1.200 1.400 1.600 1.800 n, vg/ph
taêng toác ñoä ñoäng cô seõ laøm taêng n1.
n1
Treân hình 8.28a giôùi thieäu söï 1,4
thay ñoåi cuûa Pc vaø n1 cuûa ñoäng cô Diesel
b) 1,3
theo toác ñoä ñoäng cô n. Hình 8.28b laø 3 2 1
bieán thieân cuûa n1 theo n cuûa ñoäng cô 1,2
xaêng ôû ba vò trí böôùm ga khaùc nhau. Ñoù 1,1
laø nhöõng quan heä ñöôøng thaúng, khi taêng 1.000 1.400 1.800 2.200 n, vp/ph
toác ñoä neùn seõ laøm taêng n1 vaø Pc. Hình 8.28. Söï thay ñoåi cuûa Pc vaø n1 theo soá voøng quay.
Tuy nhieân trong ñoäng cô xaêng a) Ñoäng cô Diesel;
aûnh höôûng cuûa toác ñoä neùn tôùi n1 ôû cheá b) Ñoäng cô xaêng;
ñoä môû 100% böôùm ga laø khoâng ñaùng keå 1 – môû hoaøn toaøn böôùm ga; 2 – môû 40%; 3 – môû 20%.
do vôùi caùc tröôøng hôïp ñoùng nhoû böôùm
ga. Hieän töôïng treân coù theå giaûi thích nhö sau: ôû cheá ñoä môû 100% böôùm ga, aùp suaát moâi chaát treân suoát
ñöôøng naïp ñeàu lôùn laøm nhieân lieäu khoù bay hôi; caøng taêng toác ñoä ñoäng cô, thôøi gian bay hôi cuûa nhieân
lieäu treân ñöôøng naïp caøng ít, laøm taêng soá nhieân lieäu chöa bay hôi vaøo xylanh, tôùi ñaàu quaù trình neùn vaãn
bay hôi tieáp seõ huùt nhieät cuûa moâi chaát laøm giaûm n 1 trong giai ñoaïn ñaàu quaù trình neùn. Hieän töôïng
treân caøng taêng khi taêng toác ñoäng cô. Nhö vaäy trong tröôøng hôïp môû 100% böôùm ga, hieän töôïng maát
nhieät cuûa moâi chaát ôû ñaàu quaù trình neùn do bay hôi cuûa nhieân lieäu taïo ra seõ caøng nhieàu khi taêng soá
voøng quay n. Phaàn maát nhieät treân gaàn nhö ñöôïc buø tröø heát do nhieät bò taûn ñi töø vieäc taêng traïng thaùi
nhieät caùc chi tieát, giaûm roø khí vaø giaûm thôøi gian tieáp xuùc giöõa moâi chaát vôùi thaønh xylanh gaây ra keát
quaû laøm cho n1 ít thay ñoåi khi taêng toác ñoä n.
Neáu taêng toác ñoä ñoäng cô n, aùp suaát phía sau böôùm ga caøng giaûm nhanh, ñieàu kieän aáy khieán
nhieân lieäu bay hôi nhanh. Nhö vaäy caøng taêng toác ñoäng cô caøng khoâng coøn nhieân lieäu bay hôi ôû ñaàu
quaù trình neùn, laøm cho n1 taêng nhanh khi taêng toác ñoä ñoäng cô n. Toác ñoä taêng cuûa n1 theo n caøng lôùn khi
ñoùng böôùm ga caøng nhieàu.

151
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Phuï taûi cuûa ñoäng cô
Khi taêng taûi seõ laøm taêng traïng
Pc ,
thaùi nhieät vaø nhieät ñoä trung bình cuûa
MN/m2 Pc
thaønh xylanh, qua ñoù laøm taêng nhieät 40
löôïng caáp cho moâi chaát ôû ñaàu quaù trình
neùn vaø giaûm taûn nhieät ôû cuoái quaù trình 30
neùn, keát quaû seõ laøm taêng n1.
20
AÛnh höôûng treân cuûa taûi tôùi n1 cuûa n1 n1
ñoäng cô Diesel raát nhoû (hình 8.29) nhöng 1,4
theå hieän raát khaùc nhau ñoái vôùi ñoäng cô 1,3
xaêng (hình 8.30). Khi chaïy ôû toác ñoä lôùn, 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 Pe,MN/m2
taûi cuûa ñoäng cô xaêng gaây aûnh höôûng ít Hình 8.29. AÛnh höôûng cuûa phuï taûi cuûa ñoäng cô Diesel
tôùi n1. ñeán söï thay ñoåi chæ soá neùn ña bieán n 1
ÔÛ toác ñoä thaáp, taûi gaây aûnh höôûng
lôùn tôùi n1, vì khi ñoùng nhoû böôùm ga maø n1
2.200, vg/ph
ñoäng cô ôû toác ñoä n thaáp seõ coù nhieàu 1,40
2.000
xaêng chöa kòp bay ñi vaøo xylanh ñeå bay 1,35
hôi tieáp ôû ñaàu quaù trình neùn (vì ñöôøng
naïp ít ñöôïc saáy noùng, toác ñoä moâi chaát laïi 1,30
1.800
thaáp, xaêng khoù bay hôi). Neáu taêng toác 1,25
ñoä n seõ laøm taêng nhanh ñoä chaân khoâng ôû 1.000
sau böôùm ga, caûi thieän ñieàu kieän phun 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
tôi vaø bay hôi cuûa xaêng, khoâng coøn xaêng % môû böôùm ga
chöa kòp bay hôi ôû ñaàu quaù trình neùn (n
Hình 8.30. AÛnh höôûng cuûa goùc môû böôùm ga ñeán n1.
= 2.000 vaø 2.200 voøng/phuùt, hình 8.30).
3) Tình traïng kyõ thuaät
Neáu piston – xylanh moøn nhieàu seõ laøm taêng loït khí, gaây maát nhieät vaø laøm giaûm n1. Tröôøng hôïp
coù muoäi than baùm treân ñænh piston, maët naép xylanh hoaëc coù lôùp caën baùm treân maët tieáp xuùc vôùi moâi
chaát laøm maùt cuûa xylanh seõ ngaên taûn nhieät cuûa moâi chaát vaø laøm taêng n1.
Neáu taêng tyû soá neùn ε seõ laøm taêng Pc vaø Tc, do ñoù seõ laøm taêng phaàn nhieät taûn cho xylanh vaø
laøm giaûm n1.
Taát caû caùc bieän phaùp nhaèm giaûm nhieät ñoä trung bình cuûa xylanh nhö: taêng toác ñoä tuaàn hoaøn
cuûa nöôùc laøm maùt, laøm maùt ñænh piston,... ñeàu laøm giaûm n1.
4) Kích thöôùc xylanh (ñöôøng kính D cuûa xylanh vaø haønh trình S cuûa piston).
Flm 1
Tyû soá tyû leä thuaän vôùi , (trong ñoù: Flm , Vh laø dieän tích laøm maùt vaø theå tích coâng taùc cuûa
Vh D
xylanh), do ñoù taêng D seõ laøm cho moâi chaát khoù taûn nhieät hôn qua ñoù laøm taêng n1.
S S F
Khi Vh = const, trong tröôøng hôïp > 1 neáu giaûm tyû soá seõ laøm giaûm lm nhôø ñoù n1 seõ taêng,
D D Vh
S
neáu taêng keát quaû seõ ngöôïc laïi.
D

152
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.2.5. Vaán ñeà choïn tyû soá neùn ñoäng cô
Tyû soá neùn laø moät thoâng soá aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán tính naêng laøm vieäc cuûa ñoäng cô. Khi taêng
tyû soá neùn seõ laøm taêng coâng suaát vaø hieäu suaát cuûa chu trình laøm vieäc. Maëc khaùc khi naâng cao tyû soá neùn
coù theå môû roäng phaïm vi söû duïng thaønh phaàn cuûa hoaø khí vaø ñaëc bieät coù lôïi khi söû duïng hoaø khí nhaït.
Khi naâng cao tyû soá neùn cuûa ñoäng cô xaêng caàn phaûi chuù yù ñeán caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán kích
noå. Bôûi vì khi taêng tyû soá neùn, tuy toác ñoä chaùy gia taêng nhöng do nhieät ñoä vaø aùp suaát cuoái quaù trình neùn
cao hôn laøm taêng khuynh höôùng töï boác chaùy cuûa hoaø khí khi maøng löûa töø bougie chöa kòp lan truyeàn
tôùi neân deã taïo ra hieän töôïng kích noå.
Thöïc nghieäm cho thaáy raèng: chæ soá octan cuûa xaêng aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán kích noå, xaêng coù
chæ soá octan caøng thaáp thì khuynh höôùng kích noå caøng deã xaûy ra vaø tyû soá neùn cho pheùp caøng thaáp. Vì
vaäy, naâng cao chæ soá octan cuûa xaêng laø cô sôû ñeå taêng tyû soá neùn vaø giaûm khuynh höôùng xaûy ra kích noå.
Ngoaøi ra, caáu taïo cuûa buoàng chaùy cuõng gaây aûnh höôûng tôùi kích noå. Nhö vaäy tyû soá neùn treân ñoäng cô
xaêng phuï thuoäc vaøo chæ soá octan cuûa nhieân lieäu vaø tính naêng choáng kích noå cuûa buoàng chaùy.
Thoâng thöôøng tyû soá neùn ñöôïc choïn baèng thöû nghieäm, ngoaøi hai ñieàu kieän veà chæ soá octan cuûa
nhieân lieäu vaø loaïi buoàng chaùy coøn phaûi keát hôïp vôùi ñieàu kieän söû duïng ñoäng cô. Neáu ñoäng cô oâ toâ
duøng hoäp soá cô khí, khi baét ñaàu laên baùnh ñoäng cô phaûi laøm vieäc ôû cheá ñoä toác ñoä thaáp vaø taûi lôùn nhöng
ôû cheá ñoä thöôøng duøng thì taûi vöøa vaø taûi nhoû. Do ñoù phaûi duøng bieän phaùp ñaùnh löûa muoän hôn khi chaïy
ôû toác ñoä thaáp vaø taûi lôùn ñeå giaûm khuynh höôùng kích noå.
Tuy nhieân khi tyû soá neùn ε > 10, lôïi ích veà coâng suaát vaø tính kinh teá ñem laïi khoâng nhieàu, ngöôïc
laïi noù laïi raát deã taïo neân hieän töôïng kích noå vaø chaùy sôùm.
Trong ñoäng cô Diesel, khi tyû soá neùn ε phuï thuoäc vaøo phöông phaùp hình thaønh hoaø khí cuûa ñoäng
cô nhaèm baûo ñaûm cho ñoäng cô deã khôûi ñoäng khi maùy laïnh. Khi choïn tyû soá neùn cho ñoäng cô Diesel caàn
tính ñeán kích thöôùc xylanh, vaät lieäu cheá taïo piston vaø xylanh, cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô,... Ñoäng cô
caøng nhoû, duøng hôïp kim nheï phaûi coù tyû soá neùn lôùn. Ñoäng cô caøng lôùn, piston vaø xylanh thöôøng laøm
baèng gang, thöôøng laøm vieäc ôû cheá ñoä taûi lôùn neân soá neùn ε phaûi nhoû.
Tyû soá neùn tham khaûo cuûa moät vaøi loaïi ñoäng cô oâ toâ.
- Ñoäng cô xaêng: 6 ÷ 12
- Ñoäng cô Diesel, buoàng chaùy thoáng nhaát: 13 ÷ 16
- Ñoäng cô Diesel, buoàng chaùy ngaên caùch: 17 ÷ 20
Ñoän g cô Diesel taøu thuyû vaø tónh taïi.
- Ñoäng cô coù toác ñoä thaáp: 13 ÷ 14
- Ñoäng cô coù toác ñoä trung bình: 14 ÷ 15
- Ñoäng cô cao toác: 14 ÷ 18
- Ñoäng cô cao toác, taêng aùp: 12 ÷ 13
IV.3. Quaù trình chaùy
IV.3.1. Quaù trình chaùy trong ñoäng cô xaêng
1) Dieãn bieán cuûa quaù trình
Trong ñoäng cô xaêng, quaù trình chaùy ñoäng cô baét ñaàu töø khi tia löûa xuaát hieän ôû ñieän cöïc bougie
trong moâi tröôøng hoøa khí ñöôïc hoøa troän tröôùc, sau ñoù xuaát hieän maøng löûa lan truyeàn khaép moïi höôùng

153
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
trong khoâng gian buoàng chaùy. Trong quaù trình chaùy hoùa naêng cuûa nhieân lieäu ñöôïc chuyeån thaønh nhieät
naêng laøm taêng aùp suaát vaø nhieät ñoä cuûa moâi chaát. Neáu nhieân lieäu caøng ñöôïc chaùy hoaøn toaøn vaø kòp thôøi
thì naêng löôïng nhieät ñöôïc chuyeån thaønh coâng caøng toát laøm taêng coâng suaát vaø hieäu suaát ñoäng cô.
Dieãn bieán bình thöôøng cuûa quaù trình chaùy ñoäng cô xaêng ñaàu baét ñaàu töø khi tia löûa xuaát hieän ôû
ñieän cöïc bougie, ñeán khi taïo thaønh maøng löûa vaø lan truyeàn khaép khoâng gian buoàng chaùy vôùi toác ñoä
taêng daàn theo moïi höôùng tôùi khi ñoát heát hoøa khí.
Phöông phaùp nghieân cöùu quaù trình chaùy trong buoàng chaùy ñoäng cô, thöôøng duøng nhaát laø ñoà thò
coâng P – ϕ, töùc laø ñoà thò theå hieän bieán thieân cuûa aùp suaát trong xylanh theo goùc quay ϕ cuûa truïc khuyûu.
Nhôø thieát bò ño dao ñoäng kyù ñeå ghi laïi söï bieán thieân cuûa aùp suaát trong xylanh P theo goùc quay truïc
khuyûu ϕ. Döïa vaøo bieán thieân naøy coù theå bieát dieãn bieán cuûa quaù trình chaùy.
Ñoà thò coâng P – ϕ, ñieån hình dieãn bieán bình thöôøng cuûa quaù trình chaùy treân ñoäng cô xaêng nhö
hình 8.31. Caùc ñieåm treân ñoà thò bao goàm:
Ñieåm 1 – baét ñaàu ñaùnh löûa, caùch ÑCT moät goùc θ ñöôïc goïi laø goùc ñaùnh löûa sôùm;
Ñieåm 2 – laø thôøi ñieåm ñöôøng aùp suaát taùch khoûi ñöôøng neùn;
Ñieåm 3 – laø thôøi ñieåm ñaït aùp suaát cöïc ñaïi. Ñieåm aùp suaát cöïc ñaïi vaø ñieåm nhieät ñoä cöïc ñaïi
khoâng truøng nhau. Ñieåm nhieät ñoä cöïc ñaïi thöôøng xuaát hieän muoän hôn so vôùi aùp suaát cöïc ñaïi. Döïa vaøo
ñaët tröng bieán thieân aùp suaát treân ñoà thò P – ϕ, ngöôøi ta chia quaù trình chaùy cuûa ñoäng cô xaêng thaønh 3
thôøi kyø.
P,
MN/m2 III
4,2 3

3,5

2,8 II

2,1 I

1,4
12
0,7
θ

100 80 60 40 20 0 20 40 60 80 ϕo
Hình 8.31. Quaù trình chaùy cuûa ñoäng cô xaêng ñoát chaùy cöôõng böùc.
I – chaùy treã, II – chaùy nhanh, III – chaùy rôùt;
1 – ñaùnh löûa; 2 – hình thaønh maøng löûa trung taâm; 3 – aùp suaát lôùn nhaát
Thôøi kyø chaùy treã I (töø ñieåm 1 ñeán ñieåm 2)
Tính töø luùc ñaùnh löûa ñeán aùp suaát P taêng ñoät ngoät. Trong thôøi kyø naøy aùp suaát trong xylanh töông
töï nhö tröôøng hôïp khoâng ñaùnh löûa, qua moät thôøi gian ngaén ñeán luùc xuaát hieän nguoàn löûa ñöôïc goïi laø
maøng löûa trung taâm. Thôøi ñieåm xuaát hieän maøng löûa trung taâm khoâng nhaát thieát truøng vôùi thôøi ñieåm
taêng ñoät ngoät cuûa aùp suaát P. Thoâng thöôøng maøng löûa trung taâm xuaát hieän sôùm moät chuùc so vôùi thôøi
ñieåm taêng ñoät ngoät cuûa P. Nhöng ñeå ñôn giaûn ngöôøi ta khoâng caàn phaân bieät roõ hai thôøi ñieåm naøy.
154
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Phaân tích thôøi kyø chaùy treã thaáy raèng, sau khi bougie baät tia löûa ñieän, hoøa khí trong xylanh
khoâng chaùy ngay maø phaûi thöïc hieän moät loaït phaûn öùng sô boä taïo neân saûn vaät trung gian. Trong thôøi kyø
naøy löôïng nhieät nhaû ra cuûa caùc phaûn öùng raát nhoû.
Thôøi kyø chaùy treã daøi hay ngaén phuï thuoäc vaøo nhieàu yeáu toá: tính chaát, aùp suaát, nhieät ñoä cuûa hoøa
khí tröôùc khi ñaùnh löûa vaø naêng löôïng tia löûa ñieän.
Thôøi kyø chaùy nhanh II (ñöôïc tính töø ñieåm 2 ñeán ñieåm 3, ñieåm coù aùp suaát cöïc ñaïi)
Thôøi kyø naøy cuõng töông öùng vôùi thôøi kyø lan truyeàn cuûa maøng löûa tính töø luùc xuaát hieän maøng
löûa trung taâm tôùi khi maøng löûa lan truyeàn khaép buoàng chaùy. Maøng löûa cuûa ñoäng cô xaêng, ñoát chaùy
cöôõng böùc baèng tia löûa ñieän haàu heát laø maøng löûa chaûy roái. Trong thôøi kyø naøy maøng löûa lan truyeàn vôùi
toác ñoä taêng daàn, hoøa khí trong xylanh coù phaûn öùng oxy hoùa ngaøy moät maõnh lieät vaø nhaû ra soá nhieät
löôïng lôùn, trong khi dung tích xylanh thay ñoåi ít laøm cho aùp suaát vaø nhieät ñoä cuûa moâi chaát taêng nhanh.
Thôøi kyø chaùy nhanh laø giai ñoaïn chính trong quaù trình chaùy hoøa khí cuûa ñoäng cô xaêng, phaàn
lôùn nhieät löôïng ñöôïc nhaû ra trong giai ñoaïn naøy; quy luaät nhaû nhieät seõ quyeát ñònh taêng aùp suaát vaø
quyeát ñònh khaû naêng sinh coâng, vì vaäy thôøi kyø naøy aûnh höôûng quyeát ñònh tôùi tính naêng cuûa ñoäng cô.
Nhìn töø khía caïnh naâng cao hieäu suaát nhieät cuûa chu trình, thì caàn thôøi gian chaùy caøng nhanh
caøng toát. Muoán ruùt ngaén thôøi gian chaùy phaûi naâng cao toác ñoä chaùy, laøm cho aùp suaát cöïc ñaïi vaø nhieät
ñoä cöïc ñaïi xuaát hieän sau ÑCT, khieán soá nhieät löôïng nhaû ra ñöôïc taän duïng ñaày ñuû, laøm taêng coâng suaát
vaø hieäu suaát ñoäng cô.
Tröôøng hôïp chaùy bình thöôøng, toác ñoä lan maøng löûa vaøo khoaûng 10 ÷ 30 m/s, dieän tích maøng
löûa thay ñoåi theo quy luaät phaân boá dung tích cuûa buoàng chaùy, ñaëc ñieåm löu ñoäng cuûa moâi chaát, vò trí
ñaët bougie v.v,... Toác ñoä lan truyeàn vaø dieän tích maøng löûa caøng lôùn seõ laøm cho toác ñoä chaùy, toác ñoä
nhaû nhieät, aùp suaát vaø nhieät ñoä moâi chaát trong xylanh trong thôøi kyø chaùy nhanh taêng leân caøng nhieàu
laøm cho coâng suaát vaø hieäu suaát ñoäng cô ñeàu ñöôïc caûi thieän toát hôn.
Tuy vaäy toác ñoä chaùy khoâng theå lôùn quaù neáu khoâng seõ laøm taêng nhanh toác ñoä taêng aùp suaát, gaây
va ñaäp cô khí, taêng tieáng oàn laøm cho hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô trôû neân thoâ baïo, gaây taêng maøi moøn cho
caùc chi tieát vaø giaûm tuoåi thoï söû duïng ñoäng cô.
Thôøi kyø chaùy rôùt III (ñöôïc tính töø ñieåm 3 ñieåm aùp suaát cöïc ñaïi trôû ñi)
Maët duø cuoái thôøi kyø II maøng löûa ñaõ lan truyeàn khaép buoàng chaùy, nhöng do hoøa khí phaân boá
khoâng ñeàu, ñieàu kieän aùp suaát vaø nhieät ñoä ôû moïi khu vöïc trong buoàng chaùy khoâng hoaøn toaøn gioáng
nhau, neân coù nhöõng khu vöïc nhieân lieäu chöa chaùy heát. Trong quaù trình giaõn nôû, do ñieàu kieän hoøa troän
thay ñoåi seõ laøm cho soá nhieân lieäu chöa chaùy ñöôïc hoøa troän vaø boác chaùy tieáp taïo neân thôøi kyø chaùy rôùt.
Thôøi kyø chaùy rôùt cuûa ñoäng cô xaêng thöôøng ngaén.
Trong thôøi kyø naøy, nhieät löôïng nhaû ra töông ñoái ít, dung tích ñoäng cô laïi taêng nhanh neân aùp
suaát trong xylanh seõ giaûm daàn theo goùc quay truïc khuyûu. Thôøi kyø chaùy rôùt daøi hay ngaén laø tuy thuoäc
vaøo soá löôïng hoøa khí chaùy rôùt, nhìn chung ñeàu mong muoán ruùt ngaén thôøi kyø chaùy rôùt.
Tuy nhieân, cuõng coù tröôøng hôïp chaùy rôùt coøn keùo daøi sang quaù trình thaûi, thaäm chí ñeán khi baét
ñaàu quaù trình naïp cuûa chu trình keá tieáp, khí thaûi ñang chaùy coøn ñi vaøo caû ñöôøng naïp ñoát chaùy hoøa khí
taïi ñaây. Ñaây chính laø hieän töôïng hoài hoûa cuûa ñoäng cô xaêng.
2) Caùc thoâng soá cuûa quaù trình chaùy
Caùc thoâng soá cuûa moâi chaát ôû ñaàu quaù trình chaùy (cuoái quaù trình giaõn nôû) vaø cuoái quaù trình chaùy
ñöôïc xaùc laäp theo caùc phöông trình traïng thaùi vaø caùc phöông trình cuûa quaù trình nhö sau:

155
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Caùc thoâng soá traïng thaùi cuûa moâi chaát ôû ñaàu quaù trình chaùy (ñieåm C) goàm: Pc, Tc vaø mc.
Trong ñoù: mc = gct.M1(1 + γr)
M1 – löôïng moâi chaát môùi cuûa 1 kg nhieân lieäu.
γr – heä soá khí soùt.
Phöông trình traïng thaùi cuûa moâi chaát taïi ñieåm C laø: Pc.Vc = 8314.gct.M1.(1 + γr).Tc.
Cuoái quaù trình chaùy, taïi ñieåm Z, caùc thoâng soá traïng thaùi cuûa moâi chaát goàm coù Pz, Vz, Tz vaø mz.
Trong ñoù: mz = gct.Mz = gct.βz.M1.(1 + γr).
Mz – toaøn boä löôïng moâi chaát môùi öùng vôùi 1 kg nhieân lieäu.
βz – heä soá thay ñoåi mol taïi ñieåm Z.
Phöông trình traïng thaùi cuûa moâi chaát taïi ñieåm Z laø: Pz.Vz = 8314.gct.βz.M1.(1 + γr).Tz.
Laáy phöông trình traïng thaùi taïi ñieåm Z chia cho phöông trình traïng thaùi taïi C, ta ñöôïc:
Pz Vz T
= βz . z
Pc Vc Tc
Pz
vôùi: λ= – heä soá taêng aùp khi chaùy.
Pc
Vz
ρ= – heä soá giaõn nôû khi chaùy.
Vc
β z Tz
Ñoái vôi ñoäng cô Diesel, chu trình caáp nhieät hoãn hôïp, ta coù: λ = . (8.65)
ρ Tc
Tz V
Ñoái vôi ñoäng cô xaêng, chu trình caáp nhieät ñaúng tích, ta coù: λ = β z . vì ρ = z = 1 (8.66)
Tc Vc

Tröôøng hôïp > 1 thì QT = Qt (nhieät trò thaáp cuûa nhieân lieäu), ta coù:
ξ z .Q t
+ (mC 'v ) c .Tc = β z (mC 'v ) z .Tz (8.67)
M 1 (1 + γ r )

Tröôøng hôïp < 1 thì QT = Qt – ∆Qt, ta ñöôïc:

ξ z .(Q t − ∆Q t )
+ (mC 'v ) c .Tc = β z (mC 'v ) z .Tz (8.68)
M1 (1 + γ r )

Trong ñoù: QT – nhieät löôïng cuûa 1 kg nhieân lieäu, (J/ kg nhieân lieäu).
Qt – nhieät trò thaáp nhieân lieäu, (J/ kg nhieân lieäu).
∆Qt – phaàn toån thaát nhieät taát yeáu do thieáu oâxy, (J/ kg nhieân lieäu ).
∆Qt = 120.106(1 – .Mo), (J/ kg nhieân lieäu).
ξz – heä soá lôïi duïng nhieät taïi z.
Taát caû caùc yeáu toá gaây aûnh höôûng ñeán chaùy rôùt vaø truyeàn nhieät cho nöôùc laøm maùt ñeàu gaây aûnh
höôûng ñeán giaù trò cuûa ξz. So vôùi ñoäng cô xaêng, ξz cuûa ñoäng cô Diesel nhoû hôn vì hieän töôïng chaùy rôùt
cuûa ñoäng cô xaêng nhieàu hôn, hoãn hôïp khoâng thaät ñeàu vaø ñaëc ñieåm cuûa tia löûa.

156
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Giaûi caùc phöông trình (8.67) vaø (8.68) ñeå tìm Tz. Sau ñoù theá Tz vaøo bieåu thöùc (8.65) vaø (8.66)
ñeå tìm λ töông öùng cho töøng loaïi ñoäng cô, qua ñoù tính ñöôïc Pz = λ.Pc.
Giaù trò thöïc nghieäm cuûa caùc thoâng soá ξz, Pz vaø Tz thöôøng naèm trong phaïm vi sau:

Loaïi ñoäng cô ξz λ ρ Pz (MN/m2) Tz (oK)

Ñoäng cô Diesel 0,65 ÷ 0,85 1,2 ÷ 2,4 1,2 ÷ 1,7 5,0 ÷ 10,0 1.800 ÷ 2.200
Ñoäng cô xaêng 0,85 ÷ 0,92 3,0 ÷ 4,0 -- 3,0 ÷ 5,0 2.300 ÷ 2.800
Ñoäng cô ga 0,80 ÷ 0,85 -- -- 2,5 ÷ 4,5 2.200 ÷ 2.500

3) Caùc hieän töôïng chaùy khoâng bình thöôøng trong ñoäng cô xaêng
Chaùy kích noå
Sau khi baät tia löûa ñieän thì maøng löûa baét ñaàu lan truyeàn. Trong quaù trình lan truyeàn, aùp suaát vaø
nhieät ñoä hoøa khí phía tröôùc maøng löûa taêng lieân tuïc do böùc xaï nhieät vaø cho bò cheøn eùp bôûi keát quaû nhaû
nhieät cuûa phaàn hoøa khí ñaõ chaùy gaây ra, laøm gia taêng phaûn öùng hoùa hoïc taïi khu vöïc phía tröôùc maøng
löûa. Neáu maøng löûa lan tôùi kòp thôøi ñoát chaùy soá hoøa khí naøy thì ñoù laø hieän töôïng chaùy bình thöôøng. Neáu
soá hoøa khí treân töï phaùt hoûa boác chaùy khi maøng löûa chöa lan tôùi seõ taïo neân maøng löûa môùi vaø xaûy ra
hieän töôïng chaùy kích noå.
Nguyeân nhaân cuûa chaùy kích noå laø do quaù trình chuaån bò hoùa hoïc taïo bôûi nhöõng phaûn öùng phía
tröôùc maøng löûa ñaõ chín muoài, neân maøng löûa môùi seõ lan truyeàn vôùi toác ñoä lôùn (döïa treân keát quaû chuïp
aûnh thaáy raèng, toác ñoä lan truyeàn cuûa maøng löûa môùi ñaït tôùi 1.500 ÷ 2.000 m/s). Do toác ñoä chaùy quaù
nhanh, dung tích hoøa khí khoâng kòp giaõn nôû laøm cho aùp suaát vaø nhieät ñoä taêng leân ñoät ngoät, taïo neân
soùng aùp suaát, truyeàn ñi moïi phöông theo toác ñoä truyeàn aâm, ñaäp vaøo thaønh vaùch xylanh taïo neân tieáng
goõ kim loaïi vaø mang tính noå phaù.

P P

ϕ
Ñoà thò P – V V
Ñoà thò P – ϕ
Hình 8.32. Ñoà thò coâng P – V vaø P – ϕ khi xaûy ra kích noå
Qua ñoà thò P – V vaø P – ϕ cuûa ñoäng cô trong tröôøng hôïp chaùy kích noå, ta thaáy raèng: aùp suaát
moâi chaát vaøo cuoái thôøi kyø chaùy nhanh dao ñoäng raát lôùn, ñieàu ñoù cuõng chöùng minh söï toàn taïi cuûa soùng
kích noå. Khi chaùy kích noå ngoaøi vieäc gaây tieáng goõ kim loaïi, do nhieät ñoä cao (coù khu vöïc tôùi 4.000oC),
CO2 vaø saûn vaät chaùy coøn bò phaân huûy thaønh CO, NO hoaëc muoäi cacbon,... laøm xuaát hieän khoùi ñen
trong doøng khí xaû.

157
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Do truyeàn ñoäng qua laïi cuûa doøng aùp suaát, kích noå ñaõ gaây phaù hoaïi beà maët cuûa thaønh xylanh,
laøm taêng nhieät cuûa caùc chi tieát maùy trong buoàng chaùy, heä thoáng laøm maùt trôû neân quaù noùng, ñoàng thôøi
gia taêng toån thaát nhieät. Vì vaäy khoâng cho pheùp ñoäng cô hoaït ñoäng laâu ôû tình traïng chaùy kích noå, neáu
khoâng chaúng nhöõng coâng suaát vaø tính kinh teá (hieäu suaát) cuûa ñoäng cô seõ keùm maø gaây chaùy piston,
supap, laøm hoûng baïc, phaù vôõ lôùp söù caùch ñieän cuûa bougie,... Nhöng neáu chæ chaùy kích noå nheï trong
thôøi gian raát ngaén, seõ khoâng gaây taùc haïi roõ reät vôùi ñoäng cô.
Coù raát nhieàu nhaân toá laøm aûnh höôûng tôùi kích noå bao goàm: tính chaát nhieân lieäu (soá octan), tyû soá
neùn ε, caáu taïo buoàng chaùy, thôøi gian ñaùnh löûa, thaønh phaàn hoøa khí, cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô theå
hieän qua toác ñoä vaø cheá ñoä taûi cuûa ñoäng cô,... Caàn nhaán maïng raèng: tyû soá neùn vaø phaåm chaát cuûa nhieân
lieäu seõ coù aûnh höôûng quyeát ñònh ñoái vôùi söï phaùt sinh cuõng nhö cöôøng ñoä cuûa chaùy kích noå.
Chaùy sôùm (ñaùnh löûa beà maët)
Chaùy sôùm xaûy ra tröôùc khi bougie baät tia löûa ñieän, laøm sai quy luaät chaùy bình thöôøng cuûa ñoäng
cô. Nguyeân nhaân ñeå daãn ñeán hieän töôïng chaùy sôùm cuûa hoøa khí trong xylanh ñoäng cô do xuaát hieän
nhöõng ñieåm hoaëc maët noùng trong buoàng chaùy, phaàn lôùn do muoäi than tích nhieät treân supap thaûi hoaëc
treân cöïc bougie.
Ñaët tröng beân ngoaøi
cuûa hieän töôïng chaùy sôùm
cuõng töông töï nhö chaùy kích
noå, khoâng nhöõng gaây tieáng
goõ kim loaïi maïnh maø coøn
laøm cho aùp suaát taêng cao,
gaây taêng phuï taûi ñoái vôùi chi
tieát ñoäng cô, ruùt ngaén tuoåi
thoï söû duïng, do ñoù cuõng laø
hieän töôïng khoâng mong
muoán xaûy ra cuûa ñoäng cô Hình 8.33. Chaùy sôùm Hình 8.34. Nhieàu chu trình chaùy
xaêng. treân ñoà thò P – V. sôùm lieân tieáp (ñoà thò P –ϕ ).
Nhöng chaùy sôùm vaø chaùy kích noå laø hai hieän töôïng khaùc nhau. Chaùy sôùm xuaát hieän tröôùc thôøi
ñieåm baät tia löûa ñieän vaø khoâng taïo ra soùng aùp suaát, coøn chaùy kích noå laø keát quaû cuûa vieäc töï phaùt hoûa
cuûa phaàn hoøa khí ôû khu vöïc cuoái haønh trình maøng löûa, khi maøng löûa chöa lan tôùi, do bò cheøn eùp ngaøy
caøng maïnh cuûa nhöõng phaàn moâi chaát ñaõ chaùy gaây ra; chaùy kích noå xuaát hieän sau khi ñaõ baät tia löûa
ñieän vaø chaùy kích noå taïo ra soùng aùp suaát truyeàn qua laïi trong xylanh ñoäng cô.
Coù raát nhieàu nguyeân nhaân gaây ra chaùy sôùm nhö: caáu taïo cuûa ñoäng cô, tính chaát cuûa nhieân lieäu,
tình traïng söû duïng,... taát caû caùc yeáu toá laøm taêng nhieät ñoä moâi chaát trong xylanh, thuùc ñaåy vieäc taïo
muoäi than hoaëc hình thaønh caùc ñieåm hoaëc caùc maët noùng trong buoàng chaùy ñeàu laø nhöõng nguyeân nhaân
gaây chaùy sôùm.
Raát khoù taét maùy khi ngaét ñieän
Ngaét ñieän ñoäng cô tieáp tuïc laøm vieäc bình thöôøng khaù laâu ôû cheá ñoä khoâng taûi, vôùi tieáng goõ maùy
vaø laøm vieäc khoâng oån ñònh.
Hieän töôïng treân coù ñöôïc laø laø do tyû soá neùn quaù cao ñaõ laøm cho hoøa khí töï boác chaùy khi neùn, vì
nhieät ñoä vaø aùp suaát cuoái kyø neùn ñaûm baûo cho thôøi gian chaùy treã cuûa hoøa khí ngaén hôn thôøi gian löu laïi
cuûa hoøa khí ôû traïng thaùi chòu neùn trong xylanh. Nhö vaäy muoán taét phaûi caét nhieân lieäu caáp cho ñoäng cô
nhôø moät cô caáu rieâng treân boä cheá hoøa khí.
158
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Noå treân ñöôøng oáng xaû
Noå treân ñöôøng oáng xaû laø do hieän töôïng boû löûa cuûa moät vaøi xylanh, taïo neân söï toàn taïi cuûa hoøa
khí chöa chaùy treân ñöôøng thaûi vaø trong bình tieâu aâm. Soá hoøa khí ñöôïc chaâm chaùy bôûi khí thaûi cuûa caùc
xylanh khaùc, neáu hieän töôïng chaùy rôùt cuûa caùc xylanh naøy keùo daøi tôùi ñaàu quaù trình thaûi. Nhö vaäy, veà
thöïc teá cuûa hieän töôïng noå treân ñöôøng oáng thaûi laø keát quaû cuûa vieäc boác chaùy cuûa soá hoøa khí toàn taïi treân
ñöôøng oáng thaûi.
Muoán khaéc phuïc hieän töôïng treân caàn ñieàu chænh boä cheá hoøa khí ñeå khaéc phuïc tình traïng hoøa
khí quaù ñaäm hoaëc quaù loaõng gaây keùo daøi chaùy rôùt, ñoàng thôøi phaûi kieåm tra baûo döôõng heä thoáng ñaùnh
löûa nhaèm khaéc phuïc hieän töôïng boû löûa.
4) Caùc yeáu toá aûnh höôûng tôùi quaù trình chaùy cuûa ñoäng cô ñaùnh löûa cöôõng böùc
AÛnh höôûng cuûa chaát löôïng hoøa khí tôùi quaù trình chaùy
Thaønh phaàn hoøa khí. Quaù trình chaùy coù theå ñöôïc
23
chaùy kieät vaø kòp thôøi hay khoâng phuï thuoäc vaøo toác ñoä lan

v, m/s
truyeàn maøng löûa. Nhaân toá gaây aûnh höôûng chính ñeán toác
21
ñoä lan truyeàn maøng löûa laø thaønh phaàn hoøa khí.
Keát quaû thöïc nghieäm chöùng minh raèng: thaønh
19
phaàn hoøa khí khaùc nhau seõ cho toác ñoä lan truyeàn maøng
löûa khaùc nhau (hình 8.35), vôùi α = 0,85 ÷ 0,95 toác ñoä lan
truyeàn maøng löûa cao nhaát, aùp suaát vaø nhieät ñoä ñaït giaù trò 17
cöïc ñaïi, do ñoù coâng suaát ñoäng cô cao nhaát. Neáu hoøa khí
nhaït hôn thì toác ñoä lan truyeàn maøng löûa giaûm bôùt neân
15
coâng suaát ñoäng cô giaûm daàn. Nhöng do nhieân lieäu chaùy
kieät hôn (vì coù ñuû oxy hôn) neân hieäu suaát cao hôn. Khi α
= 1,05 ÷ 1,1 nhieân lieäu ñöôïc chaùy hoaøn toaøn, hieäu suaát 0,6 0,8 1,0 1,2 α
ñaït cao nhaát, vì vaäy ñaây ñöôïc goïi laø thaønh phaàn hoaø khí
Hình 8.35. AÛnh höôûng cuûa thaønh
tieát kieäm. Tieáp tuïc laøm nhaït hoøa khí thì hieäu suaát lôïi
phaàn hoøa khí α tôùi toác ñoä lan
duïng nhieät vaãn coù theå tieáp tuïc taêng. Nhöng hoøa khí caøng
truyeàn maøng löûa.
nhaït, toác ñoä lan truyeàn maøng löûa caøng giaûm, toác ñoä chaùy
caøng chaäm, laøm taêng phaàn chaùy rôùt daãn ñeán giaûm hieäu suaát. Neáu hoøa khí quaù nhaït, thôøi gian chaùy rôùt
seõ keùo daøi tôùi cuoái kyø thaûi coù theå gaây hieän töôïng hoài hoûa. Neáu hoøa khí nhaït hôn nöõa laøm cho khoaûng
caùch giöõa caùc phaàn töû quaù lôùn, khieán maøng löûa khoâng theå lan trong hoøa khí, ñoäng cô hoaït khoâng oån
ñònh thaäm chí gaây boû löûa vaø cheát maùy.
Trong thöïc teá, ñeå ñaït ñoä tin caäy khi ñoäng cô laøm vieäc, thaønh phaàn hoøa khí thöôøng naèm trong
giôùi haïn töø 0,8 ÷ 1,2.
Do ñoù α = 1,3 ÷ 1,4 laø giôùi haïn döôùi cuûa thaønh phaàn hoøa khí ñaûm baûo maøng löûa coù theå lan
truyeàn. Töông töï nhö vaäy neáu hoøa khí coù thaønh phaàn ñaäm hôn α = 0,85 ÷ 0,95, do toác ñoä lan truyeàn
maøng löûa giaûm suùt laøm coâng suaát giaûm, do löôïng nhieân lieäu khoâng chaùy heát taêng leân, neân laøm taêng
löôïng nhieân lieäu tieâu hao. Khi α = 0,4 ÷ 0,5 do thieáu oxy traàm troïng, khieán hoøa khí khoâng chaùy ñöôïc,
ñoù laø giôùi haïn treân cuûa thaønh phaàn hoøa khí ñaûm baûo cho maøng löûa lan truyeàn ñöôïc.
Thaønh phaàn hoøa khí cuõng gaây aûnh höôûng roõ reät tôùi kích noå. Phaàn treân ñaõ bieát hoøa khí ñaäm vôùi
α = 0,85 ÷ 0,95 coù toác ñoä lan truyeàn maøng löûa lôùn nhaát vaø cho nhieät ñoä vaø aùp suaát cao nhaát ôû cuoái kyø
chaùy nhanh. Luùc aáy thôøi gian chaùy treã cuûa soá hoøa khí ôû cuoái haønh trình maøng löûa cuõng ngaén nhaát, do
ñoù vôùi α = 0,85 ÷ 0,95 thì khuynh höôùng gaây kích noå cuûa hoøa khí cuõng maïnh nhaát.
159
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Phaân phoái hoøa khí vaøo caùc xylanh. Trong ñoäng cô nhieàu
xylanh chaát löôïng hoøa khí coøn lieân quan ñeán söï lieân quan ñeán söï
phaân phoá soá löôïng vaø thaønh phaàn hoøa khí vaøo caùc xylanh. Neáu
phaân phoái khoâng ñeàu veà soá löôïng cuõng nhö thaønh phaàn hoøa khí seõ
laøm giaûm coâng suaát vaø hieäu suaát cuûa ñoäng cô. Phaân phoái khoâng
ñeàu chuû yeáu laø do phaàn nhieân lieäu naëng khoù bay hôi, thaønh phaàn
naøy laïi deã gaây kích noå, vì vaäy vieäc phaân phoái hoøa khí khoâng ñeàu
seõ laøm taêng khuynh höôùng gaây kích noå cuûa moät soá xylanh.
Trong ñoäng cô xaêng, bay hôi cuûa nhieân lieäu vaø hình thaønh
hoøa khí phaàn lôùn ñöôïc thöïc hieän treân ñöôøng naïp. Vì vaäy vieäc Hình 8.36. Sô ñoà ñöôøng naïp
cuûa ñoäng cô boán xylanh.
phaân phoái ñoàng ñeàu veà soá löôïng cuõng nhö thaønh phaàn hoøa khí phuï
thuoäc chính vaøo caáu taïo vaø caùch phaân boá ñöôøng oáng naïp.
Ñoäng cô xaêng 4 kyø 4 xylanh thöôøng duøng hai nhaùnh oáng naïp (hình 8.53). Caùch boá trí naøy ñaûm
baûo cho khoaûng caùch cuõng nhö chuyeån höôùng cuûa doøng chaûy töø boä cheá hoøa khí ñeán supap naïp cuûa caùc
xylanh ñeàu töông töï nhau.
Nguyeân taéc chung ñeå giaûm caûn cho ñöôøng naïp ñaït ñöôïc ñoä ñoàng ñeàu veà soá löôïng cuõng nhö
thaønh phaàn hoøa khí ñi vaøo caùc xylanh laø ruùt ngaén chieàu daøi caùc nhaùnh oáng naïp vaø ñöôøng naïp chung,
giöõ cho haønh trình doøng khí naïp cuõng nhö soá löôïng laàn ñoåi chieàu löu ñoäng tính töø boä cheá hoøa khí ñeán
caùc xylanh ñöôïc gioáng nhau vaø traùnh hieän töôïng truøng ñieäp cuûa hai xylanh treân cuøng moät nhaùnh oáng.
AÛnh höôûng cuûa tia löûa ñieän ñeán quaù trình chaùy
AÛnh höôûng cuûa tia löûa ñieän ñeán quaù trình chaùy goàm coù: goùc ñaùnh löûa sôùm, vò trí ñaët bougie
loaïi bougie vaø naêng löôïng cuûa tia löûa ñieän.
Goùc ñaùnh löûa sôùm. Ngöôøi ta duøng goùc ñaùnh löûa sôùm laøm caên cöù ñeå ño thôøi ñieåm ñaùnh löûa. Goùc
ñaùnh löûa sôùm θ ñöôïc tính töø thôøi ñieåm baät tia löûa ñieän cho tôùi khi piston leân tôùi ÑCT, noù coù aûnh höôûng
raát lôùn tôùi tính kòp thôøi cuûa quaù trình chaùy. Giaù trò toát nhaát cuûa θ phuï thuoäc vaøo tính chaát nhieân lieäu,
toác ñoä vaø phuï taûi cuûa ñoäng cô.
Khi baät tia löûa ñieän quaù sôùm phaàn hoøa khí ñöôïc boác chaùy ôû tröôùc ÑCT, khoâng nhöõng laøm cho
aùp suaát trong xylanh taêng leân quaù sôùm maø coøn laøm taêng aùp suaát lôùn nhaát khi chaùy, vì vaäy ñaõ laøm taêng
phaàn coâng tieâu hao do quaù trình neùn vaø laøm giaûm dieän tích ñoà thò coâng. Ñoàng thôøi do ñaùnh löûa quaù
sôùm laøm cho nhieät ñoä cuûa soá hoøa khí ôû khu vöïc cuoái haønh trình maøng löûa taêng cao, qua ñoù laøm taêng
khuynh höôùng kích noå cuûa hoøa khí. Trong thôøi gian söû duïng ñoäng cô, neáu xaûy ra kích noå coù theå ñieàu
chænh goùc ñaùnh löûa muoän hôn ñeå loaïi tröø kích noå.
Goùc ñaùnh löûa toái öu ñöôïc xaùc ñònh qua thöïc nghieäm baèng caùch xaây döïng ñaët tính ñieàu chænh
goùc ñaùnh löûa sôùm, ñaët tính ñieàu chænh goùc ñaùnh löûa sôùm theå hieän söï bieán thieân cuûa coâng suaát Ne vaø
suaát tieân hao nhieân lieäu ge theo goùc ñaùnh löûa sôùm θ.
Vò trí ñaët bougie. Vò trí ñaët bougie trong buoàng chaùy gaây aûnh höôûng lôùn tôùi khuynh höôùng gaây
kích noå. Khoaûng caùch töø vò trí ñaùnh löûa tôùi khu vöïc xa nhaát cuûa buoàng chaùy caøng daøi (töùc haønh trình
maøng löûa caøng daøi) thì khuynh höôùng gaây kích noå caøng lôùn. Neáu ñaët bougie gaàn saùt supap naïp vaø
supap xaû seõ laøm taêng khaû naêng taêng cao nhieät ñoä cuûa khoái hoøa khí ôû cuoái haønh trình maøng löûa, do
nhieät ñoä lôùn cuûa supap xaû gaây ra, vì vaäy laøm taêng khuynh höôùng kích noå. Do ñoù caàn phaûi ñaët bougie
saùt vôùi khu vöïc giöõa cuûa buoàng chaùy vaø gaàn boä phaän noùng nhaát buoàng chaùy, qua ñoù moät maët ruùt ngaén
haønh trình maøng löûa, maët khaùc coøn giaûm bôùt nhieät ñoä cuûa khoái hoøa khí ôû khu vöïc cuoái haønh trình
maøng löûa laøm giaûm khuynh höôùng gaây kích noå.
160
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Loaïi bougie. Choïn loaïi bougie phaûi döïa vaøo traïng thaùi phuï taûi nhieät cuûa ñoäng cô. Khaû naêng löïc
chòu phuï taûi nhieät cuûa bougie ñöôïc goïi laø ñaëc tính nhieät cuûa bougie vaø ñöôïc theå hieän qua chæ soá nhieät.
Choïn ñuùng loaïi caàn phaûi ñaûm baûo cho ñoäng cô hoaït toát ôû toác ñoä thaáp vaø khoâng ñöôïc taïo ra ñieåm noùng
ñeå gaây ñaùnh löûa khi ñoäng cô laøm vieäc ôû taûi lôùn.
Thöïc nghieäm cho thaáy: nhieät ñoä phaàn ñaàu cuûa söù caùch ñieän phaûi naèng trong phaïm vi 580 ÷
o
850 C thì ñoäng cô hoaït ñoäng bình thöôøng, vì trong phaïm vi nhieät ñoä aáy daàu boâi trôn vaøo xylanh baùm
treân cöïc bougie seõ bò boác chaùy, töï laøm saïch vaø giaûm khaû naêng gaây tích muoäi than taïi khe hôû cuûa cöïc
bougie. Neáu thaáp hôn 580oC muoäi than seõ baùm treân cöïc bougie laøm ñoaûn maïch gaây neân hieän töôïng boû
löûa (khoâng coù tia löûa ñieän). Neáu nhieät ñoä lôùn hôn 850oC seõ laøm cho cöïc bougie trôû thaønh ñieåm noùng,
deã gaây ñaùnh löûa beà maët laøm phaù vôû söù caùch ñieän, vì vaäy phaûi laøm cho nhieät ñoä phaàn ñaàu cuûa söù caùch
ñieän naèm trong phaïm vi nhieät ñoä cho pheùp.
Ñaët tính nhieät cuûa bougie laø nhaân toá quyeát ñònh nhieät ñoä
bougie, noù ñoù phuï thuoäc vaøo tình hình khoù hoaëc deã taûn nhieät cuûa
ñaàu söù caùch ñieän. Neáu phaàn ñaàu cuûa söù caùch ñieän töông ñoái daøi
(hình 8.37a), thì söù caùch ñieän deã haáp thuï nhieät, ngoaøi ra coøn laøm
taêng haønh trình ñöôøng truyeàn nhieät gaây khoù taûn nhieät, vì vaäy khi
hoaït ñoäng nhieät ñoä ñaàu söù caùch ñieän töông ñoái lôùn neân ñöôïc goïi
laø bougie noùng. Neáu phaàn ñaàu cuûa söù caùch ñieän ngaén (hình
8.37b), seõ laøm cho haønh trình ñöôøng truyeàn nhieät ngaén. Khi hoaït a) b)
ñoäng ñaàu söù caùch haáp thuï nhieät ít, taûn nhieät ñöôïc nhieàu, trò soá Hình 8.37. Caùc loaïi bougie
nhieät cuûa bougie loaïi töông ñoái lôùn neân ñöôïc goïi laø bougie laïnh. a) Bougie noùng; b) Bougie laïnh.

Ñoäng cô vôùi tyû soá neùn lôùn chaïy ôû toác ñoä cao, coù möùc ñoä cöôøng hoùa vaø coù nhieät ñoä chu trình raát
cao maø thôøi gian taûn nhieät cuûa loaïi bougie laïi ngaén, neân phaûi choïn bougie töông ñoái “laïnh”, ñeå khoâng
xaûy ra ñaùnh löûa beà maët.
Vôùi ñoäng cô coù tyû soá neùn nhoû laïi chaïy ôû toác ñoä thaáp, do nhieät ñöôïc chu trình khoâng cao, coù theå
choïn loaïi bougie töông ñoái “noùng” ñeå khoâng keát muoäi than ôû ñaàu ñieän cöïc cuûa bougie.
Naêng löôïng tia löûa , naêng löôïng tia löûa phaûi ñuû söùc ñoát chaùy hoãn hôïp trong xylanh ñoäng cô.
Ñieàu naøy hieän nay ñöôïc giaûi quyeát baèng loaïi heä thoáng ñaùnh löûa baùn daãn, vôùi nhieàu öu ñieåm.
- Khaéc phuïc hoaøn toaøn hieän töôïng boû löûa ôû toác ñoä cao.
- Tuoåi thoï tieáp ñieåm taêng leân nhieàu, vì doøng ñieän ñi qua tieáp ñieåm chæ baèng khoaûng 1/10 so
vôùi ñaùnh löûa truyeàn thoáng (khoaûng 300 ÷ 700mA).
- Deã khôûi ñoäng khi trôøi laïnh. Ngoaøi ra do naêng löôïng cuûa tia löûa raát lôùn neân gia taêng toác ñoä
chaùy, giaûm chaùy rôùt, laøm taêng coâng suaát vaø hieäu suaát ñoäng cô.
Ngöôøi ta coøn duøng caùc giaûi phaùp veà phaân lôùp hoøa khí, ñaûm baûo cho hoøa khí ôû khu vöïc cöïc
bougie coù thaønh phaàn ñaäm (α = 0,85 ÷ 0,95) ñeå taïo ra maøng löûa maïnh, lan truyeàn vaø ñoát kieät soá hoøa
khí coøn laïi vôùi thaønh phaàn nhaït (α tôùi 2), nhaèm tieát kieäm xaêng, giaûm oâ nhieåm moâi tröôøng (giaûm CO).
AÛnh höôûng cuûa toác ñoä vaø phuï taûi tôùi quaù trình chaùy
AÛnh höôûng cuûa toác ñoä. Khi taêng toác ñoä ñoäng cô, moät maët laøm taêng toác ñoä doøng khí naïp ñi vaøo
xylanh. Maët khaùc taêng toác ñoä dòch chuyeån cuûa piston seõ laøm taêng cöôøng ñoä doøng khí khi bò neùn, vì
vaäy ñaõ caûi thieän chaát löôïng hoøa troän cuûa hoøa khí. Ngoaøi ra khi taêng toác ñoä cuõng laøm taêng nhieät ñoä hoøa
khí cuoái kyø neùn, gia taêng quaù trình chuaån bò chaùy cuûa hoøa khí, keát quaû laøm taêng nhanh toác ñoä lan
truyeàn maøng löûa (hình 8.38).

161
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Neáu giöõ nguyeân khoâng thay ñoåi goùc phun sôùm seõ coù theå gaây ra hieän töôïng keùo daøi thôøi kyø
chaùy rôùt sang quaù trình giaõn nôû, laøm giaûm hieäu suaát ñoäng cô. Muoán khaéc phuïc haäu quaû treân, ñaûm baûo
cho quaù trình chaùy ñöôïc tieán trieån bình thöôøng ôû moïi toác ñoä thì caàn taêng goùc ñaùnh löûa sôùm khi taêng
toác ñoä ñoäng cô (hình 8.39) nhôø taùc duïng ly taâm cuûa hai quaû vaêng treân ñóa chia ñieän .

u, 50 θo
m/s 40 24
23
30
20
20

10
1.000 1.200 1.400 1.600 1.200 1600 2000 2400 2800
n, vg/ph n, vg/ph

Hình 8.38. AÛnh höôûng cuûa toác ñoä ñoäng cô Hình 8.39. AÛnh höôûng cuûa toác ñoä n
n tôùi toác ñoä lan truyeàn maøng löûa u. tôùi goùc ñaùnh löûa sôùm θ.

Khi taêng soá voøng quay, seõ laøm taêng toác ñoä lan truyeàn maøng löûa, maët khaùc laøm taêng löôïng khí
soùt coøn laïi trong xylanh, qua ñoù laøm giaûm toác ñoä phaûn öùng cuûa hoøa khí ôû khu vöïc cuoái haønh trình
maøng löûa. Nhö vaäy toác ñoä caøng lôùn caøng khoù kích noå, ngöôïc laïi ôû toác ñoä thaáp, deã gaây kích noå.
AÛnh höôûng cuûa taûi. Ñoäng cô xaêng coù boä cheá hoøa khí söû duïng bieän ñieàu chænh löôïng hoøa khí ôû
taûi nhoû, ñoùng bôùt böôùm ga, taïo caûn ñoái vôùi doøng khí naïp, qua ñoù laøm giaûm löôïng hoøa khí ñi vaøo
xylanh. Nhöng luùc aáy do löôïng khí soùt coøn laïi trong buoàng chaùy thay ñoåi khoâng nhieàu, laøm taêng heä soá
khí soùt γr qua ñoù laøm gia taêng ñoä loaõng cuûa hoøa khí vaø taêng thôøi gian chaùy treã, keát quaû laøm taêng thôøi
gian quaù trình chaùy.
Nhö vaäy ôû taûi nhoû caàn taêng goùc ñaùnh löûa sôùm. Maëc duø goùc ñaùnh löûa sôùm khoâng theå thay ñoåi
toác ñoä chaùy cuõng nhö khoâng theå ruùt ngaén thôøi gian chaùy nhöng coù theå giuùp cho quaù trình chaùy ñöôïc
thöïc hieän kòp thôøi ôû gaàn khu vöïc ÑCT. Muoán töï ñoäng ñieàu chænh goùc ñaùnh löûa sôùm theo taûi ngöôøi ta
laép boä ñieàu chænh ñaùnh löûa sôùm chaân khoâng treân ñóa chia ñieän: caøng ñoùng nhoû böôùm ga ñoä chaân
khoâng phía sau böôùm gioù caøng lôùn seõ laøm taêng goùc ñaùnh löûa sôùm.
ÔÛ taûi lôùn löôïng hoøa khí môùi naïp vaøo xylanh taêng, laøm taêng aùp suaát chaùy. Maët khaùc do heä soá
khí soùt γr giaûm, neân deã gaây kích noå. ÔÛ taûi nhoû, do aùp suaát cuoái kyø naïp thaáp, aûnh höôûng xaáu tôùi quaù
trình chaùy, khieán aùp suaát chaùy giaûm nhieàu.
ÔÛ taûi nhoû, do heä soá khí soùt γr taêng leân, laøm giaûm cô hoäi gaëp gôõ cuûa oxy vaø nhieân lieäu. Trong
tröôøng hôïp naøy, ñeå naâng cao möùc ñoä lôïi duïng oxy trong buoàng chaùy, ngöôøi ta laøm cho hoøa khí ñaäm
hôn, gia taêng theâm toác ñoä chaùy. Vì vaäy ôû taûi nhoû thaønh phaàn cuûa hoøa khí phaûi ñaäm hôn so vôùi thaønh
phaàn tieát kieäm ôû taûi lôùn (ôû taûi lôùn thaønh phaàn tieát kieäm α = 1,05 ÷ 1,1).
AÛnh höôûng cuûa tyû soá neùn ε vaø loaïi buoàng chaùy tôùi quaù trình chaùy
AÛnh höôûng cuûa tyû soá neùn ε. Khi taêng tyû soá neùn , aùp suaát vaø nhieät ñoä cuoái quaù trình neùn ñeàu taêng,
tao ñieàu kieän toát cho caùc phaûn öùng oxy hoùa cuûa hoøa khí, nhôø ñoù seõ ruùt ngaén thôøi kyø chaùy treã vaø laøm
taêng toác ñoä lan maøng löûa. Vì vaäy trong caùc ñoäng cô coù tyû soá neùn ε cao, thôøi gian chaùy treã vaø thôøi gian
lan traøn maøng löûa ñeàu ñöôïc ruùt ngaén, aùp suaát chaùy cöïc ñaïi caøng naèm saùt khu vöïc ÑCT, toác ñoä taêng aùp
suaát ∆ p / ∆ ϕ vaø aùp suaát chaùy cöïc ñaïi ñeàu lôùn.

162
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
AÛnh höôûng cuûa loaïi buoàng chaùy tôùi quaù trình chaùy. Loaïi buoàng chaùy coù lieân heä maät thieát vôùi
nhau. Neáu loaïi buoàng chaùy laøm cho hoøa khí ñi vaøo xylanh phaûi qua nhieàu laàn ñoåi höôùng laøm taêng löïc
caûn ñöôøng naïp vaø heä soá naïp thì chæ thích hôïp cho caùc ñoäng cô xaêng coù tyû soá neùn nhoû. Haàu heát caùc
ñoäng cô xaêng coù tyû soá neùn lôùn hôn 7 ñeàu coù buoàng chaùy daïng hình cheâm, hình chaäu hoaëc baùn caàu.
4) Keát caáu caùc daïng buoàng chaùy cuûa ñoäng cô ñaùnh
löûa cöôõng böùc
Buoàng chaùy hình cheâm (hình 8.40) coù caùc öu ñieåm
sau: caáu taïo raát goïn, haønh trình maøng löûa ngaén, toån thaát
taûn nhieät ít. Do ñöôøng naïp bò uoáng cong ít, neân löïc caûn
khoâng lôùn, vaø tính naêng naïp cuûa buoàng chaùy töông ñoái toát.
Do supap ñöôïc treo hôi nghieâng, giöõa naép xylanh vaø ñænh
piston laïi coù maët cheøn neân cöôøng ñoä doøng xoaùy hoøa khí
trong buoàng chaùy töông ñoái maïnh coù taùc duïng thuùc ñaåy
toác ñoä lan maøng löûa laøm taêng toác ñoä ruùt ngaén thôøi gian
chaùy khieán chæ tieâu ñoäng löïc vaø kinh teá cuûa buoàng chaùy
raát cao. Maët khaùc taùc duïng laøm maùt ñoái vôùi khoái hoøa khí ôû
khu vöïc cuoái haønh trình maøng löûa töông ñoái maïnh, neân
tính naêng choáng kích noå cuûa buoàng chaùy laø khaù toát.
Bougie ñöôïc ñaët ôû khu giöõa cuûa supap naïp vaø xaû. Coù theå
söû duïng hoøa khí môùi ñeå queùt saïch saûn vaät chaùy ôû khu vöïc
ñieän cöïc cuûa bougie laøm taêng hoaït ñoäng oån ñònh cuûa ñoäng
cô ôû taûi nhoû vaø toác ñoä thaáp. Caùc supap boá trí treân moät
haøng thaúng laøm cho cô caáu daãn ñoäng ñöôïc ñôn giaûn. Hình 8.40. Buoàng chaùy hình cheâm.
buoàng chaùy naøy ñöôïc söû duïng roäng raõi treân ñoäng cô xaêng.
Nhöôïc ñieåm cuûa buoàng chaùy naøy laø: hoøa khí trong khu vöïc dieän tích cheøn raát khoù gaây phaûn
öùng oxy hoùa neân coù moät löôïng nhoû CnHm chöa chaùy cuøng khí thaûi ra ngoaøi laøm taêng oâ nhieãm moâi
tröôøng. Vì vaäy hieän nay coù xu theá giaûm bôùt dieän tích maët cheøn.
Buoàng chaùy hình chaäu (hình 8.41), buoàng chaùy naøy coù hình daïng töông töï moät chaäu hình oâvan.
Noù coù nhöõng ñieåm töông töï buoàng chaùy hình cheâm: caáu taïo goïn, tyû leä Flm/Vc nhoû, nhöng dieän tích maët
cheøn töông ñoái lôùn, coäng vôùi vieäc boá trí supap naïp khaù hôïp lyù, neân cöôøng ñoä doøng xoaùy cuûa hoøa khí
trong buoàng chaùy raát maïnh. Vò trí cuûa bougie trong buoàng chaùy hình chaäu töông ñoái hôïp lyù, haønh trình
maøng löûa töông ñoái ngaén, vì vaäy tính choáng kích noå cuûa loaïi buoàng chaùy naøy cuõng toát töông töï nhö
buoàng chaùy hình cheâm.
Ñöôøng taâm cuûa caùc supap cuûa buoàng chaùy hình chaäu song song vôùi ñöôøng taâm xylanh, kích
thöôùc naám supap laïi phuï thuoäc kích thöôùc buoàng chaùy. Do ñoù tính naêng naïp cuûa noù hôi keùm so vôùi
buoàng chaùy hình cheâm. Do tính coâng ngheä cuûa buoàng chaùy naøy toát, laïi deã baûo döôõng khi söû duïng neân
ñöôïc söû duïng roäng raõi treân ñoäng cô xe taûi.

163
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Hình 8.41. Buoàng chaùy hình chaäu. Hình 8.42. Buoàng chaùy hình baùn caàu.

Buoàng chaùy hình baùn caàu (hình 8.42). Coù hai haøng supap nghieâng, supap naïp coù ñöôøng kính lôùn
hôn supap thaûi, ñöôøng oáng naïp löu thoâng moät caùch deã daøng, laøm taêng tính naêng naïp hoøa khí môùi.
Do buoàng chaùy hình caàu coù caáu taïo goïn, coù Flm/Vc nhoû nhaát so vôùi caùc buoàng chaùy khaùc
bougie ñaët ôû vò trí giöõa, khieán haønh trình maøng löûa ngaén, toác ñoä chaùy cao, toån thaát nhieät ít, laøm cho
tính naêng ñoäng löïc cuûa buoàng chaùy naøy toát nhaát.
Nhöôïc ñieåm cuûa noù laø, cöôøng ñoä doøng xoaùy yeáu, deã gaây kích noå ôû taûi lôùn, khi toác ñoä thaáp.
Ngoaøi ta khi toác ñoä chaùy lôùn neân toác ñoä taêng aùp suaát khi chaùy raát lôùn ñaõ gaây nhieàu tieáng oàn khi hoaït
ñoäng. Do supap boá trí thaønh hai haøng neân cô caáu daãn ñoäng supap töông ñoái phöùc taïp, tính coâng ngheä
cuûa naép xylanh keùm vaø khoù baûo döôõng khi söû duïng.
Tyû soá Flm/Vc coù aûnh höôûng lôùn ñeán tính ñoäc haïi cuûa khí xaû. Giaûm tyû soá Flm/Vc seõ laøm giaûm soá
löôïng nhieân lieäu trong lôùp hoøa khí naèm saùt thaønh buoàng chaùy vaø giaûm löôïng HC trong khí thaûi. Do ñoù
ñoäng cô xaêng xe du lòch söû duïng buoàng chaùy hình baùn caàu ngaøy moät nhieàu.
IV.3.2. Quaù trình chaùy trong ñoäng cô Diesel
1) Dieãn bieán quaù trình chaùy
Trong ñoäng cô Diesel, nhieân lieäu ñöôïc phun vaøo trong xylanh ñoäng cô vaøo cuoái kyø neùn, do löïc
caûn cuûa khoâng khí neùn trong buoàng chaùy, nhieân lieäu ñöôïc xeù tôi thaønh nhöõng haït nhoû khoâng ñeàu veà
kích thöôùc vaø phaân boá khoâng ñeàu trong khoâng gian buoàng chaùy. Caùc haït nhieân lieäu trong moâi tröôøng
nhieät ñoä cao ñöôïc saáy noùng nhanh, laøm cho nhieät ñoä cuûa noù taêng cao. Nhieân lieäu baét ñaàu bay hôi töø
beà maët haït roài hôi nhieân lieäu khueách taùn nhanh vaøo khoái khoâng khí noùng xung quanh, sau moät khoaûng
thôøi gian, xung quanh haït nhieân lieäu taïo ra caùc lôùp hoãn hôïp cuûa hôi nhieân lieäu vaø khoâng khí ñöôïc goïi
laø caùc lôùp hoøa khí. Lôùp hoøa khí naèm saùt vôùi beà maët haït laø hoøa khí ñaäm, coù nhieät ñoä hôi thaáp vì haït
nhieân lieäu huùt nhieät cuûa lôùp naøy ñeå bay hôi, caùc lôùp caùch beà maët haït caøng xa hoøa khí caøng nhaït vôùi
nhieät ñoä caøng cao.
Cuõng nhö hoøa khí cuûa ñoäng cô xaêng, thaønh phaàn hoãn hôïp trong ñoäng cô Diesel cuõng coù giôùi
haïn treân vaø döôùi, trong phaïm vi giôùi haïn aáy hoøa khí coù theå thöïc hieän caùc phaûn öùng oxy hoùa ñeå töï phaùt
hoûa vaø boác chaùy. Coøn neáu thaønh phaàn hoøa khí naèm beân ngoaøi giôùi haïn seõ khoâng theå töï phaùt hoûa boác
chaùy ñöôïc.
Trong buoàng chaùy Diesel coù raát nhieàu haït nhieân lieäu to nhoû khaùc nhau, maët khaùc löu ñoäng cuûa

164
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
doøng khí trong buoàng chaùy raát phöùc taïp laøm cho söï phaân boá veà nhieät ñoä vaø thaønh phaàn hoøa khí xung
quanh caùc haït nhieân lieäu trôû neân voâ cuøng phöùc taïp. Nhöng coù theå cho raèng coù khoâng ít khu vöïc trong
buoàng chaùy toàn taïi hoøa khí coù nhieät ñoä vaø thaønh phaàn naèm trong giôùi haïn phaùt hoûa vaø boác chaùy. Do
ñoù ôû ñoäng cô Diesel coù theå hình thaønh maøng löûa trung taâm roài chaùy taïi moät hoaëc vaøi nôi.
Döïa vaøo nhöõng ñaët tröng tieán trieån cuûa trong quaù trình chaùy, ngöôøi ta chia quaù trình chaùy treân
ñoäng cô Diesel thaønh boán thôøi kyø khaùc nhau.
Thôøi kyø chaùy treã I
Ñöôïc tính töø luùc baét ñaàu phun nhieân lieäu vaøo P I II III IV
xylanh ñoäng cô (ñieåm 1) tôùi khi phaùt hoûa boác chaùy T 4/
(ñieåm 2) (hình 8.43). Ñaët ñieåm cuûa thôøi kyø chaùy treã laø: 3 /
5/
- Toác ñoä phaûn öùng hoùa hoïc töông ñoái chaäm, 3 T
saûn vaät cuûa phaûn öùng laø saûn vaät trung gian. 2/

- Nhieân lieäu phun lieân tuïc vaøo buoàng chaùy, 1/

4
cuoái thôøi kyø chaùy treã khoaûng 30 ÷ 40% nhieân
lieäu ñöôïc phun vaøo, moät vaøi ñoäng cô cao toác
caù bieät coù theå phun 100% nhieân lieäu trong 2
thôøi kyø naøy.
1
- Do toác ñoä nhaû nhieät dQ/dt raát thaáp, coù söï 5
khaùc bieät cuûa bieán thieân aùp suaát vaø nhieät ñoä P
θ
moâi chaát so vôùi ñöôøng neùn.
Thôøi kyø chaùy treã cuûa quaù trình chaùy trong ñoäng
cô Diesel chuû yeáu laø ñeå hình thaønh nguoàn löûa ñaûm baûo
ÑCT
cho quaù trình chaùy ñöôïc phaùt trieån ra toaøn boä buoàng
chaùy. Trong thôøi kyø naøy, ngoaøi vieäc chuaån bò caàn thieát g Q
cho hoùa hoïc coøn phaûi phaân boá nhieân lieäu trong khoâng
gian buoàng chaùy, saáy noùng caùc haït nhieân lieäu laøm nhieân
dQ/dt
lieäu bay hôi vaø khueách taùn.
Thôøi kyø chaùy nhanh II 60 40 20 0 20 40 60 80 ϕ
o

Ñöôïc tính töø ñieåm 2 ñeán khi ñaït aùp suaát cöïc ñaïi ÑCT
trong xylanh ñieåm 3. ÔÛ ñoäng cô cao toác Pz thöôøng xuaát Hình 8.43. Ñoà thò khai trieån quaù trình
hieän ôû vò trí 6 ÷ 10 o goùc quay truïc khuyûu, phía sau ÑCT. chaùy ñoäng cô Diese .
Ñaët ñieåm cuûa thôøi kyø naøy laø: g – löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình.
- Nguoàn löûa ñöôïc hình thaønh, toác ñoä chaùy taêng Q – nhieät löôïng cung caáp cho chu trình.
nhanh, toác ñoä toûa nhieät dQ/dt thöôøng lôùn dQ/dt – toác ñoä toác ñoä nhaû nhieät.
nhaát; ôû cuoái thôøi kyø naøy soá nhieân lieäu boác
chaùy chieám khoaûng 1/3 nhieân lieäu caáp cho chu trình.
- AÙp suaát vaø nhieät ñoä taêng nhanh, aùp suaát cöïc ñaïi ñaït 6 ÷ 9 (MN/m2).
- Nhieân lieäu ñöôïc phun tieáp vaøo buoàng chaùy laøm taêng noàng ñoä nhieân lieäu trong hoøa khí.
Trong thôøi kyø chaùy nhanh, toác ñoä taêng aùp suaát ∆P/∆ϕ raát lôùn. Neáu giaù trò naøy vöôït quaù 0,4 ÷
0,6 (MN/ñoä) seõ taïo neân caùc xung aùp suaát ñaäp vaøo caùc beà maët chi tieát trong buoàng chaùy, gaây tieáng goõ.
Caùc ñaëc ñieåm trong thôøi kyø chaùy nhanh phuï thuoäc chính vaøo nhieân lieäu caáp cho xylanh trong
165
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
thôøi kyø chaùy treã, nhöõng chuaån bò veà vaät lyù vaø hoùa hoïc cuûa nhieân lieäu.
Thôøi kyø chaùy chính (hoaëc chaùy chaäm)
Thôøi kyø naøy ñöôïc tính töø ñieåm 3 tôùi ñieåm 4 (ñieåm nhieät ñoä lôùn nhaát). Ñieåm nhieät ñoä lôùn nhaát
thöôøng xuaát hieän phía sau ÑCT khoaûng 20 ÷ 25o goùc quay truïc khuyûu. Ñaëc ñieåm cuûa thôøi kyø naøy laø:
- Quaù trình chaùy tieáp dieãn vôùi toác ñoä chaùy lôùn, cuoái kyø chaùy chaäm soá nhieät löôïng ñaõ nhaû
chieám khoaûng 70 ÷ 80% nhieät löôïng caáp cho chu trình.
- Trong thôøi kyø naøy, thoâng thöôøng ñaõ keát thuùc phun nhieân lieäu, do saûn vaät chaùy taêng nhanh
laøm giaûm noàng ñoä cuûa nhieân lieäu vaø oxy.
- Nhieät ñoä taêng leân tôùi giaù trò lôùn nhaát (1.700 ÷ 2.000oC), nhöng do piston ñaõ baét ñaàu ñi
xuoáng neân aùp suaát giaûm xuoáng.
- Noàng ñoä saûn vaät trung gian trong buoàng chaùy giaûm nhanh, coøn noàng ñoä cuûa saûn vaät chaùy
cuoái cuøng taêng nhanh.
Trong thôøi kyø chaùy chaäm, môùi ñaàu toác ñoä chaùy raát lôùn, sau ñoù do löôïng oxy trong buoàng chaùy
giaûm daàn, saûn vaät chaùy taêng leân nhieàu, ñieàu kieän chaùy trôû neân khoâng lôïi vì vaäy cuoái thôøi kyø toác ñoä
chaùy caøng ngaøy caøng chaäm.
Trong thôøi kyø naøy moät ít nhieân lieäu ñöôïc chaùy trong ñieàu kieän raát noùng vaø thieáu oxy vaø coù theå
chaùy khoâng heát taïo ra muoäi than cuøng theo khí xaû thaûi ra ngoaøi gaây oâ nhieãm moâi tröôøng.
Thôøi kyø chaùy rôùt
Thôøi kyø chaùy rôùt baét ñaáu töø ñieåm coù nhieät ñoä cöïc ñaïi 4 tôùi khi chaùy heát 5. Raát khoù xaùc ñònh
ñieåm 5, treân thöïc teá ñieåm 5 coù theå keùo daøi tôùi luùc môû cöûa thaûi. Thoâng thöôøng ñieåm 5 laø ñieåm coù nhieät
löôïng do chaùy nhaû ra chieám 95 ÷ 97% nhieät löôïng caáp cho chu trình. Ñaït ñieåm cuûa thôøi kyø naøy laø:
- Toác ñoä chaùy giaûm daàn ñeán khi keát thuùc chaùy, toác ñoä nhaû nhieät dQ/dt cuõng giaûm daàn tôùi 0.
- Do theå tích moâi chaát trong xylanh taêng daàn neân aùp suaát vaø nhieät ñoä haï thaáp.
ÔÛ thôøi kyø chaùy rôùt do aùp suaát vaø nhieät ñoä moâi chaát trong xylanh ñeàu haï thaáp, chuyeån ñoäng cuûa
moâi chaát yeáu daàn, saûn vaät chaùy taêng nhieàu laøm cho ñieàu kieän chaùy cuûa nhieân lieäu keùm hôn so vôùi thôøi
kyø chaùy chaäm neân khaû naêng hình thaønh muoäi than (C) caøng lôùn.
Maët khaùc trong thôøi kyø chaùy rôùt, söï chaùy laïi dieãn ra trong quaù trình giaõn nôû, vì vaäy phaàn nhieät
löôïng nhaû ra trong thôøi kyø naøy chuyeån thaønh coâng ít hieäu quaû hôn caùc thôøi kyø tröôùc. Ngöôïc laïi noù coøn
laøm taêng phuï taûi nhieät caùc chi tieát cuûa ñoäng cô, taêng nhieät ñoä khí thaûi vaø taêng toån thaát nhieät truyeàn
cho nöôùc laøm maùt daãn ñeán giaûm caùc tính naêng ñoäng löïc vaø kinh teá cuûa ñoäng cô. Do ñoù, ñieàu luoân
mong muoán laø giaûm thôøi kyø chaùy rôùt tôùi möùc ngaén nhaát.
2) Caùc ñaët tröng cuûa tia phun Diesel vaø caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán tia phun
Hoøa khí hình thaønh trong ñoäng cô Diesel duøng buoàng chaùy thoáng nhaát, ñoøi hoûi cao ñoái vôùi chaát
löôïng phun, töùc laø nhieân lieäu phaûi ñöôïc phun ôû daïng nhöõng haït raát nhoû, ñeàu vaø ñöôïc phaân boá khaép
khoâng gian buoàng chaùy. Chæ coù laøm toát ñieàu naøy môùi baûo ñaûm cho nhieân lieäu ñöôïc saáy noùng, bay hôi
nhanh vaø hoøa troän ñeàu vôùi khoâng khí trong xylanh ñeå taïo ra hoøa khí.
Phun vaø xeù tôi nhieân lieäu ñöôïc thöïc hieän khi tia nhieân lieäu ñi qua caùc loã phun nhoû cuûa voøi phun
(ñöôøng kính khoaûng 0,3 ÷ 0,35mm) vôùi toác ñoä lôùn.
Do quaù trình dieãn bieán raát phöùc taïp, neân vieäc nghieân cöùu lyù thuyeát ñeå xaùc ñònh caùc thoâng soá

166
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
cuûa tia phun gaëp raát nhieàu khoù khaên vaø trôû ngaïi, vì vaäy ngöôøi ta phaûi duøng caùc phöông phaùp thöïc
nghieäm ñeå nghieân cöùu caùc heä thoáng phun thöïc teá.
Nghieân cöùu thöïc nghieäm ñöôïc laøm trong buoàng kín vôùi aùp suaát khaùc nhau cuûa moâi tröôøng
phun, duøng thieát bò chuïp aûnh nhanh, nghieâm cöùu söï phaùt trieån cuûa tia nhieân lieäu. Cho tia nhieân lieäu
phun leân maët kính, ñaët vuoâng goùc vôùi tia phun vaø caùch loã phun nhöõng khoaûng caùch khaùc nhau, treân
maët phuû moät lôùp glyxerin hoaëc nöôùc thuûy tinh moûng chuïp aûnh caùc veát haèn cuûa caùc haït nhieân lieäu treân
maët phaúng aáy, ñeám soá haït, ño ñöôøng kính töøng haït vaø xaây döïng ñaët tính phun nhieân lieäu cho töøng
tröôøng hôïp.
Ñaëc tính phun nhieân lieäu (hình 8.44) theå hieän caû hai maët cuûa chaát löôïng phun nhoû vaø ñeàu.
Ñöôøng 1 – theå hieän vöøa nhoû vöøa ñeàu;
Ñöôøng 2 – khoâng nhoû vaø khoâng ñeàu;
Ñöôøng 3 – khoâng nhoû nhöng ñeàu.
Nhö vaäy hai nhaùnh leân vaø xuoáng cuûa ñaëc tính caøng doác thì ñoä phun ñeàu caøng toát, coøn ñænh
ñöôøng ñaëc tính caøng saùt truïc tung thì ñoä phun caøng nhoû caøng toát.

i   i 
40 d   
 it   it 
Soá haït

30 dr 0,8
0,03 0,6
20
0,02 0,4
10 0,01 0,2
0
0 10 20 30 40 50 0 5 10 15 20 r, µm
Ñöôøng kính cuûa haït, µm Hình 8.45. Caùc ñöôøng ñaët tính
phun nhieân lieäu.
Hình 8.44. Caùc ñöôøng ñaët tính
phun nhieân lieäu. 1 – ñöôøng toång soá töông ñoái;
2 – ñöôøng taàn suaát töông ñoái.
Ngöôøi ta coøn xaây döïng ñaëc tính phun theo ñoà thò hình 8.45, truïc hoaønh theå hieän cho baùn kính
i
haït, truïc tung theå hieän cho tyû soá töông ñoái .
it

Trong ñoù: i – soá haït trong tia coù baùn kính 0 ñeán r töông öùng treân truïc hoaønh.
it – toång soá caùc haït trong tia.
i
d( )
i it
Ñöôøng = f (r ) laø ñöôøng toång soá töông ñoái. Laáy ñaïo haøm = f , (r ) seõ ñöôïc ñöôøng taàn
it dr
suaát töông ñoái. Ñieåm cöïc ñaïi cuûa f’(r) caøng saùt truïc tung thì chaát löôïng phun caøng nhoû, coøn hieäu giöõa
baùn kính haït lôùn nhaát vaø baùn kính haït nhoû nhaát trong tia caøng nhoû thì chaát löôïng phun caøng ñeàu.
Khi xaùc ñònh baùn kính trung bình cuûa caùc haït trong tia caàn ñaûm baûo ñieàu kieän sau: tyû soá giöõa
theå tích Vtb vaø dieän tích Ftb cuûa haït nhieân lieäu coù ñöôøng kính trung bình phaûi baèng tyû soá giöõa toång theå
tích VΣ vaø toång dieän tích FΣ cuûa taát caû caùc haït nhieân lieäu trong tia.

167
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Neáu n laø soá haït coù baùn kính töø r ñeán r + dr, seõ coù: n = it.f’(r)dr
Baùn kính trung bình cuûa caùc haït trong tia rtb, tính theo ñieàu kieän treân seõ laø:
Vtb V
rtb = 3 =3 ∑
Ftb F∑
r2 2 r
4 4
Trong ñoù: V∑ = ∑ πr 3 n = πi t ∫ f ' (r).r 3 dr
r1 3 3 r1

r2 r2

vaø F∑ = ∑ 4πr n = 4π.i t ∫ f ' (r).r 2 dr

2

r1 r1

Trong ñoù: r1, r2 – baùn kính cuûa haït nhoû nhaát vaø lôùn nhaát trong tia.
r2

∫ f ' (r ).r dr
3

Cuoái cuøng tìm ñöôïc : rtb =

r1
r2

∫ f ' (r).r
2
dr
r1

Caùc phaân tích trong bieåu thöùc treân ñöôïc xaùc ñònh theo tích phaân ñoà thò, döïa vaøo ñaëc tính phun
(hình 8.45). Chaát löôïng phun nhoû vaø ñeàu cuûa nhieân lieäu phuï thuoäc vaøo caùc yeáu toá sau : kính thöôùc loã
phun, toác ñoä truïc cam, ñoä nhôùt vaø löïc caêng maët ngoaøi cuûa nhieân lieäu. Taêng aùp suaát phun seõ laøm taêng
ñoä phun nhoû.
Giaûm ñöôøng kính loã phun seõ laøm taêng ñoä phun nhoû vaø ñeàu.
Taêng toác ñoä truïc cam bôm cao aùp seõ laøm taêng toác ñoä piston cuûa bôm, qua ñoù laøm taêng aùp suaát
phun vaø toác ñoä doøng chaûy qua loã phun, keát quaû seõ laøm taêng ñoä phun nhoû vaø phun ñeàu cuûa tia nhieân
lieäu. Sô ñoà caáu taïo moät tia nhieân lieäu theå hieän treân hình 8.46.
Sau khi ra khoûi loã phun, doøng nhieân lieäu ñöôïc xeù nhoû
vaø taïo thaønh tia. Vì gaëp caûn cuûa moâi tröôøng phun, neân caøng
xa loã phun toác ñoä caùc haït nhieân lieäu trong tia caøng thaáp daàn.
Chuyeån ñoäng cuûa caùc haït nhieân lieäu thöôøng taïo löïc
huùt ñoái vôùi lôùp khoâng khí bao quanh haït ñaëc bieät laø phaàn loõi
tia, vì taïi ñaây toác ñoä, kích thöôùc, maät ñoä haït ñeàu lôùn. Khoâng
khí cuoán theo tia nhieân lieäu, moät maët laøm giaûm toác ñoä töông
ñoái cuûa haït so vôùi khoâng khí nhôø ñoù giaûm löïc caûn cuûa khoâng
khí ñoái vôùi tia, maët khaùc coøn laøm cho khoâng khí trong tia bò
doàn ra maët ngoaøi.
Phaàn nhieân lieäu phun vaøo tröôùc thöôøng gaëp söùc caûn Hình 8.46. Sô ñoà caáu taïo cuûa
lôùn cuûa moâi tröôøng phun neân toác ñoä bò giaûm nhanh, soá nhieân tia nhieân lieäu.
lieäu phun sau ñi vaøo moâi tröôøng cuøng chieàu chuyeån ñoäng
1– phaàn loõi tia; 2 - phaàn voû tia;
cuûa tia ít gaëp caûn, neân seõ ñuoåi kòp vaø gaït soá nhieân lieäu phun
3 – maät ñoä haït;
tröôùc ra rìa ngoaøi ñeå trôû thaønh muõi tia. Nhö vaäy tia nhieân
lieäu ñöôïc chia thaønh hai phaàn vôùi ñaëc ñieåm khaùc nhau: 4 – phaân boá toác ñoä.

- Phaàn loõi 1 (hình 8.46) maät ñoä vaø kích thöôùc haït lôùn.

168
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Phaàn voû 2 maät ñoä vaø kích thöôùc haït raát nhoû.
Phaàn loõi gaëp söùc caûn cuûa moâi tröôøng ít, taäp trung caùc haït coù kích thöôùc lôùn vaø toác ñoä cao neân
ñoäng naêng khaù lôùn. Töø loõi ñi ra, kích thöôùc, maät ñoä vaø toác ñoä haït giaûm daàn. Nhöõng haït nhieân lieäu nhoû
nhaát thöôøng naèm ôû khu vöïc ngoaøi cuøng cuûa tia.
Caùc kích thöôùc hình hoïc cuûa tia nhieân lieäu goàm coù: haønh trình (ñoä xuyeân thaáu) goùc coân vaø
chieàu roäng cuûa tia nhieân lieäu, gaây aûnh höôûng lôùn tôùi chaát löôïng hình thaønh hoøa khí trong buoàng chaùy
cuûa ñoäng cô Diesel duøng buoàng chaùy thoáng nhaát.
Quy luaät hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa tia nhieân lieäu ñöôïc nghieân cöùu qua thöïc nghieäm baèng
caùch phun nhieân lieäu vaøo moät buoàng khí neùn, chöùa ñaày Nitô, thaønh buoàng laøm baèng vaät lieäu trong
suoát, duøng phöông phaùp chuïp aûnh cao taàn vôùi nguoàn saùng maïnh.
3) Caùc phöông phaùp hình thaønh hoãn hôïp trong buoàng chaùy ñoäng cô Diesel
Treân ñoäng cô Diesel, hoaø khí ñöôïc hình thaønh beân trong xylanh vôùi thôøi gian raát ngaén. Tính
theo goùc quay truïc khuyûu chæ baèng 1/10 ÷ 1/20 so vôùi tröôøng hôïp cuûa ñoäng cô xaêng, ngoaøi ra nhieân
lieäu Diesel khoù bay hôi hôn xaêng neân phaûi ñöôïc phun thaät tôi vaø hoaø troän thaät ñeàu trong khoâng gian
buoàng chaùy. Muoán laøm ñöôïc ñieàu naøy, nhieân lieäu phaûi ñöôïc saáy noùng, bay hôi nhanh vaø hoaø troän ñeàu
vôùi khoâng khí trong buoàng chaùy ñeå taïo ra hoaø khí coù chaát löôïng toát. Maët khaùc nhieät ñoä cuûa khoâng khí
trong buoàng chaùy taïi thôøi ñieåm phun nhieân lieäu phaûi ñuû lôùn ñeå hoaø khí coù theå töï boác chaùy.
Quaù trình hình thaønh hoaø khí vaø quaù trình boác chaùy nhieân lieäu cuûa ñoäng cô Diesel coù thôøi ñieåm
truøng nhau. Sau khi nhieân lieäu phun vaøo xylanh, trong buoàng chaùy dieãn ra moät loaït caùc thay ñoåi veà
hoaù lyù, sau ñoù phaàn nhieân lieäu phun vaøo tröôùc ñaõ taïo ra hoaø khí, töï boác chaùy tröôùc trong khi nhieân
lieäu vaãn ñöôïc phun tieáp vaøo xylanh ñoäng cô. Nhö vaäy, sau khi ñaõ chaùy moät phaàn hoaø khí vaãn tieáp tuïc
ñöôïc hình thaønh vaø thaønh phaàn cuûa hoaø khí thay ñoåi lieân tuïc trong suoát quaù trình.
Döïa vaøo vò trí bay hôi cuûa nhieân lieäu, hoãn hôïp ñöôïc hình thaønh theo ba phöông phaùp sau:
- Hình thaønh hoãn hôïp theo phöông phaùp theå tích: nhieân lieäu ñöôïc phun tôi vaøo khoâng gian
buoàng chaùy, ñöôïc saáy noùng, bay hôi vaø hoaø troän ñeàu vôùi khoâng khí taïi ñaây ñeå taïo thaønh
hoaø khí.
- Hình thaønh hoãn hôïp theo phöông phaùp maøng: nhieân lieäu ñöôïc phun vaø traùng thaønh maøng
treân beà maët thaønh buoàng chaùy, ñöôïc saáy noùng, bay hôi taïi ñaây ñeå hoaø troän vôùi khoâng khí
taïo thaønh hoãn hôïp.
- Hình thaønh hoãn hôïp theo phöông phaùp hoãn hôïp: theo yeâu caàu cuûa caùc cheá ñoä vaän haønh
khaùc nhau, moät phaàn nhieân lieäu ñöôïc hình thaønh hoaø khí theo kieåu maøng vaø moät phaàn coøn
laïi hình thaønh theo phöông phaùp maøng treân beà maët buoàng chaùy.
Döïa vaøo nhaân toá ñieàu khieån, hoãn hôïp ñöôïc hình thaønh theo ba phöông phaùp sau:
- Phun tröïc tieáp : hoaø khí ñöôïc hình thaønh chuû yeáu döïa vaøo söï phoái hôïp giöõa chaát löôïng phun
söông cuûa nhieân lieäu vôùi hình daïng buoàng chaùy keát hôïp vôùi taùc duïng phuï bôûi vaän ñoäng
xoaùy loác cuûa doøng khí naïp vaø doøng khí cheøn eùp cuoái quaù trình neùn.
- Kieåu xoaùy loác: hoaø khí hình thaønh chuû yeáu döïa vaøo söï phoái hôïp chuyeån ñoäng xoaùy loác cuûa
doøng moâi chaát ñi vaøo buoàng chaùy phuï vaø tia nhieân lieäu trong buoàng chaùy, ngoaøi ra coøn döïa
vaøo cöôøng ñoä cuûa doøng moâi chaát töø buoàng chaùy phuï phun ra sau khi boác chaùy keát hôïp vôùi
hình daïng buoàng chaùy.
- Kieåu döï bò: hoaø khí hình thaønh chuû yeáu döïa vaøo aùp suaát cao cuûa moâi chaát trong buoàng chaùy
169
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
döï bò, sau khi moät phaàn nhieân lieäu ñaõ ñöôïc chaùy tröôùc ôû ñaây taïo ra ñeå phun vaøo buoàng
chaùy chính, giuùp nhieân lieäu chöa chaùy vaø khoâng khí ñöôïc hoaø troän toát vaø chaùy nhanh trong
buoàng chaùy.
4) Keát caáu caùc daïng buoàng chaùy cuûa ñoäng cô Diesel
Buoàng chaùy thoáng nhaát
- Buoàng chaùy thoáng nhaát hoãn hôïp ñöôïc hình thaønh theo phöông phaùp theå tích. (hình 8.47)
Trong buoàng chaùy thoáng nhaát, caùc quaù
trình phun nhieân lieäu vaø taïo thaønh hoãn hôïp cuûa
nhieân lieäu vôùi khoâng khí ñaït ñöôïc do nhieân lieäu
Diesel phun vaøo buoàng chaùy vôùi aùp suaát lôùn
(1.000kG/cm2) qua caùc loã phun coù ñöôøng kính nhoû
(0,1 ÷ 0,25mm) ôû voøi phun. AÙp suaát phun lôùn qua
caùc loã phun nhoû naøy seõ baûo ñaûm ñöôïc nhieân lieäu
phun thaät tôi vaø chaùy hoaøn toaøn.
Ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy thoáng nhaát
(hình 8.47) coù chaát löôïng khôûi ñoäng vaø tính kinh
teá cao. Nhöõng öu ñieåm naøy coù ñöôïc chuû yeáu laø do
giaûm ñöôïc dieän tích truyeàn nhieät bao quanh
buoàng chaùy so vôùi nhöõng ñoäng cô khaùc, cuõng nhö
laø khoâng coù söï tieát löu cuûa khí theå qua ñöôøng loã
thoâng beù daãn ñeán giaûm aùp suaát vaø nhieät ñoä khi Hình 8.47. Buoàng chaùy khoâng phaân caùch
doøng khí theå chuyeån ñoäng töø buoàng chaùy chính cho hình thaønh hoãn hôïp theo theå tích .
sang buoàng chaùy phuï vaø ngöôïc laïi nhö xaûy ra
trong ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy phaân caùch.
Tuy nhieân noù coøn toàn taïi moät soá nhöôïc ñieåm: trong buoàng chaùy cuûa nhöõng ñoäng cô naøy söï
xoaùy loác cuûa khoâng khí nhoû hôn trong buoàng chaùy khaùc, do söï truyeàn nhieät cuûa töø khoâng khí neùn noùng
tôùi nhieân lieäu laïnh vöøa ñöôïc phun vaøo khoâng lôùn laém vaø chaùy treã bò keùo daøi. Keát quaû laø trong giai
ñoaïn chaùy thöù hai aùp suaát cuûa khí chaùy taêng nhanh vaø aùp suaát lôùn nhaát cuûa chu trình taêng, khoaûng 80
÷ 100kG/cm2. Ñieàu ñoù laøm taêng ñoä moøn caùc chi tieát cuûa cô caáu truïc khuyûu – thanh truyeàn.
- Chaùy trong buoàng chaùy thoáng nhaát vôùi söï
hình thaønh hoãn hôïp theo maøng.
Trong ñoäng cô Diesel vôùi buoàng chaùy thoáng
nhaát, tính kinh teá cuûa nhieân lieäu cao nhôø keát hôïp söï
laøm vieäc “khoâng cöùng” vaø aùp suaát lôùn nhaát cuûa chu
trình khoâng cao trong vieäc söû duïng hình thaønh hoãn
hôïp theo maøng, ñeå thöïc hieän ñöôïc ñieàu ñoù phaûi
phoái hôïp nhöõng daïng buoàng chaùy (hình 8.48) vôùi söï
phun nhieân lieäu ñaëc bieät. Hình 8.48. Buoàng chaùy khoâng phaân caùch
Trong quaù trình hình thaønh hoãn hôïp theo cho hình thaønh hoãn hôïp theo maøng .
maøng, phaàn nhieân lieäu cô baûn (khoaûng 95%), qua
voøi phun, höôùng tôùi thaønh buoàng chaùy, thöôøng ñöôïc boá trí trong piston vaø coù nhieät ñoä cao hôn thaønh
xylanh vaø phaàn treân cuûa buoàng chaùy. Phaàn coøn laïi cuûa nhieân lieäu phun vaøo (khoaûng 5%) ñöôïc hình
thaønh hoãn hôïp theo theå tích laø do söï taùch caùc gioït nhieân lieäu beù nhaát ra khoûi nhöõng tia nhieân lieäu phun
170
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
vaøo vaø rôi vaøo trong theå tích buoàng chaùy. Caùc haït nhieân lieäu naøy, ñoâi khi ñöôïc goïi laø “ñieåm noùng”,
lieân tuïc tieán haønh taát caû caùc giai ñoaïn chuaån bò hoaù lyù cho töï boác chaùy.
Phaàn nhieân lieäu cô baûn, ñöôïc phun leân thaønh buoàng chaùy ôû piston, löu ñoäng theo beà maët thaønh
buoàng chaùy thaønh maøng raát moûng coù ñoä daøy khoâng quaù 0,2mm. Maøng moûng nhieân lieäu tieáp giaùp vôùi
thaønh buoàng chaùy, döôùi taùc duïng cuûa doøng khoâng khí noùng ñöôïc boác hôi theo maøng, vaø hôi nhieân lieäu
naøy ñöôïc hoøa troän vôùi khoâng khí hình thaønh hoãn hôïp theo theå tích vaø töï boác chaùy. Tuy nhieân söï taêng
nhanh aùp suaát laø khoâng theå, bôûi vì quaù trình hoùa hôi xaûy ra chaäm laøm haïn cheá toác ñoä phaûn öùng hoaù
hoïc cuûa quaù trình chaùy.
Treân thöïc teá söï hình thaønh hoãn hôïp theo maøng coù hai quaù trình hình thaønh hoãn hôïp: hình thaønh
hoãn hôïp theo theå tích ñoái vôùi phaàn nhoû nhieân lieäu (5%) vaø hình thaønh hoãn hôïp theo maøng cho thaønh
phaàn chuû yeáu cuûa löôïng nhieân lieäu (95%). Toång hôïp hai quaù trình naøy, ñoâi khi coøn goïi laø hình thaønh
hoãn hôïp kieåu maøng – theå tích, baûo ñaûm aùp suaát lôùn nhaát cuûa chu trình khoâng khoâng quaù 60 ÷
70kG/cm2, ñoä taêng aùp khoâng lôùn (khoaûng 3 ÷ 4kG/cm2.ñoä).
Vieäc hình thaønh hoãn hôïp theo maøng giaûm nheï ñieàu kieän laøm vieäc cuûa heä thoáng nhieân lieäu boá
trí trong ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy thoáng nhaát, cho pheùp söû duïng aùp suaát phun nhoû, khoâng quaù
200kG/cm2.
Ngoaøi ra söû duïng hình thaønh hoãn hôïp theo maøng ôû moät möùc ñoä nhaát ñònh cho pheùp giaûi quyeát
vaán ñeà ña nhieân lieäu trong ñoäng cô Diesel. Ñieàu naøy giaûi thích raèng trong ñieàu kieän caùc loaïi nhieân
lieäu khaùc nhau, ñöôïc ñaëc tröng bôûi trò soá xeâtan khaùc nhau, thôøi gian cuûa giai ñoaïn chaùy treã bieán ñoåi,
nhöng ñieàu ñoù aûnh höôûng khoâng ñaùng keå tôùi quaù trình chaùy cuûa phaàn nhoû nhieân lieäu hoøa troän theo theå
tích, vaø aûnh höôûng raát nhoû tôùi toác ñoä taêng aùp suaát trong thôøi gian cuûa giai ñoaïn chaùy coøn laïi.
Buoàng chaùy ngaên caùch
Treân thöïc teá, ñoäng cô Diesel söû duïng khaù nhieàu caùc buoàng chaùy kieåu phaân caùch, goàm hai
khoâng gian thoâng nhau bôûi nhöõng loã thoâng. Nguyeân taéc cuûa caùc quaù trình coâng taùc trong caùc buoàng
chaùy ngaên caùch cuõng khaùc nhau. Trong quaù trình neùn aùp suaát cuûa khí neùn trong theå tích treân piston
taêng leân nhanh hôn chuùt ít so vôùi trong buoàng chaùy phuï, bôûi vaäy khoâng khí vaø khí soùt seõ chuyeån ñoäng
töø theå tích treân piston qua moät loã thoâng coù ñöôøng kính lôùn hoaëc vaøi ñöôøng loã thoâng coù ñöôøng kính beù
tôùi buoàng chaùy phuï, nôi coù nhieân lieäu phun vôùi toác ñoä lôùn. Tieáp theo laø söï chuaån bò caùc quaù trình hoùa
lyù vaø töï boác chaùy.
Trong ñoù aùp suaát vaø nhieät ñoä khí theå taêng leân, ñeàu ñöôïc tieán haønh trong buoàng chaùy phuï, roài
khí theå laïi baét ñaàu chuyeån ñoäng theo höôùng ngöôïc laïi ñeán dung tích treân ñænh piston; theâm vaøo ñoù
nhieân lieäu chöa chaùy laïi tieáp tuïc hoøa troän vôùi khoâng khí noùng vaø saûn phaåm chaùy. Söï hoøa troän boå sung
cuûa nhieân lieäu vôùi khoâng khí khi chuyeån ñoäng töø buoàng chaùy phuï tôùi theå tích treân piston seõ laøm cho
quaù trình hình thaønh hoãn hôïp toát hôn.
Trong ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy ngaên caùch, aùp suaát trong theå tích treân piston trong quaù
trình chaùy taêng ñeàu ñaën hôn, aùp suaát lôùn nhaát cuûa chu trình haï xuoáng. Tuy nhieân khi phaân chia buoàng
chaùy thaønh hai phaàn thì beà maët truyeàn nhieät ñöôïc laøm maùt taêng leân, ñieàu ñoù aûnh höôûng xaáu tôùi tính
kinh teá cuûa ñoäng cô vaø vieäc khôûi ñoäng ñoäng cô ôû nhieät ñoä thaáp.
Buoàng ñoát ngaên caùch coù hai daïng: kieåu xoaùy loác vaø kieåu chaùy döï bò (buoàng chaùy tröôùc).
- Buoàng chaùy xoaùy loác

171
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Buoàng chaùy xoaùy loác trong ñoäng cô Diesel loaïi naøy goàm hai phaàn theå tích khoâng baèng nhau
(hình 8.70), phaàn buoàng chaùy ôû treân piston coù theå
tích khoaûng chöøng 50%; coøn buoàng chaùy xoaùy loác,
thöôøng laø khoâng gian hình caàu, chieám phaàn theå tích
coøn laïi cuûa dung tích toaøn boä buoàng chaùy, coù nghóa laø
cuõng khoaûng 50%. Hai dung tích naøy thoâng vôùi nhau
baèng ñöôøng loã thoâng coù ñöôøng kính vaøi milimeùt,
ñöôïc boá trí tieáp tuyeán vôùi buoàng chaùy xoaùy loác.
Trong quaù trình neùn, khoâng khí töø theå tích
treân piston ñeán buoàng chaùy xoaùy loác seõ taïo thaønh
chuyeån ñoäng xoaùy loác maïnh cuûa khoâng khí, noù taêng
leân cuøng vôùi söï taêng toác ñoä piston vaø söï giaûm kích
thöôùc cuûa ñöôøng loã thoâng tieáp tuyeán.
Nhieân lieäu qua voøi phun, taïo xoaùy loác maïnh
trong buoàng chaùy xoaùy loác laøm cho nhieân lieäu coù theå
hoaø troän ñeàu ñaën vôùi khoâng khí coù cöôøng ñoä xoaùy
Hình 8.49. Caùc buoàng chaùy xoaùy loác .
loác cao trong buoàng chaùy. Caùc quaù trình hoaù– lyù xaûy
ra, nhieân lieäu töï boác chaùy laøm aùp suaát vaø nhieät ñoä khí theå trong buoàng chaùy xoaùy loác ñeàu taêng vaø baét
ñaàu coù söï chuyeån ñoäng ngöôïc laïi cuûa khí theå töø buoàng chaùy xoaùy loác sang phaàn theå tích treân piston,
maø trong ñoù cuõng xuaát hieän chuyeån ñoäng xoaùy loác maïnh.
Ñöôøng loã thoâng coù hieän töôïng tieát löu khoâng lôùn, do ñoù aùp suaát trong khoâng gian treân ñænh
piston cuõng bò giaûm moät ít, theâm vaøo ñoù ñoä taêng aùp suaát nhaän ñöôïc giuùp ñoäng cô Diesel laøm vieäc oån
ñònh vaø eâm dòu.
Do söï hoøa troän nhieân lieäu vôùi khoâng khí khaù toát neân quaù trình hình thaønh hoãn hôïp xaûy ra hoaøn
toaøn trong ñieàu kieän aùp suaát phun khoâng lôùn laém, khoâng quaù 100 ÷ 150kG/cm2. Tính kinh teá cuûa ñoäng
cô Diesel coù buoàng chaùy xoaùy loác keùm hôn ñoäng cô coù buoàng chaùy khoâng phaân caùch., do toån thaát
nhieät taêng ñoâi chuùt (khoaûng 5 ÷ 10%),
- Buoàng chaùy tröôùc (buoàng chaùy döï bò)
Trong ñoäng cô Diesel, vôùi söï hình thaønh
hoãn hôïp trong buoàng chaùy tröôùc, thì buoàng chaùy
cuõng ñöôïc chia thaønh hai phaàn coù theå tích khoâng
baèng nhau (hình 8.50).
Phaàn buoàng chaùy treân piston chieám
khoaûng 70% theå tích, coøn buoàng chaùy tröôùc, coù
nhöõng hình daïng khaùc nhau, coù theå tích chieám
khoaûng 30%.
Trong quaù trình neùn eùp khoâng khí chuyeån
ñoäng töø khoâng gian treân piston ñeán buoàng chaùy
tröôùc, trong ñoù tieát löu aùp suaát giaûm ñi chuùc ít
(khoaûng 3 ÷ 5%). ÔÛ cuoái kyø neùn, nhieân lieäu ñöôïc
phun qua voøi phun vaøo buoàng chaùy tröôùc, quaù Hình 8.50. Caùc daïng buoàng chaùy chaùy tröôùc.
trình hoùa – lyù cuûa nhieân lieäu xaûy ra, roài töï chaùy.
Tính kinh teá cuûa ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy chaùy tröôùc keùm hôn chuùc ít so vôùi ñoäng cô
172
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Diesel coù buoàng chaùy khoâng phaân caùch. Ñieàu naøy coù ñöôïc laø do dieän tích beà maët bao quanh buoàng
chaùy ñöôïc laøm maùt lôùn vaø coù hieän töôïng tieát löu qua ñöôøng loã thoâng. Tính kinh teá coù theå ñöôïc ñaëc
tröng bôûi söï taêng suaát tieâu hao nhieân lieäu treân 1ml.h, khoaûng 10 ÷ 15%.
Vieäc hoaø troän nhieân lieäu vôùi khoâng khí toát hôn trong ñieàu kieän hình thaønh hoãn hôïp vôùi buoàng
chaùy tröôùc cho pheùp haï thaáp aùp suaát phun ñeán 80 ÷ 100kG/cm2.
Moãi loaïi buoàng chaùy ñeàu coù öu, nhöôïc ñieåm rieâng vaø thích hôïp vôùi caùc ñieàu kieän söû duïng nhaát
ñònh. Vì vaäy caàn phaûi löïa choïn thích hôïp theo ñieàu kieän söû duïng thöïc teá. Caùc loaïi ñoäng cô Diesel treân
xe taûi naêng thöôøng duøng buoàng chaùy phun tröïc tieáp, caùc loaïi xe khaùch laãn xe taûi duøng caû buoàng ñoát
ngaên caùch vaø buoàng ñoát phun tröïc tieáp, coøn caùc loaïi xe taûi nheï chuû yeáu duøng buoàng ñoát ngaên caùch vì
ít gaây oâ nhieãm. Tính naêng caùc loaïi buoàng chaùy ñöôïc theå hieän ôû baûng beân döôùi.
Tính naêng caùc loaïi buoàng chaùy
Loaïi buoàng
Buoàng chaùy Buoàng chaùy Buoàng chaùy
chaùy
thoáng nhaát döï bò xoaùy loác
Caùc tính naêng
Pe max (MPa) 0,75 0,75 ÷ 0,8 0,8 ÷ 0,85
ge (g/kW.h) Khoaûng 120 Khoaûng 146 Khoaûng 140
nmax (voøng/phuùt) 3.000 4.000 45.000
Pz max (MPa) 6÷8 5÷6 5÷7
o
Tthaûi ( C) 650 (thaáp) 750 (cao) 750 (cao)
AÙp suaát naâng kim (MPa) 18 ÷ 25 6,5 ÷ 15 10 ÷ 14
Goùc phun sôùm (tröôùc ÑCT) 35 40 ÷ 50 25 ÷ 30
Heä soá dö löôïng khoâng khí (α) 1,25 ÷ 1,4 1,1 1,1
Tyû soá neùn 14 ÷ 17 (thaáp) 18 ÷ 22 (cao) 17 ÷ 20 (cao)
Toån thaát nhieät cho nöôùc Nhoû nhaát Lôùn Vöøa
Nhieàu NOx, ñoäng cô
Ñaëc tính oâ nhieãm Ít NOx Ít NOx
nhoû nhieàu HC
Ñaëc tính khôûi ñoäng laïnh Toát Keùm nhaát Keùm
Toån thaát cô giôùi Ít nhaát Lôùn Vöøa
Tieáng oàn khi chaùy Lôùn Nhoû vöøa

5) Giôùi thieäu caùc thoâng soá aûnh höôûng ñeán quaù trình chaùy ñoäng cô Diesel.
Coù nhieàu nhaân toá aûnh höôûng ñeán quaù trình chaùy cuûa ñoäng cô Diesel, chuû yeáu laø: tính chaát
nhieân lieäu, tyû soá neùn, quy luaät phun nhieân lieäu,...
AÛnh höôûng cuûa tính chaát nhieân lieäu
Khi giöõ nguyeân caùc ñieàu kieän laøm vieäc cuûa ñoäng cô, neáu taêng chæ soá xeâtan cuûa nhieân lieäu thì
seõ ruùt ngaén thôøi kyø chaùy treã, laøm cho toác ñoä taêng aùp suaát trong thôøi kyø chaùy nhanh khoâng lôùn.
Neáu duøng nhieân lieäu coù chæ soá xeâtan nhoû thì thôøi kyø chaùy treã seõ keùo daøi laøm cho thôøi kyø chaùy
nhanh coù toác ñoä taêng aùp suaát lôùn. Ñoäng cô Diesel cao toác thöôøng duøng chæ soá xeâtan trong khoaûng töø
40 ÷ 45.

173
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
AÛnh höôûng cuûa tyû soá neùn
Do ñaëc ñieåm hình thaønh hoãn hôïp vaø ñieàu kieän ñoát chaùy hoãn hôïp, neân ñoäng cô Diesel phaûi coù
tyû soá neùn ε ñuû lôùn. Hoãn hôïp nhieân lieäu phaûi ñöôïc phaùt hoaû trong moïi ñieàu kieän söû duïng, muoán vaäy
nhieät ñoä moâi chaát cuoái quaù trình neùn phaûi vöôït qua nhieät ñoä töï chaùy cuûa nhieân lieäu luùc ñoù ( ≈ 300oC).
Khi taêng tyû soá neùn, veà cô baûn raát coù lôïi cho vieäc caûi thieän coâng suaát vaø tính naêng khôûi ñoäng
laïnh cuûa ñoäng cô. Tuy nhieân, neáu duøng tyû soá neùn quaù lôùn seõ laøm aùp suaát cöïc ñaïi cuûa chu trình taêng
quaù nhieàu, daãn ñeán taêng phuï taûi cuûa caùc cô caáu truïc khuyûu, thanh truyeàn vaø laøm aûnh höôûng ñeán tuoåi
thoï ñoäng cô.
Do vaäy vieäc choïn tyû soá neùn cho ñoäng cô Diesel phaûi döïa vaøo caáu taïo ñoäng cô, yeâu caàu veà khôûi
ñoäng laïnh vaø ñieàu kieän söû duïng cuï theå.
- Ñoái vôùi ñoäng cô coù ñöôøng kính xylanh nhoû, tyû soá Flm /Vc lôùn, deã taûn nhieät, caàn choïn tyû soá
neùn cao. Khi ñoù phuï taûi treân cô caáu piston, thanh truyeàn khoâng lôùn vì dieän tích oiston nhoû.
- Ñoäng cô vôùi buoàng chaùy döï bò vaø buoàng chaùy xoaùy loác do dieän tích taûn nhieät lôùn, cuõng caàn
choïn tyû soá neùn cao.
- Ñoái vôùi ñoäng cô Diesel cao toác, do yeâu caàu veà hình thaønh hoaø khí vaø khôûi ñoäng laïnh neân tyû
soá neùn cuõng phaûi cao ñeå nhieät ñoä vaø aùp suaát cuoái quaù trình neùn ñuû lôùn.
AÛnh höôûng cuûa goùc phun sôùm
Goùc phun sôùm ñöôïc tính töø thôøi ñieåm baét ñaàu phun nhieân lieäu cho ñeán khi piston leân tôùi ÑCT.
Goùc phu sôùm θ aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán thôøi kyø chaùy treã, toác ñoä taêng aùp suaát ∆P/∆ϕ vaø aùp suaát lôùn
nhaát Pmax.
- Khi taêng goùc phun sôùmθ, do nhieân lieäu ñöôïc phun vaøo khoái khoâng khí coù nhieät ñoä vaø aùp
suaá khoâng lôùn, ñieàu kieän hoaù lyù chuaån bò keùm neân ñaõ keùo daøi thôøi kyø chaùy treã laøm cho toác
ñoä taêng aùp suaát ∆P/∆ϕ vaø aùp suaát cöïc ñaïi Pmax taêng cao.
- Neáu phun nhieân lieäu quaù muoän thì quaù trình chaùy keùo daøi sang kyø giaõn nôû laøm giaûm toác ñoä
taêng aùp suaát ∆P/∆ϕ vaø Pz, taêng nhieät ñoä khí xaû, taêng toån thaát nhieät cho nöôùc laøm maùt vaø
giaûm hieäu suaát ñoäng cô.
Goùc phun sôùm toát nhaát phuï thuoäc vaøo loaïi buoàng chaùy cuûa ñoäng cô. Caùc loaïi buoàng chaùy phun
tröïc tieáp θ = 25 ÷ 35o goùc quay truïc khuyûu, buoàng chaùy ngaên caùch θ = 15 ÷ 30o goùc quay truïc khuyûu .
AÛnh höôûng cuûa chaát löôïng phun söông
Trong ñoäng cô Diesel, chaát löôïng chaùy hoaøn toaøn vaø kòp thôøi cuûa nhieân lieäu phuï thuoäc nhieàu
vaøo chaát löôïng phun tôi nhieân lieäu. Neáu chaát löôïng phun söông toát seõ laøm taêng toác ñoä hình thaønh hoaø
khí, ruùt ngaén quaù trình chaùy laøm cho nhieân lieäu chaùy hoaøn toaøn vaø kòp thôøi, giuùp taêng coâng suaát vaø
hieäu suaát cuûa ñoäng cô.
AÛnh höôûng cuûa ñieàu kieän naïp vaø thaûi
AÙp suaát vaø nhieät ñoä khoâng khí ñi vaøo xylanh ñoäng cô quyeát ñònh traïng thaùi moâi chaát trong
xylanh vaøo quaù trình neùn. Neáu taêng aùp suaát vaø nhieät ñoä moâi chaát vaøo xylanh seõ laøm taêng aùp suaát vaø
nhieät ñoä cuoái quaù trình neùn, nhôø ñoù caûi thieän moâi tröôøng hình thaønh hoaø khí, laøm giaûm thôøi gian chaùy
treã vaø ruùt ngaén thôøi gian cuûa quaù trình chaùy.
Neáu aùp suaát treân ñöôøng oáng thaûi lôùn seõ laøm taêng löôïng khí soùt, vì vaäy seõ laøm giaûm heä soá naïp
vaø aûnh höôûng ñeán coâng suaát ñoäng cô.

174
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
AÛnh höôûng cuûa toác ñoä vaø phuï taûi ñoäng cô
Khi taêng toác ñoä n, cöôøng ñoä chuyeån ñoäng cuûa doøng khí ñöôïc gia taêng ñoàng thôøi coøn taêng aùp
suaát phun vaø caûi thieän toát cho quaù trình hình thaønh hoaø khí.
Tuy nhieân, khi taêng toác ñoä caàn phaûi taêng goùc phun sôùm θ, ñeå ñaûm baûo cho hoaø khí ñöôïc chaùy
ñuùng luùc ôû khu vöïc gaàn ÑCT.
Taêng taûi seõ laøm taêng nhieät ñoä ñoäng cô, caûi thieän ñieàu kieän chuaån bò chaùy, vì vaäy laøm ruùt ngaén
thôøi gian chaùy treã. Nhöng do taêng löôïng nhieân lieäu cung caáp cho chu trình vaø taêng thôøi gian phun neân
toaøn boä thôøi gian cuûa quaù trình chaùy thöôøng keùo daøi.
IV.4. Quaù trình giaõn nôû
IV.4.1.Dieãn bieán quaù trình giaõn nôû
P
Quaù trình giaõn nôû thöïc teá cuûa ñoäng cô khoâng phaûi laø quaù n’2 P
trình ñoaïn nhieät nhö chu trình lyù töôûng, maø ngöôïc laïi trao ñoåi k2
nhieät giöõa moâi chaát vaø moâi tröôøng dieãn ra lieân tuïc trong suoát quaù
trình giaõn nôû. Caùc hieän töôïng caáp nhieät theâm cho moâi chaát cuõng
nhö hieän töôïng gaây maát nhieät cuûa moâi chaát dieãn bieán raát phöùc taïp,
goàm coù: hieän töôïng taûn nhieät cuûa moâi chaát cho thaønh xylanh trong n’2
ñieàu kieän nhieät ñoä, aùp suaát vaø dieän tích taûn nhieät thay ñoåi lieân tuïc; V
roø khí töø xylanh ra ngoaøi qua caùc khe hôû giöõa piston, xylanh,... ÑCT Vh ÑCD
Neáu goïi quaù trình giaõn nôû laø moät quaù trình ña bieán vôùi chæ
soá ña bieán n 2/ thay ñoåi lieân tuïc töø ñaàu tôùi cuoái quaù trình thì dieãn Hình 8.51. Ñoà thò coâng P – V
cuûa quaù trình giaõn nôû.
bieán cuûa giaù trò n 2/ nhö sau:
Ñaàu quaù trình giaõn nôû, coøn nhieàu nhieân lieäu chaùy rôùt, luùc ñaàu do nhieät ñoä quaù lôùn saûn vaät chaùy
bò phaân giaûi gaây maát nhieät, nhöng sau ñoù nhieät ñoä haï daàn laïi taùi hôïp trôû laïi, hieän töôïng taùi hôïp trôû laïi
cuõng laøm cho moâi chaát nhaän nhieät, trong khi ñoù phaàn maát nhieät do roø khí vaø do taûn nhieät cho thaønh
xylanh nhoû khoâng ñaùng keå. Nhö vaäy giai ñoaïn ñaàu quaù trình ñöôïc dieãn ra trong ñieàu kieän moâi chaát
coâng taùc vöøa giaõn nôû vöøa ñöôïc caáp nhieät laøm cho n /2 < k2 (trong ñoù: k2 – chæ soá ñoaïn nhieät cuûa saûn
vaät chaùy) (hình 8.51).
Piston ñi xuoáng, caøng caùch xa ÑCT caùc hieän töôïng chaùy rôùt vaø taùi hôïp caùc phaàn phaân giaûi cuûa
saûn vaät chaùy caøng giaûm, trong khi phaàn nhieät taûn cho nöôùc laøm maùt laïi taêng daàn. Trong giai ñoaïn naøy,
phaàn nhieät caáp cho moâi chaát caøng ngaøy caøng giaûm nhanh vaø laøm taêng ñoä doác cuûa ñöôøng giaõn nôû töùc
laø laøm taêng chæ soá giaõn nôû ña bieán n 2/ . Taïi moät vò trí naøo ñoù cuûa piston soá nhieät löôïng do chaùy rôùt taïo
ra vöøa caân baèng vôùi phaàn nhieät löôïng toûa ra beân ngoaøi (do roø khí vaø taûn nhieät cho nöôùc laøm maùt), coù
theå coi vò trí ñoù chæ soá giaõn nôû n 2/ = k2 vaø quaù trình giaõn nôû töùc thôøi cuûa vò trí aáy laø giaõn nôû ñoaïn nhieät.
Sau vò trí vöøa xeùt, piston ñi xuoáng caøng gaàn ÑCD, phaàn maát nhieät cuûa moâi chaát caøng trôû neân
nhieàu hôn nhaát laø keå töø khi keát thuùc chaùy rôùt trôû ñi. Vì vaäy thôøi kyø naøy moâi chaát vöøa giaõn nôû vöøa maát
nhieät laøm cho ñöôøng giaõn nôû thöïc teá doác hôn ñöôøng ñoaïn nhieät vaø n 2/ > k2.

Nhö vaäy quaù trình giaõn nôû thöïc teá laø quaù trình ña bieán vôùi chæ soá töùc thôøi cuûa chæ soá ña bieán n 2/
lieân tuïc taêng suoát töø ñaàu tôùi cuoái quaù trình. Ñaàu quaù trình moâi chaát nhaän nhieät nhieàu hôn neân n 2/ < k2,
tôùi moät ñieåm trung gian khi nhieät löôïng caáp cho moâi chaát, caân baèng vôùi nhieân lieäu bò taûn maát thì n /2 =
k2, sau ñoù phaàn nhieät bò taûn maát nhieàu hôn neân n 2/ > k2.

175
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñeå xaùc ñònh löôïng coâng taïo ra trong quaù trình vaø xaùc ñònh caùc thoâng soá cuoái quaù trình giaõn nôû
nhöng traùnh ñöôïc nhöõng khoù khaên phöùc taïp khoâng caàn thieát maø vaãn ñaûm baûo ñöôïc ñoä chính xaùc mong
muoán , ngöôøi ta duøng chæ soá giaõn nôû ña bieán trung bình n2 thay caùc giaù trò töùc thôøi cuûa n /2 . Nhö vaäy quaù
trình giaõn nôû trong tính toaùn laø moät quaù trình giaõn nôû ña bieán vôùi chæ soá giaõn nôû ña bieán trung bình n2.
Thoâng thöôøng n2 naèm trong phaïm vi töø 1,15 ÷ 1,25.
IV.4.2. Caùc thoâng soá cuûa quaù trình giaõn nôû
Chæ soá giaõn nôû ña bieán trung bình n2 coù theå xaùc ñònh gaàn ñuùng qua phöông trình caân baèng nhieät
cuûa quaù trình giaõn nôû, hoaëc qua caùc soá lieäu thöïc nghieäm theo ñaëc ñieåm caáu taïo cuûa ñoäng cô.
Caùc thoâng soá ñaàu quaù trình giaõn nôû laø: Pz, Tz, Vz vaø mz, caùc thoâng soá cuoái quaù trình giaõn nôû laø:
Pb, Tb, Vb vaø mb. Muoán xaùc ñònh moái quan heä giöõa chuùng, ngöôøi ta duøng phöông trình traïng thaùi cuûa
moâi chaát taïi ñieåm z vaø b, vôùi giaû thieát supap thaûi ñöôïc môû taïi ÑCD (Vb = Va). Quaù trình giaõn nôû töø z
ñeán b ta coù:
Pz Vzn 2 = Pb Vbn 2 (8.69)

Caùc phöông trình traïng thaùi taïi z vaø taïi b:

Pz Vz = 8314m z .Tz 
 (8.70)
Pb Vb = 8314m b .Tb 

Soá löôïng moâi chaát taïi z: m z = β z g ct M 1 (1 + γ r )

Soá löôïng moâi chaát taïi b: m b = β b g ct M 1 (1 + γ r )

Trong ñoù: β z – heä soá thay ñoåi phaân töû (theå tích) taïi z ;
β b – heä soá thay ñoåi phaân töû taïi b.

βo − 1 βo − 1
Ta bieát: β z = 1 + xz vaø β b = 1 + xb
1+ γr 1+ γr

Trong ñoù: xz – laø heä soá nhaû nhieät taïi z, ñaàu quaù trình giaõn nôû.
xb – laø heä soá nhaû nhieät taïi b, cuoái quaù trình giaõn nôû.
Do sai leäch giöõa xb vaø xb khoâng lôùn neân khi tính coù theå giaû thieát xz ≈ xb, vì vaäy β z = β b, neân
mz = mb. Chia hai veá cuûa (8.70) cho nhau, ta seõ ñöôïc:
Pz Vz Tz
= (8.71)
Pb Vb Tb
Vb Va V V ε
Goïi δ= = – heä soá giaõn nôû khi chaùy, ta coù: δ = a . c =
Vz Vz Vz Vc ρ

Vôùi ñoäng cô Diesel, ta tìm ñöôïc:

Pz T
Pb = ; Tb = n 2z−1 (8.72)
δ n2
δ
Ñoäng cô xaêng: ρ = 1 neân δ = ε . Thay ε vaøo (8.71), ta ñöôïc:
Pz T
Pb = ; Tb = n 2z−1 (8.73)
ε n2
ε

176
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.4.3. Coâng vaø trao ñoåi nhieät trong quaù trình giaõn nôû
Coâng cuûa quaù trình neùn Lzb ñöôïc xaùc ñònh baèng
caùch laáy tích phaân töø ñaàu ñeán cuoái quaù trình giaõn nôû, P,
theo bieåu thöùc sau (hình 8.52): MN/m2 z
Vb

L zb = ∫ PdV (8.74)
Vz

Trong quaù trình giaõn nôû ña bieán ta coù: Lac b

PV n2
= Pz v nz 2 = Pb v nb 2 , töø ñoù tìm ñöôïc :
Vc Vh V, m3
P Vn2 P Vn2
P = z nz2 = b n 2b
V V Hình 8.52. Coâng cuûa quaù trình neùn.
Thay giaù trò P vaøo bieåu thöùc tính Lzb, seõ ñöôïc:
Vb
dV 1
L zb = Pz Vzn 2 ∫V
Va
n2
=
n2 −1
(Pz Vz − Pb Vb ) (8.75)

Ñaët PzVz ra ngoaøi, ta ñöôïc:

P V  V 
n 2 −1

L zb = z z 1 −  z   (8.76)
n 2 − 1   Vb  

Thay PzVz vaø PbVb baèng bieåu thöùc cuûa phöông trình traïng thaùi vaø bieát ma = mc, ta ñöôïc:
8314m a
L zb = (m z Tz − m b Tb ) (8.77)
n 2 −1

Nhaân vaø chia hai veá cuûa (8.77) cho mc, ta ñöôïc:
8314m c m z Tz m b Tb
L zb = ( − )
n 2 −1 mc mc
mz m
Vôùi β z = , β b = b neân ta ñöôïc:
mc mc
8314
L zb = .g ct .M1 (1 + γ r )(β z .Tz − β b .Tb ) (8.78)
n 2 −1

AÙp duïng ñònh luaät 1 nhieät ñoäng vaøo quaù trình giaõn nôû, ta seõ coù:
∆Qzb = ∆Uzb + Lzb (8.79)
Trong ñoù: ∆Qzb (j/chu trình) – nhieät löôïng caáp cho moâi chaát töø z ñeán b.
∆Uzb (j/chu trình) – bieán thieân noäi naêng cuûa moâi chaát töø z ñeán b.
∆U zb = U b − U z = m b .(mC 'v ) b .Tb − m z .(mC 'v ) z .Tz

Thay caùc giaù trò thu ñöôïc veà ∆Qzb, ∆Uzb vaø Lzb vaøo treân vaøo bieåu thöùc (8.79), vôùi löu yù sau:
mb = β b.mc = βb.M1(1 + γr).gct
mb = β b.mc = βb.M1(1 + γr).gct

177
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ta ñöôïc phöông trình caân baèng nhieät coù daïng:
8314
(ξ b − ξ z ).Q T = M1 (1 + γ r ).β.(mC 'v ) b .Tb − M1 (1 + γ r ).β z (mC 'v ) z .Tz + .M 1 (1 + γ r )(β z Tz − βTb )
n 2 −1

Ñaây laø phöông trình phaûn aùnh trao ñoåi nhieät giöõa moâi chaát coâng taùc vôùi moâi tröôøng trong soát
thôøi kyø giaõn nôû.
Trong phöông trình treân: Neáu α > 1 thì QT = Qt
Neáu α < 1 thì QT = Qt – ∆Qt
Trong ñoù ∆Qt = 120.106(1 - α).Mo, J/kg nhieân lieäu.
IV.4.4. Phaân tích caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán quaù trình giaõn nôû
Trong quaù trình giaõn nôû, baát kyø yeáu toá naøo laøm taêng chaùy rôùt hay moâi chaát coâng taùc nhaän nhieät
seõ laøm giaûm n2. Tröôøng hôïp laøm taêng maát nhieät (taûn nhieät) cuûa moâi chaát seõ laøm cho n2 taêng. Nhöõng
yeáu toá gaây aûnh höôûng lôùn lôùn tôùi chæ soá giaõn nôû ña bieán trung bình goàm: toác ñoä, phuï taûi, traïng thaùi
nhieät cuûa ñoäng cô,...
1) Toác ñoä ñoäng cô
Neáu taêng toác ñoä ñoäng cô seõ laøm giaûm soá n2
nhieät löôïng töø moâi chaát taûn cho beân ngoaøi qua 1,30
truyeàn nhieät vaø roø khí vì thôøi gian tieáp xuùc giöõa moâi 1,25
chaát vaø thaønh xylanh ngaén ñi. Ñoái vôùi ñoäng cô 1,20
Diesel, khi taêng toác ñoä ñoäng cô seõ laøm taêng thôøi kyø 1,15
chaùy rôùt khieán cho moâi chaát nhaän nhieät nhieàu hôn,
1.200 1.400 1.600 1.800 n, vg/ph
keát quaû laøm cho n2 giaûm vaø ñieàu naøy cuõng coù keát
quaû ngöôïc laïi. Hình 8.53. Thay ñoåi cuûa n2 theo toác ñoä
treân ñoäng cô Diesel
2) Phuï taûi cuûa ñoäng cô
Khi taêng taûi, do nhieät ñoä vaø aùp suaát
Pb ,
moâi chaát trong quaù trình giaõn nôû ñeàu taêng do
MN/m2
ñoù laøm taêng cheânh leäch aùp suaát vaø nhieät ñoä 0,4
giöõa moâi chaát vôùi moâi tröôøng xung quanh. Pb
0,3 n2
Ñieàu naøy coù nghóa moâi chaát ñöôïc nhaän nhieät
nhieàu hôn do ñoù laøm giaûm n2. 0,2 1,3
n2
Maëc khaùc, ñoái vôùi ñoäng cô Diesel khi 1,2
taêng taûi laø taêng löôïng nhieân lieäu caáp cho chu
trình, qua ñoù laøm giaûm heä soá dö löôïng khoâng 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 Pe, MN/m2
khí α vaø laøm taêng chaùy rôùt treân ñöôøng giaõn
Hình 8.54. Söï thay ñoåi cuûa n 2 vaø Pb theo phuï taûi
nôû. Vì vaäy laøm taêng phaàn nhieät caáp cho ñoäng
treân ñoäng cô Diesel.
cô trong quaù trình giaõn nôû, daãn ñeán giaûm n2.
3) Kích thöôùc cuûa xylanh ñoäng cô
S
Neáu Vh = const, caøng giaûm tyû soá , laøm giaûm möùc ñoä taûn nhieät cho moâi chaát vaø thaønh xylanh,
D
S
qua ñoù laøm giaûm n2. Neáu giöõ = const maø giaûm Vh seõ khieán cho moâi chaát taûn nhieät nhieàu hôn vaø
D
ñieàu naøy laøm taêng n2.
178
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
4) Caáu taïo buoàng chaùy vaø dieãn bieán quaù trình chaùy vaø
Neáu buoàng chaùy coù dieän tích laøm maùt caøng nhoû thì moâi chaát caøng khoù taûn taûn nhieät vaø laøm
giaûm n2.
Khi toác ñoä chaùy cuûa hoaø khí taêng trong thôøi kyø chaùy nhanh vaø chaùy chính seõ giaûm hoaø khí boác
chaùy trong thôøi kyø chaùy rôùt, laøm cho n2 taêng.
5) Traïng thaùi nhieät cuûa ñoäng cô
Khi taêng traïng thaùi nhieät, töùc laø taêng nhieät ñoä beà maët caùc chi tieát trong thaønh xylanh trong thôøi
kyø giaõn nôû, maët khaùc coøn laøm taêng chaùy rôùt treân ñöôøng giaõn nôû.
Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng, hieän töôïng chaùy rôùt raát ít xaûy ra neân khi taêng traïng thaùi nhieät cho ñoäng
cô seõ laøm giaûm n2.
Ñoái vôùi ñoäng cô Diesel, hieän töôïng chaùy rôùt raát phoå bieán neân khi taêng traïng thaùi nhieät seõ laøm
giaûm chaùy rôùt nhieàu cho ñoäng cô vaø laøm cho n2 taêng leân chuùt ít.
Giaù trò caùc thoân g soá cuûa quaù trình giaõn nôû thöôøng naèm trong phaïm vi giôùi haïn sau:
Loaïi ñoäng cô n2 Pb (MPa) Tb (oK)
- Ñoäng cô xaêng 1,23 ÷ 1,27 0,35 ÷ 0,50 1.500 ÷ 1.700
- Ñoäng Diesel oâ toâ maùy keùo 1,14 ÷ 1,23 0,20 ÷ 0,40 1.000 ÷ 1.400
- Ñoäng Diesel taøu thuûy cao toác 1,15 ÷ 1,25 0,35 ÷ 0,60 1.000 ÷ 1.200
- Ñoäng toác ñoä thaáp vaø vöøa 1,20 ÷ 1,30 0,25 ÷ 0,35 900 ÷ 1.000
IV.5. Quaù trình thaûi
Trong ñoäng cô 4 kyø, supap thaûi ñöôïc môû sôùm tröôùc
khi piston ñeán ÑCD khoaûng töø 400 ÷ 800 goùc quay truïc
khuyûu vaø ñöôïc ñoùng muoän sau khi piston ñeán ÑCT khoaûng
töø 200 ÷ 400. Nhö vaäy thôøi gian môû cuûa supap thaûi ñeå thaûi
saûn vaät chaùy ra khoûi xylanh ôû nhöõng ñoäng cô khaùc nhau seõ
coù nhöõng giaù trò khaùc nhau, nhöng chuùng thöôøng naèm trong
giôùi haïn 2400 ñeán 3000 goùc quay truïc khuyûu.
Quaù trình thaûi (hình 8.55) coù theå ñöôïc phaân chia ra:
giai ñoaïn thaûi sôùm, tieán haønh trong khi piston tònh tieán töø
thôøi ñieåm môû supap thaûi ñeán ÑCD trong khoaûng 400 ÷ 800
goùc quay truïc khuyûu; giai ñoaïn thaûi cô baûn, tieán haønh trong
khi piston chuyeån ñoäng töø ÑCD ñeán ÑCT cho ñeán khi ñoùng
supap thaûi. Caû hai giai ñoaïn thaûi cô baûn vaø thaûi muoän tieán Hình 8.55. Caùc giai ñoaïn treân ñoà
haønh trong khoaûng 2000 ÷ 2200 goùc quay truïc khuyûu. thò coâng P – V ñaët tröng quaù trình
1) Giai ñoaïn thaûi sôùm thaûi trong ñoäng cô 4 kyø.
Trong giai ñoaïn môû sôùm supap thaûi, piston chuyeån ñoäng tònh tieán xuoáng ÑCD vaø khoâng theå
ñaåy khí thaûi ra khoûi xylanh. Tuy nhieân ôû ñaàu giai ñoaïn thaûi sôùm, khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá ñoä toaøn
taûi, aùp suaát trong xylanh baèng khoaûng 4kG/cm2. Bôûi vaäy, do baûn thaân khí thaûi coù aùp suaát dö vôùi toác ñoä
ñoät bieán ñaït 400 ÷ 500m/s, ñöôïc ñöa ra khoûi xylanh. Doøng khí qua supap thaûi vôùi toác ñoä lôùn nhö vaäy
luoân keøm theo hieäu quaû ñaëc tröng bôûi tieáng oàn; ñeå giaûm bôùt tieáng oàn phaûi boá trí theâm boä tieâu aâm.

179
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñoái vôùi khí thaûi khi nhieät ñoä 800 ÷ 12000K, v = 500 ÷ 600m/s, chöa keå tôùi caùc caûn trôû khí ñoäng
hoïc. Khi piston chuyeån ñoäng tôùi ÑCD, aùp suaát vaø nhieät ñoä khí trong xylanh haï xuoáng vaø toác ñoä doøng
khí thaûi cuõng giaûm xuoáng.
Vieäc môû sôùm supap thaûi moät goùc ϕ3 laøm giaûm ñoâi
chuùc dieän tích ñoà thò coâng chæ thò. Tuy nhieân khi môû supap
thaûi muoän seõ sinh ra ñình treä doøng khí trong xylanh vôùi aùp
löïc töø 2 ÷ 3kG/cm2 vaø daãn ñeán tieâu toán coâng lôùn cho
chuyeån ñoäng piston ñeå ñaåy khí thaûi ra ngoaøi.
Töø thôøi ñieåm môû sôùm supap thaûi ôû ñieåm III (hình
8.76) ñeán trò soá aùp suaát beù do ñoù, baèng aùp suaát ñoät bieán Pñb,
doøng khí thaûi ñi ra vôùi toác ñoä ñoät bieán (600 ÷ 700m/s) vaø
keøm theo tieáng oàn lôùn. Sau giai ñoaïn naøy keát thuùc ôû gaàn
ÑCD, coù khoaûng 60 ÷ 70% löôïng khí thaûi ñi ra töø xylanh
ñoäng cô, vaø aùp suaát noù giaûm.
2) Giai ñoaïn thaûi cô baûn
Khi piston chuyeån ñoäng tôùi ÑCD, aùp suaát trong
xylanh giaûm ñeán khoaûng 2kG/cm2. Luùc naøy doøng chaûy ñoät
bieán keát thuùc vaø baét ñaàu giai ñoaïn thaûi cô baûn. Doøng khí
trong thôøi gian thaûi cô baûn chuyeån ñoäng vôùi toác ñoä beù hôn,
trong khi piston chuyeån ñoäng leân ÑCT khí thaûi ñöôïc ñaåy ra
ngoaøi vôùi toác ñoä khoaûng 200 ÷ 250m/s, ôû cuoái quaù trình Hình 8.56. nhieät ñoä khí thaûi ñoäng
thaûi ñaït khoaûng 60 ÷ 100m/s. nhö vaäy, giai ñoaïn thaûi sôùm cô ôû ñöôøng oáng thaûi, theo goùc
ngaén nhöng toác ñoä doøng khí raát lôùn, coøn giai ñoaïn thaûi cô quay truïc khuyûu.
baûn daøi khoaûng gaáp ba laàn giai ñoaïn thaûi sôùm, nhöng doøng
khí ra khoûi xylanh trong giai ñoaïn naøy vôùi toác ñoä chaäm hôn. Bôûi vaäy löôïng khí thaûi ra khoûi xylanh
trong thôøi gian thaûi sôùm vaø trong thôøi gian thaûi cô baûn döôøng nhö baèng nhau.
Nhieät ñoä trong ñöôøng oáng theo goùc quay truïc khuyûu bieán ñoåi töø lôùn nhaát khi baét ñaàu thaûi ñeán
nhoû nhaát ôû cuoái quaù trình thaûi (hình 8.56). Nhieät ñoä haï xuoáng khi taêng tyû soá neùn ε vaø ñoùng daàn böôùm
ga, trò soá nhieät ñoä phuï thuoäc vaøo goùc ñaùnh löûa sôùm trong ñoäng cô xaêng coù boä cheá hoøa khí.
Coâng tieâu tieâu toán cho vieäc ñaåy khí thaûi, cuõng nhö möùc ñoä laøm saïch xylanh phuï thuoäc vaøo caùc
giai ñoaïn cuûa quaù trình thaûi. Töø ñoà thò chæ thò ñöa ra treân hình 8.76 nhaän thaáy raèng khi môû quaù sôùm
supap thaûi (ñieåm III’) toån thaát coâng cuûa quaù trình giaõn nôû ñöôïc xaùc ñònh bôûi dieän tích III’bb’ quaù lôùn
vaø daãn ñeán phaàn giaûm coâng tuyeät ñoái tieâu toán cho vieäc ñaåy khí thaûi ra khoâng buø ñaép laïi ñöôïc toån thaáy
ñoù. Môû supap thaûi ôû ñieåm III” laø muoän, maët duø trong tröôøng hôïp naøy toån thaát coâng giaõn nôõ coù nhoû hôn
(dieän tích III”bb”), nhöng laïi caàn chi phí coâng lôùn cho vieäc ñaåy khí thaûi theo ñöôøng b”r”. Vieäc laøm
saïch khí thaûi trong xylanh cuõng keùm ñi. Thôøi ñieåm môû supap thaûi (ñieåm III) ñöôïc löïa choïn baèng thöïc
nghieäm.
Chaát löôïng laøm saïch xylanh coù theå naâng cao khi söû duïng dao ñoäng cuûa doøng khí trong ñöôøng
oáng thaûi ñeå queùt khí thaûi ra khoûi xylanh trong giai ñoaïn môû sôùm supap trong caùc ñoäng cô taêng aùp.
Söï bieán ñoåi aùp suaát trong xylanh khi thaûi phuï thuoäc vaøo ñieàu kieän cuûa quaù trình trao ñoåi khí.
Trong coâng taùc cuûa ñoäng cô khoâng taêng aùp, ñoà thò chæ thò coù daïng nhö (hình 8.57a). Ñöôøng ñaëc tröng
quaù trình thaûi naèm cao hôn ñöôøng quaù trình naïp, vaø giai ñoaïn ñaàu cuûa quaù trình thaûi vôùi toác ñoä doøng
ñoät bieán keát thuùc ôû gaàn ÑCD.

180
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi taêng aùp, phuï thuoäc vaøo tyû soá Pk/Pp (Pp - aùp suaát trong heä thoáng khí thaûi), coù theå xaûy ra
tröôøng hôïp: ôû giai ñoaïn thaûi vôùi toác ñoä ñoät bieán ñöôïc keùo daøi theâm chuùc ít theo chuyeån ñoäng piston
tôùi ÑCT thì ñöôøng naïp (hình 8.57b) seõ ôû treân ñöôøng thaûi ñoái vôùi phaán lôùn haønh trình cuûa piston.
Khi giaûm taûi ñoäng cô baèng böôùm ga, aùp löïc ôû thôøi ñieåm môû supap naïp seõ nhoû hôn. Ñieàu ñoù
aûnh höôûng ñeán toån thaát ñöôøng thaûi trong tieán trieån cuûa ñöôøng ñaàu tieân. Trong chuyeån ñoäng cuûa piston
tôùi ÑCT, ñaëc tính bieán ñoåi aùp löïc vaø trò soá cuûa noù trong quaù trình thaûi xaûy ra thöïc teá laø khoâng bieán ñoåi.
Nhieät ñoä khí thaûi phuï thuoäc vaøo phuï taûi vaø cheá ñoä toác ñoä cuûa ñoäng cô. Trò soá naøy taêng khi taêng
toác ñoä quay vaø phuï taûi.
3) Giai ñoaïn thaûi muoän
Giai ñoaïn thaûi muoän öùng vôùi giai ñoaïn piston töø ÑCT ñeán supap thaûi ñoùng haún taïi ñieåm IV
(ñoùng muoän sau ÑCT moät goùc ϕ4).

Hình 8.57. Dieãn bieán quaù trình thaûi trong ñoän g cô boán kyø
a) khi Pr > Pa; b) khi Pr < Pa

Vieäc ñoùng muoän supap thaûi cho pheùp suû duïng quaùn tính doøng khí thaûi ra khoûi xylanh ñeå taêng
cöôøng laøm saïch xylanh khoûi khí chaùy toát hôn. Maët duø vaäy vaãn khoâng traùch khoûi moät phaàn saûn vaät
chaùy coøn soùt laïi trong xylanh sau moõi chu trình döôùi daïng khí soùt.
Ñoàng thôøi vì taïi ñieåm r (ÑCT) aùp suaát trong xylanh Pr = p0 + ∆Pr coøn khaù cao, neân vieäc ñoùng
muoän supap thaûi seõ ruùt ngaén ñoaïn haønh trình toån thaát ∆Vr’ (hình 8.58) ñeå giaûm aùp suaát töø Pr tôùi p0, sau
ñoù môùi thöïc hieän ñöôïc quaù trình naïp nhieàu hôn.
Trong caùc ñoäng cô söû duïng cho P
phöông tieän giao thoâng, ñeå giaûm oàn trong
heä thoáng thaûi thöôøng laép ñaët boä phaän tieâu
aâm, ñieàu ñoù seõ sinh ra caûn trôû phuï treân
ñöôøng thaûi. Ngoaøi ra treân moät soá xe hieän
nay coøn laép theâm bình xuùc taùc ñeå giaûm
ñoäc haïi cuûa khí xaû cho moâi tröôøng, ñieàu
naøy cuõng taïo theâm caûn treân ñöôøng thaûi.
Chính vì vaäy neân caáu taïo cuûa boä
xuùc taùc vaø boä tieâu aâm treân ñöôøng thaûi phaûi
giöõ cho trôû löïc treân ñöôøng thaûi nhoû nhaát.
Hình 8.58. Ñoà thò chæ thò quaù trình thaûi khi thay
ñoåi vò trí môû III vaø ñoùng IV cuûa xupaùp thaûi.

181
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.6. Vaán ñeà ñoäc haïi cuûa khí thaûi
IV.6.1. Caùc chaát gaây oâ nhieãm trong quaù trình chaùy cuûa ñoäng cô ñoát trong
Trong keát quaû caùc phaûn öùng hoùa hoïc nhöõng hydrocacbon cuûa nhieân lieäu vôùi khoâng khí, cuøng
vôùi nhöõng thaønh phaàn cô baûn cuûa saûn vaät chaùy khi chaùy hoaøn toaøn: CO2, H2O, N2 coøn hình thaønh moät
soá caùc thaønh phaàn ñoäc haïi khaùc do chöa ñöôïc chaùy hoaøn toaøn. Thaønh phaàn vaø khoái löôïng (theå tích)
cuûa chuùng phuï thuoäc vaøo ñaëc tröng thöïc hieän quaù trình chuaån bò hoãn hôïp khoâng khí vôùi nhieân lieäu vaø
quaù trình chaùy cuûa hoãn hôïp trong buoàng chaùy. Treân oâ toâ coù ba nguoàn chính sinh ra CO, HC vaø NOx laø
töø khí xaû, khí loïc vaø nhieân lieäu bay hôi.
Do vaäy, caàn söû duïng taát caû caùc bieän phaùp höõu hieäu taùc ñoäng tôùi quaù trình hình thaønh hoøa troän
hoãn hôïp vaø quaù trình chaùy nhaèm giaûm bôùt haøm löôïng caùc thaønh phaàn ñoäc haïi trong khí thaûi, tuy nhieân
vieäc loaïi boû hoaøn toaøn chuùng laø vieäc khoâng theå.
Caùc chaát ñoäc coù trong khí xaû ñoäng cô goàm coù caùc thaønh phaàn sau:
- Oxit cacbon, coù trong khí thaûi do thieáu oxy neân cacbon khoâng chaùy hoaøn toaøn. Ñoäng cô
xaêng hoaït ñoäng vôùi hoaø khí ñaäm (α < 1), löôïng CO coù theå ñaït 10 ÷ 12% theå tích cuûa saûn
vaät chaùy. Ñoäng cô Diesel, tuy α > 1 nhöng vaãn xaûy ra hieän töôïng chaùy khoâng hoaøn toaøn,
CO coù theå tôùi 0,5%.
- Caùc oxit nitô, NO vaø NOx toàn taïi trong khí xaû do phaûn öùng giöõa nitô vaø oxy trong ñieàu kieän
coù nhieät ñoä cao.
- Khí SO2 vaø H2S chöùa trong khí thaûi ñoäng cô duøng nhieân lieäu coù chöùa löu huyønh.
- Caùc chaát hydrocacbua chöùa trong saûn vaät chaùy döôùi daïng caùc chaát CnHm vaø caùc hôïp chaát
cuûa chì trong khí thaûi cuûa ñoäng cô duøng nhieân lieäu xaêng pha chì.
Baûng thoáng keâ taùc haïi caùc chaát gaây oâ nhieãm khoâng khí:

Chaát oâ nhieãm Nguoàn gaây chính Taùc ñoäng coù haïi chính
- Laøm caûn trôû trao ñoåi oxy trong maùu vaø gaây ra ngoä
- OÂ toâ chieám 93% ñoäc CO (neáu noàng ñoä CO trong khoâng khí töø 30 ñeán
CO - Caùc nguoàn sinh 40 PPM seõ laøm teâ lieät heä thaàn kinh thöïc vaät.
naêng löôïng 7% - ÔÛ noàng ñoä 500 PPM hay cao hôn seõ gaây ñau ñaàu.
Khi cao hôn nöõa coù theå gaây cheát ngöôøi.
- Kích thích thaønh beân trong cuûa cô quan hoâ haáp.
- Moät nguyeân nhaân gaây hieän töôïng muø quang hoaù.
HC - OÂ toâ chieám 57%
Khoùi quang hoaù gaây caûn taàm nhìn, kích thích maét
vaø laø nguyeân nhaân gaây bònh ung thö vaø taøn ruïi röøng.
- Neáu noàng ñoä NO2 trong khí quyeån töø 10 ÷ 30 PPM,
- OÂ toâ chieám 39%
baét ñaàu bò kích thích maét, muõi, hoïng. Neáu töø 30 ÷ 50
NOx - Nhaø maùy, nguoàn
PPM coù theå gaây ho, ñau ñaàu vaø haïi phoåi.
sinh naêng löôïng 61%
- Nguyeân nhaân chính cuûa khoùi quang hoaù.
- OÂ toâ (Diesel) 1% - Kích thích caùc maøng nhaày cuûa heä thoáng hoâ haáp vaø
SO2 - Nhaø maùy, nguoàn gaây vieâm pheá quaûn.
sinh naêng löôïng 99%

182
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.6.2. Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán söï hình thaønh caùc chaát oâ nhieãm trong quaù trình
chaùy cuûa ñoäng cô ñoát trong
Quaù trình chaùy lyù töôûng cuûa hoãn hôïp hydrocacbon trong nhieân lieäu vôùi khoâng khí seõ cho ra
CO2, H2O vaø N2. Tuy nhieân, do söï khoâng ñoàng nhaát cuûa hoãn hôïp vaø caùc bieán ñoåi hoaù lyù xaûy ra raát
phöùc taïp trong quaù trình chaùy neân trong khí xaû cuûa ñoäng cô ñoát trong luoân toàn taïi taùc chaát ñoäc haïi nhö
ñaõ trình baøy ôû phaàn treân.
Moät trong nhöõng thoâng soá gaây aûnh höôûng ñeán noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm coù trong khí xaû ñoäng
cô laø heä soá dö löôïng khoâng khí α. Treân (hình 8.59) theå hieän moái quan heä coù tính chaát ñònh tính giöõa
heä soá dö löôïng khoâng khí vôùi noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm coù trong khí xaû ñoäng cô.

Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu lyù thuyeát

CO (14,7:1) HC NOX
(%) (PPM) (PPM)
12 600 3000

8 400 2000
NOX

HC
4 200 1000

CO

0
10 12 14 16 18 20 22 α

Hình 8.59. Bieán thieân noàng ñoä caùc chaát theo heä soá dö löôïng khoâng khí α.

1) Caùc yeáu toá aûnh höôûn g ñeán söï hình thaønh CO (cacbon monoxit)
Khí CO sinh ra do söï chaùy khoâng hoaøn toaøn cuûa nhieân lieäu do thieáu oxy trong buoàng chaùy (hoãn
hôïp quaù ñaäm).
Theo lyù thuyeát, CO seõ khoâng sinh ra trong tröôøng hôïp oxy nhieàu hôn löôïng lyù thuyeát (hoãn hôïp
nhaït), nhöng treân thöïc teá CO vaãn sinh ra trong caû tröôøng hôïp naøy. Coù caùc yeáu toá aûnh höôûng chính sau:
AÛnh höôûng cuûa toác ñoä phaûn öùng oxy hoaù
Khi quaù trình chaùy dieãn ra, trong xylanh ñoäng cô xaûy ra phaûn öùng oxy hoaù giöõa cacbonmonoxit
(CO) vaø oxy. Saûn phaåm cuûa quaù trình naøy laø CO2 theo phöông trình phaûn öùng sau:
2CO + O2 = 2CO2
Tuy nhieân phaûn öùng naøy xaûy ra raát chaäm vaø khoâng theå bieán taát caû löôïng CO coøn laïi thaønh CO2
ñöôïc. Chính lyù do naøy laøm cho CO ñöôïc sinh ra ngay caû khi hoãn hôïp nhaït.
AÛnh höôûng bôûi tính khoâng ñoàng ñeàu cuûa hoãn hôïp
Nhieân lieäu voán ñaõ phaân phoái khoâng ñoàng ñeàu trong loøng xylanh, ngoaøi ra do söï chaùy khoâng
ñeàu cuûa hoãn hôïp khoâng khí – nhieân lieäu trong buoàng chaùy. Toång hôïp caû hai yeáu toá naøy laøm cho löôïng
CO caøng phaùt sinh ra trong quaù trình hình thaønh hoãn hôïp vaø caû quaù trình chaùy.

183
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
AÛnh höôûng cuûa nhieät ñoä quanh thaønh xylanh
Khi nhieät ñoä quanh thaønh xylanh quaù thaáp seõ gaây ra söï daäp taét cuûa ngoïn löûa, coù nghóa laø nhieät
ñoä khoâng ñuû lôùn cho ngoïn löûa vôùi tôùi nhöõng khu vöïc naøy cuûa xylanh.
Maøng löûa sau khi ñöôïc hình thaønh vaø lan truyeàn khaép buoàng chaùy, ñeán khi gaëp phaûi thaønh
xylanh, naép xylanh, naám supap vaø ñænh piston, nhieät ñoä cuûa ngoïn löûa ñoät ngoät giaûm xuoáng ôû nhöõng
vuøng naøy. Hieän töôïng treân laøm cho ngoïn löûa bò taét do coù söï taûn nhieät tröôùc khi noù chaïm vaøo caùc vuøng
coù nhieät ñoä thaáp naøy, taïo neân caùc vuøng daäp taét. Nhieân lieäu khoâng ñöôïc chaùy trong vuøng daäp taét seõ
ñöôïc thaûi ra khoûi xylanh trong quaù trình thaûi.
AÛnh höôûng cuûa tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu
Nhìn chung, noàng ñoä CO (theo theå tích) coù trong khí xaû quyeát ñònh bôûi tyû leä khoâng khí : nhieân
lieäu. Ñieàu naøy ñöôïc theå hieän treân ñoà thò (hình 8.60), chæ ra quan heä giöõa noàng ñoä CO trong khí xaû cuûa
moät ñoäng cô xaêng thöïc teá giaûm khi taên g tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu (hoãn hôïp caøng nhaït).
Ñoà thò naøy chæ roõ caùch toát nhaát ñeå giaûm noàng ñoä CO trong khí xaû ñoäng cô laø taïo ra tyû leä khoâng
khí : nhieân lieäu cao ñeán möùc coù theå (taïo hoãn hôïp caøng nhaït).
CO(%)
8
7
6
5
4 Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu
lyù thuyeát (14,7:1)
3
2
1
0
11 12 13 14 15 120 16 17 120 18
Ñaäm hôn ← Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu → Nhaït hôn
Hình 8.60. Moái quan heä giöõa noàng ñoä CO vôùi tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu
2) Caùc yeáu toá aûnh höôûn g ñeán söï hình thaønh HC (hydrocacbon)
Quaù trình hình thaønh HC ñöôïc xaûy ra do trong buoàng chaùy ñoäng cô khi hôi xaêng bò nung noùng
bôûi nhieät ñoä cao. Nhieân lieäu bò oxy hoaù raát nhanh nhöng quaù trình naøy xaûy ra khoâng hoaøn toaøn thaäm
chí coù nhöõng ñieåm khoâng ñöôïc chaùy. Xaêng khoâng chaùy coøn laïi trong buoàng chaùy roài bay hôi vaøo khí
quyeån ôû daïng hydrocacbon (HC).
Cuõng töông töï nhö CO, treân lyù thuyeát khi xaêng chaùy hoaøn toaøn seõ khoâng sinh ra HC nhöng treân
thöïc teá HC vaãn toàn taïi trong khí xaû ñoäng cô. Ñieàu naøy coù ñöôïc laø do caùc yeáu toá chính sau:
AÛnh höôûng cuûa tyû leä nhieân lieäu : khoâng khí
Thöïc nghieäm cho thaáy ñeán moät giaù trò naøo ñoù, löôïng HC trong khí xaû seõ taêng khi tyû leä hoãn hôïp
khoâng khí : nhieân lieäu taêng. Ñieàu naøy coù ñöôïc laø do quaù trình chaùy dieãn ra khoâng hoaøn toaøn bôûi thieáu
oxy. Tuy nhieân khi hoãn hôïp quaù nhaït noàng ñoä HC cuõn g seõ taêng do khi thieáu nhieân lieäu maøng löûa seõ
lan truyeàn chaäm, laøm cho nhieân lieäu bò ñaåy ra buoàng chaùy tröôùc khi noù chaùy hoaøn toaøn vaø xaûy ra hieän
töôïng boû maùy. Quan heä giöõa noàng ñoä HC trong khí xaû vaø tyû leä hoãn hôïp treân (hình 8.61).

184
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

HC (%)
600

400 Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu

lyù thuyeát (14,7:1)

200

12 14 120
16 120
18 20
Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu
Hình 8.61. Moái quan heä giöõa noàng ñoä HC vôùi tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu

AÛnh höôûng cuûa aùp suaát neùn thaáp

Khi ñoäng cô chaïy theo quaùn tính hay giaûm ga, böôùm ga ñoùng hoaøn toaøn. Trong tröôøng hôïp naøy
haàu nhö khoâng coù khoâng khí naïp vaøo xylanh, chæ coù moät löôïng nhoû nhieân lieäu huùt vaøo qua maïch toác
ñoä thaáp cuûa cheá hoaø khí.
Keát quaû laø aùp suaát neùn thaáp nhöng hoãn hôïp raát ñaäm. Khi aùp suaát neùn thaáp vaø thieáu oxy seõ gaây
ra boû maùy daãn ñeán hieän töôïng chaùy khoâng hoaøn toaøn cuûa nhieân lieäu vaø taïo ra HC trong khí xaû.
AÛnh höôûng cuûa söï truøng laëp thôøi ñieåm ñoùng môû supap
Trong moät khoaûng thôøi gian ngaén caû supap naïp vaø supap thaûi ñeàu môû (töông öùng vôùi goùc quay
truïc khuyûu goïi laø goùc truøng ñieäp). Moät löôïng nhoû HC bò huùt ra khoûi buoàng chaùy qua supap thaûi tröôùc
khi noù ñöôïc ñoát chaùy. Hieän töôïng naøy goïi laø “loït khí do môû sôùm ñoùng muoän”.
AÛnh höôûng cuûa söï daäp taét
Khi quaù trình chaùy dieãn ra, nhieät ñoä ngoïn löûa bò giaûm ñoät ngoät taïi nhöõng vuøng daäp taét laøm
ngaên caûn söï baét löûa cuûa hoãn hôïp trong vuøng naøy.
Nhieân lieäu khoâng chaùy hoaëc chaùy moät phaàn ôû nhöõng vuøng daäp taét ñöôïc thaûi ra khoûi xylanh khi
piston baét ñaàu chuyeån ñoäng leân phía ÑCT trong quaù trình thaûi.
3) Caùc yeáu toá aûnh höôûn g ñeán söï hình thaønh caùc oxitnitô (NOX)
Coù ñeán 95% NOX coù trong khí xaû ñoäng cô laø NO, taïo ra trong quaù trình chaùy theo phöông trình:
N2 + O2 = 2NO (ñieàu kieän ñeå phaûn öùng xaûy ra laø nhieät ñoä cao)
Sau ñoù NO keát hôïp vôùi O2 trong khoâng khí taïo ra NO2:
NO + O2 = 2NO2 (phaûn öùng xaûy ra ôû nhieät ñoä cao)
Khaùc vôùi CO vaø HC, NOX chæ xaûy ra khi nhieân lieäu chaùy hoaøn toaøn vaø nhieät ñoä cao hôn
1.800oC. Neáu nhieät ñoä thaáp hôn 1.800 oC thì N2 seõ khoâng keát hôïp vôùi O2 ñeå taïo ra NO
Qua treân ta thaáy nhöõng yeáu toá aûnh höôûng ñeán noàng ñoä NO trong khí xaû goàm coù: nhieät ñoä cöïc
ñaïi trong buoàng chaùy vaø tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu .
Chính vì vaäy, ñeå giaûm löôïng NOX laø giaûm nhieät ñoä trong buoàng chaùy xuoáng nhoû hôn 1.800oC
hoaëc giaûm thôøi gian xuaát hieän nhieät ñoä cao hay giaûm noàng ñoä oxy trong hoãn hôïp.

185
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
AÛnh höôûng cuûa tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu
Noàng ñoä NOX sinh ra lôùn nhaát khi tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu khoaûng 16 : 1. Neáu tyû leä thöïc teá
lôùn hôn hay nhoû hôn 16 thì noàng ñoä NOX seõ giaûm xuoáng ñoä ngoät (hình 8.62).
Khi tyû leä hoãn hôïp ñaäm, noàng ñoä NO giaûm laø do noàng ñoä oxy thaáp. Khi tyû leä hoãn hôïp nhaït,
noàng ñoä NO giaûm do toác ñoä chaùy dieãn ra chaäm laøm ngaên caûn nhieät ñoä trong buoàng chaùy ñaït giaù trò
cöïc ñaïi.

NOX (%)

3000

2000

1000 Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu

lyù thuyeát (14,7:1)

12 14 120
16 120
18 20
Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu
Hình 8.62. Moái quan heä giöõa noàng ñoä NOX vôùi tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu.

AÛnh höôûng cuûa thôøi ñieåm ñaùnh löûa

Noàng ñoä NOX sinh ra trong saûn vaät chaùy coù moái quan heä chaët cheõ vôùi thôøi ñieåm ñaùnh löûa. Bôûi
vì khi ñaùnh löûa sôùm hay muoän seõ thay ñoåi nhieät ñoä cöïc ñaïi trong buoàng chaùy (hình 8.63).

NOX (%) Thôøi ñieåm ñaùnh löûa

4000
40 o, tröôùc ÑCT
30o, tröôùc ÑCT
3000
20o, tröôùc ÑCT
2000 10o, tröôùc ÑCT
Taïi ÑCT
1000

12 14 120
16 120
18 20
Tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu
Hình 8.63. Moái quan heä giöõa noàng ñoä NOX vôùi tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu

Noàng ñoä NOX ôû gaàn tyû leä khoâng khí : nhieân lieäu lyù thuyeát cao hôn do nhieät ñoä buoàng chaùy cao
khi ñaùnh löûa sôùm. Nhö ñoà thò, thôøi ñieåm ñaùnh löûa laø 10o tröôùc ñieåm cheát treân noàng ñoä NOX laø 700
PPM nhöng khi ñaùnh löûa sôùm 30o tröôùc ñieåm cheát treân noàng ñoä NOX taêng leân khoaûng 2.700 PPM.

186
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.6.3. Giôùi thieäu caùc heä thoáng xöû lyù oâ nhieãm
1) Heä thoáng tuaàn hoaøn khí xaû (EGR – Exhaust gas Recirculation System)
Coâng duïng
Heä thoáng EGR ñöôïc duøng ñeå giaûm löôïng NOX trong khí xaû. Nhö ñaõ trình baøy ôû phaàn treân,
noàng ñoä NOX taêng khi taêng ga hay taûi lôùn vì khi ñoù nhieät ñoä cao trong buoàng chaùy seõ thuùc ñaåy N2 taùc
duïng vôùi O2 trong khoâng khí. Vì vaäy caùch toát nhaát ñeå giaûm löôïng NOX laø giaûm nhieät ñoä trong buoàng
chaùy.
Trong khí xaû ñoäng cô goàm hai thaønh phaàn chính laø CO2 vaø hôi nöôùc (H2O), chuùng laø caùc khí trô
neân khoâng phaûn öùng vôùi oxy. Heä thoáng EGR coù coâng duïng tuaàn hoaøn laïi nhöõng khí naøy qua oáng goùp
naïp ñeå giaûm nhieät ñoä cuûa quaù trình chaùy. Khi hoãn hôïp khoâng khí : nhieân lieäu vaø caùc khí xaû ñöôïc troän
vôùi nhau seõ laøm giaûm tyû leä hoãn hôïp (nhaït hôn) vaø theâm vaøo moät phaàn nhieät löôïng do khí xaû mang ñi.
Chính vì vaäy nhieät ñoä cöïc ñaïi trong buoàng chaùy seõ giaûm, do ñoù laøm giaûm löôïng NOX.
Heä thoáng EGR laøm vieäc ñöôïc nhôø vaøo boä ñieàu khieån chaân khoâng vaø van chaân khoâng ñieàu
khieån baèng nhieät treân (hình 8.64). Van chaân khoâng ñöôïc ñieàu khieån baèng moät thieát bò ñoùng môû doøng
chaân khoâng töø maïch naøy sang maïch khaùc phuï thuoäc vaøo nhieät ñoä nöôùc laøm maùt, hoaït ñoäng nhö sau:
a) b) c)

Khí

Chaân
khoâng

Piston
Caàn ñaåy
Maøng
Saùp nhieät

Nhieät ñoä
Thaáp Cao
Hình 8.64. Caáu taïo vaø nguyeân lyù laøm vieäc cuûa van chaân khoâng ñieàu khieån baèng nhieät.
- Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt thaáp, saùp nhieät co laïi, cho pheùp loø xo ñaåy piston ñi xuoáng phía
döôùi, hình a. Chaân khoâng ñöôïc caáp vaøo cöûa K coøn khoâng khí ñöôïc caáp vaøo cöûa J. Töông töï,
chaân khoâng cuõng ñöôïc caáp vaøo cöûa N cuøng thôøi gian ñoù, khoâng khí ñöôïc caáp vaøo hai cöûa
coøn laïi laø M vaø L.
- Khi nhieät ñoä taêng, saùp nhieät giaõn nôû, ñaåy piston leân. Noù cho pheùp chaân khoâng ñöôïc caáp
vaøo caùc cöûa L vaø N (hình b).
- Khi nhieät ñoä taêng hôn nöõa, piston bò ñaåy leân cao hôn, chaân khoâng ngöøng caáp vaøo cöûa N vaø
thay vaøo ñoù caáp cho cöûa L vaø M (hình c).
Nguyeân lyù hoaït ñoäng cuûa heä thoáng EGR (duøng cho ñoäng cô 4A-F)
- Khi ñoäng cô laïnh (nhieät ñoä nöôùc laøm maùt döôùi 50oC)

187
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi ñoäng cô laïnh, cöûa J vaø M cuûa van chaân khoâng ñieàu khieån baèng nhieät ñöôïc noái vôùi nhau
neân khí coù theå ñi töø J ñeán M qua van. Do ñoù aùp suaát khí quyeån ñöôïc daãn vaøo töø cöûa J cuûa van qua cöûa
M vaø van moät chieàu ñeán phaàn treân cuûa van EGR, giöõ cho van moät chieàu ñoùng (hình 8.65).

Boä ñieàu bieán chaân

khoâng EGR
Van EGR
(ñoùng)

Cöûa
“R” Van chaân khoâng ñieàu
khieån baèng nhieät
Cöûa
EGR
Ñöôøng oáng naïp
Ñöôøng oáng xaû

Van moät chieàu

Hình 8.65. Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng EGR khi ñoäng cô laïnh, nhieät ñoä nöôùc laøm maùt döôùi 50oC.
- Khi ñoäng cô aám
Ø Böôùm ga ñoùng hoaøn toaøn, ñoäng cô chaïy khoâng taûi
Taïi thôøi ñieåm naøy, chaân khoâng cuûa oáng goùp naïp khoâng ñi qua ñöôïc cöûa EGR vaø cöûa “R” cuûa
boä ñieàu bieán chaân khoâng EGR neân ñoä chaân khoâng cuõng khoâng taùc duïng leân van EGR. Vì vaäy van vaãn
ñoùng vaø khí xaû khoâng ñöôïc tuaàn hoaøn laïi.
Hôn nöõa do ñoäng cô aám (nhieät ñoä nöôùc laøm maùt treân 56oC), caùc cöûa K vaø M cuûa van chaân
khoâng ñieàu khieån baèng nhieät thoâng vôùi nhau vaø ñoä chaân khoâng oáng goùp naïp taùc duïng leân van moät
chieàu, laøm van moät chieàu ñoùng (hình 8.66).
Boä ñieàu bieán chaân
khoâng EGR

Van EGR
(ñoùng)
Cöûa
“R” Van chaân khoâng ñieàu
khieån baèng nhieät
Cöûa
EGR
Ñöôøng oáng naïp
Ñöôøng oáng xaû

Hình 8.66. Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng EGR khi ñoäng cô ôû cheá ñoä khoâng taûi, böôùm ga ñoùng hoaøn.
Ø Böôùm ga ôû vò trí giöõa van EGR vaø toaø
cöûan.“R” cuûa boä ñieàu bieán chaân khoâng EGR
Vaøo luùc naøy, löïc chaân khoâng taùc duïng leân van EGR ñöôïc ñieàu chænh theo taûi bôûi boä ñieàu bieán

188
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
chaân khoâng EGR nhö sau: ñoä chaân khoâng töø cöûa EGR taùc duïng leân cöûa P cuûa boä ñieàu bieán chaân
khoâng trong khi aùp suaát khí xaû taùc duïng leân buoàng A.
Khi taûi nhoû, ñoä chaân khoâng trong buoàng van EGR lôùn vaø aùp suaát khí xaû yeáu. Luùc naøy, khoâng
khí sau khi ñi qua loïc, ñöôïc daãn vaøo boä ñieàu bieán chaân khoâng EGR naèm giöõa cöûa P vaø Q laøm cho löïc
chaân khoâng taùc duïng leân van EGR giaûm vaø van EGR vaãn ñoùng kín.

Boä ñieàu bieán chaân

khoâng EGR

Cöûa
“R” Van chaân khoâng ñieàu
khieån baèng nhieät
Cöûa
EGR
Ñöôøng oáng naïp
Ñöôøng oáng xaû

Hình 8.67. Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng EGR khi ñoäng cô ôû taûi nhoû vaø taûi
lôùn, böôùm ga naèm giöõa cöûa EGR vaø cöûa R.

Khi taûi lôùn, ñoä chaân khoâng trong buoàng van EGR nhoû vaø xaûy ra quaù trình ngöôïc laïi. Luùc naøy,
khoâng khí khoâng ñöôïc daãn vaøo boä ñieàu bieán chaân khoâng EGR naèm giöõa cöûa P vaø Q laøm cho löïc chaân
khoâng taùc duïng leân van EGR taêng vaø van EGR ñöôïc môû ra (hình 8.67). Ñieàu naøy ñaûm baûo cho löôïng
khí xaû ñöôïc tuaàn hoaøn trôû laïi.
Ø Cöûa “R” cuûa boä ñieàu bieán chaân khoâng EGR môû bôûi böôùm ga
Luùc naøy ñoä chaân khoâng töø cöûa “R” cuûa EGR taùc duïng leân cöûa R cuûa boä ñieàu bieán chaân khoâng,
löïc chaân khoâng taùc duïng leân van EGR taêng. Ñieàu naøy laøm taêng ñoä môû cuûa van vaø laøm taêng löôïng khí
xaû ñöôïc tuaàn hoaøn trôû laïi.
Boä ñieàu bieán chaân
khoâng EGR

Cöûa
“R” Van chaân khoâng
ñieàu khieån baèng
nhieät

Ñöôøng oáng naïp

Ñöôøng oáng xaû

Hình 8.68. Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng EGR khi cöûa “R” cuûa
van ñieàu bieán chaân khoâng EGR môû bôûi böôùm ga.

189
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ø Khi böôùm ga môû hoaøn toaøn
Khi ôû taûi lôùn, do böôùm ga môû hoaøn toaøn neân ñoä chaân khoâng raát nhoû, khoâng ñuû söùc ñeå môû van
EGR. Khí xaû khoâng ñöôïc tuaàn hoaøn trôû laïi (hình 8.69).

Boä ñieàu bieán chaân

khoâng EGR

Van EGR
(ñoùng) Cöûa
“R”
Van chaân khoân g ñieàu
khieån baèng nhieät

Cöûa
EGR Ñöôøng oáng naïp
Ñöôøng oáng xaû

Hình 8.69. Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng EGR khi böôùm ga môû hoaøn toaøn.

2) Heä thoáng thoâng hôi hoäp truïc khuyûu (PVC – Positive Crankcase Ventilation System)
Coù ñeán 70 ñeán 80% khí loït coù
trong hoäp truïc khuyûu laø khí khoâng Van PVC
chaùy (HC), coøn laïi töø 20 ñeán 30% laø
caùc saûn phaåm phuï cuûa quaù trình chaùy.
Taát caû nhöõng chaát naøy laøm giaûm chaát
löôïng cuûa daàu boâi trôn, sinh ra caën
hay aên moøn hoäp truïc khuyûu.
Ñeå khaéc phuïc hieän töôïng naøy,
nhöõng xe tröôùc ñaây ñöôïc gaén moät oáng
khí vaøo hoäp truïc khuyûu cho caùc khí
naøy thoaùt ra khí quyeån. Nhöng hieän
nay, vieäc laøm naøy khoâng ñöôïc cho
pheùp bôûi luaät baûo veä moâi tröôøng hieän
haønh. Nhöõng khí loït naøy phaûi ñöôïc Khí loït
daãn veà buoàng chaùy vaø ñoát laïi. Khí saïch
Löôïng khí loaït ñöôïc sinh ra
bôûi taûi (ñoä chaân khoâng) haàu nhö
nhieàu hôn sinh ra bôûi toác ñoä ñoäng cô.
Ñoä chaân khoâng ôû oáng goùp naïp lôùn Hình 8.70. Vò trí van PVC treân ñoäng cô.
nhaát ôû taûi nheï (löôïng khí loït nhoû) vaø
nhoû nhaát ôû taûi naëng (löôïng khí loït lôùn), ñieàu naøy coù nghóa laø ñoä chaân khoâng ôû oáng goùp naïp lôùn nhaát
ñeå huùt löôïng khí loït nhoû nhaát vaø ngöôïc laïi. Vì vaäy neáu naép xylanh vaø oáng goùp naïp chæ thoâng nhau
baèng moät oáng ñôn giaûn thì vaán ñeà naøy seõ khoâng ñöôïc giaûi quyeát hieäu qua (hình 8.70).

190
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chính lyù do ñoù, moät van PVC ñöôïc laép giöõa hoäp truïc khuyûu vaø oáng goùp naïp ñeå thoâng hôi hoäp
truïc khuyûu ñoàng thôøi döïa vaøo ñoä chaân khoâng cuûa oáng goùp naïp, löôïng khí loït seõ ñöôïc naïp vaøo xylanh
ñoäng cô ñeå chaùy laïi. Van PVC hoaït ñoäng nhö sau:
- Khi ñoäng cô taét hay chaïy ngöôïc: Van ñoùng do troïng löôïng baûn thaân vaø loø xo, (hình 8.102a).
- Khi ñoäng cô chaïy khoâng taûi hay giaûm toác ñoä: Do ñoä chaân khoâng lôùn neân van chuyeån ñoäng
leân phía treân, tuy nhieân do khe hôû vaãn coøn heïp neân löôïng khí loït qua vaãn ít, (hình 8.102b).

Khoang
chaân
Khoan
Van Khoan khoâng
g chaân môû
g chaân
khoâng hoaøn
khoâng
heïp toaøn
roäng

Van Van Van Van

PVC PVC PVC PVC
ñoùng môû môû môû
a) b) c) d)
Hình 8.71. Caùc cheá ñoä laøm vieäc cuûa van PVC.
- Khi ñoäng cô hoaït ñoäng bình thöôøng: Ñoä chaân khoâng bình thöôøng neân ñoä chaân khoâng môû
roäng, (hình 8.71c).
- Khi taêng toác hay taûi naëng: van PVC vaø khoang chaân khoâng môû hoaøn toaøn, (hình 8.102d).
3) Caùc heä thoáng loïc khí xaû (Catalytic Converter)
Chaát xuùc taùc laø nhöõng chaát thuùc ñaåy phaûn öùng hoaù hoïc nhöng baûn thaân chuùng khoâng thay ñoåi
veà hình daïng, thaønh phaàn cuõng nhö veà khoái löôïng. Khi HC, CO vaø NOX bò nung noùng vôùi O2 ñeán
500oC, thöïc teá khoâng coù phaûn öùng hoaù hoïc xaûy ra. Tuy nhieân, khi cho chuùng ñi qua chaát xuùc taùc thì
phaûn öùng hoaù hoïc seõ xaûy ra bieán chuùng thaønh caùc thaønh phaàn khoâng ñoäc cho moâi tröôøng nhö CO2,
H2O vaø N2.
Coù nhieàu loaïi chaát xuùc taùc khaùc nhau ñöôïc
CO CO2
duøng trong boä loïc khí xaû treân oâ toâ, thöôøng duøng laø:
HC Xuùc taùc H2O
baïch kim, paladi, Esidi, Rodi,...Caùc chaát xuùc taùc
NOX N2
ñöôïc phuû leân beà maët cuûa raát nhieàu vaät mang ñeå
taêng dieän tích tieáp xuùc vôùi khí xaû. Caùc chaát xuùc taùc Löôùi kim loaïi
Voû ngoaøi
seõ khoâng hoaït ñoäng hieäu quaû trong moâi tröôøng
nhieät ñoä döôùi 400oC vaø nhieân lieäu söû duïng cho
ñoäng cô coù duøng boä xuùc taùc phaûi xaêng khoâng chì.
Coù ba loaïi heä thoáng boä loïc khí xaû sau:
- Heä thoáng oxy hoaù (CO).
- Heä thoáng loïc ba thaønh phaàn (TWC). Vaät mang
- Heä thoáng ba thaønh phaàn & oxy hoaù
Hình 8.72. Boä loïc khí xaû lieàn khoái.
(TWC – CO).

191
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Heä thoáng xuùc taùc oxy hoaù (CO) Loïc gioù
Trong heä thoáng xuùc taùc oxy hoaù
CO vaø HC phaûn öùng vôùi oxy taïo thaønh
Cheá hoaø khí
caùc chaát khoâng oâ nhieãm laø CO2 vaø H2O,
theo phöông trình phaûn öùng sau: Khí xaû
CO + O2 → CO2 OÁng naïp

HC + O2 → CO2 + H2O
Ñoäng cô EGR AS hay AI
Ñeå caùc chaát xuùc taùc oxy hoaù laøm
vieäc hieäu quaû caàn phaûi coù thöøa oxy. Ñeå
laøm ñöôïc ñieàu naøy, boä loïc khí xaû ñöôïc keát
OÁng goùp xaû
hôïp vôùi heä thoáng huùt khoâng khí (AS) hoaëc
heä thoáng phun khoâng khí (AI) ñeå boå sung
theâm khoâng khí cho boä loïc khí xaû. Tuy
Chaát xuùc taùc oxy hoaù
nhieân, loaïi naøy chæ giaûm moät ít NOX neân
khí xaû cuõng phaûi ñöôïc tuaàn hoaøn trôû laïi
qua heä thoáng EGR nhö ñaõ trình baøy ôû Khí xaû
phaàn treân. Sô ñoà khoái heä thoáng coù daïng
(hình 8.73). Hình 8.73. Sô ñoà khoái heä thoáng xuùc taùc oxy hoaù.

Heä thoáng xuùc taùc ba thaønh phaàn

Boä loïc khí xaû ba thaønh phaàn laø boä loïc khí xaû lyù töôûng nhaát hieän nay, noù khoâng chæ bieán ñoåi
ñöôïc CO vaø HC maø caû NOX thaønh caùc chaát khoâng oâ nhieãm.
NO vaø O2 laø nhöõng chaát oxy hoaù (nhöõng chaát coù theå taïo ra söï chaùy), CO vaø HC laø nhöõng chaát
khöû (chaát bò chaùy) phaûn öùng theo phöông trình chính sau ñeå taïo ra nhöõng chaát trung tính (khoâng phaûn
öùng) nhö: N2, H2O vaø CO2.
NOX + CO → N2 + CO2
NOX + HC → N2 + CO2 + H2O
O2 + CO → CO2
O2 + HC → H2O + CO2
Tuy nhieân, haïn cheá cuûa heä thoáng naøy laø ñeå cho phaûn öùng xaûy ra thì tyû leä khoâng khí : xaêng phaûi
raát gaàn vôùi tyû leä lyù thuyeát (hình 8.105). Neáu ñaûm baûo ñöôïc ñieàu ñoù thì seõ ñaït ñöôïc tyû leä laøm saïch raát
cao cho caû ba chaát gaây oâ nhieãm nhö ñaõ trình baøy ôû treân.
Moät haïn cheá khaùc cuûa boä loïc naøy laø: neáu hoãn hôïp ñaäm thì quaù trình chaùy seõ cho ra noàng ñoä
CO vaø HC trong khí xaû cao, söï khöû hoaù hoïc cuûa NOX seõ xaûy ra. Nhöng do thieáu oxy neân CO vaø HC
vaãn coøn laïi sau phaûn öùng vaø bò xaû ra ngoaøi.
(CO + HC) + NOX → N2 + CO2 + H2O + CO + HC
Maëc khaùc khi ñoát chaùy hoãn hôïp nhaït seõ taïo ra noàng ñoä oxy trong khí xaû cao. Söï oxy hoaù cuûa
CO vaø HC seõ hieäu quaû. Tuy nhieân luùc ñoù CO vaø HC seõ bò oxy hoaù bôûi oxy nhanh hôn vôùi NOX. Vì vaäy
NOX vaãn coøn laïi sau phaûn öùng vaø bò xaû ra ngoaøi.
O2 + (CO + HC + NOX) → CO2 + H2O + NOX

192
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Thaáp ← Tyû leä laøm saïch → Cao

NOX

Daõy hoaït ñoäng cuûa

boä loïc khí xaû
HC
Tyû leä hoãn hôïp
lyù thuyeát
CO

Hình 8.74. Quan heä giöõa tyû leä laøm saïch NOX, CO, vaø HC vôùi tyû leä hoãn hôïp.

Ngoaøi hai loaïi heä thoáng loïc khí xaû ñaõ trình baøy, treân moät soá xe coøn söû duïng boä loïc khí xaû ba
thaønh phaàn keát hôïp vôùi oxy hoaù. Heä thoáng naøy ñöôïc söï duïng chung trong caùc loaïi heä thoáng kieåm soaùt
khí xaû vôùi boä loïc khí xaû oxy hoaù keát hôïp vôùi boä loïc khí xaû ba thaønh phaàn ñeå giuùp giaûm nhieàu hôn nöõa
caùc chaát thaûi gaây oâ nhieãm khoâng khí.

------------------------

193
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 9

TÍNH NAÊNG KINH TEÁ KYÕ THUAÄT CUÛA ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG

I. CAÙC THOÂNG SOÁ ÑAÙNH GIAÙ TÍNH NAÊNG KINH TEÁ – KYÕ THUAÄT CUÛA ÑOÄNG CÔ
I.1. Thoâng soá chæ thò
I.1.1. AÙp suaát chæ thò trung bình Pi
AÙp suaát chæ thò trung bình cuûa chu trình coâng taùc laø coâng chæ thò cuûa moät ñôn vò theå tích coâng
taùc cuûa xylanh trong moät chu trình.
Li
Pi = , (J/m3 hoaëc N/m2) (9.1)
Vh

Trong ñoù: Li – coâng chæ thò cuûa chu trình (J hoaëc N.m)
Vh – theå tích coâng taùc cuûa xylanh (m³)
Trong thôøi gian hoaït ñoäng, ngoaøi aùp suaát P cuûa moâi chaát trong xylanh coøn coù aùp suaát khí theå
döôùi cacte cuõng luoân luoân taùc duïng leân piston theo höôùng ngöôïc chieàu so vôùi P. Phaàn lôùn caùc ñoäng cô,
cacte ñeàu ñöôïc noái thoâng vôùi khí trôøi hoaëc vôùi ñöôøng naïp qua heä thoáng thoâng gioù cacte, vì vaäy coù theå
coi aùp suaát khí theå trong cacte baèng aùp suaát khí trôøi po.
Nhö vaäy khi piston chuyeån ñoäng trong xylanh, hôïp löïc khí theå Pkt taùc duïng ñaåy piston trong
xylanh seõ laø:
πD 2
Fkt = (P − p o ). (9.2)
4
Trong ñoù: D – ñöôøng kính xylanh (m)
Hôïp löïc khí theå Pkt ñaåy piston chuyeån dòch moät vi löôïng haønh trình dS, seõ taïo ra vi löôïng coâng
dLi theo bieåu thöùc:
πD 2
dL i = Fkt .dS = (P − p o ). dS = (P − p o )dV (9.3)
4
Tích phaân bieåu thöùc (9.3) theo moät chu trình seõ tìm ñöôïc coâng chæ thò cuûa chu trình Li:
Li = ∫ dL
chutrình
i = ∫ (P − p
chutrình
o )dV (9.4)

Thay (9.4) vaøo (9.1) seõ ñöôïc:

1
Pi =
Vh ∫ (P − p
chu − trình
o )dV (9.5)

Muoán xaùc ñònh Pi theo (9.5) caàn bieát haøm (P – p 0) = f(V). Ñoù chính laø ñoà thò coâng cuûa ñoäng cô
4 kyø hoaëc ñoäng cô 2 kyø maø truïc hoaønh laø ñöôøng vuoâng goùc vôùi truïc tung ñi qua giaù trò po.
Tích phaân chu trình trong bieåu thöùc (9.5) laø toång tích phaân cuûa caùc quaù trình taïo neân chu trình
ñoù. Vì vaäy ñoái vôùi ñoäng cô boán kyø, ta coù:

1  
Pi = . ∫ (P − p o )dV + ∫ (P − p o )dV + ∫ (P − p o )dV + ∫ (P − p o )dV  (9.6)
Vh hut nen chay − gianno xa 

194
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñoái vôùi ñoäng cô hai kyø:

1  
Pi = . ∫ (P − p o )dV + ∫ ( P − p o ) dV  (9.7)
Vh nen chay − gianno 
Giaù trò cuûa caùc soá haïng trong caùc bieåu thöùc (9.6) vaø (9.7) theå hieän qua dieän tích treân ñoà thò
coâng P – V, giöõa ñöôøng aùp suaát (P) cuûa caùc quaù trình vaø ñöôøng aùp suaát khí trôøi po, coøn daáu cuûa moãi soá
haïng laïi phuï thuoäc vaøo daáu cuûa hai thöøa soá (P – po) vaø dV trong soá haïng ñoù. Neáu hai thöøa soá treân
cuøng daáu thì tích phaân seõ coù daáu (+), ngöôïc laïi khaùc daáu, tích phaân seõ coù daáu (–); (P – po) > 0 neáu P >
po vaø ngöôïc laïi, coøn dV > 0 neáu theå tích xylanh taêng vaø ngöôïc laïi.
Moãi tích phaân trong bieåu thöùc (9.6) vaø (9.7) xaùc ñònh soá löôïng coâng cuûa moãi kyø (huùt, neùn, chaùy
– giaõn nôû vaø xaû).
Do: ∫ p dV = ∫ − p
hut
o
xa
o dV vaø ∫p odV =
chay − gianno
∫−p
nen
o dV , neân (9.6) vaø (9.7) ñöôïc vieát thaønh:

1  
Pi =  ∫ PdV + ∫ PdV + ∫ PdV + ∫ PdV  (9.8)
Vh  hut nen chay − gianno xa 

1  
vaø Pi =  ∫ PdV + ∫ PdV  (9.9)
Vh nen chay − gianno 

Ñoà thò coâng P = f(V) hoaëc P = f(ϕ) (trong ñoù ϕ laø goùc quay truïc khuyûu) laø do thieát bò xaùc ñònh
ñoà thò veõ ra khi ñoäng cô ñang hoaït ñoäng. Tung ñoä cuûa ñoà thò phaûn aùnh caùc giaù trò cuûa aùp suaát trong
xylanh, coøn hoaønh ñoä cuûa ñoà thò laø vò trí cuûa ñænh piston hoaëc vò trí baùn kính quay cuûa truïc khuyûu phaûn
aùnh theå tích cuûa xylanh hoaëc goùc quay truïc khuyûu ϕ.
Thöïc hieän tích phaân ñoà thò döïa theo ñoà thò coâng vaø döïa theo caùc tích phaân trong moùc vuoâng
cuûa caùc bieåu thöùc (9.6), (9.8) hoaëc (9.7), (9.9) seõ xaùc ñònh ñöïôc dieän tích f, theå hieän coâng chæ thò cuûa
chu trình coâng taùc:
f = Σf(+) – Σf(–) (9.10)
Trong ñoù: f(+) – dieän tích coâng döông cuûa chu trình, chieàu dieãn bieán thuaän chieàu kim ñoàng hoà.
f(–) – dieän tích coâng aâm cuûa chu trình, chieàu dieãn bieán ngöôïc chieàu kim ñoàng hoà.
Neáu tyû leä xích tung ñoä (aùp suaát) laø: mp vaø tyû leä xích hoaønh ñoä (theå tích V) laø mv thì coâng chæ thò
Li cuûa chu trình seõ laø:
Li = f.mp.mv, (MN.m)
Theå tích coâng taùc Vh ñöôïc xaùc ñònh baèng l mm treân ñoà thò vôùi tyû leä xích mv (m3/mm).
Do ñoù: Vh = l.mv (m3
f
Vì vaäy, theo (9.6), (9.8) hoaëc (9.7), (9.9) seõ ñöôïc: Pi = mp (9.11)
l
f
Neáu goïi h = (mm) laø chieàu cao trung bình cuûa ñoà thò coâng, thì töø (9.11) coù theå ñònh nghóa veà
l
Pi nhö sau: aùp suaát chæ thò trung bình Pi laø chieàu cao trung bình cuûa ñoà thò coâng (P –V) nhaân vôùi tyû leä
xích tung ñoä cuûa ñoà thò. Bieåu thöùc (9.11) chæ roõ phöông phaùp xaùc ñònh Pi nhôø ñoà thò coâng.

195
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Dieän tích ñoà thò coâng cuûa ñoäng cô boán kyø goàm 2 phaàn:
- Phaàn dieän tích cuûa kyø neùn vaø kyø chaùy – giaõn nôû.
- Phaàn dieän tích cuûa kyø huùt vaø kyø xaû.
Phaàn thöù nhaát laø phaàn chính, taïo neân coâng döông cuûa moâi chaát. Phaàn thöù hai laø phaàn phuï, ñöôïc
goïi laø haønh trình “bôm” cuûa piston vì chöùc naêng cuûa phaàn naøy laø chöùc naêng cuûa moät bôm piston, laøm
nhieäm vuï thay ñoåi moâi chaát cuûa chu trình. Coâng cuûa moâi chaát ôû phaàn hai coù theå “aâm” (ñoäng cô khoâng
taêng aùp hoaëc taêng aùp thaáp) hoaëc “döông” (vôùi ñoäng cô taêng aùp cao).

c)

a) b)

d)
Hình 9.1. Ñoà thò coâng P – V cuûa chu trình thöïc teá.
a) Ñoäng cô boán kyø; b) Ñoäng cô hai kyø;
c) Ñoà thò quaù trình naïp thaûi cuûa ñoäng cô boán kyø khoâng taêng aùp;
d) Ñoà thò quaù trình naïp thaûi cuûa ñoäng cô boán kyø taêng aùp.

Nhìn chung, coâng cuûa haønh trình bôm thöôøng khoâng lôùn (tröø tröôøng hôïp taêng aùp cao) vaø raát
khoù xaùc ñònh theo ñoà thò coâng vì ñöôøng naïp vaø ñöôøng xaû treân ñoà thò gaàn nhö truøng nhau. Muoán xaùc
ñònh phaàn coâng “bôm” cuûa ñoà thò, ngoaøi ñoà thò coâng keå treân, ngöôøi ta phaûi xaùc ñònh ñoà thò coâng cuûa
caùc haønh trình “bôm” vôùi tyû leä xích tung ñoä lôùn hôn, laøm cho coâng vieäc thöïc nghieäm trôû neân phöùc taïp
hôn. Vì vaäy khi xaùc ñònh aùp suaát chæ thò trung bình Pi ngöôøi ta thöôøng boû qua phaàn coâng naøy, coi noù laø
moät phaàn trong caùc toån thaát cô giôùi cuûa ñoäng cô.
Döïa treân nguyeân taéc aáy, coù theå löôïc boû caùc tích phaân cuûa caùc kyø huùt vaø xaû cuûa ñoäng cô 4 kyø
(9.6) vaø (9.8). Keát quaû seõ laøm cho bieåu thöùc xaùc ñònh Pi cuûa ñoäng cô boán kyø vaø ñoäng cô hai kyø coù
chung moät daïng sau:

1  
Pi = . ∫ PdV + ∫ PdV  (9.12)
Vh nen chay −gianno 

Tích phaân thöù nhaát trong ngoaëc coù giaù trò aâm vì P vaø dV khaùc daáu (P > 0 vaø dV < 0) coøn tích
phaân thöù hai luoân luoân döông vì P vaø dV cuøng daáu (P > 0 vaø dV > 0).
Neáu goïi Pct (P2) laø aùp suaát trung bình theo theå tích cuûa kyø chaùy – giaõn nôû vaø Pn (P1) laø aùp suaát
1
Vh chay −∫gianno
trung bình theo theå tích cuûa kyø neùn, ta seõ coù: . PdV = Pct = P2 (9.13)

196
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
1
Vaø . ∫ PdV = −Pn = −P1 (9.14)
Vh nen

Thay (9.13) vaø (9.14) vaøo (9.12), ta ñöôïc:

Pi = Pct – Pn = P2 – P1 (9.15)
Bieåu thöùc (9.15) cho ta moät ñònh nghóa thöù ba veà aùp

Pi
suaát chæ thò trung bình Pi laø hieäu soá giöõa caùc aùp suaát trung bình
theo theå tích cuûa kyø chaùy – giaõn nôû P2 vaø kyø neùn P1.

P2
P1
Caùc ñoäng cô hieän nay giaù trò Pi naèm trong giôùi haïn sau:
- Ñoäng cô khoâng taêng aùp: Pi = 0,7 ÷ 1,2 MPa
Hình 9.2. AÙp suaát chæ thò
- Ñoäng cô taêng aùp coù theå ñaït Pi = 3 MPa hoaëc lôùn hôn.
trung bình Pi moâ taû treân ñoà
I.1.2. Coâng suaát chæ thò Ni thò.
Coâng do moâi chaát trong xylanh taïo ra trong moãi chu trình ñöôïc xaùc ñònh qua ñoà thò quan heä
giöõa aùp suaát vaø theå tích (P – V), vì theá ñoà thò P – V ñöôïc goïi laø ñoà thò coâng vaø coâng ñoù ñöôïc goïi laø
coâng chæ thò cuûa chu trình Li, xaùc ñònh qua bieåu thöùc sau:
Li = Pi.Vh (9.16)
Goïi i laø soá xylanh cuûa ñoäng cô, coâng suaát chæ thò Ni cuûa ñoäng cô seõ tính ñöôïc nhö sau:
2n
N i = m.i.L i = .i.L i (9.17)
τ
Trong ñoù: n – laø soá voøng quay cuûa truïc khuyûu trong 1 giaây (voøng/s).
τ – laø soá kyø cuûa moät chu trình (soá haønh trình cuûa piston trong moät chu trình).
m – soá chu trình trong 1 giaây cuûa 1 xylanh.
Neáu caùc xylanh ñoäng cô coù theå tích coâng taùc Vh khaùc nhau (ñoäng cô chöõ V coù thanh truyeàn
phuï hoaëc ñoäng cô taùc duïng keùp) seõ coù coâng suaát chæ thò Ni laø:
2n
Ni = (L i .i1 + L i .i 2 + ...) (9.18)
τ
2
Thay (9.16) vaøo (9.18), ta seõ ñöôïc: N i = Pi .n (Vh .i1 + Vh .i 2 + ...) (9.19)
τ
n
Neáu ñaët: Vh = ∑ Vhk .i k (9.20)
∑ k =1

2
Seõ ñöôïc: Ni = Pi .VhΣ .n (9.21)
τ
Trong tröôøng hôïp theå tích Vh cuûa caùc xylanh ñeàu nhö nhau thì: VhΣ = i.Vh (9.22)
2
Do ñoù: (9.21) coù daïng: N i = Pi .Vh .i.n
τ
Neáu trong caùc bieåu thöùc (9.21) vaø (9.22): Pi tính baèng MPa (MN/m²), Vh tính baèng lít (l), n tính
P .V .n
baèng voøng/phuùt, coøn coâng suaát Ni tính baèng kW, seõ ñöôïc bieåu thöùc sau: N i = i hΣ (9.23)
30τ

197
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Pi Vh .i.n
Ni = (9.24)
30τ
Trong ñoù: n – soá voøng quay truïc khuyûu (voøng/phuùt).
Vh , VhΣ – theå tích coâng taùc cuûa moät xylanh vaø cuûa caû ñoäng cô (lít).
i – soá xylanh cuûa ñoäng cô.
Pi – aùp suaát chæ thò trung bình (MPa).
τ – soá kyø cuûa ñoäng cô, ñoäng cô 4 kyø τ = 4, ñoäng cô 2 kyø τ = 2.
I.1.3. Hieäu suaát chæ thò ηi
Tính kinh teá cuûa chu trình thöïc teá ñöôïc theå hieän qua hai thoâng soá: hieäu suaát chæ thò i vaø suaát
tieâu hao nhieân lieäu chæ thò gi .
Hieäu suaát chæ thò laø tyû soá giöõa phaàn nhieät löôïng ñöôïc chuyeån thaønh coâng chæ thò vôùi nhieät löôïng
caáp cho ñoäng cô do nhieân lieäu ñoát chaùy trong xylem taïo ra trong moät thôøi gian.
1
ηi = (9.25)
G nl .Q tk

Trong ñoù: Gnl – löôïng nhieân lieäu tieâu hao trong 1 giaây (kg/s).
Qtk – nhieät trò thaáp cuûa 1 kg nhieân lieäu (J/kg).
I.1.4. Suaát tieâu hao nhieân lieäu chæ thò gi
Laø löôïng nhieân lieäu tieâu hao trong 1 giaây öùng vôùi 1 ñôn vò coâng suaát chæ thò.
G nl
gi = (kg/W.s) (9.26)
Ni

Trong ñoù: Ni – coâng suaát chæ thò (W).

I.2. Caùc thoâng soá coù ích
I.2.1. Coâng suaát coù ích Ne
Coâng suaát coù ích cuûa ñoäng cô ñöôïc phaùt ra taïi ñuoâi truïc khuyûu ñeå töø ñoù truyeàn naêng löôïng tôùi
maùy coâng taùc. Coâng suaát coù ích Ne nhoû hôn coâng suaát chæ thò Ni. Hieäu cuûa chuùng laø coâng suaát toån hao
cô giôùi Nm duøng ñeå khaéc phuïc moïi löïc caûn trong noäi boä ñoäng cô khi maùy hoaït ñoäng. Moái quan heä giöõa
Ne, Ni vaø Nm nhö sau:
Ne = Ni – Nm (kW) (9.28)
Tyû soá giöõa Ne vaø Ni ñöôïc goïi laø hieäu suaát cô giôùi ηm, theå hieän soá phaàn naêng löôïng trong coâng
suaát chæ thò Ni ñöôïc chuyeån thaønh coâng coù ích Ne:
Ne
ηm = (9.29)
Ni

Hieäu suaát cô giôùi ηm cuûa caùc loaïi ñoäng cô ñoát trong hieän nay naèm trong giôùi haïn:
ηm = 0,63 ÷ 0,93
Goïi Pe laø aùp suaát coù ích trung bình, thì giöõa Pe vaø Pi coù moái lieân heä sau:
Pe = Pi.ηm (9.30)
198
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Pe .Vh .i.n
Töø (9.29) ta ñöôïc: N e = η m .N i = (kW ) (9.31)
30τ
Coâng suaát coù ích Ne phuï thuoäc vaøo taûi (Pe) vaø toác ñoä (n) cuûa ñoäng cô. Toác ñoä n cuûa ñoäng cô
khoâng ñöôïc vöôït quaù giaù trò quy ñònh cho töøng ñoäng cô ñeå traùnh aûnh höôûng xaáu tôùi söùc beàn, ñoä tin caäy
vaø tuoåi thoï caùc chi tieát cuûa ñoäng cô. Soá voøng quay quy ñònh nqñ (voøng/phuùt), ñöôïc choïn theo ñieàu kieän
söû duïng vaø hieäu suaát ñoäng cô. Khi hoaït ñoäng, ñoäng cô coù theå chaïy ôû caùc toác ñoä trong phaïm vi töø nmin
ñeán nqñ tuyø thuoäc vaøo vò trí cuûa cô caáu ñieàu khieån.
ÔÛ soá voøng quay quy ñònh coâng suaát coù ích Ne cuûa ñoäng cô coù theå thay ñoåi töø Ne = 0 ñeán Neqñ.
Coâng suaát quy ñònh Neqñ phuï thuoäc vaøo ñieàu kieän söû duïng.
Tyû soá giöõa coâng suaát cuûa ñoäng cô so vôùi coâng suaát quy ñònh (ñöôïc choïn laø 100%) ñöôïc goïi laø
coâng suaát töông ñoái vaø ñöôïc tính theo phaàn traêm cuûa coân g suaát quy ñònh. Neáu coâng suaát töông ñoái
vöôït quaù 100% thì cheá ñoä laøm vieäc aáy ñöôïc goïi laø cheá ñoä quaù taûi. Thoâng thöôøng cheá ñoä quaù taûi khoâng
ñöôïc vöôït quaù 110% (töùc phaàn quaù taûi khoâng quaù 10%). Neáu söû duïng laâu daøi ôû taûi lôùn thì caøng khoâng
ñöôïc pheùp quaù taûi.
I.2.2. Moâmen coù ích Me
Moâmen Me ôû ñaàu ra cuûa truïc khuyûu ñoäng cô ñöôïc xaùc ñònh treân baêng thöû. Giöõa moâmen Me vaø
coâng suaát coù ích Me coù moái lieân heä sau :
N e N e .60 N
Me = = ≈ 9.55 e ( N.m ) (9.32)
ω 2πn n
Trong ñoù: Ne – coâng suaát coù ích (W).
n – soá voøng quay ñoäng cô (voøng/phuùt).
I.2.3. Hieäu suaát coù ích e vaø suaát tieâu hao nhieân lieäu coù ích ge
Hieäu suaát coù ích e laø tyû soá giöõa nhieät löôïng chuyeån thaønh coâng coù ích chia cho nhieät löôïng
caáp cho ñoäng cô, do nhieân lieäu ñoát chaùy beân trong xylanh taïo ra, hai loaïi nhieät löôïng treân caàn ñöôïc
xaùc ñònh trong cuøng moät khoaûng thôøi gian.
Ne
ηe = (9.33)
G nl .Q tk

Trong ñoù: Gnl – löôïng nhieân lieäu tieâu hao trong 1 giaây (kg/s).
Qtk – nhieät trò thaáp cuûa 1 kg nhieân lieäu (J/kg).
Trong thöïc teá thí nghieäm ñoäng cô, löôïng tieâu hao nhieân lieäu (Gnl) thöôøng ño baèng soá kiloâgam
trong 1 giôø vaø coâng suaát theo kiloâoùat (kW). Do ñoù, suaát tieâu hao nhieân lieäu thöôøng xaùc ñònh theo gam:
G nl 3
ge = 10 (g / kW.h ) (9.34)
Ne

I.3. Coâng suaát lít cuûa ñoäng cô

Coâng suaát lít NL laø tyû soá giöõa coâng suaát quy ñònh vaø toång theå tích coâng taùc (VhΣ = Vh.i) cuûa
N
ñoäng cô: N L = e (kW/l).
Vh .i
Pn
Thay (9.31) vaøo bieåu thöùc treân ta ñöôïc: N L = e (kW/l)
30.τ
199
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Thoâng soá NL vaø Pe phaûn aùnh coâng suaát vaø momen quy veà 1 lít theå tích coâng taùc cuûa ñoäng cô.
Trong ñoù Pe phaûn aùnh möùc ñoä cöôøng hoaù veà taûi (löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình) coøn NL phaûn aùnh
möùc ñoä cöôøng hoaù caû veà taûi vaø veà toác ñoä n cuûa ñoäng cô.
Caùc trò soá ηi, ηe, gi vaø ge cuûa caùc loaïi ñoäng cô hieän nay laøm vieäc ôû cheá ñoä ñònh möùc ñöôïc theå
hieän treân beân döôùi.
Caùc chæ tieâu kinh teá caùc loaïi ñoäng cô

Loaïi ñoäng cô ηi ηe gi (g/kW.h) ge (g/kW.h)

Ñoäng cô xaêng 0,28 ÷ 0,39 0,25 ÷ 0,33 245 ÷ 300 300 ÷ 325
Ñoäng cô Diesel cao toác 0,42 ÷ 0,55 0,35 ÷ 0,40 175 ÷ 205 217 ÷ 238
Ñoäng cô gas 0,28 ÷ 0,38 0,23 ÷ 0,28 -- --

I.4. Xaùc ñònh ñöôøng kính xylanh, haønh trình piston vaø theå tích coâng taùc treân ñoäng cô
I.4.1. Theå tích coâng taùc
Theå tích coâng taùc cuûa ñoäng cô ñöôïc xaùc ñònh qua bieåu thöùc:
30.N e .τ
Vh = (m3) (9.35)
Pe .i.n

Trong ñoù: Ne – coâng suaát coù ích cuûa ñoäng cô (kW).

τ – soá kyø cuûa ñoäng cô, ñoäng cô 2 kyø τ = 2 vaø ñoäng cô 4 kyø τ = 4.
Pe – aùp suaát coù ích trung bình (MPa).
i – soá xylanh cuûa ñoäng cô.
n – toác ñoä ñoäng cô (voøng/phuùt).
I.4.2. Ñöôøng kính xylanh
4.Vh
D= (9-36)
S
π. 
3

D
Trong ñoù: D – ñöôøng kính cuûa xylanh ñoäng cô.
S – haønh trình cuûa piston (m).
Tyû soá S/D ñöôïc xaùc ñònh tuyø theo loaïi ñoäng cô.

Loaïi ñoäng cô S/D

Ñoäng cô xaêng chöõ V 0,75 ÷ 1,10
Ñoäng cô xaêng thaúng haøng 0,85 ÷ 1,20
Ñoäng cô Diesel chöõ V 0,90 ÷ 1,40
Ñoäng cô Diesel thaúng haøng 1,00 ÷ 1,45

I.4.3. Haønh trình cuûa piston

4.Vh
Haønh trình cuûa piston ñöôïc xaùc ñònh qua bieåu thöùc: S = (9.37)
π.D 2
200
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
II. XAÂY DÖÏNG ÑÖÔØNG ÑAËC TÍNH TOÁC ÑOÄ ÑOÄNG CÔ
Ñaëc tính toác ñoä cuûa ñoäng cô laø haøm soá theå hieän bieán thieân cuûa caùc chæ tieâu coâng taùc chính
(coâng suaát coù ích, momen coù ích, suaát tieâu hao nhieân lieäu coù ích,...) theo caùc chæ tieâu coâng taùc khaùc
cuûa ñoäng cô (toác ñoä ñoäng cô), khi giöõ cô caáu cung caáp nhieân lieäu ôû moät vò trí quy ñònh. Caùc ñaëc tính
cuûa ñoäng cô ñöôïc xaùc ñònh baèng thöïc nghieäm treân baêng thöû ñoäng cô.
Ngöôøi ta duøng ñaëc tính ñeå ñaùnh giaù caùc chæ tieâu kyõ thuaät cuûa ñoäng cô, hoaït ñoäng trong caùc ñieàu
kieän khaùc nhau. Caùc ñaëc tính söû duïng nhieàu nhaát trong ñoäng cô goàm coù: ñaëc tính toác ñoä, ñaëc tính taûi,
ñaëc tính khoâng taûi, ñaëc tính toång hôïp,...

Ñaëc tính ngoaøi,

Ne
100% cô caáu cung caáp nhieân lieäu

Caùc ñaëc tính boä phaän,

<100% cô caáu cung caáp nhieân lieäu

n
nmin nmax
Hình 9.3. Ñaëc tính toác ñoä cuûa ñoäng cô.

II.1. Ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ngoaøi vaø toác ñoä boä phaän cuûa ñoäng cô xaêng
Muoán phaân tích ñaëc tính cuûa ñoäng cô caàn laäp moái quan heä toaùn hoïc giöõa caùc chæ tieâu kinh teá kyõ
thuaät cuûa ñoäng cô, nhö coâng suaát coù ích Ne, momen coù ích Me, aùp suaát coù ích trung bình Pe, suaát tieâu
hao nhieân lieäu coù ích ge, löu löôïng nhieân lieäu Gnl vôùi caùc thoâng soá cuûa chu trình nhö: ηv, ηi, ηm, α,...
ηv
N e = A1 . .η i .η m .n.ρ k (kW) (8.38)
α
ηv
Pe = A 2 . .ηi .η m .ρ k (MPa) (8.39)
α
ηv
Me = A3. .η i .η m .ρ k (N.m) (8.40)
α
1
ge = A4. (g/kW.h) (8.41)
η i .η m

ηv
G nl = A 5 . .n (kg/h) (8.42)
α
Trong ñoù: n – toác ñoä ñoäng cô (voøng/phuùt).
ηm – hieäu suaát cô giôùi (ηm = 0,63 ÷ 0,93).
ηi – suaát tieâu hao nhieân lieäu chæ thò.
ηv – heä soá naïp.
α – heä soá dö löôïng khoâng khí.

201
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ρk – khoái löôïng rieâng cuûa khoâng khí phía tröôùc böôùm ga (kg/m3).
A1, A2, A3, A4, A5 – caùc haèng soá.
II.1.1. Ñöôøng ñaëc tính ngoaøi cuûa ñoäng cô xaêng
Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng duøng boä cheá hoaø khí, khi môû 100% böôùm ga caùc haøm Ne = f(n), Pe =
f(n), Me = f(n), ge = f(n), Gnl = f(n),... phuï thuoäc vaøo söï thay ñoåi cuûa ηv, ηm, ρk theo toác ñoä ñoäng cô n
ñöôïc goïi laø ñaëc tính ngoaøi. Khi böôùm ga naèm ôû vò trí nhoû hôn 100% ñöôïc goïi laø ñaëc tính boä phaän.
Bieán thieân cuûa ηv khi ñoäng cô chaïy theo ñaëc tính ngoaøi phuï thuoäc söï thay ñoåi cuûa toác ñoä doøng
khí qua supap naïp, pha phaân phoái cuûa caùc supap vaø ñoä môû böôùm ga. Caøng taêng toác ñoä doøng khí qua
supap naïp vaø supap thaûi thì heä soá
η
naïp v caøng thaáp. Ñieàu ñoù ñuùng ñoái v
vôùi ñoäng cô khoâng taêng aùp cuõng nhö
ñoäng cô taêng aùp. Trong vuøng toác ñoä
thaáp cuõng xaûy ra hieän töôïng giaûm 1
2 4 3
cuûa ηv theo möùc ñoä giaûm toác ñoä n vì
luùc aáy pha phaân phoái thöïc teá khoâng
coøn phuø hôïp vôùi toác ñoä cuûa ñoäng cô
luùc ñoù.
n
Löïc caûn treân ñöôøng naïp cuûa Hình 9.4. Khuynh höôùng bieán thieân cuûa ηV theo toác ñoä n.
ñoäng cô Diesel hôi nhoû hôn so vôùi
1,3 – ñoäng cô xaêng vaø diesel khoâng taêng aùp;
ñoäng cô xaêng, vì vaäy ñaëc tính ngoaøi
veà ηv cuûa ñoäng cô xaêng hôi doác hôn 2,4 – ñoäng cô xaêng vaø diesel taêng aùp .
so vôùi ηv cuûa ñoäng cô Diesel.
Ñoái vôùi caùc loaïi ñoäng cô ñoát chaùy cöôõng böùc, khi chuyeån sang caùc ñaëc tính boä phaän phaûi ñoùng
böôùm ga nhoû daàn, ñaõ laøm taêng löïc caûn ñoái vôùi ñöôøng naïp. Vì vaäy moãi vò trí böôùm ga coù moät moái quan
heä rieâng giöõa heä soá v vaø toác ñoä ñoäng cô n. Coù theå xaùc ñònh gaàn ñuùng moái quan heä treân nhö sau:
Giöõa heä soá naïp v vaø ñoä chaân khoâng pg treân ñöôøng naïp phía sau böôùm ga ñoái vôùi moãi ñoäng
cô coù theå duøng haøm tuyeán tính sau:
η v = a − b.∆p g (9.43)

Trong ñoù: a,b – laø caùc heä soá thöïc nghieäm.

Löu löôïng khoái löôïng trong moät giaây cuûa khoâng khí ñi qua tieát dieän löu thoâng ôû böôùm ga f g :

G k = µ g f g p k ρ k .ψ (9.44)

 2 k +1

2k  p g  k  pg  k

ψ=   −  
k − 1  p k   pk  
 
Trong ñoù: µ g – heä soá löu löôïng qua böôùm ga;

f g – tieát dieän löu thoâng qua böôùm ga (m²)

p g – aùp suaát khoâng khí phía sau böôùm ga.

pk , k – aùp suaát (Pa) vaø khoái löôïng rieâng (kg/m³) cuûa khoâng khí tröôùc böôùm ga.
202
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Neáu ñoäng cô khoâng taêng aùp hoaëc ñoäng cô taêng aùp nhöng maùy neùn ñaët phía sau boä cheá hoaø khí
thì pk = po vaø k = o.
Löu löôïng Gk cuûa ñoäng cô boán kyø:
η v .Vh .i.n
Gk = ρk (9.45)
120
120µ g f g p k ρ k .ψ
Töø caùc bieåu thöùc (9.44) vaø (9.45), tìm ñöôïc: η v =
Vh .i.n.ρ k

Khi ñoäng cô xaêng hoaït ñoäng theo ñaët tính ngoaøi thì heä soá dö löôïng khoâng khí α seõ giaûm khi
giaûm n. Ñaëc tính treân cuûa α vaãn tieáp tuïc duy trì khi chuyeån sang caùc ñaëc tính boä phaän. Tuy nhieân, khi
ñieàu chænh boä cheá hoaø khí ôû vò trí gaàn môû heát böôùm ga ngöôøi ta ñeàu ñeå cho heä soá dö löôïng khoâng khí
α nhaït hôn so vôùi ñaëc tính ngoaøi ñeå tieát` kieäm xaêng.
II.1.2. Ñöôøng ñaëc tính boä phaän cuûa ñoäng cô xaêng
Ñaëc tính boä phaän cuûa ñoäng cô xaêng töông öùng vôùi caùc vò trí ñoùng nhoû böôùm ga, seõ laøm giaûm
heä soá naïp v qua ñoù giaûm aùp suaát chæ thò trung bình Pi. Khi ñoùng nhoû böôùm ga m caøng giaûm nhanh,
khi taêng toác ñoä ñoäng cô n neáu böôùm ga ñoùng caøng nhoû thì aùp suaát toån hao cô giôùi trung bình seõ taêng
η
coøn tích soá ( i .η v .ρ k ) seõ giaûm vaø caøng giaûm nhanh neáu ñoùng nhoû böôùm ga.
α
Khi caøng ñoùng nhoû böôùm ga, ηm caøng giaûm nhanh. Khi taêng toác ñoä ñoäng cô n, neáu böôùm ga
ñoùng caøng nhoû thì aùp suaát chæ thò trung bình seõ giaûm nhanh vaø coù theå ñaït tôùi möùc laøm cho ηm = 0. Vì
vaäy moái quan heä giöõa ηm vaø toác ñoä n ôû caùc vò trí ñoùng böôùm ga khaùc nhau coù daïng nhö (hình 9.5).
Me
ηm Pe

n
nn n
Hình 9.5. Bieán thieân cuûa ηm theo toác ñoä Hình 9.6. Bieán thieân cuûa Pe vaø M e
n cuûa ñoäng cô xaêng. theo toác ñoä n cuûa ñoäng cô xaêng.
1 – môû böôùm ga 100%; 1 – ñaëc tính ngoaøi;
2, 3, 4 – caùc vò trí ñoùng daàn böôùm ga. 2, 3, 4 – caùc ñaëc tính boä phaän.
Ñoäng cô xaêng khi chuyeån sang caùc ñaëc tính boä phaän do v vaø m giaûm khi taêng n neân Pe giaûm
theo vaø caøng giaûm nhanh khi ñoùng böôùm ga caøng nhoû. Khi ñoùng böôùm ga nhoû vaø taêng n thì Pe = 0, töùc
laø cheá ñoä khoâng taûi seõ xuaát hieän taïi n < nn (nn – soá voøng quay öùng vôùi coâng suaát thieát keá) (hình 9.6).
Ñoäng cô xaêng duøng boä cheá hoaø khí khi chaïy ôû caùc ñaëc tính boä phaän neáu treân boä cheá hoaø khí
khoâng coù heä thoáng laøm ñaäm thì e thöôøng nhoû hôn so vôùi ñaëc tính ngoaøi, vì luùc aáy caû i vaø m ñeàu
giaûm. Neáu coù heä thoáng laøm ñaäm treân boä cheá hoaø khí khi chaïy ôû caùc ñaëc tính vôùi ñoä ñoùng böôùm ga
khoaûng 20 ÷ 30% thì e seõ cao hôn so vôùi ñaëc tính ngoaøi. Suaát tieâu hao nhieân lieäu ge tyû leä nghòch vôùi
e = i. m

203
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñoái vôùi ñaëc tính boä phaän cuûa ñoäng cô xaêng theo coân g suaát coù ích Ne. Caøng ñoùng nhoû böôùm ga,
coâng suaát Nemax caøng chuyeån veà höôùng giaûm cuûa toác ñoä ñoäng côn. Vôùi möùc ñoä ñoùng nhoû böôùm ga
nhaát ñònh, Ne = 0 xuaát hieän ngay trong giôùi haïn bieán thieân cuûa n (hình 9.7).

Ne Ne 1
Pe
2
Pe
3
4
5
nn n
Hình 9.6. Ñaëc tính toác ñoä cuûa ñoäng cô xaêng duøn g cheá hoaø khí.
1 – ñaëc tính ngoaøi.
2, 3, 4, 5 – caùc ñaëc tính toác ñoä boä phaän
Coâng suaát Ne chæ taêng theo möùc taêng cuûa toác ñoä ñoäng cô n khi aûnh höôûng cuûa vieäc taêng n lôùn
hôn aûnh höôûng cuûa vieäc giaûm Pe. Nhö vaäy sau khi tôùi moät toác ñoä n naøo ñoù, neáu möùc ñoä giaûm cuûa Pe
trôû neân baèng roài lôùn hôn so vôùi möùc taêng cuûa n thì toác ñoä ñoù ñaït tôùi cheá ñoä Nemax. ÔÛ ñoäng cô xaêng, toác
ñoä töông öùng vôùi Nemax thöôøng nhoû hôn nn.
II.2. Ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ngoaøi vaø toác ñoä boä phaän cuûa ñoäng cô Diesel
Ñaëc tính toác ñoä bieåu thò coâng suaát cöïc ñaïi cuûa ñoäng cô töông öùng vôùi töøng soá voøng quay cuûa
ñoäng cô laø ñaëc tính ngoaøi. Do coâng suaát cöïc ñaïi cuûa ñoäng cô Diesel theo soá voøng quay coøn phuï thuoäc
vaøo vò trí tay ñieàu khieån nhieân lieäu caáp cho chu trình, neân ñaëc tính ngoaøi cuõng phuï thuoäc vaøo söï ñieàu
khieån ñoù. Ñeå phaân tích caùc ñaëc tính cuûa ñoäng cô Diesel, ta duøng caùc bieåu thöùc sau:
N e = C1 .g ct .ηi .η m .n (kW) (8.38)

Pe = C 2 .g ct .ηi .η m (MPa) (8.39)

M e = C 3 .g ct .η i .η m (N.m) (8.40)
1
ge = A4. (g/kW.h) (8.41)
ηi .η m

G nl = C 5 .g ct .n (kg/h) (8.42)

Trong ñoù: n – toác ñoä ñoäng cô (voøng/phuùt).

ηm – hieäu suaát cô giôùi (ηm = 0,63 ÷ 0,93).
ηi – suaát tieâu hao nhieân lieäu chæ thò.
gct – löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình (kg/chu trình).
C1, C2, C3, A4, C5 – caùc haèng soá.
II.2.1. Ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ngoaøi cuûa ñoäng cô Diesel
Ñaëc tính ngoaøi cuûa ñoäng cô Diesel coù caùc loaïi sau:
- Ñaëc tính ngoaøi tuyeät ñoái laø ñaëc tính maø caùc thoâng soá Ne, Pe, Me ñeàu ñaït giaù trò cöïc ñaïi taïi

204
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
moãi soá voøng quay n, khi ôû vò trí cöïc ñaïi cuûa thanh raêng bôm cao aùp. Ñaëc tính naøy chæ thu
ñöôïc khi khaûo nghieäm ñoäng cô treân baêng thöû, treân thöïc teá khoâng xaûy ra.
- Ñaëc tính toác ñoä boä phaän laø caùc haøm soá bieåu dieãn quan heä giöõa caùc thoâng soá Ne, Pe, Me theo
toác ñoä ñoäng cô khi ôû haønh trình giaûm daàn cuûa cô caáu cung caáp nhieân lieäu .
- Ñaëc tính ngoaøi theo coâng suaát thieát keá laø ñaëc tính toác ñoä trong ñoù cô caáu ñieàu khieån ñöôïc
giöõ ôû vò trí ñaït coâng suaát thieát keá taïi soá voøng quay thieát keá.
- Ñaëc tính gôùi haïn bôm cao aùp laø ñaëc tính ngoaøi maø tay ñieàu khieån bôm cao aùp ôû vò trí giôùi
haïn lôùn nhaát.
- Ñaëc tính nhaû khoùi ñen laø ñaëc tính toác ñoä trong ñoù vôùi moãi giaù trò toác ñoä ñoäng cô n, cô caáu
ñieàu khieån bôm cao aùp ñeàu ôû vò trí baét ñaàu nhaû khoùi ñen trong khí xaû.
Hieäu suaát chæ thò ηi cuûa ñoäng cô Diesel khi chaïy theo ñaëc tính ngoaøi phuï thuoäc heä soá dö löôïng
khoâng khí α, tyû soá taêng aùp suaát khi chaùy λ, khoái löôïng rieâng cuûa khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô k vaø toác
ñoä n cuûa ñoäng cô. AÛnh höôûng cuûa baûn thaân toác ñoä n vaø khoái löôïng rieâng cuûa khoâng khí k ñeán ηi
thöôøng khoâng nhieàu, maø chuû yeáu chuùng gaây aûnh höôûng tôùi α vaø tyû soá taêng aùp khi chaùy.
Ñoäng cô Diesel khoâng taêng aùp, heä soá naïp v hôi taêng khi giaûm toác ñoä n. Löôïng nhieân lieäu caáp
cho chu trình cuûa bôm cao aùp laïi hôi taêng khi taêng toác ñoä n do taêng tieát löu vaø giaûm roø nhieân lieäu. Söï
bieán ñoäng cuûa v vaø gct khi thay ñoåi n laøm cho α hôi giaûm khi taêng toác ñoä n, qua ñoù aûnh höôûng xaáu tôùi
quaù trình chaùy. Löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình gct bò giaûm khi giaûm n seõ keùo theo giaûm Pi , gaây
aûnh höôûng xaáu tôùi ñaëc tính toác ñoä. Ngöôøi ta duøng cô caáu ñaëc bieät ñaët treân bôm cao aùp ñeå hieäu chænh
ñaëc tính toác ñoä cuûa bôm.
Ñoäng cô Diesel taêng aùp, söï thay ñoåi cuûa khoái löôïng khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô coøn phuï thuoäc
khoái löôïng rieâng cuûa khoâng khí k . Khi giaûm toác ñoä n, giaù trò cuûa k seõ giaûm caøng nhanh neáu Pk ôû cheá
ñoä ñònh möùc caøng lôùn . Vì vaäy ñoäng cô Diesel taêng aùp seõ laøm taêng α khi taêng n. Coøn tyû soá taêng aùp suaát
khi chaùy seõ taêng khi giaûm n vì luùc aáy seõ laøm taêng thôøi gian chaùy treã. Thöïc nghieäm chæ ra raèng neáu
aùp suaát Pk caøng giaûm maïnh khi giaûm n seõ laøm cho λ taêng caøng nhieàu. AÛnh höôûng toång hôïp cuûa α vaø λ
η
khi ñoäng cô Diesel chaïy theo ñaëc tính ngoaøi nhö sau: ηi seõ taêng khi taêng n nhöng tyû soá i seõ giaûm.
α
Khi choïn bôm cao aùp cho ñoäng cô Diesel, thöôøng coù moät löôïng döï tröõ veà löu löôïng ñeå coù theå
duøng cuøng moät loaïi bôm cho caùc ñoäng cô Diesel coù möùc ñoä cöôøng hoaù khaùc nhau veà coâng suaát vaø ñeå
buø tröø vieäc giaûm gct do moøn piston xylanh bôm cao aùp gaây ra. Neáu khoâng coù bieän phaùp ñaëc bieät, khi
ñaïp chaân ga coù theå laøm taêng gct tôùi möùc laøm cho nhieân lieäu chaùy khoâng heát. Do ñoù treân bôm cao aùp
phaûi ñaët vít haïn cheá vò trí lôùn nhaát cuûa thanh raêng bôm cao aùp.
Nhö vaäy, coâng suaát vaø aùp suaát coù ích trung bình lôùn nhaát cuûa ñoäng cô Diesel trong söû duïng
thöïc teá phuï thuoäc vaøo vò trí haïn cheá cuûa thanh raêng bôm cao aùp. Taát caû caùc ñöôøng ñaëc tính toác ñoä
khaùc khi giöõ khoâng ñoåi vò trí cuûa cô caáu ñieàu khieån bôm cao aùp ñeå coâng suaát ñoäng cô thaáp hôn so vôùi
caùc ñaëc tính ngoaøi keå treân ñöôïc goïi laø ñaëc tính boä phaän.
II.2.2. Ñaëc tính boä phaän cuûa ñoäng cô Diesel
Ñaëc tính boä phaän cuûa ñoäng cô Diesel khoâng taêng aùp vôùi caùc vò trí khaùc nhau cuûa cô caáu ñieàu
khieån thanh raêng bôm cao aùp coù daïng töông töï nhö ñaëc tính ngoaøi. ÔÛ ñaëc tính boä phaän vôùi gct nhoû hôn
so vôùi ñaëc tính ngoaøi seõ laøm cho moâi chaát môùi ñöôïc saáy noùng ít hôn, nhôø ñoù laøm taêng khoái löôïng moâi
chaát naïp vaøo xylanh. Do ñoù giaûm gct seõ laøm taêng i chuùt ít. Ñaëc ñieåm keå treân cuûa i cuõng theå hieän treân
ñaëc tính boä phaän cuûa ñoäng cô taêng aùp daãn ñoäng cô khí.

205
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñoäng cô Diesel taêng aùp tua bin khí khi chuyeån sang ñaëc tính boä phaän seõ laøm giaûm nhieät ñoä vaø
toác ñoä doøng khí xaû, do ñoù laøm giaûm aùp suaát vaø soá löôïng khoâng khí do maùy neùn caáp cho ñoäng cô, vì
vaäy ñaõ laøm cho α taêng chaäm khi chuyeån sang ñaëc tính boä phaän. Ngoaøi ra, neáu Pk caøng cao ôû ñaëc tính
ngoaøi ñoøi hoûi gct caøng lôùn, khi chuyeån sang ñaëc tính boä phaän gct giaûm caøng nhieàu seõ laøm giaûm chaát
löôïng phun vaø hình thaønh hoaø khí. Do ñoù coù theå laøm giaûm i khi chaïy vôùi gct nhoû.
Heä thoáng nhieân lieäu cuûa ñoäng cô Diesel hieän ñaïi ñaõ giöõ khoâng thay ñoåi quy luaät cung caáp
nhieân lieäu trong moät phaïm vi toác ñoä roäng khi giöõ khoâng thay ñoåi cô caáu ñieàu khieån bôm cao aùp. Do ñoù
aùp suaát chæ thò trung bình khi chaïy ôû ñaëc tính boä phaän cöù taêng leân ñeàu ñeàu khi taêng toác ñoä. Vôùi ñoäng
cô Diesel taêng aùp tua bin khí khi chaïy ôû ñaëc tính boä phaän vôùi gct töông ñoái nhoû seõ laøm cho Pi giaûm
nhanh khi giaûm n.
a + b.C m
ηm = 1 −
η
A 2 v ηi .ρ k
α
Bieåu thöùc treân cho pheùp cho pheùp ñöa ra keát luaän: m = f(n) laø moät ñöôøng cong hôi loài, caøng
giaûm gct giaù trò cuûa v caøng giaûm vaø m caøng giaûm nhieàu ôû khu vöïc n nhoû.

ηm Ne 1
Ne
Pe Pe 2
1
3
2
4
3
4

n
nn n
Hình 9.7. Bieán thieân cuûa ηm theo toác Hình 9.8. Ñaëc tính toác ñoä cuûa ñoäng
ñoä n cuûa ñoäng cô Diesel. cô Diesel.
1 – caáp nhieân lieäu lôùn nhaát; 1 – ñaëc tính ngoaøi.
2 , 3, 4 – caáp moät phaàn nhieân lieäu. 2 , 3, 4 – caùc ñaëc tính toác ñoä boä phaän.
Trong ñoäng cô Diesel duøng bôm cao aùp do gct taêng khi taêng n neân Pe cuõng coù daïng töông töï
nhö treân nhöng giaûm ít hôn so vôùi ñoäng cô xaêng khi taêng n. Khi chuyeån sang caùc ñaët tính boä phaän,
quy luaät bieán thieân cuûa e vaãn töông töï nhö ñaëc tính ngoaøi. Do taêng heä soá dö löôïng khoâng khí α neân i
coù taêng chuùt ít. Trong khi ñoù hieäu suaát cô giôùi m laïi giaûm so vôùi m cuûa ñaëc tính ngoaøi. Do m giaûm
nhanh hôn so vôùi möùc taêng cuûa i, neân hieäu suaát coù ích e treân caùc ñaëc tính boä phaän nhoû hôn so vôùi
ñaëc tính ngoaøi. Hieäu suaát coù ích e giaûm nhieàu khi chaïy ôû ñaëc tính boä phaän coù gct nhoû, vì luùc aáy do
chaát löôïng phun keùm gaây aûnh höôûng xaáu tôùi i.
II.3. So saùnh ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ngoaøi ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel
Ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ñoäng cô Diesel vaø ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ñoäng cô xaêng duøng cheá hoaø khí
khaùc nhau ôû nhöõng ñieåm sau:
- ÔÛ ñoäng cô xaêng duøng cheá hoaø khí, neáu ñoùng nhoû daàn böôùm ga seõ laøm cho aùp suaát coù ích
trung bình treân caùc ñaëc tính boä phaän giaûm caøng nhanh khi taêng toác ñoä ñoäng cô n. Cheá ñoä
coâng suaát cöïc ñaïi Nemax chuyeån daàn veà phía n nhoû vaø toàn taïi caùc cheá ñoä khoâng taûi taïi caùc
toác ñoä nhoû hôn toác ñoä ñònh möùc nn.

206
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Khi chaïy ôû ñaëc tính ngoaøi, cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô xaêng duøng cheá hoaø khí oån ñònh
hôn so vôùi ñoäng cô Diesel vaø phaïm vi oån ñònh veà toác ñoä lôùn hôn so vôùi ñoäng cô Diesel.
- Khi chuyeån töø ñaëc tính ngoaøi sang ñaëc tính boä phaän, tính oån ñònh cuûa ñoäng cô xaêng duøng
cheá hoaø khí taêng daàn, coøn ñoäng cô Diesel haàu nhö khoâng ñoåi.
- ÔÛ ñoäng cô Diesel duøng bôm cao aùp, khi giaûm daàn vò trí ñieàu khieån thanh raêng bôm cao aùp
qua ñoù giaûm gct vaø laøm cho ñöôøng Pe chuyeån dòch xuoáng phía beân döôùi haàu nhö theo caùc
khoaûng caùch ñeàu nhau. Ñöôøng coâng suaát Ne coù daïng caùc cong xuaát phaùt töø goùc toaï ñoä,
khoâng coù Nemax vaø khoâng theå xuaát hieän cheá ñoä khoâng taûi taïi n < nn.
- Ñöôøng ñaëc tính toác ñoä ñoäng cô Diesel ít doác hôn ñoäng cô xaêng.
- Ñaëc tính boä phaän cuûa ñoäng cô Diesel theo Ne, ôû haàu heát vò trí cuûa cô caáu ñieàu khieån bôm
cao aùp, ñöôøng ñaëc tính Ne ñeàu khoâng caét truïc hoaønh trong phaïm vi toác ñoä söû duïng.
II.4. Caùc bieän phaùp caûi thieän ñöôøng ñaëc tính cuûa ñoäng cô
Bôûi vì moâmen tyû leä thuaän vôùi aùp suaát coù ích trung bình Pe neân khi ñaùnh giaù tính oån ñònh cuûa
ñoäng cô coù theå duøng ñaëc tính toác ñoä theo Pe. Do ñoù, muoán naâng cao tính oån ñònh veà cheá ñoä laøm vieäc
cuûa ñoäng cô caàn phaûi cho Pe giaûm daàn khi taêng toác ñoä n cuûa ñoäng cô.
Ngöôøi ta duøng heä soá thích öùng K ñeå ñaùnh giaù tính oån ñònh cuûa ñoäng cô khi chaïy theo ñaëc tính
ngoaøi. Ñoù laø tyû soá giöõa moâmen cöïc ñaïi Memax (hoaëc Pemax) treân ñaëc tính ngoaøi vaø Men (hoaëc Pen) töông
M P
öùng vôùi toác ñoä ñònh möùc nn cuûa ñoäng cô: K = e max = e max .
M en Pen

- Ñoäng cô xaêng duøng cheá hoaø khí: K = 1,25 ÷ 1,35.

- Ñoäng cô Diesel coù K = 1,05 ÷ 1,15.
Ngoaøi heä heä thích öùng K, phaïm vi toác ñoä oån ñònh cuûa ñoäng cô coøn ñöôïc ñaëc tröng bôûi heä soá toác
ñoä Kt.
- Ñoäng cô xaêng duøng cheá hoaø khí: Kt = 0,45 ÷ 0,55.
- Ñoäng cô Diesel coù K = 0,55 ÷ 0,70.
Ñaëc tính söû duïng ñoäng cô ñoát trong coù heå hoaøn thieän baèng caùch taêng heä soá thích öùng K vaø
giaûm heä soá toác ñoä Kt. Ñoái vôùi ñoäng cô oâ toâ, trong phaïm vi toác ñoä (töø 0,5nn ñeán n n) khi chaïy theo ñaëc
tính ngoaøi thì coâng suaát ñoäng cô khoâng thay ñoåi (Ne = const), coù nghóa laø phaûi laøm sao cho Me tyû leä
nghòch vôùi toác ñoä n cuûa ñoäng cô.
Ñeå hoaøn thieän hoaøn thieän ñaëc tính cuûa ñoäng cô ñoát trong coù theå duøng caùc bieän phaùp sau:
- Söû duïng hieän töôïng khí ñoäng treân ñöôøng oáng naïp thaûi ñeå hoaøn hieän caùc quaù trình naïp, thaûi
trong vuøng toác ñoä töông öùng vôùi Memax.
- Phaân phoái löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình gct phuø hôïp vôùi bieán thieân cuûa khoái löôïng khí
naïp vaøo xylanh khi chaïy ôû ñaëc tính toác ñoä.
- Thay ñoåi töông öùng aùp suaát Pk cuûa khoâng khí (treân ñoäng cô Diesel) hoaëc hoaø khí (treân ñoäng
cô xaêng).
- Thay ñoåi pha phoái khí thích hôïp, bôûi ñaây laø nhaân toá chính laøm thay ñoåi K vaø Kt cuûa ñoäng cô
xaêng duøng cheá hoaø khí. Chính vì vaäy, moãi toác ñoä ñoäng cô öùng vôùi moät pha phoái khí toát nhaát
ñeå moâmen ñoäng cô ñaït giaù trò cöïc ñaïi Memax taïi toác ñoä ñoù khi môû 100% böôùm ga.

207
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Ne
Ne 1
Me
Me2max 2

Me1max 1

Me 2

nM2 nM1 nn n

Hình 9.9. Ñaëc tính cuûa ñoäng cô xaêng duøng cheá hoaù khí vôùi caùc pha phoái khí khaùc nhau.
1 – ñaëc tính thu ñöôïc khi pha phoái khí toái öu taïi toác ñoä thaáp.
2 – ñaëc tính thu ñöôïc khi pha phoái khí toái öu ôû toác ñoä cao (saùt vôùi n n).
II.5. Ñaëc tính ñieàu chænh
Khi thöû nghieäm hoaëc ñieàu chænh ñoäng cô phaûi duøng ñaëc tính ñieàu chænh, noù giuùp chuùng ta ñieàu
chænh ñoäng cô ñöôïc chính xaùc. Ñaëc tính ñieàu chænh bao goàm: aûnh höôûng cuûa ñieàu chænh goùc ñaùnh löûa
sôùm hoaëc phun sôùm, ñieàu chænh thaønh phaàn hoaø khí (hoaëc heä soá dö löôïng khoâng khí α), aùp suaát hoaëc
ñoä daøi thôøi gian caáp nhieân lieäu hoaëc nhieät ñoä nöôùc laøm maùt vaø tính kinh teá cuûa ñoäng cô.
II.5.1. Ñöôøng ñaëc tính ñieàu chænh theo thaønh phaàn hoãn hôïp coâng taùc
Quy luaät thay ñoåi thaønh phaàn toái öu cuûa hoaø khí N e, %
ñöôïc xaùc ñònh qua ñaëc tính ñieàu chænh thaønh phaàn hoaø khí. 1
Ñaëc tính naøy theå hieän söï bieán thieân cuûa caùc chæ tieân kinh 8 I
80
teá kyõ thuaät cuûa ñoäng cô theo heä soá dö löôïng khoâng khí α 2
khi giöõ khoâng ñoåi toác ñoä ñoäng cô vaø vò trí böôùm ga (hình 60
9.10). a b 9 II
40
Treân ñoà thò: tung ñoä laø coâng suaát ñoäng cô Ne vaø 3
suaát tieâu hao nhieân lieäu ge, hoaønh ñoä laø heä soá dö löôïng 10
20
khoâng khí α. Caùc ñöôøng I – I’ laø keát quaû khaûo nghieäm khi III
4
môû böôùm ga 100%. Caùc ñöôøng II – II’ vaø III – III’ töông 0
öùng vôùi caùc vò trí böôùm ga nhoû daàn. Qua ñoà thò ta coù nhaän g e, % III’
xeùt sau:
180
- Vôùi n = const, ôû moãi vò trí böôùm ga giaù trò cuûa α II’ 7
töông öùng vôùi coâng suaát cöïc ñaïi (caùc ñieåm 1, 2, 140
I’ 6
3) ñeàu nhoû hôn nhöõng ñieåm coù suaát tieâu hao
nhieân lieäu nhoû nhaát (caùc ñieåm 5, 6, 7, 8, 9). 100
5
- ÔÛ moãi vò trí böôùm ga, caùc ñieåm ñaït coâng suaát 60
cöïc ñaïi ñeàu coù α < 1. 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 α
- Caøng ñoùng nhoû böôùm ga, α cuûa ñieåm coù coâng Hình 9.10. Caùc ñaëc tính ñieàu chænh
thaønh phaàn hoaø khí.

208
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
suaát cöïc ñaïi caøng giaûm.
- Khi môû 100% böôùm ga, suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát xuaát hieän taïi α ≈ 1,1. Caøng ñoùng
nhoû böôùm ga vò trí xuaát hieän gemin caøng chuyeån veà höôùng giaûm cuûa α, khi ñoùng böôùm ga
gaàn kín giaù trò gemin töông öùng vôùi α < 1.
Töø keát quaû treân ta coù, khi ñoùng böôùm ga nhoû daàn, muoán coù coâng suaát cöïc ñaïi (Nemax) cuõng nhö
muoán coù suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát (gemin) ñeàu phaûi laøm cho hoaø khí ñaäm leân. Tuyø theo coâng
duïng vaø ñieàu kieän hoaït ñoäng treân ñoäng cô maø thöïc hieän vieäc ñieàu chænh ñeå Ne vaø ge bieán thieân theo
thaønh phaàn hoaø khí α ñöôïc saùt vôùi ñöôøng coù thaønh phaàn hoaø khí cuûa coâng suaát cöïc ñaïi (ñöôøng a) hoaëc
saùt vôùi ñöôøng coù thaønh phaàn hoaø khí cuûa suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát (ñöôøng b).
II.5.2. Ñöôøng ñaëc tính ñoäng cô theo goùc ñaùnh löûa sôùm – goùc phun sôùm
Ñaëc tính ñieàu chænh goùc phun sôùn
hay ñaùnh löûa sôùm laø ñoà thò theå hieän moái Pe (MPa)
quan heä giöõa Pe, Ne, hoaëc ge töông öùng vôùi
0,8
goùc ñaùnh löûa sôùm (treân ñoäng cô xaêng) hay
goùc phun sôùm (treân ñoäng cô Diesel) khi giöõ 0,7
khoâng ñoåi toác ñoä ñoäng cô n.
Treân hình 9.11 giôùi thieäu ñaëc tính 0,6
ñieàu chænh goùc phun sôùm cuûa ñoäng cô boán
0,5
kyø ôû n = 1.800 voøng/phuùt vaø chaïy toaøn taûi. 10 20 30 θo
Giaù trò cöïc ñaïi cuûa aùp suaát coù ích trung bình
Hình 9.11. Ñaëc tính ñieàu chænh goùc phun sôùm
(Pemax) töông öùng vôùi giaù trò cöïc tieåu cuûa
ôû n = 1.800 voøng/phuùt vaø toaøn taûi.
suaát tieâu hao nhieân lieäu coù ích (gemin).
II.6. Ñöôøng ñaëc tính taûi
Caùc ñoäng cô daãn ñoäng maùy phaùt ñieän, maùy neùn, bôm nöôùc,... phaûi ñaùp öùng ñoøi hoûi cuûa caùc
maùy coâng taùc laø khi thay ñoåi taûi cuûa maùy coâng taùc, toác ñoä ñoäng cô chæ ñöôïc thay ñoåi trong moät phaïm
vi raát heïp. Vì vaäy chaát löôïng hoaït ñoäng cuûa caùc ñoäng cô aáy ñöôïc ñaùnh giaù theo ñaëc tính khi khoâng
thay ñoåi toác ñoä ñoäng cô. Ñaëc tính aáy ñöôïc goïi laø ñaëc tính taûi.
Treân ñoà thò cuûa ñaëc tính taûi, hoaønh ñoä ñaët moät trong caùc thoâng soá theå hieän taûi cuûa ñoäng cô, coøn
tung ñoä laø caùc chæ tieâu coâng taùc cuûa ñoäng cô. Ngöôøi ta coù theå duøng coâng suaát Ne, moâmen coù ích Me,
hoaëc aùp suaát coù ích trung bình Pe laøm thoâng soá ñaëc tröng cho taûi. Thöôøng duøng giaù trò töông ñoái cuûa
caùc thoâng soá so vôùi giaù trò töông öùng ôû cheá ñoä ñònh möùc (hoaëc so vôùi giaù trò treân ñaëc tính ngoaøi, taïi soá
voøng quay töông öùng) thay cho giaù trò tuyeät ñoái cuûa thoâng soá ñoù.
Thoâng soá chính ñaùnh giaù tính kinh teá veà cheá ñoä hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô laø suaát tieâu hao nhieân
lieäu coù ích ge. Treân ñoà thò coøn coù theâm caùc thoâng soá boå sung: suaát tieâu hao nhieân lieäu chæ thò gi, hieäu
suaát coù ích e, hieäu suaát cô khí m, löu löôïng nhieân lieäu Gnl. Ñoái vôùi ñoäng cô taêng aùp thöôøng coù theâm
caùc thoâng soá: suaát tieâu hao khoâng khí, hieäu suaát tua bin, maùy neùn vaø boä tua bin maùy neùn, toác ñoä roâto,
thoâng soá cöûa vaøo vaø cöûa ra cuûa tua bin, thoâng soá cuûa khoâng khí hoaëc hoaø khí taïi cöûa vaøo vaø cöûa ra
cuûa maùy neùn … Neáu ñaëc tính ñöôïc xaùc ñònh trong ñieàu kieän khoâng ñaûm baûo nghieâm khaéc n= const,
moãi ñieåm cuûa ñaëc tính ñöôïc ño ôû toác ñoä do boä ñieàu toác ñieàu khieån thì ñoà thò coù theâm quan heä giöõa toác
ñoä n vaø taûi.
Khi ñoäng cô chaïy theo ñaëc tính taûi, nhaân toá taùc ñoäng töø beân ngoaøi tôùi chu trình coâng taùc laø
löôïng nhieân lieäu hoaëc hoaø khí caáp cho xylanh trong moãi chu trình. Trong ñoäng cô Diesel ñöôïc thöïc

209
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
hieän nhôø thay ñoåi ñoä daøi cuûa thôøi gian caáp nhieân lieäu, trong nhieàu tröôøng hôïp coøn laøm thay ñoåi caû aùp
suaát vaø chaát löôïng phun nhoû vaø ñeàu. Trong ñoäng cô taêng aùp tua bin khí coøn thay ñoåi soá löôïng vaø traïng
thaùi khoâng khí hoaëc hoaø khí ñi vaøo ñoäng cô, do ñoù laøm thay ñoåi dö löôïng khoâng khí α vaø ñieàu kieän
hình thaønh hoaø khí. Vì vaäy laøm thay ñoåi quaù trình hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô tua bin vaø maùy neùn (neáu
maùy neùn noái vôùi tua bin trong boä tua bin taêng aùp), do ñoù laøm thay ñoåi coâng suaát vaø suaát tieâu hao nhieân
lieäu khi ñoäng cô chaïy theo ñaëc tính taûi.
Ñoäng cô xaêng khi chaïy theo ñaëc tính taûi caàn taêng hoaëc giaûm soá löôïng hoaø khí naïp vaøo ñoäng
cô. Khi ñoùng nhoû böôùm ga seõ laøm taêng heä soá khí soùt vaø do ñoù laøm thay ñoåi ñieàu kieän thöïc hieän quaù
trình coâng taùc, coâng suaát vaø tính kinh teá cuûa ñoäng cô. Suaát tieâu hao nhieân lieäu ge thay ñoåi theo bieåu
1
thöùc: g e = . ÔÛ cheá ñoä khoâng taûi Ne = 0 vaø ηm = 0, neân ge = ∞. Taêng taûi khi giöõ n = const seõ
Q tk .ηi .η m
laøm taêng ηm (caû ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô Diesel), do ñoù ge giaûm daàn. Tuy nhieân ge cuûa ñoäng cô
Diesel giaûm chaäm hôn so vôùi maùy xaêng vì ηi cuûa ñoäng cô Diesel giaûm chaäm hôn so vôùi möùc taêng cuûa
ηm, coøn ηi vaøηm cuûa maùy xaêng ñeàu taêng.
Suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát gemin xuaát hieän ôû vò trí taûi töông öùng vôùi giaù trò cöïc ñaïi cuûa ηe
= ηi.ηm . Trong ñoäng cô xaêng vaø ñoäng cô ga neáu hoaø khí ñöôïc ñieàu chænh theo thaønh phaàn tieát kieäm thì
ηi seõ taêng khi taêng taûi vì luùc aáy laøm taêng α, chaát löôïng chaùy toát hôn. Vì vaäy gemin seõ xuaát hieän ôû vò trí
toaøn taûi. Neáu trong boä cheá hoaø khí hoaëc boä hoaø troän coù heä thoáng laøm ñaäm thì khi môû gaàn heát böôùm ga
seõ laøm cho hoaø khí ñaäm leân. Keát quaû seõ laøm coâng suaát taêng nhanh nhöng laïi laøm taêng suaát tieâu hao
nhieân lieäu ge.
Hình 9.12 giôùi
thieäu ñaëc tính taûi cuûa ñoäng
cô xaêng duøng treân oâtoâ
MZMA-407 vaø Zill-130.
Heä soá naïp ñoäng cô
MZMA (hình 9.12a) giaûm
töø 0,8 (toaøn taûi) ñeán 0,21
(khi coâng suaát ñaït 20%),
luùc aáy hieäu suaát cô khí ηm
giaûm töø 0,87 xuoáng 0,54.
Do thay ñoåi α laøm cho i
thay ñoåi theo. Vì vaäy ge
ñaït cöïc tieåu ôû Ne =
0,85Nen. Ngoaøi ñöôøng
cong e = i. m treân ñoà thò
coøn theâm ñöôøng cong e’ a) b)
= i. m’, trong ñoù m’ - laø Hình 9.12. Ñaëc tính taûi cuûa ñoäng cô.
hieäu suaát cô khí khoâng a) Ñoäng cô MZMA – 407 ôû n = 2000 v/p; b) Zill – 130;
tính ñeán toån thaát cuûa quaù
1 – n = 800 vg/ph; 2 – n = 1200vg/ph; 3 – n = 1600vg/ph;
trình thay ñoåi moâi chaát
(quaù trình bôm). Töø hai 4 – n = 2000vg/ph; 5 – n = 2400vg/ph;
ñöôøng e vaø e’ thaáy raèng 6 – n = 2600vg/ph; 7 – n = 3200vg/ph.
caøng ñoùng böôùm ga, söï
khaùc bieät giöõa e vaø e’ caøng lôùn, chöùng toû coâng suaát tieâu hao cho quaù trình bôm luùc ñoù caøng lôùn .

210
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Caùc daáu troøn treân hình 9.12b laø caùc ñieåm naèm treân ñaëc tính ngoaøi. Suaát tieâu hao nhieân lieäu
nhoû nhaát xuaát hieän taïi vò trí coù heä soá dö löôïng khoâng khí α lôùn nhaát. Ñöôøng khuaát laø ñöôøng noái caùc
ñieåm coù gemin, laø ñöôøng ñaëc tính ngoaøi khi ñieàu chænh boä cheá hoaø khí tôùi thaønh phaàn tieát kieäm nhaát.
Taêng taûi trong ñoäng cô diesel ñöôïc thöïc hieän baèng caùch taêng gct qua ñoù giaûm α. Do ñoù khi taêng
taûi, ηi ñöôïc taêng leân chuùt ít ôû khu vöïc taûi nhoû, vì aùp suaát vaø chaát löôïng phun taêng daàn, sau ñoù ηi seõ
giaûm khi tieán gaàn ñeán cheá ñoä toaøn taûi. Vì vaäy suaát tieâu hao nhieân lieäu ge sau khi ñaït giaù trò cöïc tieåu
taïi phuï taûi töông öùng vôùi giaù trò cöïc ñaïi cuûa ηe = ηi.ηm seõ taêng daàn.
Hình 9.13 giôùi thieäu bieán thieân
cuûa ηv, α, ηi, ηm, ge vaø Gnl cuûa ñoäng cô
Diesel khoâng taêng aùp khi chaïy theo
ñaëc tính taûi, taïi toác ñoä nn = const. Ñieåm
2 laø giôùi haïn cuûa coâng suaát lôùn nhaát taïi
toác toác ñoä thöû.
Trong söû duïng thöïc teá khoâng ñeå
ñoäng cô chaïy tôùi ñieåm 2 vì coù nhieàu
nhieân lieäu chaùy khoâng heát, khí thaûi coù
nhieàu muoäi than, ñoäng cô bò noùng vaø
tuoåi thoï giaûm ñaùng keå. Hình 9.13. Ñaëc tính taûi cuûa ñoäng cô Diesel.

Ñöôøng tieáp tuyeán vôùi ñöôøng ge ñi qua goác toaï ñoä, tieáp xuùc vôùi ge taïi ñieåm 1, ñöôïc coi laø giôùi
haïn nhaû khoùi ñen. Taêng taûi töø 1 ñeán 2 seõ coù nhieàu nhieân lieäu chaùy khoâng heát, xuaát hieän nhieàu muoäi
than, ñoäng cô nhaû khoùi ñen vaø thaân nhieät cuûa ñoäng cô taêng. Töø ñieåm 2 trôû ñi neáu tieáp tuïc taêng theâm
gct, seõ laøm cho chaát löôïng quaù trình chaùy giaûm nhanh, laøm giaûm α, ηv, ηi, ηm moät maët laøm taêng suaát
tieâu hao nhieân lieäu ge, maët khaùc laøm giaûm coâng suaát ñoäng cô Ne.

------------------------

211
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 10

TAÊNG AÙP CUÛA ÑOÄNG CÔ ÑOÁT TRONG

I. CAÙC BIEÄN PHAÙP NAÂNG CAO COÂNG SUAÁT CUÛA ÑOÄNG CÔ

Coâng suaát coù ích cuûa ñoäng cô Ne ñöôïc tính theo bieåu thöùc sau:
Pe .Vh .i.n
N e = ηm N i = (kW) (10.1)
30τ
Trong ñoù: ηm – hieäu suaát cô giôùi.
Ni – coâng suaát chæ thò cuûa ñoäng cô (kW).
Pe – aùp suaát coù ích trung bình (MPa).
π.D 2
Vh = .S – theå tích coâng taùc cuûa xylanh (lít).
4
D, S – ñöôøng kính xylanh, haønh trình cuûa piston.
i – soá xylanh ñoäng cô.
n – toác ñoä ñoäng cô (voøng/phuùt).
τ – soá kyø (ñoäng cô hai kyø τ = 2, ñoäng cô boán kyø τ = 4).
Qua bieåu thöùc treân ta thaáy raèng: Ne laø haøm soá phuï thuoäc vaøo caùc thoâng soá aùp suaát coù ích trung
bình Pe theå tích coâng taùc cuûa xylanh Vh, soá xylanh ñoäng cô i, toác ñoä ñoäng cô n vaø soá kyø cuûa ñoäng cô τ.
Vì vaäy, ñeå taêng coâng suaát cuûa ñoäng cô ta phaûi duøng caùc giaûi phaùp veà maët keát caáu hay nguyeân
lyù laøm vieäc ñeå giaûm giaù trò cuûa thoâng soá naèm ôû maãu soá cuûa bieåu thöùc (10.1) hoaëc taêng giaù trò cuûa caùc
thoâng soá naèm treân töû soá cuûa bieåu thöùc naøy.
I.1. Giaûm soá kyø (τ)
Khi giöõ nguyeân giaù trò caùc thoâng soá ôû phaàn töû soá cuûa bieåu thöùc (10.1), neáu giaûm soá kyø thì veà
maët lyù thuyeát coâng suaát cuûa ñoäng cô 2 kyø gaáp ñoâi coâng suaát cuûa ñoäng cô 4 kyø.
Tuy nhieân treân thöïc teá chæ gaáp töø (1,6 ÷ 1,8) laàn, ñieàu naøy coù ñöôïc laø do treân ñoäng cô hai kyø coù
xaûy ra toån thaát trong quaù trình thay ñoåi moâi chaát. Quaù trình thay ñoåi moâi chaát treân ñoäng cô boán kyø
hoaøn haûo hôn treân ñoäng cô hai kyø.
I.2. Taêng toác ñoä ñoäng cô (n)
Khi taêng toác ñoä ñoäng cô seõ laøm taên g soá chu trình coâng taùc trong moät ñôn vò thôøi gian. Do ñoù,
löôïng coâng taïo ra trong moät ñôn vò thôøi gian cuõng nhieàu hôn töø ñoù laøm taêng ñöôïc coâng suaát ñoäng cô.
Tuy nhieân khi toác ñoä ñoäng cô n taêng vöôït quaù giaù trò giôùi haïn seõ laøm taêng löïc quaùn tính, taêng
phuï taûi nhieät vaø taêng ñoä maøi moøn cuûa caùc chi tieát neân laøm ruùt ngaén tuoåi thoï cuûa ñoäng cô. Maëc khaùc,
vôùi ñoäng cô xaêng do ñaëc ñieåm hình thaønh hoãn hôïp vaø tính chaát hoaù lyù cuûa nhieân lieäu neân cho pheùp
taêng toác ñoä ñoäng cô ñeå naâng cao coâng suaát. Ñoái vôùi ñoäng cô Diesel, khi taêng toác ñoä ñoäng cô seõ aûnh
höôûng ñeán hieäu suaát cuûa quaù trình chaùy neân toác ñoä cuûa ñoäng cô Diesel thöôøng nhoû hôn ñoäng cô xaêng.
Hieän nay toác ñoä ñoäng cô Diesel cao toác khoaûng 4.000 voøng/phuùt, ñoäng cô xaêng cao toác khoaûng
8.000 voøng/phuùt.

212
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
I.3. Taêng soá xylanh ñoäng cô (i)
Taêng soá xylanh cuûa ñoäng cô seõ laøm taêng coâng suaát vaø tính caân baèng cuûa ñoäng cô. Hieän nay
ñoäng cô moät haøng coù tôùi 12 xylanh, ñoäng cô cao toác chöõ V coù tôùi 16 vaø ñoäng cô hình sao coù töø 32 ÷ 56
xylanh.
Tuy nhieân khi soá xylanh quaù lôùn nhieàu seõ laøm cho soá chi tieát cuûa ñoäng cô taêng leân quaù nhieàu
(50.000 ÷ 100.000 chi tieát), laøm giaûm ñoä cöùng vöõng cuûa heä truïc khuyûu. Do ñoù, moät maët laøm giaûm ñoä
tin caäy vaø ñoä an toaøn trong quaù trình laøm vieäc, maët khaùc laøm cho vieäc baûo döôõng vaø söû duïng ñoäng cô
theâm phöùc taïp.
I.4. Taêng theå tích coâng taùc cuûa ñoäng cô (Vh)
Khi taêng kích thöôùc xylanh (ñöôøng kính D) vaø haønh trình cuûa piston (S) seõ laøm taêng theå tích
coâng taùc, töø ñoù laøm taêng coâng suaát cuûa ñoäng cô.
Tuy nhieân , khi kích thöôùc xylanh vaø haønh trình piston caøng lôùn seõ laøm taêng kích thöôùc beân
ngoaøi vaø chieàu cao cuûa ñoäng cô. Neáu tieáp tuïc taêng ñöôøng kính cuûa xylanh D vaø haønh trình cuûa piston
S seõ gaây nhieàu khoù khaên caû veà maët coâng ngheä laãn vaät lieäu cheá taïo cho caùc chi tieát cuûa ñoäng cô.
I.5. Taêng aùp cho ñoäng cô
Ngoaøi caùc bieän phaùp keå treân, khi duøng caùc bieän phaùp caûi tieán thieát keá vaø ñieàu chænh chính xaùc
caùc thoâng soá laøm vieäc cuûa ñoäng cô cuõng laøm taêng hieäu suaát coù ích ηe, töø ñoù laøm taêng coâng suaát cuûa
ñoäng cô Ne. Tuy nhieân bieän phaùp naøy laøm taêng Ne khoâng ñaùng keå.
Taêng aùp cho ñoäng cô ñeå laøm taêng maät ñoä ρ cuûa moâi chaát naïp. Qua ñoù laøm taêng khoái löôïng
khoâng khí naïp ñi vaøo xylanh trong moãi chu trình, laøm taêng Pe vì vaäy laøm taêng coâng suaát ñoäng cô.
Taêng aùp ñoái vôùi khoâng khí ñöa vaøo xylanh ñoäng cô coù theå laøm taêng ñaùng keå coâng suaát ñoäng cô. Neáu
aùp suaát coù ích trung bình Pe cuûa ñoäng cô Diesel khoâng taêng aùp töø 0,7 ÷ 0,9 MPa thì ñoäng cô Diesel
taêng aùp raát deã ñaït 1,0 ÷ 1,2 MPa. Tröôøng hôïp naâng cao aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp Pk vaø laøm maùt
trung gian, coù theå naâng cao aùp suaát coù ích trung bình Pe lôùn hôn 3 MPa.
Tuy nhieân caøng naâng cao möùc ñoä taêng aùp seõ laøm taêng Pe, töø ñoù laøm taêng phuï taûi cô khí cuõng
nhö phuï taûi nhieät cuûa ñoäng cô. Do ñoù khi taêng aùp phaûi ñoøi hoûi nhöõng chi tieát piston, xylanh,... phaûi coù
ñoä beàn vaø khaû naêng chòu taûi toát.
Do taêng aùp laø moät trong nhöõng bieän phaùp toát nhaát ñeå laøm taêng coâng suaát cuûa ñoäng cô, neân
hieän nay haàu heát caùc loaïi ñoäng co Diesel côõ lôùn, ñaëc bieät laø ñoäng cô Diesel phaùt ñieän vaø ñoäng cô
duøng treân taøu thuyû söû duïng ñoäng cô taêng aùp raát nhieàu.
II. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP TAÊN G AÙP CHUÛ YEÁU
Döïa vaøo nguoàn naêng löôïng vaø phöông phaùp neùn khoâng khí tröôùc khi ñöa vaøo ñoäng cô, ngöôøi ta
chia taêng aùp thaønh boán nhoùm sau:
- Taêng aùp daãn ñoäng baèng cô khí.
- Taêng aùp nhôø naêng löôïng khí thaûi
- Taêng aùp hoãn hôïp.
- Taêng aùp nhôø hieäu öùng ñoäng cuûa dao ñoäng aùp suaát.
Ngoaøi caùc phöông aùn treân, coøn coù caùc heä thoáng taêng aùp toå hôïp khaùc tuyø theo töøng nhu caàu söû
duïng ñoäng cô.

213
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
II.1. Taêng aùp daãn ñoäng baèng cô khí (supercharger)
II.1.1. Sô ñoà heä thoáng

Pk

Ñoäng
cô ñoát
trong N

1 P0
Sô ñoà nguyeân lyù taêng aùp truyeàn ñoäng cô khí.
2

Hình 10.1. Taêng aùp daãn ñoäng baèng cô khí.

1 – Maùy neùn; 2 – truïc khuyûu ñoäng cô.
3 – heä thoáng truyeàn ñoäng

II.1.2. Nguyeân lyù laøm vieäc

Maùy neùn trong thieát bò taêng aùp truyeàn ñoäng cô khí thöôøng laø maùy neùn piston, maùy neùn roâto,
maùy neùn ly taâm hoaëc maùy neùn chieàu truïc ñöôïc daãn ñoäng töø truïc khuyûu cuûa ñoäng cô thoâng qua caùc
baùnh raêng, xích hoaëc caùc cô caáu truyeàn ñoäng khaùc (hình 10.1).
Khi truïc khuyûu ñoäng cô quay, coâng suaát töø truïc khuyûu seõ daãn ñoäng cho maùy neùn laøm vieäc.
Maùy neùn huùt khoâng khí ngoaøi trôøi vôùi aùp suaát po, sau khi qua maùy neùn aùp suaát cuûa khoâng khí taêng leân
Pk > po qua ñöôøng oáng naïp vaø naïp vaøo xylanh ñoäng cô.
II.1.3. Phaïm vi öùng duïng
Khi nghieân cöùu caùc chu trình lyù töôûng cuûa ñoäng cô taêng aùp chuùng ta ñaõ bieát hieäu quaû taêng aùp
cuûa phöông phaùp truyeàn ñoäng cô giôùi keùm hôn so vôùi phöông phaùp taêng aùp tuabin khí, vì vaäy phaïm vi
söû duïng phöông phaùp taêng aùp naøy chæ giôùi haïn cho nhöõng ñoäng cô maø aùp suaát taêng aùp khoâng vöïôt quaù
0,15 ÷ 0,16 MN/m2. Neáu aùp suaát taêng aùp lôùn hôn nöõa thì coâng suaát tieâu thuï cho maùy neùn seõ raát lôùùn
(vöôït quaù 10%Ni) vaø hieäu suaát cuûa ñoäng cô seõ giaûm.
Trong caùc loaïi ñoäng cô hai kyø, piston cuûa ñoäng cô ñoùng vai troø nhö moät van tröôït ñieàu kieån
ñoùng môû cöûa queùt vaø cuûa thaûi coøn söû duïng khoâng gian beân döôùi piston laøm maùy neùn taêng aùp.
Tröôøng hôïp ñoäng cô taêng aùp coù cuøng moät giaù trò aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp Pk, neáu coâng tieâu
hao cho maùy neùn Nk caøng lôùn thì coâng suaát coù ít cuûa ñoäng cô Ne seõ caøng nhoû. Vì vaäy khi choïn loaïi
maùy neùn cho ñoäng cô taêng aùp truyeàn ñoäng cô khí caàn chuù yù tôùi aùp suaát taêng aùp vaø coâng ñeå daãn ñoäng
taêng aùp ñeå khoâng aûnh höôûng ñeán coâng suaát vaø hieäu suaát cuûa ñoäng cô.

214
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
II.2. Taêng aùp baèng tuabin khí (turbocharger)
Trong t ng s n ng löôïng caáp cho ñoäng cô khoâng taêng aùp, chæ coù khoaûng 30 ÷ 40% ñöôïc
chuyeån thaønh coâng coù ích. Nhieät löôïng cuûa khí thaûi ra ngoaøi khoûi ñoäng cô chieám khoaûng 40 ÷ 50%.
Neáu duøng tua bin khí ñeå soá khí thaûi treân tieáp tuïc giaõn nôû sinh coâng, tröôùc khi thaûi ra moâi tröôøng vaø
duøng coâng aáy ñeå daãn ñoäng maùy neùn taêng aùp (khoâng duøng coâng coù ích laáy töø truïc khuyûu cuûa ñoäng cô)
seõ naâng cao coâng suaát coù ích ñoàng thôøi caûi thieän tính naêng kinh teá cuûa ñoäng cô.

Hình 10.2. Sô ñoà ñoäng cô taêng aùp duøng tuabin khí.

1 – tuabin khí; 2 – tuabin; 3 – khí thaûi ñoäng cô.
4 – maùy neùn ; 5 – khoâng khí töø moâi tröôøng vaøo tuabin.

Taêng aùp tua bin khí thöïc hieän ñöôïc bôûi moät thieát bò thu hoài naêng löôïng cuûa khí thaûi, soá naêng
löôïng thu hoài naøy chieám tôùi 5 ÷ 10% toaøn boä naêng löôïng nhieät caáp cho ñoäng cô. Treân hình 10.2 giôùi
thieäu sô ñoà cuûa ñoäng cô taêng aùp duøng tuabin khí.
II.2.1. Sô ñoà heä thoáng
Pth

Pk

N T

Ñoäng cô
ñoát trong Po P’th

Hình 10.3. Sô ñoà nguyeân lyù ñoäng cô taêng aùp

tuabin khí, daãn ñoäng baèng naêng löôïng khí thaûi.
II.2.2. Nguyeân lyù laøm vieäc
Taêng aùp tuabin khí laø bieän phaùp toát nhaát ñeå laøm taêng coâng suaát vaø naâng cao caùc chæ tieâu kinh
teá kyõ thuaät cuûa ñoäng cô, vì vaäy bieän phaùp naøy ñaõ ñöôïc söû duïng raát roäng raõi trong caùc loaïi ñoäng cô

215
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Diesel hieän ñaïi. Treân (hình 10.3) giôùi thieäu sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa ñoäng cô taêng aùp tuabin khí,
naêng löôïng ñeå daãn ñoäng tuabin ñöôïc laáy töø naêng löôïng cuûa khí xaû ñoäng cô.
Maùy neùn N ñöôïc daãn ñoäng bôûi truïc cuûa tuabin khí T, hoaït ñoäng nhôø naêng löôïng khí thaûi ñoäng
cô. Khí thaûi cuûa ñoäng cô ñi vaøo tuabin khí sinh coâng quay maùy neùn roài sau ñoù ñöôïc thaûi ra moâi tröôøng,
ñoàng thôøi maùy neùn N huùt khoâng khí ngoaøi trôøi coù aùp suaát po neùn ñeán aùp suaát Pk roài ñöa vaøo ñoäng cô.
Löôïng khoâng khí neùn cung caáp cho ñoäng cô ñöôïc bieán ñoåi töï ñoäng theo coâng suaát cuûa ñoäng cô. Coâng
suaát cuûa ñoäng cô caøng cao thì naêng löôïng chöùa trong khí thaûi caøng lôùn, ñaûm baûo quay maùy neùn cung
caáp cho ñoäng cô vôùi löôïng khoâng khí neùn caøng nhieàu .
II.2.3. Phaïm vi öùng duïng
Do taêng aùp baèng tuabin khí ñöôïc daãn ñoäng baèng naêng löôïng khí thaûi, khoâng phaûi tieâu thuï coâng
suaát töø truïc khuyûu cuûa ñoäng cô nhö taêng aùp daãn ñoäng baèng cô khí, neân coù theå laøm taêng tính kinh teá
cuûa ñoäng cô. Phöông phaùp naøy coù theå giaûm suaát tieâu hao nhieân lieäu khoaûng 3 ÷ 10%.
Trong caùc ñoäng cô taêng aùp cao, thöôøng laép keùt laøm maùt trung gian tröôùc khi khoâng khí ñi vaøo
ñoäng cô nhaèm giaûm nhieät ñoä, qua ñoù naâng cao maät ñoä khoâng khí taêng aùp vaøo ñoäng cô. Vì vaäy, naâng
cao ñöôïc coâng suaát vaø hieäu suaát cuûa ñoäng cô. Maëc khaùc khi taêng aùp baèng tuabin khí coøn taïo ñieàu kieän
giaûm tieáng oàn neân loaïi naøy ñöôïc söû duïng nhieàu nhaát hieän nay.
Tuøy theo aùp suaát khí tröôùc tuabin, taêng aùp baèng tuabin khí coù hai loaïi sau:
- Taêng aùp baèng tuabin bieán aùp: khi supap thaûi môû, saûn vaät chaùy ñöôïc daãn tröïc tieáp tôùi caùnh
tuabin. AÙp suaát vaø ñoäng naêng cuûa doøng khí thaûi taùc duïng vaøo caùc caùnh tuabin thay ñoåi theo
quy luaät giaûm daàn. Ñeå giaûm toån thaát naêng löôïng cuûa doøng khí thaûi, ngöôøi ta thöôøng boá trí
tuabin raát gaàn xylanh.
- Taêng aùp baèng tuabin ñaúng aùp: khí thaûi töø xylanh ñoäng cô ñöôïc daãn vaøo bình chöùa, sau ñoù
ñöôïc caáp vaøo tröôùc caùnh tuabin theo moät quy luaät nhaát ñònh.
II.3. Taêng aùp hoãn hôïp
II.3.1. Sô ñoà heä thoáng
Taêng aùp hoãn hôïp laø bieän phaùp söû duïng cuøng moät luùc caû maùy neùn tuabin khí (duøng naêng löôïng
khí xaû) vaø maùy neùn truyeàn ñoäng cô khí (duøng naêng löôïng töø truïc khuyûu). Coù hai phöông phaùp taêng aùp
hoãn hôïp:
- Hai taàng laép noái tieáp.
- Hai taàng laép song song.
II.3.2. Nguyeân lyù laøm vieäc
Trong heä thoáng hai taàng laép noái tieáp thuaän (10.4a), taàng thöù nhaát laø boä “maùy neùn tuabin khí”
quay töï do vaø taàng thöù hai laø maùy neùn truyeàn ñoäng cô khí. Duøng heä thoáng taêng aùp hai taàng laép noái
tieáp thuaän moät maët coù theå taän duïng naêng löôïng cuûa khí thaûi, maët khaùc coù theå naâng cao aùp suaát treân
ñöôøng oáng naïp Pk, töø ñoù naâng cao maät ñoä khí naïp.
Heä thoáng taêng aùp coù taàng thöù nhaát laø moät maùy neùn theå tích hoaëc maùy neùn ly taâm do truïc khuyûu
daãn ñoäng vaø taàng thöù hai laø “maùy neùn tuabin khí” quay töï do ñöôïc goïi laø heä thoáng taêng aùp hai taàng
noái tieáp ngöôïc (hình 10.4b). Trong heä thoáng taêng aùp hai taàng noái tieáp ngöôïc khoâng theå naøo tieán haønh
cöôøng hoaù ñoäng cô baèng bieän phaùp laøm taêng löôïng khí naïp ñöa vaøo xylanh vì khoái löôïng khoâng khí
cung caáp cho xylanh trong moãi chu trình thay ñoåi raát ít.

216
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Trong heä thoáng taêng aùp hai taàng laép song song, maùy neùn N1 ñöôïc daãn ñoäng töø truïc khuyûu ñoäng
cô cung caáp vaøo bình laøm maùt LM cuøng vôùi maùy neùn N2 ñöôïc daãn ñoäng töø naêng löôïng khí thaûi bôûi
tuabin T.

Po
Po
T N2 T N2
T N2
Pth Pth
Pth
LM Pk Pk
LM LM

Ñoäng cô Ñoäng cô Ñoäng cô

N1 N1 N1
ñoát trong ñoát trong ñoát trong
Pk 1 1
Po Po
a) b) c)
Hình 10.4. Sô ñoà nguyeân lyù ñoäng cô taêng aùp hoãn hôïp hai taàng laép noái tieáp.
a) hai taàng noái tieáp thuaän; b) hai taàng noái tieáp ngöôïc; c) hai taàng laép song song.
T – Tuabin; N – Maùy neùn;
LM – Thieát bò laøm maùt trung gian khoâng khí neùn;

II.3.3. Phaïm vi öùng duïng

Trong heä thoáng taêng aùp hai taàng noái tieáp, do coù maùy neùn truyeàn ñoäng cô giôùi neân coù theå thay
ñoåi tyû soá taêng aùp cuûa ñoäng cô, caûi thieän tính naêng taêng toác vaø chaát löôïng coâng taùc trong moïi cheá ñoä
laøm vieäc cuûa ñoäng cô. Ñaëc ñieåm aáy raát quan troïng ñoái vôùi ñoäng cô hai kyø.
Trong ñoäng cô taêng aùp hoãn hôïp, laép song song (hình 10.4c) ngöôøi ta duøng moät maùy neùn daãn
ñoäng cô giôùi hoaëc duøng khoâng gian beân döôùi cuûa xylanh laøm maùy neùn (ñoäng cô hai kyø) cung caáp
khoâng khí taêng aùp cho ñoäng cô, song song vôùi boä “maùy tuoâc bin khí” quay töï do. Nhö vaäy moãi maùy
neùn trong heä thoáng chæ caàn cung caáp moät phaàn khoâng khí neùn vaøo bình chöùa chung.
Öu ñieåm chuû yeáu cuûa heä thoáng taêng aùp laép song song laø löu löôïng khoâng khí, qua moãi maùy neùn
ñieàu nhoû do ñoù kích thöôùc cuûa moãi maùy neùn ñieàu nhoû hôn so vôùi heä thoáng taêng aùp laép noái tieáp .
Veà maët caáu taïo thì heä thoáng taêng aùp hoãn hôïp phöùc taïp hôn nhieàu so vôùi caùc heä thoáng taêng aùp
truyeàn ñoäng cô giôùi vaø taêng aùp tuabin khí, vì trong thieát bò taêng aùp coù hai maùy neùn.
Maët khaùc bình chöùa khoâng khí neùn chung cuõng phöùc taïp hôn. Vì vaäy chæ trong caùc tröôøng hôïp
ñaëc bieät ví duï caàn ñaït ñöôïc Pk töông ñoái lôùn, caàn coù tính naêng taêng toác toát trong moïi cheá ñoä laøm vieäc
cuûa ñoäng cô, hoaëc nhöõng yeâu caàu ñaëc bieät naøo ñoù ngöôøi ta môùi duøng heä thoáng taêng aùp hoãn hôïp.
III. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CAÀN LÖU YÙ KHI TAÊNG AÙP CHO ÑOÄNG CÔ
Trong ñoäng cô taêng aùp, phuï taûi cô nhieät vaø phuï taûi cô hoïc ñeàu lôùn hôn ñoäng cô chöa taêng aùp.
Vì vaäy phaûi löïa choïn caùc thoâng soá caáu taïo vaø caùc thoâng soá nhieät ñoäng cuõng nhö caùc ñaëc ñieåm veà keát
caáu, veà vaät lieäu cheá taïo nhaèm baûo ñaûm tính naêng laøm vieäc vaø tuoåi thoï cuûa ñoäng cô. Ñeå laøm ñöôïc ñieàu
naøy, treân ñoäng cô taêng aùp phaûi chuù yù caùc ñaëc ñieån sau:

217
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.1. Tyû soá neùn ε
Trong ñoäng cô taêng aùp, khi möùc taêng aùp caøng cao thì aùp suaát cöïc ñaïi trong quaù trình chaùy Pz
caøng lôùn. Chính vì vaäy, haàu heát caùc ñoäng cô taêng aùp ñeàu phaûi giaûm tyû soá neùn ε ñeå haïn cheá aùp suaát cöïc
ñaïi. Tuy nhieân khi giaûm Pz seõ laøm giaûm khaû naêng khôûi ñoäng vaø coâng suaát ñoäng cô. Thoâng thöôøng khi
choïn tyû soá neùn cho ñoäng cô taêng aùp, phaûi ñaûm baûo ñöôïc yeâu caàu khôûi ñoäng toát khi ñoäng cô laïnh vaø
laøm vieäc oån ñònh ôû cheá ñoä taûi nhoû. Vôùi caùc ñoäng cô Diesel taêng aùp thöôøng coù tyû soá neùn ε = 12 ÷ 14.
Sau khi taêng aùp, maëc duø ñaõ giaûm bôùt tyû soá neùn ñeå giaûm aùp suaát cöïc ñaïi nhöng aùp suaát cuoái quaù
trình neùn Pc vaø aùp suaát cöïc ñaïi Pz vaãn coøn lôùn hôn nhieàu so vôùi ñoäng cô khi chöa taêng aùp. Bôûi vì khi
taêng aùp ñaõ laøm taêng aùp suaát cuûa moâi chaát ôû ñaàu quaù trình neùn.
Tuy nhieân khi haï thaáp tyû soá neùn phaûi chuù yù ñeán söï phoái hôïp vôùi hình daïng buoàng chaùy vaø ñaëc
ñieåm cuûa tia nhieân lieäu ñeå khoâng aûnh höôûng ñeán vieäc khôûi ñoäng laïnh, suaát tieâu hao nhieân lieäu vaø tính
naêng laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng, khi taêng aùp seõ khieán ñoäng cô deã sinh ra hieän töôïng kích noå. Ñeå traùnh
ñöôïc hieän töôïng kích noå xaûy ra treân ñoäng cô xaêng khi taêng aùp ngöôøi ta ñaõ duøng nhieàu bieän phaùp nhö:
thay ñoåi caáu taïo buoàng chaùy, duøng nhieân lieäu coù tính choáng kích noå toát, thay ñoåi goùc ñaùnh löûa
sôùm,...Tröôøng hôïp khi khoâng thay ñoåi chæ soá octan cuûa nhieân lieäu thì tyû soá neùn cho pheùp sau khi taêng
aùp εk, phuï thuoäc vaøo aùp suaát Pk theo coâng thöùc gaàn ñuùng sau.
ε
εk = (10.2)
Pk
po

Trong ñoù: ε – tyû soá neùn ñoäng cô chöa taêng aùp.

εk – tyû soá neùn ñoäng cô sau khi ñaõ taêng aùp.
Pk – aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp.
po – aùp suaát khí trôøi.
III.2. Pha phaân phoái khí
Khi piston ôû laân caän vò trí ÑCT, vaøo cuoái quaù trình thaûi ñaàu quaù trình naïp cuûa hai supap naïp vaø
supap xaû ñeàu môû. Trong ñoäng cô taêng aùp, aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp Pk lôùn hôn aùp suaát trong loøng
loøng xylanh PT. Nhôø coù cheânh leäch aùp suaát naøy maø saûn vaät chaùy ñöôïc queùt saïch ra khoûi xylanh. Ñieàu
naøy giaûi quyeát cuøng luùc hai vaán ñeà: moät maët queùt saïch saûn vaät chaùy laøm taêng löôïng khí naïp môùi maët
khaùc coøn laøm maùt caùc chi tieát quanh buoàng chaùy, nhôø ñoù ñieàu kieän laøm vieäc cuûa ñoäng cô taêng aùp ñöôïc
caûi thieän roõ reät.
Muoán laøm ñöôïc ñieàu naøy, bieân daïng cam cuûa ñoäng cô taêng aùp phaûi khaùc hôn so vôùi ñoäng cô
khoâng taêng aùp ôû choã coù theå ñieàu khieån ñoùng supap thaûi muoän hôn hoaëc môû supap naïp sôùm hôn. Ngoaøi
ra, supap thaûi cuûa ñoäng cô Diesel taêng aùp thöôøng môû sôùm hôn ñoäng cô khoâng taêng aùp ñeå taêng theâm
naêng löôïng cho tuabin. Tuy nhieân, khi toác ñoä cuûa ñoäng cô caøn g cao, goùc môû sôùm toát nhaát cuûa supap
thaûi caøng lôùn, luùc aáy nhieät ñoä vaø aùp suaát trong xylanh ñeàu cao laøm cho supap deã bò quaù nhieät. Goùc
truøn g ñieäp cuûa supap thöôøng naèm trong phaïm vi töø 30 ÷ 40o, töông öùng vôùi goùc quay truïc khuyûu.
Ñoäng cô Diesel taêng aùp treân oâ toâ, do phaûi hoaït ñoäng trong ñieàu kieän thay ñoåi taûi vaø toác ñoä raát
roän g. Ñeå ngaên ngöøa doøng chaûy ngöôïc ôû caùc cheá ñoä toác ñoä thaáp vaø taûi nhoû, thöôøng choïn goùc truøn g
ñieäp töông ñoái nhoû. Xu theá phaùt trieån cuûa ñoäng cô Diesel taêng aùp hieän nay laép treân oâ toâ laø duøng goùc
truøng ñieäp nhoû, vì vaäy vôùi möùc ñoä taêng aùp thaáp coù theå duøng truïc cam cuûa ñoäng cô khoâng taêng aùp
218
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
(khoaûng 15 ÷ 40o, töông öùng vôùi goùc quay truïc khuyûu ñoäng cô).
III.3. Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu
Sau khi taêng aùp, ñeå ñaït coâng suaát theo yeâu caàu thì löôïng moâi chaát naïp vaøo xylanh trong moãi
chu trình phaûi taêng. Neáu vaãn giöõ nguyeân heä thoáng nhieân lieäu cuûa ñoäng cô chöa taêng aùp seõ phaûi theâm
thôøi gian caáp nhieân lieäu cho chu trình. Tuy nhieân, caùch laøm naøy seõ taêng phaàn nhieân lieäu chaùy rôùt vaø
giaûm hieäu suaát chæ thò ηi.
Caùc giaûi phaùp chính ñeå ruùt ngaén thôøi gian chaùy rôùt laø taêng ñöôøng kính piston bôm cao aùp, thay
ñoåi bieân daïng cam,...qua ñoù laøm taêng toác ñoä caáp nhieân lieäu.
Sau khi taêng aùp do maät ñoä khoâng khí trong buoàng chaùy taêng cao, ñeå cho tia phun coù ñaëc ñieåm
toát nhaát nhaèm taïo xoaùy loác cuûa khoâng khí trong buoàng chaùy caàn phaûi taêng aùp suaát phun vaø tieát dieän
cuûa caùc loã phun. Ñoái vôùi ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy thoáng nhaát, neáu cöôøng ñoä xoaùy loác khoâng khí
ñuû lôùn , chæ caàn taêng ñöôøng kính loã phun maø khoâng caàn taêng theâm soá loã phun.
III.4. OÁng naïp vaø oáng thaûi
Kích thöôùc cuûa oáng naïp caàn phaûi löïa choïn hôïp lyù. Neáu dung tích oáng naïp quaù nhoû, dao ñoäng
aùp suaát seõ lôùn laøm giaûm heä soá naïp. Khi taêng dung tích oáng naïp coù theå caûi thieän tính naêng cuûa ñoäng cô,
nhöng laïi aûnh höôûng ñeán vieäc boá trí, gaù laép ñoäng cô treân xe.
OÁng naïp cuûa ñoäng cô Diesel taêng aùp treân oâ toâ neáu quaù lôùn seõ aûnh höôûng ñeán tính naêng taêng
toác, vì vaäy oáng naïp treân ñoäng cô Diesel thöôøng nhoû. Ñoäng cô Diesel taêng aùp hoaït ñoäng ôû cheá ñoä oån
ñònh thöôøng duøng oáng naïp lôùn. Dung tích nhaùnh oáng naïp noái vôùi xylanh thöôøng baèng theå tích coâng taùc
cuûa xylanh.
Ñöôøng oáng thaûi cuûa ñoäng cô Diesel taêng aùp thöôøng tieáp xuùc vôùi saûn vaät chaùy coù nhieät ñoä raát
cao tôùi 400 ÷ 600oC, phuï taûi nhieät cuûa oáng raát lôùn thöôøng gaây nöùt oáng vaø roø khí. Vì vaäy caàn coù giaûi
phaùp veà caáu taïo vaø vaät lieäu ñeå laøm oáng thaûi. Ngoaøi caùc bieän phaùp treân, moät soá ñoäng cô Diesel taêng aùp
coøn duøng caùc khaâu buø giaõn nôû nhieät hoaëc laøm maùt cho ñöôøng oáng thaûi.
III.5. Laøm maùt trung gian cho khoâng khí taêng aùp
Sau khi qua maùy neùn taêng aùp, aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp Pk vaø nhieät ñoä treân ñöôøng oáng naïp
Tk ñeàu taêng cao. Caùc giaù trò naøy phuï thuoäc vaøo hieäu suaát maùy neùn vaø toån thaát do taûn nhieät cuûa maùy
neùn.
Nhieät ñoä trung bình cuûa chu trình laøm vieäc treân ñoäng cô Diesel phuï thuoäc nhieàu vaøo nhieät ñoä
moâi chaát ñaàu quaù trình neùn, vì vaäy phuï taûi nhieät cuûa ñoäng cô phuï thuoäc nhieàu vaøo nhieät ñoä cuûa moâi
chaát treân ñöôøng oáng naïp Tk. Neáu treân ñöôøng oáng naïp coù laép theâm boä laøm maùt trung gian thì nhieät ñoä
moâi chaát ñi vaøo ñoäng cô seõ giaûm nhôø ñoù naâng cao ñöôïc coâng suaát cuûa ñoäng cô. Ñaây laø moät bieän phaùp
naâng cao coâng suaát ñoäng cô coù hieäu quaû nhaát vaø ñôn giaûn nhaát.
Ñoän g cô tónh taïi vaø ñoäng cô taøu thuûy thöôøng duøng boä laøm maùt daïng oáng coù nhieàu laù ñeå taûn
nhieät cho nöôùc laøm maùt. Do nhieät ñoä nöôùc thaáp neân sau khi ñi qua boä laøm maùt, nhieät ñoä moâi chaát treân
ñöôøng oáng naïp Tk vaøo khoaûng 40 ÷ 50oC. Ñoäng cô Diesel taêng aùp treân oâ toâ coøn duøng khoâng khí ngoaøi
trôøi ñeå laøm maùt khoâng khí taêng aùp, coù theå duøng quaït gioù cuûa heä thoáng laøm maùt ñoäng cô hoaëc quaït gioù
rieân g thoåi khoâng khí qua boä laøm maùt, luùc naøy nhieät ñoä treân ñöôøng oáng naïp Tk vaøo khoaûn g 50 ÷ 60oC.
Thöïc nghieäm cho thaáy, neáu giöõ aùp suaát khoâng ñoåi, khi giaûm bôùt nhieät ñoä khoâng khí xuoáng
o
10 C thì maät ñoä khoâng khí seõ taêng leân 3% vaø hieäu suaát coù ích taêng 0,5%. Nhö vaäy neáu cöù giaûm nhieät
ñoä khoâng khí xuoáng 10oC vaø giöõ nguyeân heä soá dö löôïng khoâng khí thì coâng suaát ñoäng cô taêng 3,5%.

219
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Neáu giöõ khoâng ñoåi phuï taûi nhieät so vôùi tröôøng hôïp khoâng laøm maùt trung gian thì coâng suaát cuûa ñoäng
cô coøn taêng nhieàu hôn do nhieät ñoä khoâng khí vaøo ñoäng cô giaûm.
Vò trí ñaët boä laøm maùt trung gian phuï thuoäc vaøo caáu taïo cuûa ñoäng cô, tuy nhieân caàn löu yù caùc
ñieåm sau:
- Ñöôøng daãn töø maùy neùn ñeán boä laøm maùt caøng ngaén caøng toát, thöôøng laø oáng loe daàn. Traùnh
thay ñoåi ñoät ngoät tieát dieän vaø höôùng cuûa doøng chaûy.
- Khoâng ñeå doøng chaûy ñi nghieâng vaøo boä laøm maùt, vì seõ laøm giaûm tieát dieän löu thoâng vaø
hieäu quaû laøm maùt.
III.6. Laøm maùt piston
Ngoaøi caùc bieän phaùp treân coøn phaûi chuù yù ñeán vieäc laøm maùt piston, vì phuï taûi nhieät cuûa ñoäng cô
taêng aùp lôùn hôn ñoäng cô khoâng taêng aùp nhaát laø piston, naép xylanh. Vì vaäy ngoaøi heä thoáng laøm maùt
thoâng thöôøng coøn phaûi chuù yù ñeán vieäc taän duïng daàu trong heä thoáng boâi trôn ñeå laøm maùt piston.

------------------------

220
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 11

HEÄ THOÁNG NHIEÂN LIEÄU TREÂN ÑOÄNG CÔ ÑAÙNH LÖÛA CÖÔÕNG BÖÙC

I. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP HÌNH THAØNH HOÃN HÔÏP TRONG ÑOÄNG CÔ XAÊNG
Heä thoáng nhieân lieäu treân ñoäng cô xaêng coù nhieäm vuï taïo ra hoãn hôïp goàm hôi xaêng vaø khoâng khí
cung caáp cho ñoäng cô. Ñeå ñoäng cô laøm vieäc ñaït coâng suaát, hieäu suaát vaø tính naêng kyõ thuaät toát thì boä
cheá hoøa khí phaûi cung caáp hoãn hôïp vôùi thaønh phaàn vaø soá löôïng thích hôïp cho töøng cheá ñoä laøm vieäc
cuûa ñoäng cô. Hoãn hôïp cung caáp cho ñoäng cô ñöôïc taïo thaønh baèng caùc phöông phaùp sau:
I.1 Ph ng phaùp s d ng b ch hoøa khí
B ch hoøa khí laø cuïm chi tieát quan troïng nhaát cuûa heä thoáng cung caáp nhieân lieäu, chuùng laøm
nhieäm vuï chuaån bò hoãn hôïp vaø cung caáp hoãn hôïp cho ñoäng cô laøm vieäc.

6
1 2 3 4 5 7

Hình 11.1. Sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng nhieân lieäu duøng boä

cheá hoøa khí.

Treân (hình 11.1) giôùi thieäu sô ñoà nguyeân lyù cuûa heä thoáng cung caáp nhieân lieäu treân ñoäng cô
xaêng duøng boä cheá hoøa khí ñôn giaûn ñieån hình. Xaêng ñöôïc vaän chuyeån cöôõng böùc trong heä thoáng nhôø
bôm nhieân lieäu soá (3) hoaëc töï chaûy trong heä thoáng khi bình chöùa xaêng ñaët cao hôn buoàng phao vaø
ñöôøng oáng.
Khi ñoäng cô laøm vieäc, nhieân lieäu töø bình chöùa ñöôïc bôm huùt qua loïc ñeå loïc saïch caën baån, taïp
chaát cô hoïc coù trong nhieân lieäu sau ñoù ñöôïc ñöa ñeán buoàng phao (4). Trong buoàng phao coù cô caáu van
kim vaø phao xaêng ñeå giöõ cho möùc xaêng trong buoàng phao ñöôïc oån ñònh. Trong quaù trình naïp, khoâng
khí ñöôïc huùt vaøo ñoäng cô qua hoïng khueách taùn (6) coù tieát dieän co heïp. Taïi ñaây do taùc duïng cuûa ñoä
chaân khoâng xaêng ñöôïc huùt qua gíc-lô (5), gíc-lô coù taùc duïng ñaûm baûo löu löôïng xaêng ñi ra ñuùng nhö
thieát keá. Taïi hoïng khueách taùn, nhieân lieäu ñöôïc khoâng khí xeù tôi ñoàng thôøi bay hôi vaø hoøa troän taïo
thaønh hoãn hôïp naïp vaøo ñoäng cô. Löôïng hoãn hôïp vaøo ñoäng cô ñöôïc ñieàu chænh nhôø böôùm ga (7) ñeå phuø
hôïp vôùi töøng cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
I.2. Phöông phaùp phun xaêng treân ñöôøng oáng naïp
Trong ñoäng cô xaêng duøng heä thoáng cung caáp nhieân lieäu baèng cheá hoøa khí, löôïng hoãn hôïp vaø
thaønh phaàn hoãn hôïp ñöôïc ñieàu khieån khoâng toái öu theo töøng cheá ñoä laøm vieäc treân ñoäng cô. Maëc khaùc,
do ña soá caùc cô caáu trong cheá hoøa khí daãn ñoäng baèng cô khí neân ñaëc tính ñaùp öùng cuûa noù khoâng nhanh
khi ñoäng cô thay ñoåi cheá ñoä laøm vieäc.
Do boä cheá hoøa khí coù nhieàu khuyeát ñieåm neân hieän nay ña soá caùc ñoäng cô xaêng duøng heä thoáng
cung caáp nhieân lieäu baèng phöông phaùp phun xaêng treân ñöôøng oáng naïp ñaõ ra ñôøi.
221
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Trong heä thoáng phun xaêng, nhieân lieäu ñöôïc phun vaøo ñöôøng oáng naïp (beân caïnh supap naïp)
baèng caùc cô caáu ñieàu khieån baèng cô khí hay ñieän töû, khoâng nhôø ñoä chaân khoâng taïi hoïng nhö cheá hoøa
khí. Ñoái vôùi heä thoáng phun xaêng ñieàu khieån baèng ñieän töû, löôïng nhieân lieäu phun seõ leä thuoäc vaøo
löôïng khoâng khí naïp, nhieät ñoä khoâng khí naïp, toác ñoä ñoäng cô, vò trí böôùm ga,...vaø caùc ñieàu ñieän quan
troïng khaùc. Maùy tính seõ ñieàu khieån löôïng nhieân lieäu phun thích hôïp nhaát vaøo ñoäng cô ñeå taïo hoãn hôïp
toái öu nhaát ñaùp öùng vôùi moïi cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô. Giuùp ñoäng cô phaùt huy coâng suaát, hieäu suaát
vaø ñoàng thôøi giaûm thieåu khí chaùy gaây oâ nhieãm moâi tröôøng.
I.3. Phöông phaùp phun xaêng tröïc tieáp vaøo buoàng chaùy (GDI – Gasoline Direct Injection)
Trong nhöõng loaïi ñoäng cô xaêng duøng cheá hoøa khí hoaëc phun xaêng treân ñöôøng oáng naïp coù vaøi
ñieåm haïn cheá, do hoãn hôïp giöõa nhieân lieäu vaø khoâng khí phaân boá khoâng thaät ñeàu trong buoàng chaùy
neân hieäu suaát cuûa quaù trình chaùy khoâng cao. Ñieàu naøy aûnh höôûng ñeán hieäu suaát cuûa ñoäng cô vaø noàng
ñoä caùc chaát phaùt thaûi gaây oâ nhieãm moâi tröôøng.
Treân ñoäng cô GDI, keát caáu cuûa buoàng chaùy, ñöôøng oáng naïp thaûi vaø quaù trình phun nhieân lieäu
ñöôïc thöïc hieän toát nhaát nhôø vaøo heä thoáng kim phun aùp suaát cao. ÔÛ nhöõng ñoäng cô GDI, hoãn hôïp nhieân
lieäu coù ñoä ñaäm ñaëc toát nhaát xeáp thaønh töøng lôùp ngay ôû ñieän cöïc cuûa bougie. Ngoaøi ra do ñaëc ñieåm öu
vieät veà keát caáu cuûa ñöôøng oáng naïp thaûi laøm naâng cao ñöôïc heä soá naïp vaø taïo ñieàu kieän cho hoøa khí
ñöôïc hình thaønh ñeàu hôn. Keát quaû laø quaù trình chaùy treân ñoäng cô GDI ñöôïc thöïc hieän vôùi nhöõng thaønh
phaàn hoãn hôïp raát loaõng, naâng cao coâng suaát vaø hieäu suaát ñoäng cô ñoàng thôøi coøn giaûm suaát tieâu hao
nhieân lieäu vaø giaûm thieåu oâ nhieãm moâi tröôøng.
I.4. Phöông phaùp taïo hoãn hôïp phaân lôùp
Baûn chaát cuûa phöông phaùp naøy laø
boá trí vò trí ñaët bougie ñaùnh löûa vaø keát caáu 3
2
buoàng chaùy thích hôïp nhaát ñeå ñoát chaùy hoãn 4
hôïp baèng tia löûa ñieän taïi vò trí coù tyû leä hoãn
hôïp ñaäm (α < 1). Phaàn hoãn hôïp naøy sau khi
boác chaùy seõ ñoùng vai troø laø tia löûa moài, ñoát 1
tieáp phaàn hoãn hôïp coøn laïi coù thaønh phaàn
nhaït hôn (α > 1) ñeå sinh coâng. Nhö vaäy,
hoãn hôïp toaøn boä cuûa ñoäng cô laø hoãn hôïp raát 7
nhaït nhöng vaãn ñöôïc ñoát chaùy hoaøn toaøn
5
(maëc duø treân ñoäng cô thoâng thöôøng khoâng 6
theå chaùy ñöôïc). Do ñoù naâng cao ñöôïc hieäu
suaát coù ích, giaûm suaát tieâu hao nhieân lieäu
vaø giaûm ñöôïc oâ nhieãm moâi tröôøng do caùc
thaønh phaàn sinh ra trong khí thaûi.
Hình 11.2. Phöông phaùp hình thaønh hoãn hôïp
Hieän nay, taát caû caùc nhaø saûn xuaát
oâtoâ haøng ñaàu theá giôùi ñeàu nghieân cöùu cheá
phaân lôùp.
taïo ñoäng cô hình thaønh khí hoãn hôïp phaân
lôùp vôùi nhieàu loaïi keát caáu vôùi buoàng chaùy.
Treân hình 11.2 giôùi thieäu veà moät loaïi ñoäng cô hình thaønh hoãn hôïp kieåu phaân lôùp cuûa haõng Ford coù teân
laø Ford Proco vôùi buoàng chaùy thoáng nhaát. Nhieân lieäu ñöôïc voøi phun (2) phun vaøo gaàn taâm xylanh taïo
thaønh tia phun vôùi goùc tia khoaûng 1000. Do keát caáu ñöôøng oáng naïp (5) coù daïng xoaén tieáp tuyeán neân
trong xylanh vaøo thôøi ñieåm phun nhieân lieäu vaãn coøn doøng xoaùy quay troøn cuûa khoâng khí quanh taâm
xylanh. Nhieân lieäu phun ra ñöôïc cuoán quanh theo vaø hoøa troän vôùi khoâng khí taïo thaønh hoãn hôïp.
222
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Do aûnh höôûng cuûa löïc ly taâm neân thaønh phaàn hoãn hôïp caøng xa taâm quay (caøng saùt thaønh buoàng
chaùy) coù tyû leä caøng ñaäm. Bougie ñöôïc ñaët ôû moät vò trí nhaát ñònh so vôùi taâm xylanh (daáu thaäp treân hình
11.2). Khi bougie baät tia löûa ñieän, hoãn hôïp gaàn saùt bougie (coù thaønh phaàn ñaäm) seõ chaùy tröôùc vaø sau
ñoù laøm moài ñeå ñoát phaàn hoãn hôïp coøn laïi. Ñoái vôùi ñoäng cô hình thaønh khí hoãn hôïp nhö theá naøy, thôøi
ñieåm phun vaø thôøi ñieåm ñaùnh löûa coù quan heä maät thieát vôùi nhau, vaø chuùng ñeàu ñöôïc ñieàu khieån baèng
ñieän töû.
Treân ñoäng cô GDI, ñeå ñieàu chænh taûi troïng cuûa ñoäng cô töø toaøn taûi ñeán 50% taûi ngöôøi ta chæ
thay ñoåi löôïng nhieân lieäu phun vaøo buoàng chaùy, coøn löôïng khoâng khí naïp thì khoâng ñoåi, phöông phaùp
ñieàu chænh naøy gioáng nhö ñoäng cô Diesel. Töø 50% taûi trôû xuoáng, löôïng khoâng khí naïp cuõng ñöôïc ñieàu
chænh thoâng qua moät böôùm tieát löu ñeå traùnh hoãn hôïp quaù nhaït. Khi tyû leä hoãn hôïp quaù nhaït seõ laøm
giaûm toác ñoä lan truyeàn cuûa maøng löûa, daãn ñeán giaûm hieäu suaát quaù trình chaùy vaø laøm giaûm tính kinh teá
cuûa ñoäng cô.
Ñoái vôùi phöông phaùp hình thaønh hoãn hôïp phaân lôùp ôû ñoâïng cô xaêng, ngoaøi khaû naêng giaûm ñoäc
haïi trong khí thaûi coøn coù öu ñieåm khaùc so vôùi ñoäng cô Diesel nhö suaát tieâu hao nhieân lieäu thaáp ôû cheá
ñoä taûi trung bình vaø taûi nhoû. Do ñoù noù thích hôïp cho ñoäng cô oâtoâ chaïy trong thaønh phoá laø ñoäng cô oâtoâ
thöôøng xuyeân laøm vieäc ôû cheá ñoä naøy.
II. BOÄ CHEÁ HOØA KHÍ
II.1. Sô ñoà heä thoáng nhieân lieäu duøng boä cheá hoøa khí
Heä thoáng nhieân lieäu treân ñoäng cô xaêng söû duïng cheá hoøa khí coù nhieäm vuï cung caáp nhieân lieäu
töø bình chöùa ñeán hoøa troän vôùi khoâng khí taïo thaønh hoãn hôïp, cung caáp cho ñoäng cô vôùi löôïng vaø thaønh
phaàn thích hôïp nhaát cho töøng cheá ñoä laøm vieäc.
Heä thoáng nhieân lieäu söû duïng cheá hoøa khí bao goàm caùc thaønh phaàn nhö (hình 11.3) sau:
Loïc nhieân lieäu
Bình chöùa nhieân lieäu
Boä cheá hoøa khí

OÁng daãn nhieân lieäu

OÁng daãn hôi nhieân lieäu

Bôm nhieân lieäu OÁng hoài nhieân lieäu

Boä haáp thuï hôi xaêng

(chæ coù treân moät soá xe)
Hình 11.3. Sô ñoà heä thoáng cung caáp nhieân lieäu treân ñoäng cô xaêng duøng cheá hoøa khí.
Trong sô ñoà treân coù ba ñöôøng oáng daãn xaêng: ñöôøng nhieân lieäu chính daãn töø bình chöùa tôùi bôm,
ñöôøng hoài nhieân lieäu veà bình chöùa vaø ñöôøng daãn hôi nhieân lieäu töø bình chöùa ñeán boä loïc hôi xaêng
(khoâng cho hôi xaêng thoaùt ra moâi tröôøng).

223
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
II.1.1. Bình chöùa nhieân lieäu
Bình chöùa nhieân lieäu ñöôïc laøm
töø caùc taám theùp moûng ñöôïc ñaët ôû phía Nhieân lieäu veà töø cheá
Tôùi boä loïc Ñeán boä cheá
sau xe ñeå choáng söï roø ræ cuûa xaêng hoøa khí hoaëc töø bôm
hôi xaêng hoøa khí
trong tröôøng hôïp xaûy ra va chaïm. Phía
trong bình chöùa coù maï moät lôùp kim
loaïi choáng ræ.
Trong bình chöùa xaêng coù caùc
taám ngaên ñeå traùnh vieäc thay ñoåi möùc
nhieân lieäu khi xe chuyeån ñoäng, ñaëc
bieät laø khi taêng toác vaø giaûm toác ñoät
ngoät. Mieäng cuûa oáng daãn xaêng ñöôïc
ñaët cao hôn ñaùy thuøng khoaûng 2 ÷ 3 Thieát bò ño möùc nhieân lieäu
cm ñeå choáng caën vaø nöôùc coù laãn trong Taám ngaên
bình chöùa. Ngoaøi ra trong bình chöùa Hình 11.4. Bình chöùa nhieân lieäu.
nhieân lieäu coøn coù loïc thoâ vaø caûm bieán
ñeå do möùc nhieân lieäu. Nhieân
lieäu ñeán
II.1.2. Loïc nhieân lieäu
töø bình
Loïc nhieân lieäu ñöôïc boá trí giöõa bình chöùa
chöùa nhieân lieäu vaø bôm nhieân lieäu ñeå loaïi boû
caën baån, taïp chaát hoaëc nöôùc coù laãn trong Ñeán bôm
xaêng. Caùc phaàn töû beân trong baàu loïc laøm nhieân lieäu
giaûm toác ñoä doøng nhieân lieäu, laøm cho caùc Phaàn
phaàn töû naëng hôn xaêng ñöôïc giöõ laïi ôû ñaùy cuûa töû loïc
loïc vaø caùc chaát baån nheï hôn xaêng ñöôïc loïc ra
bôûi caùc phaàn töû loïc (hình 11.5). Hình 11.5. Loïc nhieân lieäu.
II.1.3. Bôm nhieân lieäu
Coù hai loaïi bôm nhieân lieäu,
moät loaïi coù ñöôøng hoài vaø moät loaïi Van thoaùt
Van naïp
khoâng coù ñöôøng hoài. Tuy nhieân, veà
Veà bình chöùa
caáu taïo vaø hoaït ñoäng cuûa hai loaïi
naøy cô baûn gioáng nhau. Nhieân lieäu
ñeán töø loïc
Khi cam taùc ñoäng vaøo caùnh Ñeán boä
tay ñoøn cuûa bôm, maøng bôm seõ cheá hoøa khí
chuyeån ñoäng laøm thay ñoåi theå tích
cuûa buoàng phía treân vaø phía döôùi
Maøng bôm
(hình 11.6). Khi maøng chuyeån ñoäng
xuoáng phía döôùi van naïp môû, van
thoaùt ñoùng nhieân lieäu töø bình chöùa Phôùt daàu Tay ñoøn
naïp vaøo bôm. Khi maøng chuyeån Hình 11.6. Bôm nhieân lieäu.
ñoäng leân phía treân, van thoaùt môû vaø
van naïp ñoùng, nhieân lieäu ñöôïc cung
caáp ñeán cheá hoøa khí.

224
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
II.2. Ñöôøng ñaëc tính lyù töôûng cuûa boä cheá hoøa khí
Muoán taêng toác ñoä bay hôi caàn phaûi xeù tôi xaêng thaät toát, ñeå laøm ñöôïc ñieàu naøy caàn phaûi taïo ra
söï cheânh leäch toác ñoä giöõa khoâng khí vaø xaêng qua hoïng. Toác ñoä töông ñoái naøy caøng lôùn thì xaêng ñöôïc
xeù tôi caøng toát.
Thöïc nghieäm cho thaáy, xaêng baét ñaàu ñöôïc xeù tôi khi toác ñoä töông ñoái ñaït 4 ÷ 6 m/s, khi toác ñoä
treân ñaït tôùi 30 m/s thì xaêng ñöôïc xeù tôi hoaøn toaøn. Toác ñoä doøng khoâng khí qua hoïng boä cheá hoøa khí
ñoäng cô xaêng hieän nay ñaït 150 ÷ 200 m/s, toác ñoä cuûa doøng nhieân lieäu qua voøi phun nhoû hôn toác ñoä
naøy khoaûng 25 laàn. Nhö vaäy khi ñoäng cô ñaït toác ñoä cöïc ñaïi, toác ñoä tia xaêng ra khoûi voøi phun ñaït
khoaûng 6 ÷ 8 m/s.
Thaønh phaàn hoøa khí ñi vaøo xylanh ñoäng cô phuï thuoäc vaøo toác ñoä cuûa doøng khoâng khí qua
hoïng, toác ñoä cuûa xaêng ra khoûi voøi phun vaø ñaëc ñieåm keát caáu cuûa voøi phun vaø hoïng khueách taùn. Thaønh
phaàn hoøa khí naøy ñöôïc theå hieän qua heä soá dö löôïng khoâng khí α, thay ñoåi theo töøng cheá ñoä laøm vieäc
cuûa ñoäng cô.
Ñaëc tính cuûa boä cheá hoøa khí laø haøm soá theå hieän moái quan heä giöõa heä soá dö löôïng khoâng khi α
cuûa boä cheá hoøa khí vôùi moät trong caùc thoâng soá ñaëc tröng cho löu löôïng cuûa hoøa khí ñöôïc boä cheá hoøa
khí chuaån bò vaø caáp cho ñoäng cô. Ñaëc tính cuûa boä cheá hoøa khí duøng ñeå ñaùnh giaù söï hoaït ñoäng cuûa boä
cheá hoøa khí khi cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô thay ñoåi.
Gk
α= (11.1)
G nl .L o

Trong ñoù: Gk – löôïng khoâng khí qua boä cheá hoøa khí, (kg/s).
Gnl – löôïng nhieân lieäu qua boä cheá hoøa khí, (kg/s).
Lo – löôïng khoâng khí lyù thuyeát ñeå ñoát chaùy hoaøn toaøn 1 kg nhieân lieäu,
(kg/kg nhieân lieäu). N e, %
Ñaëc tính lyù töôûng cuûa cheá hoøa khí laø ñaëc tính theå 1
8 I
hieän söï thay ñoåi thaønh phaàn hoøa khí α toái öu theo töøng cheá 80
ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô. Quy luaät thay ñoåi thaønh phaàn hoøa 2
60
khí toái öu ñöôïc xaùc ñònh qua ñaëc tính ñieàu chænh thaønh phaàn
a b 9
hoøa khí, theå hieän söï bieán thieân cuûa caùc chæ tieâu kinh teá kyõ II
40
thuaät cuûa ñoäng cô theo heä soá dö löôïng khoâng khí α khi giöõ 3
10
khoâng ñoåi toác ñoä ñoäng cô vaø vò trí böôùm ga (hình 11.7). 20
III
Treân ñoà thò: tung ñoä laø coâng suaát ñoäng cô Ne vaø suaát 4
0
tieâu hao nhieân lieäu g e, hoaøn h ñoä laø heä soá dö löôïng khoâng
g e, %
khí α. Caùc ñöôøng I – I’ laø keát quaû khaûo nghieäm khi môû III’
böôùm ga 100%. Caùc ñöôøng II – II’ vaø III – III’ töông öùng 180
vôùi caùc vò trí böôùm ga nhoû daàn. Qua ñoà thò ta coù nhaän xeùt: II’ 7
140
- Vôùi n = const, ôû moãi vò trí böôùm ga giaù trò cuûa α I’ 6
töông öùng vôùi coâng suaát cöïc ñaïi (caùc ñieåm 1, 2, 100
3) ñeàu nhoû hôn nhöõng ñieåm coù suaát tieâu hao 5
nhieân lieäu nhoû nhaát (caùc ñieåm 5, 6, 7, 8, 9, 10). 60
0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 α
- ÔÛ moãi vò trí böôùm ga, caùc ñieåm ñaït coâng suaát
cöïc ñaïi ñeàu coù α < 1. Hình 11.7. Caùc ñaëc tính ñieàu chænh
thaønh phaàn hoøa khí.
225
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Caøng ñoùng nhoû böôùm ga, α cuûa ñieåm coù coâng suaát cöïc ñaïi caøng giaûm.
- Khi môû 100% böôùm ga, suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát xuaát hieän taïi α ≈ 1,1. Caøng ñoùng
nhoû böôùm ga vò trí xuaát hieän gemin caøng chuyeån veà höôùng giaûm cuûa α, khi ñoùng böôùm ga
gaàn kín giaù trò gemin töông öùng vôùi α < 1.
Töø keát quaû treân ta coù, khi ñoùng böôùm ga nhoû daàn, muoán coù coâng suaát cöïc ñaïi (Nemax) cuõng nhö
muoán coù suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát (gemin) ñeàu phaûi laøm cho hoøa khí ñaäm leân. Tuyø theo coâng
duïng vaø ñieàu kieän laøm cuûa ñoäng cô maø thöïc hieän vieäc ñieàu chænh ñeå Ne vaø ge bieán thieân theo thaønh
phaàn hoøa khí α ñöôïc saùt vôùi ñöôøng coù thaønh phaàn hoøa khí cuûa coâng suaát cöïc ñaïi (ñöôøng a) hoaëc saùt
vôùi ñöôøng coù thaønh phaàn hoøa khí cuûa suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát (ñöôøng b).
Nhôø caùc ñöôøng cong a, b ta xaây döïng α
ñöôïc moái quan heä giöõa thaønh phaàn hoøa khí α I
theo löôïng khoâng khí Gk cuûa cheá hoøa khí treân 1,0
3 4
toaï ñoä α – Gk theo coâng suaát cöïc ñaïi hoaëc
suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát (hình 11.8). 0,8
1
Trong thöïc teá, ngöôøi söû chæ ñoøi hoûi 0,6
ñoäng cô phaùt ra coâng suaát cöïc ñaïi khi môû 2
100% böôùm ga (ñieåm 1), coøn laïi taát caû caùc vò 0,4
trí khaùc khi ñoùng nhoû daàn böôùm ga caàn ñieàu 20 30 40 50 60 70 80 90 Gk,%
chænh ñeå ñoäng cô hoaït ñoäng vôùi thaønh phaàn
Hình 11.8. Ñaëc tính lyù töôûng cuûa cheá hoøa khí.
hoøa khí tieát kieäm nhaát. Vì vaäy, moái quan heä
I – giôùi haïn khoâng taûi.
lyù töôûnh nhaát giöõa α vaø Gk laø ñöôøng 4. Ñaây
chính laø ñaëc tính lyù töôûng cuûa cheá hoøa khí, khi 1 – khi böôùm ga môû hoaøn toaøn.
ñoäng cô laøm vieäc ôû moät toác ñoä nhaát ñònh. 2 – khi coâng suaát cöïc ñaïi.
Tieáp tuïc thöû nghieäm ñoäng cô vôùi nhieàu 3 – khi suaát tieâu hao nhieâu lieäu nhoû nhaát.
giaù trò toác ñoä khaùc nhau cuûa ñoäng cô, ta cuõng 4 – quan heä lyù töôûng cuûa α vaø Gk..
thu ñöôïc caùc daïng ñaëc tính töông töï (hình
11.9). Ñöôøng bao 2 cuûa caùc ñaëc tính theå hieän caùc cheá ñoä laøm vieäc tieát kieäm nhaát ôû caùc toác ñoä khaùc
nhau khi môû heát böôùm ga. Ñöôøng 1 laø ñöôøng noái caùc ñieåm coù coâng suaát cöïc ñaïi ôû caùc toác ñoä khaùc
nhau cuûa ñoäng cô khi môû 100% böôùm ga. Tuy nhieân, ñeå giaûm möùc ñoä phöùc taïp, ngöôøi ta duøng ñöôøng
trung bình thay cho ñaëc tính lyù töôûng α – Gk ñöôïc xaùc ñònh baèng thöïc nghieäm ñeå ñoäng cô laøm vieäc tieát
kieäm nhieân lieäu nhaát ñoái vôùi moïi toát ñoä (hình 11.10).

α 2
α=1
α
α=1
n 4 n3 n2 n1
1
Gk n4 n 3 n2 n1
Hình 11.9. Ñaëc tính lyù töôûng cuûa cheá hoøa
Gk
khí ôû caùc toác ñoä khaùc nhau.
(n1 > n2 > n3) Hình 11.10. Ñaëc tính lyù töôûng cuûa cheá hoøa
1 – caùc cheá ñoä Nemax, khi môû heát böôùm ga. khí ôû caùc toác ñoä khaùc nhau.
2 – caùc cheá ñoä gemin, khi môû heát böôùm ga. (n1 > n2 > n3)

226
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Giôùi haïn cuûa heä soá dö löôïng khoâng khí α ôû caùc cheá ñoä laøm vieäc khaùc nhau nhö sau:
- Khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá ñoä khoâng taûi, muoán ñoäng cô laøm vieäc oån ñònh α = 0,4 ÷ 0,8.
- Khi môû böôùm ga töông ñoái roäng α = 1,07 ÷ 1,15 ñeå giuùp ñoäng cô laøm vieäc tieát kieäm.
- Ñeå ñoäng cô ñaït coâng suaát cöïc ñaïi khi môû 100% böôùm ga caàn α = 0,75 ÷ 0,9.
- Khi khôûi ñoäng laïnh ôû toác ñoä thaáp, hoøa khí ñaäm ñeå ñoäng cô deã khôûi ñoäng caàn α = 0,3 ÷ 0,4.
II.3. Heä thoáng phun chính vaø phöông phaùp ñieàu chænh thaønh phaàn hoãn hôïp
Heä thoáng phun chính cuûa boä cheá hoøa khí laø heä thoáng cung caáp löôïng xaêng chuû yeáu cho haàu heát
caùc cheá ñoä laøm vieäc coù taûi cuûa ñoäng cô. Cho ñeán nay, ngöôøi ta vaãn duøng moät trong ba bieän phaùp sau
ñeå ñieàu chænh thaønh phaàn hoãn hôïp:
- Giaûm ñoä chaân khoâng ôû giclô chính.
- Giaûm ñoä chaân khoâng ôû hoïng.
- Ñieàu chænh tieát dieän gic-lô chính keát hôïp vôùi heä thoáng khoâng taûi.
II.3.1. Heä thoáng chính giaûm ñoä chaân khoâng ôû gíc-lô chính (hình 11.11)
Nhieân lieäu töø buoàng phao qua gíc-lô chính 1 vaøo khoâng gian 2, roài töø ñoù qua voøi phun 5 vaøo
hoïng khueách taùn. OÁn g khoâng khí 3 noái lieàn vôùi khoâng gian 2, treân mieäng oáng 3 coù gíc-lô khoâng khí 4.
Khi ñoäng cô chöa laøm vieäc, möùc
xaêng trong oáng 3 vaø trong voøi phun baèng
nhau. Khi ñoäng cô hoaït ñoäng, phaàn xaêng
trong oáng 3 seõ huùt heát tröôùc, luùc naøy xaêng 5
3 4
qua gíc-lô 1 vaø khoâng khí qua gic-lô 4 vaøo
hoøa troän trong khoâng gian 2 taïo thaønh caùc
boït xaêng roài phun vaøo hoïng boä cheá hoøa
khí. Khi ra khoûi voøi phun caùc boït xaêng naøy
H

ñöôïc xeù tôi nhanh vaø hoøa troän ñeàu vôùi

khoâng khí taïo neân hoãn hôïp. Trong quaù
trình naøy, khoâng khí qua gíc-lô 4 ñi vaøo 1 2
oáng 3 vì vaäy laøm cho ñoä chaân khoâng ôû sau
Hình 11.11. Sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng chính giaûm ñoä
gíc-lô 1 giaûm, nhôø ñoù giaûm löôïng xaêng
chaân khoâng ôû gíc-lô chính.
qua gíc-lô 1. Ñieàu naøy coù taùc duïng laøm
hoøa khí caáp cho ñoäng cô nhaït daàn khi taêng 1 – gíc-lô chính; 2 – khoâng gian taïo boït xaêng;
ñoä chaân khoâng ôû hoïng ∆Ph. 3 – oáng khoâng khí; 4 – gíc-lô khoâng khí; 5 – voøi phun.
II.3.2. Heä thoáng chính coù gíc-lô boå sung (hình 11.12)
Phöông phaùp ñieàu chænh thaønh phaàn hoãn hôïp nhôø gíc-lô boå sung laø moät tröôøng hôïp ñaëc bieät cuûa
phöông phaùp ñieàu chænh ñoä chaân khoâng ôû gíc-lô chính. Trong heä thoáng goàm coù hai gíc-lô nhieân lieäu
taïo thaønh hai heä thoáng cung caáp nhieân lieäu vaøo hoïng khueách taùn. Moät heä thoáng ñöôïc xem nhö heä
thoáng chính giaûm ñoä chaân khoâng ôû gíc-lô chính, vôùi tieát dieän cuûa gíc-lô khoâng khí laø ∞ vaø heä thoáng
coøn laïi thöïc chaát laø boä cheá hoøa khí ñôn giaûn.
Khi ñoäng cô khoâng laøm vieäc thì möùc xaêng trong caû hai heä thoáng ñeàu nhö nhau vaø ngang vôùi
möùc xaêng trong buoàng phao. Khi ñoäng cô laøm vieäc, heä thoáng boå sung cuõng laøm vieäc nhö heä thoáng laøm
giaûm ñoä chaân khoâng ôû gíc-lô (xem hình 11.12).

227
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

2 3
4

1
Hình 11.12. Sô ñoà boä nguyeân lyù heä thoáng chính coù gíc-lô boå sung.
1 – gíc-lô chính; 2 – gíc-lô boå sung; 3 – oáng khoâng khí;
4 – voøi phun; 5 – voøi phun.
II.3.3. Heä thoáng chính ñieàu chænh ñoä chaân khoâng ôû hoïng khueách taùn
Thay ñoåi thaønh phaàn hoøa khí ñöa vaøo ñoäng cô baèng caùch ñieàu chænh ñoä chaân khoâng ôû hoïng, coù
theå thöïc hieän theo hai caùch sau:
- Ñöa theâm khoâng khí vaøo khu vöïc phía sau hoïng.
- Thay ñoåi tieát dieän löu thoâng cuûa hoïng.
Caû hai caùch naøy ñeàu laøm giaûm ñoä chaân khoâng ôû hoïng khi taêng löôïng khoâng khí qua hoïng Gk,
qua ñoù giaûm ñöôïc löôïng nhieân lieäu ñi qua hoïng Gnl. Nhôø ñoù hoøa khí cung caáp cho ñoäng cô nhaït daàn.

a) b)
3

1 2 3 2
4

c)
d)
Hình 11.13. Caùc phöông phaùp giaûm ñoä chaân khoâng ôû hoïng.
a), b), c) duøng van phuï ñi taét; 1 – gíc-lô, 2 – voøi phun, 3 – hoïng, 4 – loø xo.
d) thay ñoåi tieát dieän ôû hoïng; 1 – böôùm ga; 2 – voøi phun; 3 – hoïng.

228
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Caùch 1: ñöôïc giôùi thieäu treân caùc hình 11.13a, b, c baèng caùch ñaët moät van phuï treân ñöôøng oáng
naïp ôû khu vöïc khoâng gian hoãn hôïp hoaëc cho moät phaàn khoâng khí ñi taét qua van moät chieàu hình caàu
hay qua khe hôû giöõa caùc loø xo laù. Khi ñoä chaân khoâng ôû hoïng quaù lôùn, ñöôøng thoâng qua caùc van vaø caùc
loø xo ñöôïc môû roäng, xaêng töø buoàng phao qua gíc-lô vaø voøi phun ñeå phun vaøo hoïng. Böôùm ga caøng môû
roän g, toác ñoä doøng khí phía tröôùc hoïng caøng taêng, ñoàng thôøi ñoä chaân khoâng ôû hoïng vaø ñoä chaân khoâng ôû
phía sau hoïng cuõng taêng theo. Khi ñoä chaân khoâng taùc duïng leân caùc loø xo ñuû lôùn thì caùc laù loø xo töï
ñoäng môû ñöôøng oáng phuï xung quanh hoïng. Keát quaû laø laøm giaûm ñöôïc ñoä chaân khoâng ôû hoïng, töø ñoù
giaûm löôïng nhieân lieäu Gnl vaø laøm cho hoøa khí nhaït daàn theo yeâu caàu.
Öu ñieåm cuûa phöông phaùp naøy laø do coù theå giaûm bôùt ñöôøng kính cuûa hoïng neân khi ñoùng nhoû
böôùm ga, toác ñoä doøng khoâng khí qua hoïng coøn töông ñoái cao, nhôø ñoù xaêng ra voøi phun ñöôïc xeù tôi toát.
Nhöôïc ñieåm cuûa noù laø khoù ñieàu chænh tyû leä hoøa khí vôùi thaønh phaàn toát nhaát cho töøng cheá ñoä
laøm vieäc cuûa ñoäng cô. Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng thieáu oån ñònh, bôûi sau moät thôøi gian laøm vieäc, löïc ñaøn
hoài cuûa caùc laù loø xo bò giaûm, laøm cho boä cheá hoøa khí hoaït ñoäng keùm chính xaùc. Chính vì vaäy, ngaøy
nay caùc phöông phaùp naøy raát ít duøng.
Caùch 2: ñöôïc theå hieän treân hình 11.13d, khi caøng môû roäng böôùm ga caùc caùnh 2 caøng aùp saùt vaøo
thaønh hoïng, laøm taêng tieát dieän löu thoâng cuûa hoïng ôû khu vöïc ñaëc voøi phun. Keát quaû daãn ñeán giaûm ñoä
chaân khoâng ôû hoïng vaø löôïng nhieân lieäu Gnl qua hoïng cuõng giaûm, giuùp cho hoøa khí nhaït daàn vaø ñoäng
cô laøm vieäc tieát kieäm.
II.3.4. Heä thoáng chính thay ñoåi tieát dieän gíc-lô chính keát hôïp vôùi heä thoáng khoâng taûi
Trong heä thoáng coù ñöôøng xaêng khoâng taûi 7, gíc-lô chính 1 vaø van kim 2 nhö (hình 11.14).
Khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá ñoä khoâng taûi, böôùm ga môû nhoû, ñoä chaân khoâng ôû hoïng raát nhoû
khoâng ñuû söùc huùt xaêng ra voøi phun 4. Luùc naøy ñoä chaân khoâng sau böôùm ga lôùn truyeàn qua ñöôøng oáng
7, huùt xaêng qua gíc-lô 8 vaø khoâng khí qua gíc-lô 9 hoøa troän vôùi nhau taïo thaønh hoãn hôïp sô boä sau ñoù
ñöôïc huùt qua ñöôøng oáng 7 vaøo khoâng gian sau böôùm ga.
Khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá ñoä taûi
nhoû vaø trung bình, böôùm ga môû lôùn daàn,
ñoä chaân khoâng sau böôùm ga giaûm daàn vaø 3
löôïng xaêng cung caáp qua gíc-lô 8 cuõng
giaûm theo. Trong quaù trình naøy, tieát dieän 9
gíc-lô 1 cuõng ñöôïc môû lôùn daàn qua caùc
4 2
thanh daãn ñoäng nhaát van kim laøm taêng
löu löôïng xaêng ra voøi phun 4, nhôø ñoù hoøa 5
1 8
khí trong xylanh khoâng quaù nhaït.
6
Tuy nhieân, trong cô caáu daãn ñoäng
cô khí nhö hình 11.14 coù nhöôïc ñieåm laø: 7
tieát dieän löu thoâng cuûa gíc-lô 1 chæ phuï
thuoäc vaøo vò trí cuûa böôùm ga. Vì vaäy, vôùi Hình 11.14. Sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng chính ñieàu chænh
moät vò trí nhaát ñònh cuûa böôùm ga, khi ta tieát dieän cuûa gíc lô keát hôïp vôùi heä thoáng khoâng taûi.
thay ñoåi toác ñoä ñoäng cô thì ñoä chaân 1 – gíc-lô; 2 – van kim; 3 – thanh keùo; 4 – voøi phun;
khoâng taïi hoïng thay ñoåi neân ñoøi hoûi vò trí 5 – thanh keùo; 6 – tay gaït; 7 – ñöôøng oáng khoâng taûi;
van kim thay ñoåi theo, nhöng bieän phaùp
8,9 – gíc-lô.
daãn ñoäng baèng cô khí khoâng ñaùp öùng
ñöôïc yeâu caàu naøy. Vôùi heä thoáng daãn ñoäng baèng chaân khoâng seõ khaéc phuïc ñöôïc nhöôïc ñieåm treân.

229
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi môû böôùm ga 1, van kim 11 ñöôïc naâng leân nhôø heä thoáng tay ñoøn 2, 3, 4, 5. Neáu ôû moät vò trí
böôùm ga coá ñònh, khi giaûm toác ñoä ñoäng cô seõ laøm giaûm ñoä chaân khoâng sau böôùm ga, laøm loø xo 7 ñaåy
piston leân vaø nhaát kim laøm taêng tieát dieän löu thoâng qua giclô neân hoøa khí ñaäm hôn (hình 11.15).
Neáu taêng toác ñoä ñoäng
11 10
cô thì ñoä chaân khoâng ôû hoïng
ñuû söùc huùt piston 10 vaø van
kim 11 ñi xuoáng tôùi vò trí chaën
cuûa tay ñoøn . Khi ñoù vò trí cuûa
van kim chæ phuï thuoäc vaøo vò
trí cuûa böôùm ga, nhôø taùc duïng
cuûa tay ñoøn.
Heä thoáng chính ñieàu
chænh tieát dieän cuûa gíc-lô keát
hôïp vôùi heä thoáng khoâng taûi coù
nhieàu khuyeát ñieåm, chuû yeáu laø 1 2
haøm löôïng hôi xaêng trong hoãn 3 4 5 6 7 8 9
hôïp ít, vì khoâng coù boït xaêng Hình 11.15. Sô ñoà boä cheá hoøa khí ñieàu chænh tieát dieän löu thoâng cuûa
phun qua voøi phun chính. Maët gíc-lô baèng phöông phaùp daãn ñoäng hoãn hôïp.
khaùc van kim raát khoù cheá taïo 1 – böôùm ga; 2, 3, 4, 5 – tay ñoøn; 6 – oáng truyeàn chaân khoâng;
vaø khi söû duïng mau moøn, neân
7 – loø xo; 8 – xylanh; 9 – buoàng phao; 10 – piston; 11 – kim.
ngaøy nay ít söû duïng.
II.4. Caùc heä thoáng phuï cuûa boä cheá hoøa khí
Ñeå taïo ñöôïc hoøa khí coù thaønh phaàn thích hôïp nhaát, ñaùp öùng ñöôïc moïi cheá ñoä laøm vieäc cuûa
ñoäng cô. Ngoaøi heä thoáng chính ñaõ giôùi thieäu, cheá hoøa khí coøn coù caùc heä thoáng phuï khaùc nhö: heä thoáng
khoâng taûi, heä thoáng laøm ñaäm, heä thoáng taêng toác,...
II.4.1. Heä thoáng khoâng taûi
Khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá ñoä khoâng taûi, böôùm ga ñoùng gaàn kín, ñoä chaân khoâng ôû hoïng giaûm
xuoáng raát nhoû neân khoâng ñuû söùc huùt xaêng ra khoûi voøi phun chính. Luùc naøy, do trong xylanh luoân toàn
taïi moät löôïng khí soùt neân muoán ñoäng cô laøm vieäc oån ñònh, phaûi coù hoøa khí ñaäm (α ≈ 0,6). Chính vì
vaäy treân ñoäng cô phaûi trang bò heä thoáng khoâng taûi ñeå cung caáp hoãn hôïp cho cheá ñoä naøy. Sô ñoà nguyeân
lyù cuûa heä thoáng theå hieän treân (hình 11.16).
Böôùm ga môû nhoû, tuy ñoä chaân khoâng taïi hoïng khueách taùn nhoû nhöng ñoä chaân khoâng phía sau
böôùm ga raát lôùn. Ñoä chaân khoâng naøy truyeàn qua loã 9 vaøo caùc ñöôøng oáng 7, 4, 3 tôùi gíc-lô khoâng taûi 2
ñeå huùt nhieân lieäu qua gíc-lô 13 vaøo hoøa troän vôùi khoâng khí ñöôïc huùt qua gíc-lô khoâng khí 4, 5 taïo
thaønh hoãn hôïp sô boä vaøo ñöôøng oáng khoâng taûi. Sau ñoù hoãn hôïp ñöôïc phun vaøo khoâng gian sau böôùm
ga, hoøa troän tieáp vôùi khoâng khí ñi qua khe hôû giöõa böôùm ga vaø thaønh oáng vaø naïp vaøo xylanh ñoäng cô.
Do loã 8 ñöôïc ñaët cao hôn böôùm ga khi böôùm ga ñoùng gaàn kín neân khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá
ñoä khoâng taûi loã 8 ñoùng vai troø cung caáp theâm khoâng khí ñeå hoøa troän vôùi hoãn hôïp sô boä ôû phaàn cuoái
oáng khoâng taûi, sau ñoù ñöôïc huùt ra loã 9 vaøo ñöôøng naïp. Ngoaøi ra loã 8 coøn coù taùc duïng khoâng ñeå xaûy ra
tröôøng hôïp hoøa khí quaù nhaït khi ñoäng cô chuyeån töø cheá ñoä khoâng taûi sang cheá ñoä coù taûi. Bôûi vì khi ñoù
böôùm ga ñaõ môû theâm moät goùc khieán loã 8 naèm ôû khu vöïc sau böôùm ga, do coù ñoä chaân khoâng töông ñoái
lôùn neân noù ñoùng vai troø nhö loã 9 ôû tröôøng hôïp treân. Nhôø ñoù hoøa khí coù thaønh phaàn thích hôïp giuùp
ñoäng cô chuyeån töø cheá ñoä khoâng taûi sang coù taûi moät caùch eâm dòu.

230
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

5 3 4
4 3
13
5

6 7 7
8 8
7
8

2
2
9 1
1 10 6 9
9 11 12
10 11 12
a) b)
Hình 11.16. Sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng khoâng taûi.
1 – gíc-lô chính; 2 – gíc-lô khoâng taûi; 3, 4, 7 – caùc ñöôøng oáng daãn; 5, 13 – loã thoâng khí;
6 – vít ñieàu chænh; 8, 9 – loã phun; 10 – böôùm ga; 11 – tay gaït; 12 – vít haïn cheá.

Vít 6 duøng ñeå ñieàu chænh thaønh phaàn hoøa khí cuûa cheá ñoä khoâng taûi. Khi vít 6 ñaët ôû vò trí nhö
(hình 11.16a), vít coù taùc duïng taêng hoaëc giaûm löôïng khoâng khí vaøo ñöôøng oáng khoâng taûi, qua ñoù laøm
thay ñoåi ñoä chaân khoâng vaø laøm thay ñoåi löôïng xaêng huùt qua gíc-lô khoâng taûi 1. Phöông aùn naøy raát ít
duøng bôûi vì khi laøm nhaït hoøa khí ôû cheá ñoä khoâng taûi seõ laøm cho hoøa khí tieáp tuïc nhaït khi chuyeån sang
cheá ñoä coù taûi, ngöôïc laïi khi laøm cho hoøa khí ñaäm ôû cheá ñoä khoâng taûi seõ gaây tieâu hao nhieân lieäu.
Khi vít 6 ñaët ôû vò trí nhö (hình 11.16b) seõ laøm thay ñoåi löôïng hoãn hôïp sô boä qua loã phun 9 vaøo
khoâng gian sau böôùm ga, ñoàng thôøi thay ñoåi moät löôïng nhoû ñoä chaân khoâng trong ñöôøng oáng khoâng taûi.
Phöông aùn naøy coù öu ñieåm ôû choã chæ ñieàu chænh thaønh phaàn hoøa khí ôû cheá ñoä khoâng taûi vaø hoøa khí chæ
ñaäm trong giôùi haïn cho pheùp cuûa tieát dieän gíc-lô khoâng taûi.
II.4.2. Heä thoáng laøm ñaäm
Heä thoáng laøm ñaäm coù nhieäm vuï cung caáp theâm nhieân lieäu ñeå laøm ñaäm hoãn hôïp, giuùp ñoäng cô
phaùt ra coâng suaát cöïc ñaïi khi böôùm ga môû hoøan toaøn. Nhôø heä thoáng laøm ñaäm, löôïng nhieân lieäu cung
caáp seõ taêng ôû cheá ñoä coâng suaát cöïc ñaïi vaø ñöôïc giaûm khi böôùm ga ñoùng nhoû (cheá ñoä taûi nhoû) ñeå ñoäng
cô laøm vieäc tieát kieäm. Vì vaäy heä thoáng naøy coøn ñöôïc goïi laø heä thoáng tieát kieäm.
Coù hai phöông phaùp daãn ñoäng laøm ñaäm: daãn ñoäng baèng cô khí vaø daãn ñoäng baèng chaân khoâng.
a) Heä thoáng laøm ñaäm daãn ñoäng baèng cô khí (hình 11.17a)
Nhieân lieäu töø buoàng phao laàn löôïc qua gíc-lô laøm ñaäm 7 vaø gíc-lô chính 5 tôùi voøi phun. Khi môû
heát böôùm ga, qua caùc caùnh tay ñoøn daãn ñoäng laøm cho van 8 môû, laøm cho moät phaàn xaêng ñi taét qua van
naøy vaøo voøi phun chính vaø phun vaøo hoïng khueách taùn, giaûm bôùt söùc caûn cuûa doøng xaêng tôùi gíc-lô
chính. Nhôø taùc duïng naøy, heä thoáng ñaõ laøm taêng löu löôïng xaêng vaø laøm ñaäm hoøa khí. Tieát dieän gíc-lô
laøm ñaäm trong tröôøng hôïp naøy lôùn hôn tieát dieän cuûa gíc-lô chính. Keát quaû thöïc nghieäm cho thaáy: khi
xaêng qua hai gíc-lô nhö nhau laép noái tieáp, löu löôïng seõ giaûm 20%. Muoán löu löôïng xaêng giaûm 15 ÷
20%, gíc-lô laøm ñaäm phaûi lôùn hôn gíc-lô chính khoaûng 1,33 ÷ 1,5 laàn.
Tuy heä thoáng naøy laø coù caáu taïo ñôn giaûn nhöng gíc-lô laøm ñaäm chæ hoaït ñoäng ôû moät vò trí
böôùm ga nhaát ñònh, khoâng phuï thuoäc vaøo toác ñoä ñoäng cô laøm aûnh höôûng coâng suaát ñoäng cô.
231
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

15 14 13
9 11
10 1
1

2
2 5
8

4 5 6 7 3 7 6 12 8
a) b)
Hình 11.17. Sô ñoà heä thoáng laøm ñaäm.
a) Daãn ñoäng baèng cô khí b) Daãn ñoäng baèng chaân khoâng
1 – cheá hoøa khí; 2 – hoïng khueách taùn; 3 – böôùm ga; 4 – tay ñoøn; 5 – gíc lô chính;
6 – loø xo; 7 – gíc-lô laøm ñaäm; 8 – van; 9, 10 – tay ñoøn; 11 – buoàng phao;
12 – ñöôøng oáng; 13 – xylanh; 14 – piston; 15 – loø xo.

b) Heä thoáng laøm ñaäm daãn ñoäng baèng chaân khoâng (hình 11.17b)
Khi ñoäng cô laøm vieäc ôû taûi nhoû vaø trung bình, böôùm ga ñoùng moät phaàn, ñoä chaân khoâng sau
böôùm ga töông ñoái lôùn truyeàn qua ñöôøng oáng 12, eùp loø xo 15, huùt piston 14 ñi leân ñeå van 8 ñoùng kín loã
thoâng. Khi môû roäng böôùm ga, ñoä chaân khoâng sau böôùm ga nhoû daàn, löïc loø xo trôû neân lôùn hôn löïc huùt
piston, laøm cho piston bò ñaåy trôû xuoáng môû ñöôøng thoâng cuûa van 8 boå sung theâm nhieân lieäu tôùi gíc-lô
chính vaø voøi phun laøm ñaäm hoãn hôïp.
Heä thoáng laøm ñaäm daãn ñoäng baèng chaân khoâng ñieàu khieån cho heä thoáng laøm vieäc ôû caùc vò trí
khaùc nhau cuûa böôùm ga, tuøy theo toác ñoä ñoäng cô. Khi böôùm ga môû 100%, heä thoáng seõ hoaït ñoäng vôùi
moïi toác ñoä ñoäng cô, nhôø ñoù coù taùc duïng toát cho tính naêng cuûa xe. Tuy nhieân heä thoáng naøy coù caáu taïo
phöùc taïp, khoù ñieàu chænh trong söû duïng, yeâu caàu cao ñoái vôùi ñoä kín khít cuûa heä thoáng, nhaát laø piston
vaø xylanh ñeå heä thoáng hoaït ñoäng chính xaùc.
II.4.3. Heä thoáng taêng toác
Heä thoáng taêng toác coù coâng duïng phun thaät nhanh moät löôïng nhieân lieäu boå sung vaøo hoaø khí bò
nhaït khi böôùm ga môû ñoát ngoät, giuùp ñoäng cô taêng toác toát vaø laøm vieäc oån ñònh.
Khi muoán taêng taûi hoaëc toác ñoä ñöôïc nhanh choáng phaûi môû böôùm ga ñoät ngoät. Bôûi quaùn tính
cuûa xaêng lôùn hôn khoâng khí neân khoâng khí traøn vaøo nhieàu hôn. Maët khaùc, khi khoâng khí vaøo nhieàu
laøm giaûm aùp suaát vaø nhieät ñoä trong khoâng gian hoaø khí khieán xaêng khoù bay hôi vaø baùm vaøo thaønh oáng
naïp. Keát quaû laøm cho hoaø khí bò nhaït khi môû ñoät ngoät böôùm ga. Chính vì vaäy, heä thoáng taêng toác ñöôïc
trang bò ñeå khaéc phuïc hieän töôïng naøy.
Treân hình 11.18 giôùi thieäu sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng taêng toác daãn ñoäng baèng cô khí. ÔÛ vò trí
ñoùng nhoû böôùm ga, thoâng qua heä tay ñoøn vaø caàn eùp 14, piston 8 ñöôïc keùo leân. Xaêng töø buoàng phao
qua cöûa van 10 vaøo chöùa ñaày trong xylanh 9.
Khi böôùm ga môû ñoät ngoät, qua heä thoáng tay ñoøn vaø caàn eùp 14 eùp loø xo 12, ñaåy piston ñi xuoáng
laøm taêng aùp suaát xaêng trong xylanh 9, luùc naøy van huùt xaêng 10 bòt kín loã thoâng vaøo buoàng phao. Doøng
töø xylanh ñaåy môû van kim 15, phun qua gíc-lô taêng toác vaøo hoïng boä cheá hoøa khí, baûo ñaûm laøm ñaäm

232
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
hoaø khí khi taêng toác. Neáu chæ môû böôùm ga töø töø thì xaêng trong xylanh seõ loït qua van 10 vaø khe hôû
giöõa piston – xylanh quay veà buoàng phao, do ñoù quaù trình taêng toác khoâng xaûy ra.

17 16 15 14 13 12
1

3 8 9 10 11
4 56 7
Hình 11.18. Sô ñoà nguyeân lyù bôm taêng toác daãn ñoäng baèng cô khí.

1 – boä cheá hoøa khí; 2 – hoïng khueách taùn; 3, 4 – böôùm ga; 5, 6, 7 – heä

thoáng tay ñoøn;

Do hoøa khí bò nhaït nhieàu nhaát khi baét ñaàu môû ñoät ngoät böôùm ga neân phaûi ñaët vò trí tay ñoøn sao
cho piston coù haønh trình lôùn nhaát vaøo luùc baét ñaàu môû ñoät ngoät böôùm ga.
II.4.4. Heä thoáng khôûi ñoäng
Vaøo luùc khôûi ñoäng, toác ñoä 3 4 5 3
ñoäng cô raát thaáp (khoaûng 50 ÷ 100 2 2
4
voøng/phuùt), toác ñoä doøng khí qua 1
1 5
hoïng raát thaáp neân ñoä chaân khoâng taïi
hoïng cuõng nhoû, daãn ñeán xaêng ra voøi
phun ít. Maët khaùc, khi ñoäng cô laïnh, 6
6
xaêng khoù bay hôi cuõng khieán cho
thaønh phaàn hoaø khí vaøo ñoäng cô raát 8
7
loaõng neân ñoäng cô raát khoù khôûi 7
8
ñoäng. Muoán ñoäng cô deã khôûi ñoäng, 12 12
ngay caû khi nhieät ñoä ñoäng cô thaáp 11 11
phaûi caàn coù hoøa khí ñaäm (α = 0,3 ÷ 10 9
0,4), ñieàu naøy ñöôïc thöïc hieän nhôø 10 9
a) b)
heä thoáng khôûi ñoäng. Heä thoáng khôûi Hình 11.19. Sô ñoà nguyeân lyù cô caáu ñieàu khieån caùnh böôùm gioù.
ñoäng coù sô ñoà nguyeân lyù nhö hình
1 – thanh keùo; 2 – mieäng vaøo cuûa cheá hoaø khí; 3 – böôùm gioù;
11.19, laøm vieäc nhö sau:
4 – van an toaøn; 5, 7, 9 – heä thoáng tay ñoøn; 8 – cam;
Khi khôûi ñoäng caùnh böôùm
10 – böôùm ga;11 – thaønh oáng phía sau böôùm ga;
gioù 3 ñoùng kín, taïo ñoä chaân khoâng
trong ñöôøng oáng naïp phía sau böôùm 12 – vít tyø ñieàu chænh.
gioù, vì vaäy taát caû caùc voøi phun chính vaø khoâng taûi hoaït ñoäng laøm cho hoaø khí ñaäm haún leân .

233
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi ñoäng cô baét ñaàu laøm vieäc maø böôùm ga 10 chöa kòp môû, treân böôùm ga coù van an toaøn vaø loø
xo. Neáu ñoä chaân khoâng trong oáng naïp ñuû lôùn, van an toaøn 4 ñöôïc môû ra huùt boå sung khoâng khí, giuùp
hoøa khí coù thaønh phaàn thích hôïp. Khi ñoäng cô ñaõ laøm vieäc oån ñònh, böôùm gioù môû hoaøn toaøn ñeå traùnh
toån thaát cho khoâng khí ñi vaøo.
III. NGUYEÂN LYÙ LAØM VIEÄC VAØ KEÁT CAÁU CUÛA BOÄ CHEÁ HOØA KHÍ (TOYOTA 4A – F)
ÔÛ boä cheá hoaø khí coù hai hoïng huùt xuoáng, khoâng khí vaø nhieân lieäu ñöôïc hoøa troän trong 1 hoïng
(heä thoáng sô caáp) khi xe di chuyeån vôùi caùc toác ñoä thaáp hoaëc trung bình, löôïng khí laáy vaøo ít vaø chuùng
ñöôïc troän trong caû hai hoïng (heä thoáng sô caáp vaø thöù caáp). Khi moät cheá ñoä taûi naëng ñöôïc ñaët treân ñoäng
cô hoaëc khi xe di chuyeån vôùi toác ñoä lôùn, boä cheá hoøa khi coù theå hoøa troän khoâng khí vaø nhieân lieäu trong
1 hoïng hoaëc trong 2 hoïng vôùi tyû leä hoøa khí toát nhaát, ñaùp öùng vôùi töøng cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.

Van töø caét nhieân Van töø caét nhieân

lieäu thöù caáp Voøi phun lieäu sô caáp
chính
Piston toaøn taûi
Bôm piston Böôùm gioù Gíc-lô
chaäm Van kim

Gíc-lô chính
Van toaøn taûi
thöù caáp
Gíc-lô chính sô caáp
Bôm taêng Chaâu Myõ vaø Myõ vaø Canada
toác phuï Singapore
Böôùm
Maøng böôùm ga sô
ga thöù caáp caáp
Vít ñieàu chænh hoãn hôïp khoâng taûi
Böôùm ga thöù caáp
Hình 11.20. Sô ñoà nguyeân lyù boä cheá hoaø khí hai hoïng huùt xuoáng, ñoäng cô Toyota 4A – F.
III.1. Heä thoáng phao
Nhieân lieäu ñöôïc huùt ra khoûi voøi phun Buoàng phao
chính nhôø aùp suaát chaân khoâng taïo ra bôûi doøng Nhieân lieäu
khí qua hoïng khueách taùn. Neáu söï cheânh leäch ñoä h ñeán töø bôm
cao (h) giöõa mieäng voøi phun vaø möùc nhieân lieäu
trong buoàng phao thay ñoåi thì löôïng xaêng cung Van kim
caáp töø voøi phun cuõng thay ñoåi vaø tyû leä hoãn hôïp
cuõng thay ñoåi theo. Do vaäy möùc xaêng trong Phao
buoàng phao phaûi giöõ ôû vò trí coá ñònh. Ñieàu naøy
thöïc hieän bôûi heä thoáng phao nhö (hình 11.21). Böôùm ga
Hình 11.21. Heä thoáng phao.

234
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.1.1. Ñieàu khieån möùc phao Nhieân
Van kim
Khi xaêng töø bôm nhieân lieäu ñi qua van kim vaøo môû lieäu
buoàng phao, phao noåi leân ñoùng van kim laïi vaø döøng vieäc ñeán töø
caáp xaêng. bôm

Khi xaêng trong buoàng phao bò tieâu thuï, möùc xaêng seõ
giaûm vaø van kim môû, xaêng chaûy vaøo buoàng phao. Baèng
caùch naøy xaêng ôû trong buoàng phao ñöôïc giöõ ôû möùc coá ñònh
(hình 11.22). Hình 11.22. Heä thoáng phao ñieàu
III.1.2. Van kim khieån van kim môû.
Khi xe chuyeån ñoäng treân ñöôøng, möùc xaêng trong buoàng phao seõ thay ñoåi. Do ñoù phao xaêng
ñöôïc naâng leân hay haï xuoáng, laøm aûnh höôûng ñeán löôïng xaêng ra voøi phun. Ñeå khaéc phuïc hieän töôïng
naøy, chuyeån ñoäng cuûa phao xaêng ñöôïc truyeàn tôùi van kim qua caàn ñaåy taùc duïng leân loø xo. Loø xo
choáng môû van kim vaø giöõa van luoân ñoùng khi coù söï chuyeån ñoäng leân xuoáng cuûa phao ñeå giöõ cho möùc
nhieân lieäu trong buoàng phao khoâng ñoåi (hình 11.23).

Löôùi Nhieân OÁng khoâng khí Baàu loïc khoâng khí

loïc lieäu
ñeán töø
Ñeá van
kim bôm

Loø xo Van kim Hoïng

khueách
taùn Phao

Voøi
phun
Phao Thanh ñaåy chính Buoàng phao
Caàn töïa thanh ñaåy
Böôùm ga
Hình 11.23. Heä thoáng van kim ñieàu khieån
möùc nhieân lieäu oån ñònh. Hình 11.24. Heä thoáng thoâng khoâng khí.

III.1.3. OÁng thoâng khí

Löôïng xaêng ñöôïc cung caáp qua voøi phun chính laø löôïng xaêng caàn thieát cho ñoäng cô laøm vieäc,
ñöôïc xaùc ñònh bôûi söï cheânh leäch giöõa aùp suaát khoâng khí (chaân khoâng) ôû hoïng khueách taùn vaø aùp suaát
treân maët thoaùng cuûa buoàng phao. Chính vì vaäy, löôïng xaêng cung caáp ra hoïng khueách taùn phuï thuoäc
vaøo ñoä chaân khoâng trong hoïng khueách taùn, aùp suaát khoâng khí taïi hoïng gioù vaø aùp suaát trong buoàng
phao phaûi baèng nhau. AÙp suaát treân maët thoaùng cuûa buoàng phao ñöôïc giöõ caân baèng vôùi aùp suaát ôû hoïng
gioù bôûi oáng thoâng khí nhö (hình 11.24).
Neáu oáng thoâng khí bò taét hay baàu loïc khí bò baån seõ laøm cho aùp suaát ôû hoïng gioù nhoû hôn aùp suaát
treân maët thoaùng cuûa buoàng phao laøm cho löôïng xaêng cung caáp qua voøi phun chính taêng. Ñieàu naøy laøm
cho hoãn hôïp quaù ñaäm vaø aûnh höôûng xaáu ñeán tính naêng cuûa ñoäng cô.
Neáu beà maët laép gheùp cuûa buoàng phao bò loûng hoaëc gioaêng hoïng gioù bò hoûng thí aùp suaát trong
buoàng phao baèng vôùi aùp suaát khí trôøi. Ñieàu naøy cuõng laøm cho löôïng nhieân lieäu caáp ra voøi phun chính
taêng vaø laøm cho hoãn hôïp qua ñaäm.

235
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.2. Maïch toác ñoä thaáp sô caáp
Khi ñoäng cô chaïy chaäm, böôùm ga heù môû, löôïng khí ñöôïc huùt vaøo boä cheá hoøa khí raát nhoû. Nhö
vaäy, ñoä chaân khoâng ôû hoïng khueách taùn nhoû vaø xaêng khoâng ñöôïc caáp qua voøi phun chính. Vì lyù do ñoù,
maïch toác ñoä thaáp sô caáp ñöôïc trang bò ñeå cung caáp xaêng phía döôùi böôùm ga khi ñoäng cô chaïy chaäm.

Loã caáp khí sô caáp soá 2 Van töø

Gíc-lô kinh teá
Loã caáp khí sô caáp soá 1

Gíc-lô chaäm

Phao
Loã chaäm
Buoàng
phao
Böôùm ga Gíc-lô chính
sô caáp sô caáp
Vít ñieàu chænh hoãn hôïp khoâng taûi.
Loã khoâng taûi.
Hình 11.25. Maïch toác ñoä thaáp sô caáp.

Xaêng vaø khoâng khí ñi qua caùc boä phaän khaùc nhau cuûa maïch toác ñoä thaáp sô caáp theo thöù töï sau:

Loã caáp khí sô caáp soá 1

Buoàng phao Gíc-lô chính sô caáp Gíc-lô chaäm Gíc-lô kinh teá
Van
ñieän
Buoàng chaùy Khoâng gian sau böôùm ga Loã khoâng taûi

Loã caáp khí sô caáp soá 2

Ñoäng cô chaïy khoâng taûi, böôùm ga ñoùng vaø ñoä chaân khoâng lôùn taïo ra sau böôùm ga. Ñoä chaân
khoâng naøy daãn ñeán xaêng troän vôùi khí töø caùc loã caáp khí, ñi qua oáng naïp vaø ñöôïc huùt vaøo caùc xylanh.
Khi böôùm ga heù môû töø vò trí khoâng taûi, löôïng khoâng khí huùt vaøo xylanh taêng leân. Tuy nhieân,
khi luoàng khí taêng leân seõ laøm cho ñoä chaân khoâng sau böôùm ga yeáu ñi, löôïng xaêng cung caáp töø loã
khoâng taûi giaûm xuoáng vaø hoãn hôïp nhaït ñi. Loã chaäm ñöôïc cheá taïo ñeå choáng laïi hieän töôïng ñoù khi noù
xaûy ra. Khi böôùm ga heù môû töø vò trí khoâng taûi, xaêng ñöôïc cung caáp töø caû loã chaäm vaø loã khoâng taûi,
löôïng xaêng cung caáp tuyø thuoäc vaøo ñoä môû cuûa böôùm ga.
III.3. Maïch toác ñoä cao sô caáp (heä thoáng chính)
Maïch toác ñoä cao sô caáp coù coâng duïng cung caáp moät löôïng hoãn hôïp vôùi thaønh phaàn kinh teá cho
ñoäng cô khi xe di chuyeån vôùi toác ñoä trung bình ñeán toác ñoä cao. Bôûi vì khoaûng toác ñoä lôùn nhaát ñöôïc
ñieàu khieån bôûi maïch naøy, neân noù coøn ñöôïc goïi laø heä thoáng chính.
Coâng suaát ra lôùn ñöôïc cung caáp bôûi caùc maïch phuï trôï nhö maïch taêng toác vaø maïch toaøn taûi.

236
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Voøi phun chính

Sô ñoà maïch toác ñoä cao sô caáp
ñöôïc theå hieän treân (hình 11.26). Khoâng
khí
Khi böôùm ga môû, toác ñoä doøng
khí khi qua hoïng khueách taùn taêng, aùp
suaát khoâng khí taïi mieäng cuûa voøi phun Loã caáp
chính giaûm xuoáng thaáp hôn trong khí chính
buoàng phao. Khi ñieàu naøy xaûy ra, xaêng
trong buoàng phao troän vôùi khoâng khí töø Phao xaêng
loã caáp khí chính vaø noù ñöôïc huùt ra khoûi
voøi phun chính. Sau ñoù bò xeù nhoû bôûi
khoâng khí ñi qua hoïng khueách taùn vaø
daãn ñeán caùc xylanh. Buoàng phao
Xaêng vaø khoâng khí ñi qua caùc
phaàn khaùc nhau cuûa maïch toác ñoä cao Gíc-lô chính sô caáp
sô caáp nhö sau:
Hình 11.26. Sô ñoà maïch toác ñoä cao sô caáp.

Loã caáp khí chính

Buoàng phao Gíc-lô chính sô caáp Voøi phun chính Buoàng chaùy

Khi xaêng baét ñaàu ra khoûi voøi phun chính thì caû hai maïch toác ñoä thaáp sô caáp vaø toác ñoä cao sô
caáp ñeàu cho xaêng vaøo ñoäng cô. Khi löôïng xaêng cung caáp töø voøi phun chính cuûa maïch toác ñoä cao sô
caáp taêng thì löôïng xaêng caáp bôûi maïch toác ñoä thaáp sô caáp giaûm.
III.4. Maïch toác ñoä thöù caáp
Loã caáp khí thöù caáp Van töø Loã phun chính thöù caáp
Taïi thôøi ñieåm böôùm ga thöù caáp
baét ñaàu môû, doøng khoâng khí trong hoïng
thöù caáp chuyeån ñoäng chaäm, coù nghóa laø
moät löôïng xaêng nhoû thoaùt ra khoûi hoïng
phun chính thöù caáp. Ñieàu naøy laøm cho
hoãn hôïp nhaït, töø khi phaàn lôùn löôïng khí
ñöôïc huùt vaøo, vôùi keát quaû maïch thöù caáp
baét ñaàu hoaït ñoäng quaù muoän, laøm cho
ñoäng cô bò giaät trong quaù trình taêng toác.
Gíc-lô chaäm
Vì vaäy, ñeå phoøng ngöøa hieän töôïng thöù caáp
Gíc-lô chính
naøy, khi böôùm ga sô caáp môû quaù goùc
thöù caáp
chaïm thöù caáp, vaø böôùm ga thöù caáp heù
môû bôûi cô caáu kich-up, ñoä chaân khoâng Loã chaäm
ñöôïc taïo ra trong loã chaäm thöù caáp, laøm thöù caáp Böôùm ga thöù caáp
cho xaêng phun ra khoûi loã naøy.
Sô ñoà nguyeân lyù cuûa maïch toác ñoä
thaáp thöù caáp, theå hieän treân (hình 11.27).
Hình 11.27. Maïch toác ñoä thaáp thöù caáp.

237
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.5. Maïch toác ñoä cao thöù caáp
Loã daãn khí thöù caáp Loã chaân khoâng thöù caáp
Maïch toác ñoä cao sô caáp chæ ñuû Loã chaân khoâng sô caáp
cung caáp hoãn hôïp khi ñoäng cô laøm vieäc
ôû cheá ñoä taûi nhoû. Trong tröôøng hôïp
ñoäng cô hoaït ñoäng cô cheá ñoä taûi lôùn,
löôïng hoãn hôïp cung caáp töø hoïng
khueách taùn cuûa maïch sô caáp khoâng
ñaûm baûo cho ñoäng cô hoaït ñoäng. Khi Gíc-lô
ñoù maïch toác ñoä cao thöù caáp baét ñaàu chính
laøm vieäc ñeå boå sung nhieân lieäu, laøm thöù caáp
ñaäm hoãn hôïp theo yeâu caàu hoaït ñoäng Voøi phun chính
cuûa ñoäng cô. thöù caáp
Maïch toác ñoä cao thöù caáp coù caáu Böôùm ga
taïo gioáng nhö maïch toác ñoä cao sô caáp. thöù caáp
Nhöng do maïch thöù caáp ñöôïc thieát keá Buoàng chaân khoâng Maøng
ñeå hoaït ñoäng khi ñoäng cô sinh ra coâng Loø xo
suaát lôùn neân ñöôøng kính cuûa voøi phun,
hoïng khueách taùn vaø gíc-lô ñöôïc laøm
roäng hôn cuøng loaïi so vôùi maïch sô caáp. Hình 11.28. Maïch toác ñoä cao thöù caáp.

Do löôïng nhieân lieäu tieâu thuï khi maïch toác ñoä cao thöù caáp baét ñaàu hoaït ñoäng lôùn hôn löôïng
nhieân lieäu tieâu thuï khi chæ coù maïch sô caáp hoaït ñoäng, neân ngöôøi ta trang bò cô caáu ñieàu khieån cho
pheùp maïch toác ñoä cao thöù caáp hoaït ñoäng chæ khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheáù ñoä taûi naëng.
III.6. Maïch toaøn taûi (heä thoáng laøm ñaäm)
Maïch sô caáp toác ñoä cao ñöôïc thieát keá Voøi phun chính
cung caáp hoãn hôïp cho ñoäng cô laøm vieäc tieát Loø xo (A)
kieäm. Vì vaäy, khi ñoäng cô phaùt heát coâng suaát Piston toaøn taûi
caàn phaûi cung caáp theâm nhieân lieäu ñeå laøm ñaäm
hoãn hôïp. Ñieàu naøy ñöôïc thöïc hieän nhôø maïch
toaøn taûi, maïch naøy coù coâng duïng cung caáp theâm
Loø xo (B)
nhieân lieäu ñeå laøm ñaäm hoãn hôïp, giuùp cho ñoäng
cô phaùt ra coâng suaát cöïc ñaïi. Sô ñoà nguyeân lyù Van toaøn taûi
cuûa heä thoáng ñöôïc theå hieän treân (hình 11.29).
Khi böôùm ga heù môû (ñoäng cô laøm vieäc ôû Gíc-lô
chính
cheá ñoä taûi nhoû), ñoä chaân khoâng trong ñöôøng
oáng naïp sau böôùm ga taêng leân, giöõ cho piston
hoaøn toaøn ôû vò trí treân. Ñieàu naøy laøm cho van Gíc-lô toaøn taûi
toaøn taûi ñoùng.
Khi böôùm ga môû roäng (ñoäng cô laøm vieäc Vaøo heä thoáng naïp
Hình 11.29. Sô ñoà nguyeân lyù maïch toaøn taûi.
ôû cheá ñoä taûi naëng hoaëc xe leo doác), ñoä trong
khoâng treân ñöôøng oáng naïp yeáu ñi vaø piston toaøn taûi bò ñaåy xuoáng nhôø vaøo loø xo (A) laøm van toaøn taûi
môû. Khi ñoù nhieân lieäu ñöôïc cung caáp qua gíc-lô chính vaø gíc-lô toaøn taûi tôùi maïch toác ñoä cao ñeå laøm
ñaäm hoãn hôïp. Ñoái vôùi ñoäng cô 4A – F, khi van toaøn taûi môû löôïn g nhieân lieäu cung caáp ñöôïc taêng theâm
töø 15 ÷ 20%.

238
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Nhieân lieäu vaø khoâng khí chaïy qua caùc phaàn khaùc nhau cuûa maïch toaøn taûi nhö sau:

Loã caáp khí chính

Gíc-lô chính
Buoàng phao Voøi phun chính Buoàng chaùy
Gíc-lô toaøn taûi

Khi van toaøn taûi ñoùng kín khoâng toát seõ laøm cho hoãn hôïp trong maïch toác ñoä cao sô caáp ñaäm vaø
laøm giaûm tính tinh teá cuûa ñoäng cô.
Neáu ñoä chaân khoâng thaát thoaùt xung quanh piston toaøn taûi, hoaëc ñöôøng oáng chaân khoâng bò taét,
piston seõ ôû vò trí döôùi vaø van toaøn taûi vaãn môû. Keát quaû laøm cho hoãn hôïp ñaäm.
Maët khaùc, khi piston bò keït ôû vò trí treân, van toaøn taûi seõ khoâng môû cuõng laøm cho ñoäng cô taêng
toác keùm vaø suy giaûm coâng suaát.
III.7. Bôm taêng toác
Khi môû böôùm ga ñoät ngoät, do quaùn tính cuûa xaêng lôùn hôn neân tuy löôïng khoâng khí huùt vaøo boä
cheá hoaø khí taêng ngay laäp töùc nhöng löôïng xaêng taêng khoâng ñaùp öùng kòp thôøi. Chính ñieàu naøy ñaõ laøm
cho hoãn hôïp bò nhaït trong quaù trình ñoäng cô taêng toác (môû ñoät ngoät böôùm ga).
Ñeå khaéc phuïc hieän töôïng naøy, ngöôøi
ta trang bò bôm taêng toác cho cheá hoaø khí ñeå
coù ñöôïc tyû leä hoãn hôïp toát nhaát cho quaù trình
Gíc-lô
taêng toác cuûa ñoäng cô. Sô ñoà nguyeân lyù cuûa bôm
heä thoáng nhö (hình 11.30).
Khi taêng ga ñoät ngoät, döôùi taùc duïng Piston
cuûa piston bôm nhieân lieäu trong xylanh bôm Vaät bôm
bò neùn laïi, aùp löïc cuûa nhieân lieäu laøm ñaåy van naëng
bi ra vaø phun vaøo hoïng khueách taùn qua gíc-
Van
lô bôm. Khi nhaû chaân ga, piston bôm ñi leân
bi ra
van bi vaøo môû ñöôøng nhieân lieäu ñeå cho xaêng
töø buoàng phao vaøo xylanh bôm. Ngoaøi kieåu
bôm taêng toác nhö treân ra coøn coù bôm taêng Van bi vaøo
toác kieåu maøng. Hoaït ñoäng cuûa hai loaïi bôm Hình 11.30. Sô ñoà nguyeân lyù bôm taêng toác.
naøy veà cô baûn nhö nhau.
III.8. Heä thoáng ñieàu khieån böôùm gioù töï ñoäng
Khi nhieät ñoä ñoäng cô thaáp, vì ñöôøng oáng naïp laïnh neân xaêng seõ khoâng bay hôi toát. Vì vaäy hoãn
hôïp seõ bò ngheøo, daãn ñeán khoù khôûi ñoäng cho ñoäng cô.
Ngoaøi ra, nhieät ñoä ñoäng cô caøng thaáp thì coâng ma saùt caûn laïi chuyeån ñoäng cuûa caùc chi tieát
trong ñoäng cô caøng lôùn, daãn ñeán toác ñoä quay cuûa ñoäng cô vaøo luùc khôûi ñoäng nhoû. Laøm cho ñoä chaân
khoâng trong heä thoáng naïp raát yeáu vaø laøm giaûm löôïng xaêng cung caáp qua loã khoâng taûi.
Ñeå khôûi ñoäng cho ñoäng cô ñöôïc deã daøng, ngöôøi ra trang bò heä thoáng böôùm gioù. Heä thoáng naøy
cho pheùp cung caáp moät löôïng hoãn hôïp ñaäm hôn ñeå deã daøng khôûi ñoäng khi ñoäng cô laïnh. Kieåu böôùm
gioù ñöôïc duøng nhieàu hieän nay laø böôùm gioù ñieàu khieån töï ñoäng, nhö (hình 11.31).

239
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi khôûi ñoäng cho ñoäng cô
Khi ñoäng cô khôûi ñoäng böôùm Böôùm gioù Laïnh Cuoän nhieät ñieän trôû
gioù ñöôïc ñaët sau cho noù ñöôïc ñoùng
hoaøn toaøn bôûi loø xo löôõng kim cho ñeán Daây löôõng kim
khi nhieät ñoä moâi tröôøng ñaït tôùi 30oC.
Khi ñoäng cô laøm vieäc vôùi böôùm
gioù ñoùng, ñoä chaân khoâng ñöôïc taïo ra
phía döôùi böôùm gioù. Ñieàu naøy laøm cho
moät löôïng xaêng lôùn ñöôïc cung caáp qua Cöïc L
caùc maïch toác ñoä thaáp vaø toác ñoä cao sô Maùy phaùt
caáp, laøm ñaäm hoãn hôïp. Giuùp ñoäng cô
khôûi ñoäng ñöôïc deã daøng. Khi ñoäng cô khôûi ñoäng
Sau khi ñoäng cô khôûi ñoäng Nhieät ñieän trôû döông Noùng
Sau khi ñoäng cô ñaõ khôûi ñoäng, Cuoän nhieät ñieän trôû
cöïc L cuûa maùy phaùt ñieän taïo ra doøng Daây löôõng kim
ñieän ñöa ñeán cuoän nhieät ñieän trôû.
Doøng ñieän naøy laøm nhieät ñieän trôû
noùng leân vaø truyeàn nhieät cho daây
löôõng kim, daây löôõng kim noùng leân,
giaõn nôû vaø môû böôùm gioù. Cöïc L
Maùy phaùt
Nhieät ñieän trôû döông (PTC)
ñöôïc trang bò ñeå khoâng cho doøng ñieän
ñi vaøo cuoän daây nhieät ñieän lôùn hôn Sau khi ñoäng cô khôûi ñoäng
möùc caàn thieát sau khi böôùm gioù ñaõ môû Hình 11.31. Heä thoáng ñieàu khieån böôùm gioù töï ñoäng.
heát vaø phía trong buoàng loø xo ñaõ ñaït
khoaûng 1000C.
III.9. Cô caáu khoâng taûi nhanh (caàm chöøng nhanh)
Sau khi ñoäng cô khôûi ñoäng Böôùm gioù
laïnh, do nhieät ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng
cô chöa ñaït giaù trò oån ñònh neân ma
saùt beân trong ñoäng cô taêng. Chính Thanh
vì vaäy neân phaûi taêng nhanh toác ñoä noái
caàm chöøng khi nhieät ñoä ñoäng cô
Cam khoâng
thaáp ñeå ñoäng cô mau choáng ñaït taûi nhanh
traïng thaùi nhieät laøm vieäc oån ñònh,
giuùp ñoäng cô hoaït ñoäng toát hôn. Cô caáu laên
theo cam
Ñeå khaéc phuïc hieän töôïng
naøy, cô caáu caàm chöøng nhanh ñöôïc
trang bò vôùi taùc duïng heù môû caùnh
böôùm ga ñeå taêng toác ñoä khoâng taûi Böôùm ga
khi ñoäng cô coù nhieät ñoä thaáp. Cô caáu caàm chöøng Cô caáu caàm chöøng
nhanh hoaït ñoäng nhanh khoâng hoaït ñoäng
Neáu ñoäng cô khôûi ñoäng khi
laïnh thì böôùm gioù seõ ñoùng khi chaân Hình 11.32. Cô caáu khoâng taûi nhanh (caàm chöøng nhanh).

240
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ga bò ñaïp moät laàn vaø nhaû ra. Cuøng luùc ñoù, cam khoâng taûi nhanh ñöôïc noái vôùi böôùm ga qua thanh noái
seõ quay ngöôïc chieàu kim ñoàng hoà. Sau ñoù, do cô caáu laên theo cam khoâng taûi nhanh maø noù chuyeån
ñoäng keát hôïp vôùi böôùm ga, tieáp xuùc vôùi cam khoâng taûi vaø böôùm ga seõ heù môû. Vôùi söï môû nheï cuûa
böôùm ga, toác ñoä khoâng taûi lôùn hôn moät ít ñöôïc duy trì.
Sau khi ñoäng cô ñaõ aám leân, ñoäng cô tieáp tuïc laøm vieäc vôùi toác ñoä caàm chöøng nhanh (ngay caû
tröôøng hôïp böôùm gioù vaãn môû), cho ñeán khi aán chaân ga moät laàn nöõa, cô caáu laên theo cam rôøi xa khoûi
cam quay. Luùc naøy, cam trôû laïi vò trí ban ñaàu cuûa noù, ñieàu naøy laøm böôùm ga trôû laïi vò trí khoâng taûi vaø
toác ñoä ñoäng cô giaûm xuoáng toác ñoä khoâng taûi.
IV. NGUYEÂN LYÙ PHUN XAÊNG TREÂN ÑÖÔØNG OÁNG NAÏP
Trong ñoäng cô xaêng vôùi heä thoáng cung caáp nhieân lieäu duøng cheá hoaø khí, löôïng hoãn hôïp vôùi tyû
leä thích hôïp cung caáp cho ñoäng cô laøm vieäc ñöôïc ñieàu khieån bôûi cheá hoaø khí. Tuy cheá hoaø khí trang bò
raát nhieàu heä thoáng vaø cô caáu khaùc nhau ñeå taïo ra ñöôïc hoãn hôïp toát nhaát cho töøng cheá ñoä laøm vieäc
nhöng khoâng theå naøo ñaùp öùng ñöôïc nhanh choáng vaø chính xaùc. Nhöõng nhöôïc ñieåm naøy coù ñöôïc laø do
haàu heát caùc cô caáu ñeàu ñöôïc daãn ñoäng baèng cô khí neân khaù phöùc taïp trong vieäc daãn ñoäng, maët khaùc
coøn gaây nhieàu khoù khaên trong baûo döôõng, söûa chöõa vaø ñieàu chænh heä thoáng.
Ñeå giaûi quyeát nhöõng toàn taïi naøy, treân nhöõng ñoäng cô xaêng ngaøy nay ngöôøi ta trang bò heä thoáng
phun xaêng. Heä thoáng naøy coù theå ñieàu khieån baèng cô khí hoaëc baèng ñieän töû hay keát hôïp giöõa cô khí vaø
ñieän töû. Trong caùc kieåu heä thoáng phun xaêng ñieàu khieån baèng ñieän töû, maùy tính seõ ñieàu khieån löôïng
nhieân lieäu cung caáp cho ñoäng cô ñeå ñaùp öùng vôùi moïi cheá ñoä laøm vieäc moät caùch nhanh choáng vaø toái öu
nhaát. Treân thöïc teá coù raát nhieàu loaïi heä thoáng phun xaêng vaø chuùng ñöôïc phaân loaïi nhö sau:
- Heä thoáng phun nhieân lieäu lieân tuïc vaø ñieàu khieån chính laø cô khí: kieåu K – Jetronic, KE –
Jetronic.
- Heä thoáng phun nhieân lieäu ñieàu khieån baèng maùy tính: L – Jetronic, Mono – Jetronic,
Motronic.
IV.1. Giôùi thieäu heä thoáng phun xaêng K – Jetronic
Heä thoáng K – Jetronic laø heä thoáng phun nhieân lieäu ñöôïc ñieàu khieån hoaøn toaøn baèng cô khí (ñôøi
caûi tieán cuûa K – Jetronic ñöôïc ñieàu khieån baèng ñieän). Löôïng nhieân lieäu cung caáp ñöôïc ñieàu khieån töø
löôïng khoâng khí naïp vaø ñöôïc phun lieân tuïc vaøo ñöôøng oáng naïp, beân caïnh supap naïp cuûa ñoäng cô.
Caùc cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô ñoøi hoûi coù söï thay ñoåi löôïng hoãn hôïp cung caáp töông öùng. Söï
thay ñoåi naøy ñöôïc thöïc hieän bôûi heä thoáng K – Jetronic, noù baûo ñaûm ñöôïc caùc cheá ñoä laøm vieäc cuûa
ñoäng cô, suaát tieâu hao nhieân lieäu vaø vaán ñeà ñoäc haïi cuûa khí thaûi. Vieäc kieåm tra tröïc tieáp löu löôïng
khoâng khí, cho pheùp heä thoáng K – Jetronic tính toaùn phuø hôïp vôùi söï thay ñoåi cheá ñoä laøm vieäc cuûa
ñoäng cô. Ñeå giaûi quyeát vaán ñeà choáng oâ nhieãm, heä thoáng ñöôïc keát hôïp vôùi thieát bò choáng oâ nhieãm,
löôïng khí thaûi ñöôïc kieåm tra chính xaùc baèng löôïng khoâng khí naïp.
Sô ñoà heä thoáng K – Jetronic ñöôïc theå hieän treân hình 11.33, bao ba nhoùm thieát bò sau:
- Nhoùm caáp nhieân lieäu.
- Boä phaän kieåm tra löu löôïng khoâng khí.
- Boä phaän ñònh löôïng nhieân lieäu.
Nhoùm cung caáp nhieân lieäu bao goàm moät bôm ñieän ñeå cung caáp nhieân lieäu, nhieân lieäu sau khi
qua loïc vaø boä tích naêng, noù seõ ñöôïc ñònh löôïng vaø phaân phoái ñeán caùc kim phun cuûa ñoäng cô.

241
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Boä phaän kieåm tra löu löôïng khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô ñöôïc ñieàu khieån bôûi caùnh böôùm ga vaø
ñöôïc kieåm tra bôûi boä ño löu löôïng khoâng khí naïp.
Boä phaän ñònh löôïng nhieân lieäu coù taùc duïng ñieàu khieån söï ñònh löôïng vaø phaân phoái nhieân lieäu.
Boä ño löu löôïng khoâng khí vaø boä ñònh löôïng – phaân phoái hôïp thaønh boä tieát cheá hoãn hôïp. Kim phun
nhieân lieäu, phun lieân tuïc ñoäc laäp ôû caùc supap naïp. ÔÛ quaù trình naïp, hoãn hôïp khoâng khí vaø nhieân lieäu
ñöôïc cung caáp vaøo caùc xylanh cuûa ñoäng cô.
Döïa vaøo löôïng khí naïp thöïc teá, thieát bò ño löu löôïng khoâng khí ñieàu khieån löôïng xaêng ra. Qua
voøi phun 6 xaêng ñöôïc phun vaøo ñöôøng oáng naïp, ngay tröôùc supap naïp, hoøa troän vôùi khoâng khí ñi qua
böôùm ga taïo thaønh hoãn hôïp ñi vaøo xylanh ñoäng cô.

1
3 5

2 4

A
11
6 8
B
9
7

13
12 10
15 16

17
18 19

Hình 11.33. Sô ñoà heä thoáng phun xaêng kieåu K – Jetronic.

1 – Thuøng nhieân lieäu ; 2 – Loïc nhieân lieäu ; 3 – Boä tích naêng; 4 – Loïc nhieân lieäu;
5 – boä ñieàu chænh chaïy aám maùy; 6 – Kim phun; 7 – Buoàng naïp; 8 – Kim phun khôûi ñoäng;
9 – Boä ñònh phaân;10 – Boä ño gioù; 11 – Van taàn soá; 12 – Caûm bieán oâxy; 13 – Caûm bieán nhieät ñoä;
14 – Delco; 15 – Van khoâng khí; 16 – Caûm bieán böôùm ga; 17 – ECU; 18 – Contact maùy; 19 – Accu.

Vieäc laøm giaøu hoãn hôïp trong heä thoáng coù vai troø quan troïng khi thay ñoåi cheá ñoä laøm vieäc cuûa
ñoäng cô nhö taêng toác, caàm chöøng, ñaày taûi vaø khôûi ñoäng.
Khoâng khí ñi töø loïc gioù ñeán caûm bieán löu löôïng khoâng khí, sau ñoù qua caùnh böôùm ga vaøo ñoäng
cô taïi caùc thôøi ñieåm supap naïp môû. Coøn nhieân lieäu ñi töø bình chöùa ñöôïc bôm xaêng huùt leân, qua loïc
xaêng ñeán boä tích naêng ñeå ñi tôùi boä ñònh löôïng vaø phaân phoái nhieân lieäu. Taïi ñaây nhieân lieäu ñöôïc phaân
phoái cho caùc xylanh vôùi moät löôïng thích hôïp, tuyø theo cheá ñoä laøm vieäc treân ñoäng cô.
Sô ñoà khoái moâ taû ñöôøng ñi cuûa khoâng khí vaø nhieân lieäu trong heä thoáng phun xaêng K – Jetronic
ñöôïc theå hieän treân (hình 11.34).

242
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Khoâng khí Nhieân lieäu

Loïc gioù Bôm xaêng, boä tích

naêng, loïc xaêng.

Caûm bieán löu

Boä ñònh phaân nhieân
löôïng khoâng khí
lieäu

Caùnh böôùm ga Kim phun nhieân lieäu

Ñöôøng oáng naïp

Buoàng ñoát

Hình 11.34. Sô ñoà khoái nguyeân lyù hoaït ñoäng cuûa heä thoáng phun xaêng kieåu K – Jetronic.

IV.1.1. Caáu taïo vaø nguyeân lyù hoaït ñoäng cuûa caùc boä phaän trong heä thoáng
1) Bôm nhieân lieäu
Khi coù doøng ñieän 12 voân cung caáp cho ñoäng cô ñieän seõ laøm cho rotor cuûa ñoäng cô ñieän quay,
daãn ñeán caùc con laên vaêng ra eùp saùt vaøo voû bôm vaø laøm kín khoaûng khoâng gian giöõa caùc con laên.
Khoaûng khoâng gian giöõa hai con laên khi quay coù theå tích taêng daàn laø maïch huùt cuûa bôm, khoaûng
khoâng gian coù theå tích giaûm daàn laø maïch thoaùt cuûa bôm (hình 11.35).
Con laên
Ñóa bôm Voû bôm Van an toaøn Rotor Van moät chieàu
Nhieân Ñeán boä
lieäu vaøo tích naêng

Hình 11.35. Caáu taïo cuûa bôm nhieân lieäu.

Löôïng nhieân lieäu töø bôm cung caáp seõ qua keõ hôû giöõa rotor vaø stator cuûa ñoäng cô ñieän, döôùi taùc
duïng cuûa aùp suaát nhieân lieäu laøm van moät chieàu môû vaø nhieân lieäu ñöôïc cung caáp vaøo heä thoáng. Van an
toaøn boá trí beân trong bôm coù chöùc naêng giôùi haïn aùp suaát cung caáp nhieân lieäu cuûa bôm nhaèm keùo daøi
tuoåi thoï cuûa bôm xaêng.

243
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Boä tích naêng
Boä tích naêng duøng ñeå tích luõy moät löôïng nhieân lieäu giuùp cho ñoäng cô deã khôûi ñoäng trôû laïi,
ñoàng thôøi oån ñònh aùp suaát nhieân lieäu trong quaù trình ñoäng cô hoaït ñoäng.
Boä tích naêng ñöôïc chia laøm hai buoàng ngaên caùch vôùi nhau bôûi moät maøng. Moät buoàng chöùa
nhieân lieäu töø bôm cung caáp ñeán, buoàng coøn laïi chöùa loø xo vaø aên thoâng vôùi khí trôøi.
Khi bôm laøm vieäc, döôùi taùc duïng cuûa aùp suaát nhieân lieäu maøng bò ñaåy sang traùi laøm cho loø xo bò
neùn laïi. Khi maøng ôû vò trí toái ña luùc naøy löôïng nhieân lieäu chöùa ôû boä tích naêng lôùn nhaát vaø naêng löôïng
döï tröõ cuûa boä tích naêng laø toái ña khi xe hoaït ñoäng.
Khi ñoäng cô khôûi ñoäng, loø xo seõ ñaåy maøng ñeå neùn nhieân lieäu cung caáp cho heä thoáng, giuùp cho
ñoäng cô khôûi ñoäng ñöôïc nhanh choùng. Ngoaøi ra boä tích naêng coøn coù taùc duïng daäp taét soùng dao ñoäng
aùp suaát do bôm taïo neân. Nguyeân nhaân laø löu löôïng cuûa bôm cung caáp khoâng ñeàu khi noù hoaït ñoäng. ÔÛ
moät soá ñoäng cô, buoàng chöùa loø xo ñöôïc noái vôùi ñöôøng nhieân lieäu veà thuøng chöùa ñeå ñaûm baûo an toaøn
khi maøng boä tích naêng bò roø nhieân lieäu.
Buoàng
Voû Maøng Buoàng chöùa
chöùa loø xo nhieân lieäu
Loø xo

Hình 11.36. Hoaït ñoäng cuûa boä tích naêng.

3) Loïc nhieân lieäu

Loïc ñöôïc boá trí ôû giöõa boä tích naêng vaø boä phaân
phoái nhieân lieäu. Chöùc naêng laø duøng ñeå loïc saïch caùc caën
baån coù trong nhieân lieäu, ñeå ñaûm baûo söï laøm vieäc chính
xaùc cuûa boä ñònh löôïng-phaân phoái vaø caùc kim phun.
Doøng nhieân lieäu sau khi qua loïc ñöôïc daãn ñeán boä ñònh
phaân nhieân lieäu vaø boä ñieàu aùp, (hình 11.37). Hình 11.37. Loïc nhieân lieäu.
4) Boä ñieàu aùp
Boä ñieàu aùp ñöôïc boá
trí beân trong boä phaân phoái
nhieân lieäu, coù chöùc naêng giöõ
cho aùp suaát nhieân lieäu trong
heä thoáng khoâng ñoåi (khoaûng
5 bar). Caáu truùc boä ñieàu aùp Xylanh Piston Loø xo
goàm moät loø xo, moät piston Voøng cao su
tröôït trong xylanh vaø moät Nhieân lieäu veà
voøng cao su laøm kín boá trí Hình 11.38. Boä ñieàu aùp. bình chöùa
treân ñaàu cuûa piston, (hình
1.38).

244
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng, aùp suaát nhieân lieäu töø bôm cung caáp ñeán boä phaân phoái vaø boä ñieàu aùp.
Do aùp suaát cuûa bôm cung caáp bao giôø cuõng lôùn hôn aùp suaát caàn thieát cuûa heä thoáng neân piston ñieàu aùp
môû ñeå ñöa moät löôïng nhieân lieäu trôû veà bình chöùa nhaèm giöõ cho aùp suaát nhieân lieäu trong heä thoáng
khoâng ñoåi. Ñoä môû van ñieàu aùp nhieàu hay ít phuï thuoäc vaøo löôïng nhieân lieäu tieâu thuï cuûa ñoäng cô. Khi
ngaét coâng taéc maùy, bôm xaêng ngöøng quay, boä ñieàu aùp ñoùng ñeå traùnh giaûm aùp suaát trong heä thoáng.
5) Kim phun nhieân lieäu
Caùc kim phun ñöôïc môû vôùi aùp suaát ñaõ ñöôïc ñònh tröôùc cuûa nhaø cheá taïo vaø phun tôi khi kim dao
ñoäng. Nhieân lieäu ñöôïc phun vaøo ñöôøng oáng naïp, beân caïnh supap naïp cuûa caùc xylanh. Moãi kim phun
ñöôïc gaén chaët vaøo moät giaù ñaëc bieät, giaù naøy ñöôïc caùch nhieät ñeå choáng laïi söï toaû nhieät cuûa ñoäng cô.
Caùc kim phun khoâng coù chöùc naêng ñònh löôïng, chuùng seõ töï ñoäng môû khi aùp suaát vöôït quaù 3,5 bar.

1 2 3 4

Thaân

Loïc

Van
Loø xo

Hình 11.39. Kim phun nhieân lieäu.

1 – kim phun; 2 – ñöôøng oáng khoâng khí; 3 – buoàng phao; 4 – böôùm ga.

Kim phun phaûi baûo ñaûm phun söông ôû moïi cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô. Khi ñoäng cô döøng caùc
kim phun seõ töï ñoäng ñoùng ngay khi aùp suaát cung caáp giaûm. Ñeå caûi thieän söï phun tôi cuûa nhieân lieäu,
ngöôøi ta boá trí moät loã ôû phía tröôùc böôùm ga, ñeå ñöa theâm löôïng khoâng khí naïp ñi ngang qua thaân kim
phun. Löôïng khoâng khí naøy seõ taùn nhuyeãn nhieân lieäu khi phun, nhaèm giaûm suaát tieâu hao nhieân lieäu vaø
oâ nhieãm cuûa khí thaûi.
6) Boä ñònh löôïng nhieân lieäu
Ñoái vôùi ñoäng cô phun xaêng hoãn hôïp ñöôïc hình thaønh ngay tröôùc supap naïp. Löôïng khoâng khí
naïp phuï thuoäc vaøo ñoä môû cuûa caùnh böôùm ga. Do doøng khoâng khí vaø nhieân lieäu ñöôïc taïo töø hai ñöôøng
khaùc nhau, neân caàn phaûi coù moät boä phaän ñieàu chænh phoái hôïp moät caùch chính xaùc, ñeå taïo ra moät tyû leä
hoøa khí toái öu. Muoán laøm ñöôïc ñieàu naøy, phaûi coù moät boä phaän xaùc ñònh löu löôïng khoâng khí naïp vaø
boä phaän phaân phoái nhieân lieäu ñeán caùc kim phun phuø hôïp vôùi löôïng khoâng khí naïp.
Boä phaän ñaûm nhieäm nhaän bieát löu löôïng khoâng khí naïp goïi laø boä ño gioù vaø boä phaän phaân phoái
nhieân lieäu ñeán caùc kim phun goïi laø boä phaân phoái nhieân lieäu. Hai boä phaän naøy ñöôïc gheùp laïi vôùi nhau
coù nhieäm vuï ñònh löôïng vaø phaân phoái nhieân lieäu .
- Boä ño löu löôïng khoâng khí.
Boä ño löu löôïng khoâng khí naïp coù chöùc naêng kieåm tra löu löôïng khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô vaø
quyeát ñònh coâng suaát cuûa ñoäng cô. Löôïng khoâng khí naïp cô baûn duøng ñeå xaùc ñònh löôïng nhieân lieäu
phun. Do vaäy, phaûi coù söï phoái hôïp chính xaùc giöõa boä ño khoâng khí vaø boä ñònh löôïng nhieân lieäu .

245
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Taát caû löôïng khoâng khí naïp ñeàu phaûi ñi
Taám caûm bieán
qua boä ño gioù. Boä ño gioù ñöôïc boá trí ôû phía tröôùc Vít ñieàu chænh
Pheãu
böôùm ga, noù goàm moät pheãu vaø moät caûm bieán di Choát xoay
ñoäng. Khi khoâng khí ñi ngang qua taám caûm bieán
seõ laøm cho caûm bieán rôøi khoûi vò trí ban ñaàu, qua
cô caáu caùnh tay ñoøn seõ laøm cho piston ñieàu khieån
dòch chuyeån. Piston naøy seõ ñònh löôïng nhieân lieäu
phuø hôïp vôùi söï laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Neáu coù söï noå ngöôïc töø trong ñöôøng oáng Ñoái troïng
naïp, aùp löïc naøy seõ laøm cho taám caûm bieán ñoùng Loø xo laù
laïi vaø di chuyeån xuoáng phía döôùi ñeå cho hôi neùn Hình 11.40. Boä ño löu löôïng khoâng khí.
töø trong ñöôøng oáng naïp thoaùt ra ngoaøi. Ngoaøi ra
loø xo laù coøn duøng ñeå giôùi haïn vò trí cuûa caûm bieán khi ñoäng cô döøng. Ñeå taêng ñoä nhaïy cuûa taám caûm
bieán, khoái löôïng taám caûm bieán vaø tay ñoøn ñöôïc caân baèng vôùi ñoái troïng.
- Ñònh löôïng – phaân phoái nhieân lieäu.
Boä ñònh löôïng phaân phoái duøng ñeå ñieàu tieát löôïng nhieân lieäu cung caáp ñeán caùc xylanh cuûa ñoäng
cô. Vieäc ñònh löôïng vaø phaân phoái phuï thuoäc vaøo vò trí cuûa taám caûm bieán trong boä ño löu löôïng khoâng
khí. Vò trí cuûa taám caûm bieán xaùc ñònh löu löôïng khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô. Moät caùnh tay ñoøn ñöôïc
keát noái töø boä ño gioù ñeán piston ñieàu khieån, noù xaùc ñònh vò trí loã môû trong xylanh. Khi piston ñieàu
khieån môû raõnh ñöùng trong xylanh, luùc naøy nhieân lieäu seõ ñi vaøo caùc boä cheânh leäch aùp suaát vaø sau ñoù seõ
ñeán kim phun.
Neáu haønh trình cuûa taám caûm bieán beù, piston ñieàu khieån dòch chuyeån nheï vaø loã thaúng ñöùng treân
xylanh môû raát beù. Neáu khoaûng caùch cuûa taám caûm bieán gia taêng, piston ñieàu khieån seõ môû tieát dieän lôùn
hôn. Nhôø ñoù coù moái quan heä giöõa haønh trình cuûa taám caûm bieán vaø söï dòch chuyeån cuûa pison.

2 2
5 6 5
4 4
3
3

6
1

a) b) c)
Hình 11.41. Sô ñoà nguyeân lyù boä ñònh löôïng vaø phaân phoái nhieân lieäu.
a) vò trí ñoùng; b) cheá ñoä taûi boä phaän; c) cheá ñoä toaøn taûi.
1 – ñöôøng naïp; 2 – aùp suaát ñieàu khieån; 3 – ñöôøng nhieân lieäu vaøo;
4 – tôùi boä cheânh leäch aùp suaát; 5 – piston; 6 – xylanh coù raõnh tieát löu.

Piston ñieàu khieån nhaän löïc töø taám caûm bieán thoâng qua caùnh tay ñoøn vaø aùp löïc töø nhieân lieäu taùc
duïng leân ñænh piston. AÙp suaát treân ñænh piston coù khuynh höôùng caûn trôû chuyeån ñoäng cuûa piston vaø
laøm cho taám caûm bieán vaø piston dòch chuyeån ñoàng boä vôùi nhau.

246
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- AÙp suaát ñieàu khieån
AÙp suaát ñieàu khieån ñöôïc laáy töø aùp suaát cuûa heä thoáng qua trung gian cuûa moät loã tieát löu (4).
Sau ñoù chia laøm hai ñöôøng, moät ñöôøng nhieân lieäu ñöôïc ñöa ñeán boä ñieàu chænh aùp löïc (3) vaø ñöôøng coøn
laïi qua loã tieát löu ñeå ñi vaøo xylanh (1).
Khi ñoäng cô laïnh, aùp suaát ñieàu khieån khoaûng 0,5 bar vaø noù seõ taêng daàn ñeán 3,7 bar do söï ñieàu
khieån cuûa boä ñieàu chænh aùp löïc khi nhieät ñoä cuûa ñoäng cô taêng daàn leân. AÙp suaát ñieàu khieån hoaït ñoäng ôû
treân ñænh piston qua trung gian cuûa boä giaûm chaán (loã tieát löu) ñeå taïo ra löïc ñoái khaùng vôùi löïc ñaåy cuûa
taám caûm bieán. Boä giaûm chaán ngaên chaën caùc söï thay ñoåi cuûa taám caûm bieán, do söï dao ñoäng cuûa aùp
suaát naïp.

3
2
1 1 – aùp suaát ñieàu khieån;
2 – loã tieát löu giaûm chaán;
3 – nhieân lieäu tôùi boä ñieàu aùp;
4 – loã tieát löu;
4 5 – aùp suaát nhieân lieäu töø maïch cung caáp;
6 – löïc ñaåy piston.

5
6
Hình 11.42. Maïch ñieàu khieån thuûy löïc.

Khi aùp suaát ñieàu khieån giaûm, löïc taùc duïng leân taám caûm bieán seõ laøm taêng ñoä naâng cuûa piston,
laøm cho piston ñieàu khieån leân cao hôn, tieáp tuïc môû loã treân xylanh vaø ñoäng cô seõ nhaän nhieân lieäu
nhieàu hôn. Khi aùp suaát ñieàu khieån gia taêng, löïc khoâng khí naïp khoâng theå naâng taám caûm bieán, löôïng
nhieân lieäu cung caáp giaûm.
Ñeå ñaûm baûo khoâng roø ræ aùp suaát nhieân lieäu khi ñoäng cô döøng vaø duy trì aùp suaát trong heä thoáng,
moät van moät chieàu ñöôïc boá trí treân ñöôøng veà cuûa boä ñieàu chænh aùp löïc. Van naøy tröôït trong boä ñieàu
aùp. Khi ñoäng cô döøng, van ñieàu aùp ñoùng, loø xo cuûa van moät chieàu taùc ñoäng leân thanh ñaåy laøm van
ñoùng. Khi van ñieàu aùp môû, söï dòch chuyeån cuûa piston ñieàu aùp laøm cho van moät chieàu môû theo, nhieân
lieäu töø phía treân ñænh piston seõ qua van cuûa boä ñieàu aùp, ñeán van moät chieàu vaø trôû veà bình chöùa.

a) Van moät chieàu ñoùng b) Van moät chieàu môû

Hình 11.43. Hoaït ñoäng cuûa van moät chieàu.
- Boä cheânh leäch aùp suaát
Caùc boä cheânh leäch aùp suaát naèm trong boä phaân phoái nhieân lieäu. Ñoäng cô coù bao nhieâu xylanh
thì coù baáy nhieâu boä cheânh leäch aùp suaát.

247
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöùc naêng cuûa caùc boä cheânh leäch aùp suaát laø ñeå haïn cheá söï toån thaát aùp suaát khi nhieân lieäu ñi
qua caùc raõnh ñöùng ôû trong xylanh.
Boä ño löu löôïng khoâng khí coù ñaëc tính laø khi haønh trình cuûa taám caûm bieán gia taêng gaáp ñoâi thì
löôïng khoâng khí naïp cuõng gia taêng gaáp ñoâi. Haønh trình naøy ñoøi hoûi moät söï thay ñoåi cuûa nhieân lieäu vôùi
tyû leä töông öùng, do ñoù phaûi ñaûm baûo toån thaát nhieân lieäu qua raõnh ñöùng trong xylanh khoâng ñoåi.
Caùc boä cheânh leäch aùp suaát
duy trì söï cheânh leäch aùp suaát giöõa
buoàng treân vaø buoàng döôùi cuûa maøng
vôùi moät giaù trò khoâng ñoåi laø 0,1 bar.
Trong moãi buoàng treân ñöôïc noái vôùi
moät raõnh ñònh löôïng vaø oáng noái treân
caùc kim phun.
Neáu löôïng nhieân lieäu qua
raõnh ñònh löôïng vaøo buoàng treân
nhieàu thì aùp löïc buoàng naøy taêng töùc a) Khi löu löôïng xaêng nhoû. b) Khi löu löôïng xaêng lôùn.
thôøi, laøm cho maøng cong xuoáng, môû
loã van cho ñeán khi söï cheânh leäch aùp Hình 11.44. Sô ñoà hoaït ñoäng cuûa boä ñieàu aùp.
suaát giöõa hai buoàng ñöôïc xaùc ñònh.
Neáu löôïng nhieân lieäu cung caáp vaøo buoàng treân giaûm, maøng töï ñi leân vaø laøm giaûm tieát dieän môû
cuûa van cho ñeán khi ñaït ñöôïc söï cheânh leäch aùp suaát laø 0,1 bar.
7) Boä ñieàu chaïy aám maùy
Boä ñieàu chænh chaïy aám maùy coù caáu truùc goàm moät maøng van baèng theùp moûng ñöôïc ñieàu khieån
bôûi loø xo vaø thanh löôõng kim nhieät. Treân thanh löôõng kim coù quaán moät daây ñieän trôû, daây naøy ñöôïc caáp
ñieän töø rôle
bôm. 2 3
Maøng
Ñöôøng oáng a) b)
soá 2 ñöôïc noái tôùi
van moät chieàu ôû
boä ñieàu aùp vaø
ñöôøng oáng soá 3
ñöôïc noái tôùi
Löôõng
khoaûng khoâng
kim
gian ôû treân ñænh
piston. Khoaûng Nhieät ñieän trôû Loø xo
khoâng gian phía
Hình 11.45. Hoaït ñoäng cuûa thieát bò ñieàu chænh chaïy aám maùy.
trong cuûa boä
ñieàu chænh aùp a) khi ñoäng cô laïnh; b) khi ñoäng cô noùng.
löïc aên thoâng vôùi khí trôøi, (hình 1.45).
Khi ñoäng cô laïnh, thanh löôõng kim nhieät cong xuoáng neùn loø xo vaø ñieàu khieån maøng môû lôùn,
laøm cho löôïng nhieân lieäu phía treân ñænh piston ñi qua van cuûa boä ñieàu chænh aùp löïc, ñeán van moät chieàu
vaø trôû veà thuøng nhieân lieäu. Ñieàu naøy laøm cho aùp suaát ñieàu khieån giaûm vaø laøm cho piston ñi leân, raõnh
ñònh löôïng môû lôùn vaø caùc kim phun seõ cung caáp nhieân lieäu nhieàu hôn.

248
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.1.2. Caùc cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô
Hoãn hôïp ñöôïc hình thaønh ôû trong ñöôøng oáng naïp vaø trong xylanh ñoäng cô. Trong heä thoáng K –
Jetronic, löôïng nhieân lieäu ñöôïc cung caáp lieân tuïc bôûi caùc kim phun. Khi supap naïp môû, löôïng khoâng
khí naïp seõ cuoán hôi nhieân lieäu hoaø troän vôùi nhau taïo thaønh hoãn hôïp. Tröôøng hôïp khi phun coù söï queùt
cuûa khoâng khí thì söï hình thaønh hoãn hôïp seõ toát hôn.
Caùc cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô nhö: Caàm chöøng, moät phaàn taûi vaø ñaày taûi ñöôïc xaùc ñònh bôûi
vò trí cuûa taám caûm bieán vaø goùc nghieâng cuûa pheãu khoâng khí.
1) Khôûi ñoäng laïnh
Trong quaù trình khôûi ñoäng
Nhieân lieäu vaøo
laïnh, ñeå buø tröø söï toån thaát do ngöng
tuï cuûa nhieân lieäu giuùp ñoäng cô khôûi Cöïc Cöïc
ñoäng nhanh choùng, phaûi boå sung
Thaân
theâm moät löôïng nhieân lieäu trong suoát
quaù trình khôûi ñoäng. Ñieàu naøy ñöôïc Löôõng kim
Cuoän daây
thöïc hieän nhôø kim phun khôûi ñoäng
laïnh, noù ñöôïc boá trí ôû buoàng naïp. Ñieän trôû
Hoaït ñoäng cuûa kim phun khôûi ñoäng
laïnh ñöôïc ñieàu khieån baèng coâng taéc Van Ñeá loø xo Tieáp ñieåm
maùy vaø con taéc nhieät thôøi gian. Loã phun
Kim phun khôûi ñoäng laø moät
a) b)
van ñieän, khi coù doøng ñieän cung caáp
Hình 11.46. Caáu taïo cuûa a) kim phun khôûi ñoäng laïnh vaø
qua cuoän daây, töø tröôøng trong cuoän
b) coâng taéc nhieät thôøi gian.
daây huùt van ñi leân vaø nhieân lieäu ñöôïc
phun vaøo buoàng naïp ñeå hoã trôï nhieân lieäu vôùi caùc kim phun chính. Khi doøng ñieän ñi qua cuoän daây kim
phun bò ngaét, loø xo ñaåy van ñi xuoáng vaø kim phun ngöng cung caáp nhieân lieäu (hình 11.46a).
Coâng taéc nhieät thôøi gian duøng ñeå giôùi haïn quaù trình phun nhieân lieäu cuûa kim phun khôûi ñoäng,
ñaây laø coâng taéc kieåu nhieät ñieän ñöôïc ñoùng vaø môû theo söï ñieàu khieån cuûa nhieät ñoä. Coâng taéc nhieät thôøi
gian laáy nhieät ñoä nöôùc laøm maùt ñoäng cô vaø thöôøng ñöôïc ñaët ôû thaân maùy hoaëc naép maùy (hình 11.46b).
2) Sau khôûi ñoäng
Sau cheá ñoä khôûi ñoäng laïnh thì caàn thieát phaûi laøm giaøu hoãn hôïp trong moät khoaûng thôøi gian
ngaén cho ñeán khi nhieät ñoä cuûa ñoäng cô noùng leân . Ñaây chính laø giai ñoaïn laøm aám.
Sau khi khôûi ñoäng laïnh, van cuûa boä ñieàu chænh aùp löïc coøn môû lôùn neân aùp suaát ñieàu khieån giaûm
laøm cho caùc kim phun cung caáp nhieàu nhieân lieäu. Khi daây ñieän trôû noùng daàn leân laøm cho thanh löôõng
kim cong leân vaø loø xo ñaåy maøng kheùp daàn laïi vaø löôïng nhieân lieäu thoaùt veà thuøng chöùa giaûm, neân aùp
suaát ñieàu khieån taêng daàn vaø piston ñi xuoáng laøm giaûm löôïng nhieân lieäu cung caáp ñeán caùc kim phun.
Khi ñoäng cô noùng, thanh löôõng kim taùch rôøi taám chaën loø xo vaø loø xo ñaåy maøng van ñoùng kín.
Khi van ñoùng thì aùp suaát ñieàu khieån lôùn nhaát vaø giai ñoaïn laøm giaøu hoãn hôïp keát thuùc.
3) Cheá ñoä caàm chöøng nhanh
Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt chöa ñaït nhieät ñoä laøm vieäc oån ñònh, luùc naøy coâng caûn cuûa ñoäng cô
lôùn . Do vaäy ñeå ñaûm baûo ñoäng cô hoaït ñoäng caàm chöøng oån ñònh, phaûi cung caáp theân moät löôïng hoãn
hôïp cho ñoäng cô. Ñaây chính laø cheá ñoä caàm chöøng nhanh.

249
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ÔÛ taát caû caùc loaïi ñoäng cô phun xaêng, ñeå taêng toác ñoä caàm chöøng cuûa ñoäng cô baèng caùch ñieàu
khieån löôïng khoâng khí ñi taét qua caùnh böôùm ga bôûi van khoâng khí. ÔÛ toác ñoä caàm chöøng khi ñoäng cô
laïnh thì van môû lôùn, laøm cho löôïng khoâng khí taét qua caùnh böôùm ga lôùn. Do löôïng khoâng khí naøy phaûi
ñi qua boä ño gioù laøm cho taám caûm bieán naâng nheï ñeå gia taêng löôïng hoãn hôïp cung caáp cho ñoäng cô.
Trong quaù trình ñoäng cô hoaït ñoäng, doøng ñieän töø
rôle seõ cung caáp cho daây ñieän trôû laøm cho thanh löôõng
kim noùng daàn leân. Khi thanh löôõng kim noùng, noù seõ ñieàu
khieån van kheùp daàn vaø löôïng khoâng khí ñi taét qua böôùm
ga giaûm, toác ñoä ñoäng cô cuõng giaûm theo.
Khi ñoäng cô ñaït ñöôïc nhieät ñoä bình thöôøng thì van Van
Cöïc
khoâng khí seõ ñoùng haún vaø ñoäng cô hoaït ñoäng ôû soá voøng Ñieän trôûLöôõng
quay oån ñònh thaáp nhaát.
Hình 11.47. Vankim
khoâng khí.
4) Cheá ñoä caàm chöøng.
Toác ñoä caàm chöøng ñöôïc thay ñoåi baèng caùch thay ñoåi löôïng hoãn hôïp cung caáp cho ñoäng cô qua
vít ñieàu chænh löôïng khoâng khí ñi taét boá trí ôû thaân böôùm ga. Toác ñoä caàm chöøng coù caùc ñaëc ñieåm sau:
- AÙp suaát ñieàu khieån lôùn nhaát.
- Van khoâng khí ñoùng.
- Löôïng hoãn hôïp cung caáp cho ñoäng cô chæ ñuû ñeå khaéc phuïc ma saùt.
- Nöôùc laøm maùt ñaït giaù trò nhieät ñoä bình thöôøng.
Thay ñoåi toác ñoä caàm chöøng baèng caùch thay ñoåi vò trí con vít ñieàu chænh A. Khi vaën vít hieäu
chænh ñi ra thì löôïng khoâng khí ñi taét gia taêng, neân löôïng khoâng khí ñi qua taám caûm bieán cuõng gia taêng
laøm taêng löôïng hoãn hôïp cung caáp cho ñoäng cô, keát quaû laøm cho toác ñoä cuûa ñoäng cô gia taêng. Ngöôïc
laïi, khi vaën vít hieäu chænh ñi vaøo thì toác ñoä cuûa ñoäng cô seõ giaûm.
Thay ñoåi toác ñoä caàm chöøng baèng caùch thay ñoåi vò trí con vít ñieàu chænh B. Vít naøy ñöôïc boá trí ôû
boä ño gioù, khi vaën vít vaøo thì piston ñieàu khieån ñi leân vaø hoãn hôïp cung caáp seõ giaøu. Ngöôïc laïi, khi vaën
ra thì tyû leä hoãn hôïp caàm chöøng seõ ngheøo do piston ñi xuoáng nhöng löôïng khoâng khí naïp khoâng ñoåi.
5) Cheá ñoä taûi trung bình
Ñaây laø cheá ñoä ñoäng cô laøm vieäc thöôøng xuyeân, neân yeâu caàu tyû leä hoãn hôïp phaûi ñaûm baûo sao
cho ñoäng cô hoaït ñoäng tieát kieäm nhaát.
Goùc ñoä cuûa pheãu khoâng khí quyeát
1
ñònh tyû leä hoãn hôïp cuûa ñoäng cô. Khi ñoäng
cô chaïy ôû cheá ñoä taûi nhoû thì taám caûm bieán
naèm ôû vò trí 3 cuûa pheãu khoâng khí. Khi 2
chuyeån sang cheá ñoä taûi trung bình, luùc
naøy löôïng khoâng khí naïp nhieàu vaø taám 3
caûm bieán ñöôïc ñaåy leân vò trí 2. ÔÛ vò trí 2
ñoä doác cuûa pheãu beù, neân löôïng khoâng khí Hình 11.48. OÁng khueách taùn cuûa thieát bò do löu
naïp gia taêng ñeå tyû leä hoãn hôïp phuø hôïp vôùi löôïng vôùi tieát dieän thay ñoåi.
cheá ñoä naøy. 1 – khu vöïc chaïy toaøn taûi.
2 – khu vöïc töông öùng vôùi taûi boä phaän.
3 – khu vöïc töông öùng cheá ñoä khoâng taûi.

250
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
6) Cheá ñoä ñaày taûi
ÔÛ cheá ñoä naøy caùnh böôùm ga môû lôùn, hoãn hôïp ñoøi hoûi phaûi ñaäm ñeå coâng suaát ñoäng cô phaùt ra laø
toái ña. Ñeå ñaùp öùng yeâu caàu naøy, ngöôøi ta duøng caùc bieän phaùp sau.
- Taïi vò trí taám caûm bieán ôû cheá ñoä ñaày taûi, ñoä doác cuûa pheãu khoâng khí lôùn. Do vaäy löôïng
khoâng khí naïp giaûm laøm cho hoãn hôïp cung caáp cho ñoäng cô giaøu nhieân lieäu.
- Khi caùnh böôùm ga môû lôùn, ñoä chaân khoâng sau caùnh böôùm ga nhoû, neân aùp suaát beân trong boä
ñieàu chænh aùp löïc gia taêng (loaïi hai maøng). Söï taêng aùp suaát laøm maøng döôùi cuûa boä ñieàu
chænh aùp löïc ñi xuoáng, löïc ñaøn hoài cuûa loø xo trong giaûm, neân maøng van xuoáng theo vaø van
môû lôùn. Nguyeân nhaân naøy laøm cho aùp suaát ñieàu khieån giaûm, neân piston ñi leân cao hôn ñeå
gia taêng löôïng nhieân lieäu cung caáp cho caùc kim phun.
7) Khi taêng toác
Khi caùnh böôùm ga môû lôùn ñoät ngoät, löôïng khoâng khí naïp ñi vaøo ñoäng cô gia taêng töùc thôøi. Löïc
naøy taùc duïng maïnh beân döôùi cuûa taám caûm bieán laøm cho taám caûm bieán di chuyeån nhanh leân phía treân,
ñoàng thôøi do löïc quaùn tính cuûa taám caûm bieán laøm gia taêng ñoä naâng cuûa noù. Khi caùnh böôùm ga giöõ
nguyeân, löïc quaùn tính cuûa doøng khí naïp khoâng coøn nöõa vaø taám caûm bieán haï nheï xuoáng.
Söû duïng boä ñieàu chænh aùp löïc loaïi hai maøng: Khi taêng toác, ñoä chaân khoâng sau böôùm ga giaûm
maïnh neân ñoä chaân khoâng beân trong boä ñieàu chænh aùp löïc giaûm theo, laøm cho maøng van môû lôùn vaø aùp
suaát ñieàu khieån giaûm laøm cho löôïng nhieân lieäu cung caáp cho ñoäng cô gia taêng.
8) Cheá ñoä giaûm toác
ÔÛ cheá ñoä naøy löôïng nhieân lieäu cung caáp cho ñoäng cô laø khoâng caàn thieát, nhaèm tieát kieäm nhieân
lieäu vaø choáng oâ nhieãm.
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng ôû toác ñoä cao, neáu ñaïp phanh ñoät ngoät thì luùc naøy caùnh böôùm ga töø vò trí
môû lôùn chuyeån sang vò trí ñoùng, laøm cho doøng khí naïp va ñaäp maïnh vaøo böôùm ga vaø doäi trôû laïi ñaåy
taám caûm bieán ñoùng, löôïng nhieân lieäu cung caáp ñeán caùc kim phun bò caét töùc thôøi.
IV.2. Giôùi thieäu heä thoáng phun xaêng L – Jetronic
Heä thoáng L – Jetronic coøn ñöôïc goïi laø heä thoáng EFI (Electronic Fuel Injection), ñaây laø kieåu heä
thoáng phun xaêng ñieàu khieån hoaøn toaøn baèng ñieän töû, noù ñöôïc phaùt minh vaøo ñaàu thaäp nieân 80 vaø ñöôïc
öùng duïng roäng raõi ñeå thay theá daàn cho ñoäng cô söû duïng boä cheá hoøa khí.
Heä thoáng EFI coù caùc ñaëc ñieåm sau:
- Ñaây laø heä thoáng phun xaêng ña ñieåm.
- AÙp suaát phun cuûa kim phun khoâng ñoåi.
- Caùc kim phun, phun giaùn ñoaïn vaø coù chu kyø.
- Ñeå ñònh löôïng nhieân lieäu phun baèng caùch ngöôøi ta thay ñoåi thôøi gian môû cuûa kim phun.
- ECU tieáp nhaän tín hieäu töø caùc caûm bieán vaø töø ñoù chæ ñieàu khieån thôøi gian môû cuûa kim phun.
Sô ñoà heä thoáng EFI ñöôïc theå hieän treân (hình 11.49).

251
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

1 4
2 3

9
10
8

7
11

14 15

16 17

Hình 11.49. Sô ñoà nguyeân lyù heä thoáng phun xaêng kieåu L – Jetronic.
1 – bình chöùa nhieân lieäu ; 2 – bôm nhieân lieäu; 3 – loïc nhieân lieäu; 4 – ECU; 5 – kim phun;
6 – boä ñieàu aùp; 7 – buoàng naïp; 8 – kim phun khôûi ñoäng; 9 – caûm bieán böôùm ga;
10 – boä ño gioù; 11 – caûm bieán oâxy; 12 – coâng taéc nhieät thôøi gian; 13 – caûm bieán nhieät ñoä;
14 – Delco; 15 – van khoâng khí; 16 – accu; 17 – coâng taéc maùy.

IV.2.1. Phaân loaïi heä thoáng EFI

Caên cöù vaøo phöông phaùp kieåm tra löu löôïng khoâng khí naïp, ngöôøi ta chia heä thoáng EFI laøm hai
kieåu nhö sau.
1) Kieåu D – EFI
ÔÛ kieåu naøy löu löôïng khoâng khí naïp ñöôïc kieåm tra giaùn tieáp baèng caùch kieåm tra ñoä chaân
khoâng sau böôùm ga baèng moät caûm bieán goïi laø caûm bieán chaân khoâng. Ñoä chaân khoâng trong ñöôøng oáng
naïp ñöôïc chuyeån thaønh tín hieäu ñieän aùp vaø ñöôïc ECU xaùc ñònh.
1) Kieåu L – EFI
ÔÛ kieåu naøy ngöôøi ta ñaët boä ño gioù sau loïc gioù. Do vaäy taát caû löôïng khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô
ñeàu ñöôïc kieåm tra tröïc tieáp bôûi boä ño gioù vaø tín hieäu naøy ñöôïc ECU xaùc ñònh.
Ñoái vôùi heä thoáng L – EFI, löu löôïng khoâng khí naïp ñöôïc kieåm tra moät caùch chính xaùc.
Sô ñoà khoái nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng D – EFI vaø L – EFI ñöôïc theå hieän treân (hình
11.50).

252
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Khoâng khí Khoâng khí

Boä ño gioù Ñöôøng oáng naïp

Caûm bieán c.khoâng
Ñöôøng oáng naïp Ñoängg cô
Ñoä cô Kim phun

Nhieân
Ñoäng cô Kim phun lieäu

ECU ECU
Nhieân lieäu
L – EFI D – EFI

Hình 11.50. Sô ñoà khoái nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng D – EFI vaø L – EFI.

Caên cöù theo vuøng söû duïng, kieåu boä ño gioù vaø caùch boá trí, ngöôøi Ñöùc chia heä thoáng L – Jetronic
laøm caùc kieåu sau:
- LE – Kieåu naøy ñöôïc söû duïng cho caùc nöôùc chaâu AÂu.
- LU – Boä ño gioù söû duïng laø kieåu sieâu aâm, söû duïng cho Myõ.
- L3 – ECU boá trí treân boä ño gioù.
- LH – Boä ño gioù söû duïng laø kieåu daây nhieät.
- LD – Söû duïng caûm bieán chaân khoâng.
IV.2.2. Caáu truùc vaø nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng EFI
Heä thoáng EFI ñöôïc chia laøm 3 heä thoáng nhoû nhö sau:
- Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu.
- Heä thoáng ñieän ñieàu khieån.
- Heä thoáng naïp khoâng khí.
A – Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu
Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu bao goàm bình chöùa nhieân lieäu, bôm nhieân lieäu, loïc nhieân lieäu,
caùc ñöôøng oáng, boä daäp dao ñoäng, oáng phaân phoái, caùc kim phun, kim phun khôûi ñoäng vaø boä ñieàu aùp.
Khi bôm nhieân lieäu chuyeån ñoäng, noù seõ huùt nhieân lieäu töø thuøng nhieân lieäu cung caáp qua boä loïc
nhieân lieäu ñeán boä daäp dao ñoäng ñeå ñi vaøo oáng phaân phoái. Taïi oáng phaân phoái nhieân lieäu ñöôïc cung caáp
ñeán caùc kim phun, kim phun khôûi ñoäng vaø löôïng nhieân lieäu thöøa ñi qua boä ñieàu aùp theo ñöôøng oáng trôû
veà thuøng chöùa nhieân lieäu.
Sô ñoà khoái heä thoáng cung caáp nhieân lieäu ñöôïc theå hieän treân (hình 11.51).
1) Bôm nhieân lieäu
Bôm nhieân lieäu ñöôïc ñaët beân trong hoaëc beân ngoaøi bình chöùa nhieân lieäu, loaïi ñöôïc söû duïng roäng
raõi laø kieåu rotor con laên hoaëc kieåu tuabin vaø noù ñöôïc daãn ñoäng baèng ñoäng cô ñieän moät chieàu 12 voân.

253
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

BÌnh chöùa nhieân lieäu Bôm nhieân lieäu Loïc nhieân lieäu

Boä daäp dao ñoäng

OÁng phaân phoái

Ñöôøng oáng hoài Boä ñieàu aùp

Caùc kim phun Kim phun khôûi ñoäng

Caùc xylanh

Hình 11.51. Sô ñoà khoái heä thoáng cung caáp nhieân lieäu.

Khi bôm quay, nhieân lieäu ñöôïc huùt töø bình chöùa xaêng vaø cung caáp vôùi moät aùp suaát nhaát ñònh
ñeán loïc nhieân lieäu, qua boä daäp dao ñoäng ñeå vaøo oáng phaân phoái. Löôïng nhieân lieäu thöøa, ñöôïc ñöa qua
boä ñieàu aùp trôû veà thuøng chöùa. Taïi boä phaân phoái nhieân lieäu seõ ñöôïc cung caáp ñeán kim phun khôûi ñoäng
laïnh vaø cung caáp ñeán caùc kim phun boá trí treân ñöôøng oáng naïp cuûa ñoäng cô. Khi van kim môû, döôùi taùc
duïng cuûa aùp suaát, nhieân lieäu ñöôïc phun giaùn ñoaïn vaøo ñöôøng oáng naïp vaø coù chu kyø. AÙp suaát nhieân
lieäu do bôm cung caáp raát lôùn vaøo khoaûng 3,5 ñeán 6,0 kg/cm2, nhöng aùp suaát nhieân lieäu trong heä thoáng
khoaûng 2,7 ñeán 3,1 kg/cm2 do giôùi haïn bôûi boä ñieàu aùp.
Ñoái vôùi bôm nhieân lieäu kieåu con laên, veà caáu taïo vaø nguyeân lyù laøm vieäc gioáng nhö bôm nhieân
lieäu trong heä thoáng L – Jectronic (hình 11.35). Kieåu bôm tuabin ñöôïc ñaët beân trong thuøng nhieân lieäu,
noù goàm moät hoaëc hai caùnh bôm. Khi rotor cuûa ñoäng cô ñieän quay laøm cho caùc caùnh bôm quay theo,
caùc caùnh nhoû boá trí ôû beân ngoaøi seõ ñaåy nhieân lieäu töø maïch huùt ra maïch thoaùt cuûa bôm vaø cung caáp
cho heä thoáng. Beân trong bôm cuõng coù boá trí moät van an toaøn ñeå giaûm aùp löïc cho bôm xaêng, (hình
11.52).
Van moät chieàu

Van an toaøn

Choåi than Ñöôøng vaøo

Ñöôøng ra
Ñoäng cô Rotor
ñieän
Nam chaâm

Caùnh bôm

Caùnh bôm
Hình 5.12. Caáu taïo cuûa bôm nhieân lieäu kieåu tuabin.

254
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Loïc nhieân lieäu
Loïc nhieân lieäu duøng ñeå loïc caùc chaát baån coù trong nhieân lieäu, ñaûm baûo söï laøm vieäc chính xaùc
cuûa heä thoáng cung caáp nhieân lieäu. Ñöôøng nhieân lieäu sau khi ñi ra khoûi loïc seõ ñöôïc cung caáp ñeán boä
daäp dao ñoäng, (hình 11.53a).

Nhieân lieän ra
Naép ñaäy

Maøng
Nhieân
lieäu ñeán
töø bôm

Loõi
loïc

a) b)
Nhieân lieän vaøo OÁng phaân
phoái
Hình 11.53. Loïc nhieân lieäu (a) vaø boä daäp dao ñoäng (b).

3) Boä daäp dao ñoäng

Boä daäp dao ñoäng thöôøng ñöôïc boá trí ôû ñöôøng nhieân lieäu vaøo treân oáng phaân phoái. Chöùc naêng
cuûa noù laø duøng ñeå daäp caùc xung nhieân lieäu do bôm taïo neân vaø do söï ñoùng môû cuûa caùc kim phun.
Caáu truùc phaàn chính cuûa boä daäp dao ñoäng goàm moät maøng vaø moät loø xo ñeå haáp thuï caùc xung
dao ñoäng aùp suaát trong heä thoáng, (hình 11.53b).
4) Boä ñieàu aùp
Boä ñieàu aùp coù theå ñaët treân oáng phaân phoái hoaëc ñaët treân bôm xaêng vaø ôû beân trong bình chöùa
nhieân lieäu. Chöùc naêng cuûa noù duøng ñeå giöõ cho aùp suaát phun cuûa kim phun khoâng ñoåi. Caáu truùc bao
goàm moät maøng chia boä ñieàu aùp thaønh hai phaàn, buoàng treân chöùa nhieân lieäu vaø van ñieàu aùp, buoàng
döôùi chöùa loø xo vaø ñöôïc taùc ñoäng bôûi ñoä chaân khoâng sau böôùm ga (hình 11.54).
Löôïng nhieân lieäu phun ra khoûi kim
phun phuï thuoäc vaøo aùp suaát nhieân lieäu trong
oáng phaân phoái vaø ñoä chaân khoâng trong
ñöôøng oáng naïp. Neáu giöõ nguyeân aùp suaát
nhieân lieäu trong oáng phaân phoái thì löôïng
nhieân lieäu phun chæ phuï thuoäc vaøo ñoä chaân
Van
khoâng sau caùnh böôùm ga.
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng, aùp suaát nhieân
lieäu cung caáp töø bôm, qua loïc vaø boä daäp dao Ñoä chaân khoâng
ñoäng vaøo oáng phaân phoái. Töø oáng phaân phoái, Maøng sau böôùm ga
löôïng nhieân lieäu thöøa seõ ñi vaøo boä ñieàu aùp Loø xo
vaø taùc ñoäng leân maøng laøm maøng ñi xuoáng, Hình 11.54. Caáu truùc cuûa boä ñieàu aùp.
van ñieàu aùp môû vaø moät löôïng nhieân lieäu
thoaùt qua boä ñieàu aùp trôû veà thuøng nhieân lieäu.

255
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi caùnh böôùm ga môû nhoû, ñoä chaân khoâng sau caùnh böôùm ga lôùn, ñoä chaân khoâng naøy taùc ñoäng
leân maøng boä ñieàu aùp laøm maøng ñi xuoáng, van ñieàu aùp môû lôùn laøm cho löôïng nhieân lieäu thoaùt veà bình
chöùa nhieàu hôn neân aùp suaát trong oáng phaân phoái giaûm. Ngöôïc laïi, khi caùnh böôùm ga môû lôùn laøm cho
aùp suaát trong ñöôøng oáng naïp taêng, loø xo ñaåy maøng ñieàu aùp ñi leân, löôïng nhieân lieäu thoaùt qua van ñieàu
aùp giaûm laøm cho aùp suaát nhieân lieäu trong oáng phaân phoái taêng.
5) Kim phun
Trong heä thoáng phun
Caùc
xaêng, löôïng nhieân lieäu phun
cöïc
qua kim phun phuï thuoäc vaøo
löôïng khoâng khí naïp vaø toác ñoä
cuûa ñoäng cô. Ngoaøi ra löôïng Cuoän
nhieân lieäu phun coøn phuï thuoäc daây
vaøo traïng thaùi laøm vieäc cuûa
ñoäng cô, nhaän ñöôïc nhôø vaøo
caùc caûm bieán.
Heä thoáng phun xaêng raát
ña daïng, thoâng duïng nhaát laø heä Piston
thoáng phun ña ñieåm, töùc moãi Van
xylanh boá trí moät kim phun.
Kim phun ñöôïc laép trong ñöôøng
oáng naïp tröôùc supap naïp, caùc
kim phun ñöôïc ñieàu khieån bôûi Hình 11.55. Caáu truùc cuûa kim phun.
ñieän töø.
Kim phun bao goàm moät thaân vaø moät van kim ñaët trong oáng töø. Thaân kim phun chöùa moät cuoän
daây, noù ñieàu khieån söï ñoùng môû cuûa van kim. Khi khoâng coù doøng ñieän cung caáp cho cuoän daây, loø xo
ñaåy van kim vaøo ñeá cuûa noù. Khi nam chaâm ñieän ñöôïc taùc ñoäng, van kim naâng leân khoûi beä van khoaûng
0,1mm vaø nhieân lieäu ñöôïc phun ra khoûi kim phun nhôø aùp suaát nhieân lieäu trong heä thoáng, thôøi gian môû
cuûa kim phun vaøo khoaûng 1 ñeán 1,5 ms. Trong khi phun phaûi ñaûm baûo sao cho nhieân lieäu khoâng
ngöng tuï vaøo ñöôøng oáng.
6) Kim phun khôûi ñoäng laïnh
Kim phun khôûi ñoäng laïnh ñöôïc thieát keá boå sung cho ñoäng cô hoaït ñoäng ôû vuøng khí haäu laïnh.
Kim phun khôûi ñoäng laïnh laø kim phun coù ñieän trôû thaáp vaø noù ñöôïc boá trí ôû buoàng naïp. Coù hai phöông
phaùp daãn ñoäng kim phun.
- Duøng coâng taéc nhieät thôøi gian.
- Duøng coâng taéc nhieät thôøi gian vaø ECU ñeå ñieàu khieån.
Kim phun khôûi ñoäng laïnh thöïc chaát laø moät van ñieän vaø noù chæ hoaït ñoäng khi thoaû maõn hai ñieàu
kieän sau: khi khôûi ñoäng ñoäng cô vaø khi nhieät ñoä cuûa nöôùc laøm maùt döôùi 30oC. Khi coù doøng ñieän ñi qua
cuoän daây kim phun thì van kim ñöôïc nhaác leân vaø nhieân lieäu ñöôïc phun vaøo buoàng naïp. Loã phun nhieân
lieäu ñöôïc thieát keá ñaëc bieät ñeå ñaûm baûo phun söông khi ñoäng cô laøm vieäc ôû toác ñoä thaáp.
Coâng taéc nhieät thôøi gian thöôøng ñöôïc boá trí ôû naép maùy, duøng ñeå ñieàu khieån thôøi gian môû cuûa
kim phun khôûi ñoäng laïnh theo nhieät ñoä cuûa nöôùc laøm maùt.

256
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Nhieân lieäu vaøo

Cuoän daây

Daây
Van löôõng kim
Thanh Thanh
löôõng kim löôõng kim
a) b)
Hình 11.56. Caáu truùc cuûa kim phun khôûi ñoäng laïnh (a) vaø coâng taéc nhieät thôøi gian (b).
Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt thaáp, thanh löôõng kim seõ ñieàu khieån tieáp ñieåm trong coâng taéc nhieät
thôøi gian ñoùng. Vaøo luùc ñoäng cô khôûi ñoäng, coù doøng ñieän töø coâng taéc maùy ñi qua cuoän daây cuûa kim
phun khôûi ñoäng ñeán löôõng kim nhieät, qua tieáp ñieåm vaø veà maùt, van kim ñöôïc nhaác leân vaø nhieân lieäu
ñöôïc phun vaøo buoàng naïp. Sau khi khôûi ñoäng, coâng taéc maùy ñöôïc chuyeån veà vò trí ON thì kim phun
khôûi ñoäng seõ ngöøng phun.
B – Heä thoáng ñieän ñieàu khieån
Heä thoáng ñieàu khieån ñieän töû bao goàm caùc caûm bieán, tín hieäu, ECU vaø caùc boä taùc ñoäng. Soá
löôïng caùc caûm bieán ñöôïc söû duïng tuøy theo töøng loaïi ñoäng cô.
Caùc caûm bieán
ñöôïc boá trí xung quanh Tín hieäu vaøo ECU Tín hieäu ra
ñeå xaùc ñònh tình traïng
laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Tín hieäu töø caùc caûm
bieán ñöôïc ECU tieáp
nhaän vaø tính toaùn ñeå
ñieàu khieån caùc boä taùc
ñoäng hoaït ñoäng sao
cho ñoäng cô laøm vieäc
toát nhaát.
Heä thoáng L –
Jetronic laø heä thoáng
phun xaêng ñieän töû
ñöôïc phaùt minh ñaàu
tieân vaøo ñaàu thaäp nieân
80. Vaøo thôøi kyø naøy
ngöôøi ta nghieân cöùu heä Hình 11.57. Sô ñoà heä thoáng ñieàu khieån.
thoáng phun xaêng ñeå
khaéc phuïc caùc nhöôïc ñieåm cuûa ñoäng cô söû duïng boä cheá hoøa khí.

257
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Theo sô ñoà treân caùc tín hieäu ñaàu vaøo bao goàm: Boä ño löu löôïng khoâng khí naïp, caûm bieán vò trí
böôùm ga, tín hieäu soá voøng quay, caûm bieán nhieät ñoä nöôùc laøm maùt vaø tín hieäu töø coân g taéc maùy. ECU
tieáp nhaän caùc tín hieäu vaø ñieàu khieån löu löôïng phun cuûa caùc kim phun.
1) Boä ño löu löôïng khoâng khí naïp
Vieäc kieåm tra löu löôïng khoâng khí nhaèm xaùc ñònh taát caû caùc thay ñoåi veà cheá ñoä laøm vieäc cuûa
ñoäng cô. Löôïng khoâng khí naïp phaûi ñöôïc kieåm tra qua boä ño löu löôïng khoâng khí tröôùc khi vaøo ñoäng
cô ñeå taïo ra thaønh phaàn hoãn hôïp töùc thôøi, chính xaùc ôû moïi cheá ñoä laøm vieäc.
Boä ño löu löôïng khoâng khí naïp laø moät trong caùc caûm bieán quan troïng trong heä thoáng phun
xaêng. Noù duøng ñeå tính toaùn vaø xaùc ñònh thôøi gian phun cô baûn. Coù raát nhieàu kieåu boä ño gioù, tuyø theo
ñôøi xe vaø kieåu xe noù coù caùc daïng sau.
- Boä ño gioù kieåu van tröôït.
- Boä ño gioù kieåu Karman.
- Boä ño gioù kieåu daây nhieät.
- Boä ño gioù söû duïng caûm bieán chaân khoâng.
Trong caùc kieåu treân thì boä ño gioù kieåu van tröôït vaø caûm bieán chaân khoâng ñöôïc söû duïng roäng
raõi vaø phoå bieán nhaát trong heä thoáng EFI.
Boä ño gioù van tröôït
Boä ño gioù van tröôït hay coøn goïi laø boä ño gioù caùnh tröôït ñöôïc söû duïng ôû caùc xe cuûa haõng
Nissan, Toyota, Mercedes, BMW,...
Caáu truùc cô baûn cuûa boä ño gioù bao goàm moät taám caûm bieán (van tröôït) ñaët treân ñöôøng di chuyeån
cuûa khoâng khí, loø xo xoaén hoaøn löïc vaø moät ñieän aùp keá. Ngoaøi ra treân boä ño gioù coøn boá trí vít ñieàu
chænh tyû leä hoãn hôïp caàm chöøng (vít CO), caûm bieán nhieät ñoä khoâng khí naïp, coâng taéc ñieàu khieån bôm
nhieân lieäu, buoàng giaûm dao ñoäng vaø caùnh caân baèng.

Caùnh caân baèng Buoàng giaûm dao ñoäng

ECU
Böôùm ga Boä ño gioù

Loïc
gioù

Vít CO Caùnh caûm bieán

Hình 11.58. Caáu truùc vaø nguyeân lyù laøm vieäc cuûa boä ñoù gioù caùnh tröôït.
Nguyeân lyù cuûa boä ño döïa vaøo cô sôû kieåm tra hôïp löïc cuûa doøng khoâng khí naïp taùc duïng leân
caùnh caûm bieán. Taám caûm bieán ñöôïc giöõ baèng moät loø xo, loø xo luoân coù khuynh höôùng choáng laïi söï taùc
ñoäng cuûa khoâng khí. Khi khoái löôïng khoâng khí naïp gia taêng, taám caûm bieán seõ di chuyeån nhieàu vaø tieát
dieän môû cuûa noù seõ lôùn. Khi vò trí cuûa taám caûm bieán thay ñoåi thì tieát dieän löu thoâng cuûa boä ño cuõng
thay ñoåi theo. Nhö vaäy coù söï quan heä giöõa goùc vaïch cuûa taám caûm bieán vaø löu löôïng khoâng khí naïp.

258
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Boä ño gioù duøng caûm bieán chaân khoâng (Vacuum Senser)
Caûm bieán chaân khoâng hay coøn goïi laø caûm bieán aùp suaát treân ñöôøng oáng naïp MAP (Manifold
Air Pressure), thöôøng ñöôïc söû duïng cho haõng HonDa, Toyota,...Ñaây laø loaïi xaùc ñònh löu löôïng khí naïp
baèng caùch kieåm tra ñoä chaân khoâng trong ñöôøng oáng naïp. Caûm bieán ñöôïc boá trí beân ngoaøi ñöôøng oáng
naïp, coù caáu truùc goïn nheï, khoâng laøm caûn trôû chuyeån ñoäng doøng khoâng khí naïp nhö caùc caûm bieán
khaùc.
Chuùng ta ñaõ bieát, raèng ñoä chaân khoâng trong ñöôøng oáng naïp coù moái quan heä vôùi löu löôïng
khoâng khí naïp. Khi löôïng khoâng khí naïp giaûm thì ñoä chaân khoâng trong ñöôøng oáng naïp taêng vaø ngöôïc
laïi. Ñoä chaân khoâng trong ñöôøng oáng naïp ñöôïc chuyeån thaønh tín hieäu ñieän aùp vaø gôûi veà ECU ñeå xaùc
ñònh löu löôïng khoâng khí naïp.
Phaàn chính cuûa caûm bieán laø moät IC ñöôïc boá trí beân trong caûm bieán. Caûm bieán seõ gôûi tín hieäu
aùp suaát trong ñöôøng oáng naïp ñeán ECU töø coïc PIM, töø ñoù ECU seõ xaùc ñònh thôøi gian phun cô baûn.

Caûm bieán goàm moät maøng silicon coù beà daøy ôû ngoaøi rìa meùp khoaûng 0,25mm vaø ôû trung taâm
khoaûng 0,025mm, keát hôïp vôùi buoàng chaân khoâng laø moät IC. Moät maët cuûa maøng silicon boá trí tieáp xuùc
vôùi ñoä chaân khoâng trong ñöôøng oáng naïp vaø maët khaùc cuûa noù boá trí ôû trong buoàng chaân khoâng ñöôïc
duy trì moät aùp thaáp coá ñònh naèm trong caûm bieán.
Khi aùp suaát trong ñöôøng oáng naïp thay ñoåi seõ laøm cho hình daïng cuûa maøng silicon thay ñoåi theo
vaø trò soá ñieän trôû cuûa noù seõ thay ñoåi. Khi ñieän trôû thay ñoåi, tín hieäu ñieän aùp töø IC gôûi veà ECU thay ñoåi
theo aùp suaát trong ñöôøng oáng naïp. Ñieän aùp töø ECU luoân cung caáp cho IC khoâng ñoåi laø 5 voân. Khi aùp
suaát trong ñöôøng oáng naïp caøng lôùn thì tín hieäu ñieän aùp töø coïc PIM gôûi veà ECU caøng cao vaø ngöôïc laïi.
2) Caûm bieán soá voøng quay
Trong ñoäng cô phun xaêng, löu löôïng khoâng khí naïp vaø soá voøng quay cuûa ñoäng cô laø hai thoâng
soá ñeå xaùc ñònh löu löôïng phun cô baûn. Löôïng nhieân lieäu phun tyû leä thuaän vôùi löu löôïng khoâng khí naïp
vaø tyû leä nghòch vôùi soá voøng quay cuûa truïc khuyûu ñoäng cô.
Tín hieäu IG
Tín hieäu IG ñöôïc laáy töø cöïc aâm cuûa boâbin hoaëc Igniter vaø ECU duøng tín hieäu naøy ñeå xaùc ñònh
soá voøng quay cuûa truïc khuyûu ñoäng cô. Trong heä thoáng L – Jetronic tín hieäu IG duøng ñeå xaùc ñònh thôøi
ñieåm phun, ñieàu khieån löôïng phun cô baûn vaø duøng ñeå caét nhieân lieäu.
Khi doøng sô caáp cuûa heä thoáng ñaùnh löûa bò ngaét, ñieän aùp lôùn hôn 150 voân töø cöïc aâm boâbin ñöôïc
ECU xaùc ñònh ñeå nhaän bieát soá voøng quay cuûa ñoäng cô.

259
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Caûm bieán Cyl – TDC (Cylinder – Top Dead Center)
Rieâng haõng Honda khoâng söû duïng tín
hieäu IG maø söû duïng caûm bieán xylanh (Cyl)
vaø caûm bieán ñieåm cheát treân (TDC), hai caûm Cyl
bieán naøy ñöôïc söû duïng laø kieåu caûm bieán töø.
Caûm bieán Cyl xaùc ñònh vò trí cuûa ECU
xylanh soá 1, noù ñöôïc duøng ñeå ñieàu khieån caùc
kim phun phun theo thöù töï coâng taùc. Caûm
bieán bao goàm moät cuoän daây ñeå taïo tín hieäu TDC
vaø moät rotor chæ coù moät raêng.
Caûm bieán TDC: Goàm moät cuoän daây
vaø moät rotor coù 4 raêng (ñoäng cô 4 xylanh). Hình 11.60. Caûm bieán Cyl vaø caûm bieán TDC.
Caûm bieán seõ taïo ra 4 xung xoay chieàu trong
hai voøng quay cuûa truïc khuyûu vaø ECU duøng tín hieäu naøy ñeå ñieàu khieån thôøi ñieåm phun.
3) Caûm bieán nhieät ñoä khoâng khí naïp (THA hoaëc TA)
Caûm bieán nhieät ñoä khoâng khí naïp duøng ñeå xaùc ñònh nhieät ñoä cuûa khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô.
Bôûi maät ñoä cuûa khoâng khí seõ thay ñoåi theo nhieät ñoä neân khoái löôïng khoâng khí naïp vaøo ñoäng cô phuï
thuoäc vaøo nhieät ñoä cuûa noù. Neáu ñoäng cô söû duïng boä ño gioù kieåu van tröôït, Karman, daây nhieät thì caûm
bieán ñöôïc boá trí ôû boä ño gioù. Neáu ñoäng cô söû duïng caûm bieán chaân khoâng thì noù ñöôïc boá trí treân ñöôøng
oáng naïp hoaëc phía sau loïc gioù.
Caûm bieán bao goàm moät ñieän trôû nhieät coù trò soá nhieät ñieän trôû aâm, ECU duøng nhieät ñoä cô baûn laø
o
20 C ñeå giaûm löôïng nhieân lieäu phun khi nhieät ñoä khoâng khí naïp taêng cao vaø seõ gia taêng löôïng nhieân
lieäu khi nhieät ñoä khoâng khí beù hôn 20oC. Ñieàu naøy coù nghóa laø caûm bieán nhieät ñoä khoâng khí laø caûm
bieán duøng ñeå hieäu chænh löu löôïng phun khi nhieät ñoä cuûa moâi tröôøng thay ñoåi.
Theo sô ñoà
maïch ñieän (hình
11.61) chuùng ta
thaáy raèng khi ñieän
trôû cuûa caûm bieán
thay ñoåi thì ñieän
aùp tín hieäu taïi cöïc
THA cuûa ECU Nhieät ñieän trôû
cuõng thay ñoåi
theo vaø ECU
duøng tín hieäu naøy Hình 11.61. Caûm bieán nhieät ñoä khoâng khí.
ñeå hieäu chænh löu
löôïng phun theo nhieät ñoä khoâng khí naïp.
4) Caûm bieán nhieät ñoä nöôùc laøm maùt (THW hoaëc TW)
Caûm bieán nhieät ñoä nöôùc laøm maùt thöôøng ñöôïc boá trí treân naép xylanh, duøng ñeå xaùc ñònh nhieät
ñoä cuûa nöôùc laøm maùt baèng moät ñieän trôû nhieät coù trò soá nhieät ñieän trôû aâm boá trí beân trong caûm bieán
(hình 11.62). Do nhieân lieäu raát khoù boác hôi ôû nhieät ñoä thaáp, vì theá vieäc laøm giaøu hoãn hôïp ôû nhieät ñoä
thaáp laø raát caàn thieát.

260
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt thaáp thì trò soá ñieän trôû cuûa caûm bieán cao vaø tín hieäu ñieän aùp cao töø
coïc THW ñöôïc gôûi veà ECU. Döïa treân cô sôû naøy ECU seõ ñieàu khieån gia taêng löôïng nhieân lieäu cung
caáp trong suoát quaù trình ñoäng cô hoaït ñoäng laïnh.

12 V

Nhieät ñieän trôû

Hình 11.62. Caûm bieán nhieät ñoä nöôùc laøm maùt.

Ngöôïc laïi, khi nhieät ñoä ñoäng cô cao thì ñieän trôû cuûa caûm bieán seõ beù, tín hieäu ñieän aùp töø coïc
THW beù ñöôïc gôûi veà ECU vaø ECU seõ ñieàu khieån giaûm löôïng nhieân lieäu phun.
ECU duøng nhieät ñoä cô baûn laø 80oC ñeå taêng löôïng nhieân lieäu phun, khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt
thaáp hôn 80oC. Caàn löu yù raèng löôïng nhieân lieäu phun thay ñoåi theo nhieät ñoä nöôùc laøm maùt laø raát lôùn.
5) Caûm bieán vò trí böôùm ga
Caûm bieán vò trí böôùm ga ñöôïc boá trí treân thaân böôùm ga vaø ñöôïc ñieàu khieån bôûi truïc cuûa böôùm
ga, noù chuyeån goùc môû cuûa caùnh böôùm ga thaønh tín hieäu ñieän aùp vaø gôûi veà ECU. Caûm bieán böôùm ga
coù caùc chöùc naêng sau.
- Ñieàu chænh tyû leä hoãn hôïp theo taûi cuûa ñoäng cô.
- Caét nhieân lieäu khi giaûm toác.
- Laøm giaøu hoãn hôïp khi taêng toác.
Caûm bieán vò trí böôùm ga thöôøng söû duïng laø kieåu hai tieáp ñieåm. Ñaây laø kieåu ñieàu khieån ON –
OFF, khi truïc böôùm ga xoay seõ laøm cho cam trong caûm bieán xoay theo, tieáp ñieåm di ñoäng di chuyeån
doïc theo raõnh cam ñeå xaùc ñònh vò trí taûi cuûa ñoäng cô vaø tín hieäu naøy ñöôïc gôûi veà ECU.
Vò trí IDL duøng ñeå xaùc ñònh cheá ñoä
caàm chöøng vaø PSW duøng ñeå xaùc ñònh cheá ñoä
taûi lôùn.
IDL
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng ôû cheá ñoä caàm
chöøng thì tieáp ñieåm trung gian TL ñöôïc noái TL
vôùi IDL. ÔÛ tröôøng hôïp naøy ñieän aùp taïi cöïc PS
IDL laø 12 voân vaø tín hieäu naøy ñöôïc ECU xaùc W
ñònh. Tín hieäu caàm chöøng duøng ñeå.
- Ñieàu chænh tyû leä hoãn hôïp caàm
chöøng.
Hình 11.63. Caûm bieán vò trí böôùm ga kieåu tieáp ñieåm.
- Caét nhieân lieäu khi giaûm toác.
- Laøm giaøu hoãn hôïp khi taêng toác.

261
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Khi caùnh böôùm ga môû lôùn thì tieáp ñieåm trung gian TL ñöôïc noái vôùi tieáp ñieåm ñaày taûi PSW.
Ñieän aùp taïi cöïc PSW cuûa ECU laø 12 voân, tín hieäu naøy ñöôïc ECU xaùc ñònh ñeå laøm giaøu hoãn hôïp giuùp
cho ñoäng cô phaùt ra coâng suaát lôùn .
ÔÛ cheá ñoä taûi trung bình thì tieáp ñieåm trung gian TL khoâng noái vôùi tieáp ñieåm caàm chöøng IDL vaø
tieáp ñieåm ñaày taûi PSW. Ñieän aùp taïi cöïc IDL vaø PSW cuûa ECU trong tröôøng hôïp naøy laø 0 voân, ECU
duøng tín hieäu naøy ñeå ñieàu khieån tyû leä hoãn hôïp sao cho heä soá khoâng khí α = 1 khi nhieät ñoä ñoäng cô ñaït
giaù trò bình thöôøng.
6) Caûm bieán aùp suaát naïp PA (HAC)
Caûm bieán aùp suaát naïp PA coøn goïi laø caûm bieán buø ñoä cao HAC ( Hight – Altitude
Compensation), duøng ñeå xaùc ñònh söï thay ñoåi aùp suaát cuûa moâi tröôøng maø ñoäng cô ñang hoaït ñoäng.
Caáu truùc vaø nguyeân lyù hoaït ñoäng cuûa caûm bieán naøy gioáng nhö MAP sensor.
Caûm bieán ñöôïc boá trí beân trong khoang haønh lyù, treân boä ño gioù ( Karman), beân trong ECU cuûa
ñoäng cô,...Khi xe hoaït ñoäng ôû vuøng cao, do aùp suaát cuûa moâi tröôøng thaáp neân maät ñoä khoâng khí naïp
giaûm. Nguyeân nhaân naøy seõ laøm cho hoãn hôïp seõ giaøu xaêng, ECU söû duïng tín hieäu cuûa caûm bieán aùp
suaát naïp ñeå hieäu chænh laïi löôïng nhieân lieäu cung caáp cho phuø hôïp.
7) Caûm bieán oâxy
Caûm bieán oâxy hay coøn goïi laø caûm bieán λ, noù coù nhieäm vuï laøm saïch khí thaûi. Caûm bieán oâxy chæ
ñöôïc trang bò ôû moät soá xe coù söû duïng boä loïc khí thaûi. Caûm bieán chæ ñieàu chænh tyû leä hoãn hôïp thay ñoåi
trong moät phaïm vi heïp so vôùi tyû leä theo lyù thuyeát.
Caûm bieán ñöôïc boá trí treân ñöôøng oáng thaûi. Thaønh phaàn chính cuûa caûm bieán laø hôïp chaát
Zirconium dioâxyt (ZrO2). Maët trong vaø maët ngoaøi cuûa chaát ZrO2 ñöôïc phuû moät lôùp moûng platin.
Khoâng khí töø moâi tröôøng ñöôïc cung caáp vaøo maët trong cuûa caûm bieán vaø maët ngoaøi cuûa caûm bieán tieáp
xuùc vôùi khí thaûi qua trung gian cuûa moät löôùi baûo veä.
Neáu beà maët beân
trong cuûa chaát ZrO2 coù Khí trôøi
noàng ñoä oâxy cheânh leäch 1 λ=1
lôùn hôn beà maët beân
ngoaøi ôû nhieät ñoä töø
400oC thì chaát ZrO2 seõ
Ñieän aùp ra (V)

sinh ra moät ñieän aùp. Neáu

hoãn hôïp khoâng khí vaø Platin
nhieân lieäu coù trong ZrO2
buoàng ñoát ngheøo thì Platin
löôïng oâxy coù raát nhieàu
trong khí thaûi, do vaäy söï 0
cheânh leäch haøm löôïng
Giaøu hôn Ngheøo hôn
oâxy giöõa maët trong vaø
Khí thaûi
maët ngoaøi cuûa caûm bieán
beù neân ñieän aùp sinh ra töø Hình 11.64. Caáu truùc cuûa caûm bieán oâxy.
hôïp chaát ZrO2 cuõng beù. Ngöôïc laïi, neáu hoãn hôïp trong buoàng ñoát giaøu thì löôïng oâxy coù trong khí thaûi
haàu nhö khoâng coù vaø ñieän aùp sinh ra ôû chaát ZrO2 lôùn ( xaáp xæ 1 voân).
ECU duøng tín hieäu cuûa caûm bieán oâxy ñeå taêng hoaëc giaûm löôïng nhieân lieäu phun nhaèm giöõ cho
tyû soá khoâng khí vaø nhieân lieäu coù giaù trò lyù töôûng (λ = 1). Thöïc nghieäm cho thaáy, khi heä soá dö löôïng
262
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
khoâng khí λ = 1 thì ñieän aùp phaùt ra töø caûm bieán oâxy laø 0,45 voân . Neáu ñieän aùp phaùt ra cao hôn 0,45 voân
thì hoãn hôïp giaøu nhieân lieäu. Neáu ñieän aùp töø caûm bieán beù hôn 0,45 voân thì hoãn hôïp trong buoàng ñoát
ngheøo.
8) Tín hieäu khôûi ñoäng (STA)
Khi khôûi ñoäng, tín hieäu töø cöïc ST cuûa coâng taéc maùy ñöôïc gôûi veà cöïc STA cuûa ECU ñoäng cô.
Tín hieäu STA duøng ñeå ñieàu khieån laøm giaøu hoãn hôïp khi khôûi ñoäng vaø sau khôûi ñoäng.

Coâng taéc tay soá

Rô le môû maïch

Hình 11.65. Sô ñoà laøm vieäc cuûa tín hieäu STA.

C – Heä thoáng naïp khoâng khí

Khi ñoäng cô hoaït ñoäng, löôïng khoâng khí naïp ñöôïc vaøo ñoäng cô laø do söï cheânh aùp giöõa aùp suaát
moâi tröôøng vaø aùp suaát trong xylanh cuûa ñoäng cô.
Khoâng khí sau khi ñi qua loïc gioù, noù ñöôïc kieåm tra bôûi boä ño gioù vaø qua thaân böôùm ga ñeå ñi
vaøo buoàng naïp (hình 11.66). Taïi buoàng naïp khoâng khí ñöôïc phaân phoái ñeán caùc ñöôøng oáng naïp, löôïng
khoâng khí naøy seõ cuoán hôi nhieân lieäu, hoaø troän ñeå hình thaønh hoãn hôïp trong suoát quaù trình naïp vaø quaù
trình neùn. Thaân böôùm ga
Loïc gioù Maïch taét
Vít ñieàu chænh caàm chöøng

Buoàng
naïp

Van khoâng khí

Hình 11.66. Sô ñoà heä thoáng naïp khoâng khí.

1) Thaân böôùm ga
Thaân böôùm ga chöùa böôùm ga, duøng ñeå ñieàu khieån löu löôïng khoâng khí naïp trong suoát quaù trình
ñoäng cô hoaït ñoäng. Löôïng khoâng khí ñi taét qua thaân böôùm ga ñöôïc ñieàu chænh bôûi vít ñieàu chænh toác

263
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ñoä caàm chöøng. Moät caûm bieán vò trí böôùm ga ñöôïc boá trí treân thaân böôùm ga vaø ñöôïc ñieàu khieån bôûi
truïc böôùm ga.
Ngoaøi ra treân thaân böôùm ga coøn boá trí boä choáng traû caùnh böôùm ga ñoät ngoät ñeå giuùp caùnh böôùm
ga traû veà töø töø khi giaûm toác ñoät ngoät. Nöôùc laøm maùt cuõng ñöôïc daãn qua thaân böôùm ga ñeå xoâng noùng
khoâng khí khi ñoäng cô laïnh.

2) Vít ñieàu chænh toác ñoä caàm chöøng

Vít ñieàu chænh toác ñoä caàm chöøng duøng ñeå ñieàu chænh toác ñoä caàm chöøng cuûa ñoäng cô. ÔÛ toác ñoä
caàm chöøng caùnh böôùm ga haàu nhö ñoùng kín, löôïng khoâng khí naïp ñi qua maïch taét vaø ñöôïc ñieàu chænh
bôûi moät con vít goïi laø vít ñieàu chænh toác ñoä caàm chöøng.
Toác ñoä caàm chöøng ñöôïc ñieàu chænh khi ñoäng cô ñaõ ñaït ñöôïc nhieät ñoä bình thöôøng. Khi chuùng ta
vaën vít ñi vaøo thì löôïng khoâng khí ñi taét giaûm, neân löôïng khoâng khí ñi qua boä ño gioù cuõng giaûm theo,
tín hieäu naøy ñöôïc gôûi veà ECU vaø ECU seõ ñieàu khieån giaûm löôïng nhieân lieäu phun theo löôïng khoâng
khí naïp laøm cho toác ñoä ñoäng cô giaûm. Ngöôïc laïi, khi vaën vít ñi ra thì löôïng khoâng khí ñi qua maïch taét
seõ gia taêng laøm taêng toác ñoä caàm chöøng cuûa ñoäng cô.
ÔÛ nhöõng ñoäng cô ngaøy nay, ngöôøi ta söû duïng van ñieàu khieån toác ñoä caàm chöøng (van ISC). Van
naøy duøng ñeå oån ñònh toác ñoä caàm chöøng cuûa ñoäng cô khi taûi thay ñoåi vaø töï ñoäng ñieàu khieån oån ñònh toác
ñoä caàm chöøn g. Do vaäy, vít ñieàu chænh toác ñoä caàm chöøng ñaõ ñöôïc chænh saún vaø ñöôïc ñaäy kín.

Boä ño gioù

ECU Van ISC

Hình 11.68. Toác ñoä caàm chöøng ñöôïc ñieàu chænh baèng van ISC.

264
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
3) Van khoâng khí.
Van khoâng khí ñöôïc söû duïng ôû moät soá ñoäng cô kieåu cuõ, duøng ñeå ñieàu khieån caàm chöøng nhanh.
Van khoâng khí coù hai kieåu : kieåu löôõng kim nhieät vaø kieåu Wax.
Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt chöa ñaït nhieät ñoä oån ñònh, luùc naøy coâng caûn cuûa ñoäng cô lôùn. Do
vaäy ñeå ñaûm baûo ñoäng cô hoaït ñoäng caàm chöøng oån ñònh phaûi cung caáp theâm moät löôïng hoãn hôïp cho
ñoäng cô. Ñaây chính laø cheá ñoä caàm chöøng nhanh.
ÔÛ taát caû caùc loaïi ñoäng cô phun xaêng, ñeå taêng toác ñoä caàm chöøng cuûa ñoäng cô baèng caùch ñieàu
khieån löôïng khoâng khí ñi taét qua caùnh böôùm ga.
Van khoâng khí kieåu Wax
Van khoâng khí kieåu Wax coù keát caáu nhoû goïn vaø ñöôïc boá trí beân döôùi thaân böôùm ga. Noù ñöôïc
ñieàu khieån bôûi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt. Van khoâng khí kieåu Wax laø kieåu van nhieät. Noù bao goàm moät
van nhieät, loø xo ngoaøi, loø xo trong. Van nhieät ñöôïc boá trí ôû beân trong van khoâng khí vaø noù seõ giaõn nôû
theo nhieät ñoä cuûa nöôùc laøm maùt.

Caûm bieán vò
trí böôùm ga
Vít ñieàu chænh caàm chöøng
Maïch taét Böôùm ga

Ñeán buoàng naïp

Boä choáng Van khoâng

Van nhieät traû böôùm ga khí kieåu Wax
Van ñoät ngoät
Hình 11.69. Van khoâng khí kieåu Wax.

Khi nhieät ñoä ñoäng cô thaáp thì van nhieät thu laïi laøm cho löïc ñaøn hoài cuûa loø xo trong yeáu, loø xo
ngoaøi ñaåy van môû ñeå cho moät löôïng khoâng khí ñi taét qua caùnh böôùm ga laøm cho toác ñoä caàm chöøng
cuûa ñoäng cô ñöôïc gia taêng.
Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt taêng, van nhieät giaõn nôû laøm taêng löïc ñaøn hoài cuûa loø xo trong neân
van kheùp laïi vaø löôïng khoâng khí ñi taét qua caùnh böôùm ga giaûm, toác ñoä caàm chöøng cuûa ñoäng cô giaûm.
Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt ñaït 80oC, van ñoùng haún vaø ñoäng cô hoaït ñoäng oån ñònh ôû soá voøng
quay thaáp nhaát, goïi laø toác ñoä caàm chöøng. Khi nhieät ñoä nöôùc laøm maùt gia taêng thì van ñoùng caøng chaët.
Van khoâng khí kieåu löôõng kim nhieät
Van khoâng khí kieåu löôõng kim nhieät ñöôïc boá trí treân thaân maùy hoaëc naép maùy. Phaàn chính goàm
moät thanh löôõng kim nhieät vaø moät cuoän daây nhieät.
Khi ñoäng cô khôûi ñoäng laïnh, loã van môû cho moät löôïng khoâng khí naïp töø oáng noái ñi taét qua caùnh
böôùm ga vaø ñi tröïc tieáp qua van khoâng khí ñeå vaøo buoàng naïp. Nhö vaäy, ngay caû caùnh böôùm ga ñoùng
löôïng khoâng khí naïp ñöôïc gia taêng vaø toác ñoä caàm chöøng ñöôïc taêng nheï cao hôn bình thöôøng.

265
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Sau khi khôûi ñoäng, doøng ñieän baét ñaàu ñöôïc cung caáp ñeán cuoän daây nhieät. Khi löôõng kim nhieät
bò nung noùng, noù seõ ñieàu khieån van ñoùng daàn vaø toác ñoä ñoäng cô seõ giaûm.
Khi khôûi ñoäng noùng, löôïng nhieät töø ñoäng cô truyeàn cho löôõng kim nhieät laøm cho van ñoùng. Do
vaäy, khoâng khí khoâng theå ñi qua van khoâng khí vaø chöùc naêng caàm chöøng nhanh khoâng coøn taùc duïng.
Ngoaøi ra, van khoâng khí coøn coù loaïi khoâng taän duïng nhieät ñoä cuûa ñoäng cô maø duøng söï tuaàn
hoaøn cuûa nöôùc laøm maùt ñeå ñieàu khieån.

Van
Buoàng
naïp

Nöôùc laøm
Cuoän daây nhieät
maùt Löôõng kim Ñöôøng oáng naïp
Hình 11.70. Van khoâng khí kieåu löôõng kim nhieät. Hình 11.71. Buoàng naïp vaø ñöôøng oáng naïp.

4) Buoàng naïp vaø ñöôøng oáng naïp

Khoâng khí sau khi ñi qua thaân böôùm ga seõ ñi vaøo buoàng naïp, töø buoàng naïp khoâng khí seõ ñöôïc
phaân phoái ñeán caùc ñöôøng oáng naïp ñeå ñi vaøo caùc xylanh cuûa ñoäng cô. Caàn chuù yù raèng ôû heä thoáng phun
ñôn ñieåm thì ñoäng cô khoâng coù buoàng naïp (hình 11.71).
IV.3. Giôùi thieäu heä thoáng phun xaêng Motronic
IV.3.1. Khaùi quaùt chung
Heä thoáng phun xaêng Motronic laø loaïi ñieàu khieån ñieän töû hieän ñaïi nhaát hieän nay, noù ñieàu khieån
caû hai quaù trình phun xaêng vaø ñaùnh löûa cuûa ñoäng cô, goàm ba khoái thieát bò sau (hình 11.72) vaø (hình
11.73).
1) Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu vaø khoâng khí
Nhieân lieäu töø thuøng chöùa 1, ñöôïc bôm nhieân lieäu cung caáp cho boä loïc 3, töø ñaây nhieân lieäu ñöôïc
ñöa ñeán oáng phaân phoái 10 vaø ñöôïc ñöa ñeán caùc kim phun 9. Cuoái ñöôøng oáng phaân phoái coù laép boä ñieàu
aùp (söï hoaït ñoäng vaø caáu taïo gioáng kieåu L – Jetronic). ECU seõ ñieàu khieån thôøi gian phun phuï thuoäc
vaøo tình traïng hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô.
Khoâng khí sau khi qua loïc gioù, ñi ngang qua boä ño gioù 15, qua caùnh böôùm ga 13, moät phaàn
khoâng khí qua maïch reõ 20 roài cung caáp cho ñoäng cô. Löôïng khoâng khí huùt vaøo ñoäng cô seõ ñöôïc ño vaø
cung caáp cho ñoäng cô nhö moät thoâng soá bieán ñoåi chính cho söï ñònh löông nhieân lieäu.
2) Heä thoáng ñieàu khieån
Caùc caûm bieán seõ ghi nhaän caùc thoâng soá hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô, bao goàm:
- Löu löôïng khí naïp Qa, ño qua löu löôïng keá khoâng khí.
- Toác ñoä ñoäng cô N, ño qua caûm bieán toác ñoä.

266
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Vò trí böôùm ga n(pc), ño qua caûm bieán vò trí böôùm ga.
- Nhieät ñoä ñoäng cô Tm , ño qua caûm bieán nhieät ñoä ñoäng cô.
- Nhieät ñoä khí naïp Ta, ño qua caûm bieán nhieät ñoä khoâng khí.
- Noàng ñoä oâxy trong khí xaû, ño qua caûm bieán oâxy.
- Ñieän aùp accu, ño qua coâng taéc khôûi ñoäng.
- Tín hieäu khôûi ñoäng ñoäng cô, ño qua coâng taéc khôûi ñoäng.
Boä xöû lyù vaø ñieàu khieån trung taâm (ECU – Electronic Control Unit) tieáp nhaän caùc tín hieäu do
caùc caûm bieán truyeàn ñeán, chuyeån thaønh tín hieäu soá, sau ñoù xöû lyù nhôø moät chöông trình ñaõ laäp. Nhöõng
soá lieäu khaùc caàn cho vieäc tính toaùn ñaõ ñöôïc ghi trong boä nhôù cuûa maùy tính döôùi daïng ñoà thò hoaëc soá.
Boä ñieàu khieån trung taâm coù caùc boä phaän sau:
- Boä vi xöû lyù trung taâm CPU (Central Processor Unit).
- Boä nhôù ROM vaø RAM ñeå löu tröõ caùc soá lieäu vaø chöông trình tính toaùn.
- Maïch vaøo/ra (Input/Output) ñeå chuaån hoaù tín hieäu vaøo, loïc vaø khuyeát ñaïi tín hieäu,v.v…
- Boä chuyeån ñoåi tín hieäu töø daïng töông töï sang tín hieäu soá.
- Taàng khueách ñaïi coâng suaát cho maïch phun xaêng. Vì doøng ñieän ñeå kích thích voøi phun xaêng
coù giaù trò raát lôùn (7A) neân phaûi coù moät taàng khueách ñaïi rieâng ñaûm baûo cho voøi phun hoaït
ñoäng tin caäy.
- Taàng coâng suaát ñaùnh löûa.
- Boä nguoàn nuoâi ñoàng hoà ñieän töû.
3) Boä chaáp haønh

THOÂNG SOÁ CAÛM BIEÁN CHAÁP HAØNH NHIEÂN LIEÄU

Löu löôïng khí naïp Löu löôïng keá Bình chöùa

Toác ñoä ñoäng cô Caûm bieán toác ñoä Bôm xaêng

Vò trí böôùm ga Caûm bieán böôùm ga Loïc xaêng

Voøi phun
Nhieät ñoä ñoäng cô Caûm bieán nhieät ñoä
Ñieàu chænh
Nhieät ñoä khí naïp Caûm bieán nhieät ga Ñoäng cô aùp suaát

Ñieän aùp accu

Tín hieäu khôûi ñoäng Boä xöû lyù vaø ñieàu khieån trung taâm
Ñieàu khieån ñaùnh löûa
(ECU)

Caûm bieán Lambda Thoâng soá chuaån

Hình 11.72. Sô ñoà nguyeân lyù cuûa heä thoáng phun xaêng ñieän töû Motronic.

267
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Caùc tín hieäu ñieàu khieån cuûa boä ñieàu khieån trung taâm ñöôïc khueách ñaïi vaø ñöa vaøo boä chaáp
haønh. Boä phaän naøy coù nhieäm vuï phaùt caùc xung ñieän ñieàu khieån vieäc phun xaêng, ñaùnh löûa vaø ñieàu
haønh moät soá cô caáu, thieát bò khaùc (luaân hoài khí xaû, ñieàu khieån caùc maïch nhieân lieäu vaø maïch khí,...)
ñaûm baûo cho ñoäng cô hoaït ñoäng toái öu ôû moïi cheá ñoä.

1 1 4
ECU

5
2 3

10 11

7 12
8 14
16

6
9 13 15
25 20
17 19

21

Accu
23 18 18
22 24

Hình 11.73. Sô ñoà caáu taïo heä thoáng phun xaêng ñieän töû ña ñieåm Motronic.
1 – bình chöùa nhieân lieäu; 2 – bôm nhieân lieäu; 3 – loïc nhieân lieäu; 4 – baàu giaûm chaán; 5 – ECU;
6 – boâbine; 7 – boä chia ñieän; 8 – bougie; 9 – kim phun chính; 10 – oáng phaân phoái nhieân lieäu;
11 – boä ñieàu aùp; 12 – vít chænh toác ñoä caàm chöøng; 13 –böôùm ga; 14 – caûm bieán vò trí böôùm ga;
15 – caûm bieán löu löôïng gioù; 16 – caûm bieán nhieät ñoä khoâng khí naïp; 17 – caûm bieán oxy;
18 – cuïm rôle ñieàu khieån; 19 – caûm bieán nhieät ñoä ñoäng cô; 20 – vít chænh löu löôïng gioù caàm chöøng;
21 – caûm bieán vò trí truïc khuyûu; 22 – caûm bieán toác ñoä ñoäng cô; 23 – accu;
24 – coâng taéc khôûi ñoäng; 25 – van khoâng khí.

268
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.3.2. Caáu truùc vaø nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng Motronic
Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu trong heä thoáng phun xaêng ñieän töû ña ñieåm kieåu Motronic gioáng
nhö trong heä thoáng L – Jectronic. Rieâng heä thoáng ñieän ñieàu khieån coù nhöõng boä phaän vaø ñaëc ñieåm sau:
1) Caûm bieán löu löôïn g gioù
Loaïi xoaùy quang hoïc Karman
Loaïi caûm bieán löu löôïng khí naïp naøy nhaän bieát tröïc tieáp löôïng khí naïp baèng quang hoïc. So vôùi
loaïi caûm bieán löu löôïng khí naïp kieåu caùnh, noù coù kích thöôùc nhoû goïn hôn, keát caáu ñôn giaûn cuûa ñöôøng
naïp cuõng laøm giaûm söùc caûn cho doøng khí ñi vaøo. Loaïi caûm bieán naøy coù keát caáu nhö (hình 11.74).

Taám phaûn chieáu Led Loø xo laù

Khoâng
khí ñeán Ñeán khoang
töø loïc khí naïp
Truïc boä taïo xoaùy
gioù

Luoàng khí Xoaùy Karman

Hình 11.74. Caûm bieán löu löôïng gioù loaïi xoaùy Karman.
Moät thanh (goïi laø boä taïo xoaùy) ñöôïc ñaët giöõa doøng chaûy cuûa khoâng khí, taïo ra moät xoaùy cho
khoâng khí goïi laø xoaùy Karman doïc theo thanh taïo xoaùy. Xoaùy Karman sinh ra coù taàn soá laø “f”, baèng
caùch ño taàn soá cuûa xoaùy taïo ra bôûi boä taïo xoaùy, coù theå xaùc ñònh ñöôïc löôïng khoâng khí naïp.
Xoaùy ñöôïc caûm nhaän baèng caùch cho beà maët cuûa moät laù kim loaïi moûng (goïi laø taám phaûn chieáu)
tieáp xuùc vôùi aùp suaát cuûa xoaùy vaø rung ñoäng cuûa taám naøy ñöôïc nhaän bieát baèng moät caëp transitor quang
hoïc (hoaëc ñioát phaùt quang keát hôïp vôùi transitor quang hoïc). Tín hieäu löôïng khí naïp laø tín hieäu xung.
Khi löôïng khí naïp thaáp, tín hieäu naøy coù taàn soá thaáp, khi löôïng khí naïp nhieàu tín hieäu coù taàn soá cao.
Loaïi daây saáy
Thay vì ño löu löôïng theå tích khí naïp nhö caùc caûm bieán ño löu löôïng, caûm bieán löôïng khí naïp
loaïi daây saáy ño tröïc tieáp khoái löôïng khoâng khí naïp vaøo. Baèng caùch ñieàu khieån doøng ñieän qua daây saáy
ñeå giöõ cho nhieät ñoä cuûa daây saáy khoâng ñoåi coù theå ño ñöôïc löôïng khí naïp baèng caùch ño doøng ñieän.
Trong tröôøng hôïp naøy, doøng ñieän ñöôïc chuyeån thaønh ñieän aùp vaø göûi ñeán ECU ñoäng cô.

Ñieän
aùp phaùt
Khí ra
naïp

Daây
saáy
Nhieät ñieän Löôïng khí naïp
trôû
Hình 11.75. Caûm bieán löu löôïng gioù loaïi daây xoaùy.

269
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Caûm bieán vò trí böôùm ga
Caûm bieán vò trí böôùm ga söû duïng loaïi bieán trôû
Con tröôït tieáp ñieåm
tuyeán tính coù caáu taïo goàm hai con tröôït, ôû ñaàu moãi con Ñoùng (tín hieäu IDL)
tröôït coù caùc tieáp ñieåm cho tín hieäu caàm chöøng vaø tín
hieäu goùc môû caùnh böôùm ga. Moät ñieän aùp khoâng ñoåi vôùi
5V cung caáp töø ECU ñeán cöïc VC. Khi caùnh böôùm ga
môû, con tröôït seõ tröôït doïc treân ñieän trôû vaø taïo ra ñieän
aùp ôû cöïc VTA töông öùng vôùi goùc môû caùnh böôùm ga.
Khi caùnh böôùm ga ñoùng hoaøn toaøn thì tieáp ñieåm caàm Môû
chöøng noái cöïc IDL vôùi cöïc E2. Ñieän trôû Con tröôït tieáp ñieåm
(tín hieäu VTA)
ÔÛ treân ña soá caùc xe tröø Toyota, caûm bieán böôùm
ga loaïi bieán trôû chæ coù 3 daây VC, VTA vaø E2 maø khoâng Hình 11.76. Caûm bieán vò trí böôùm ga.
coù daây IDL.
3) Caûm bieán nhieät ñoä ñoäng cô
Caûm bieán nhieät ñoä duøng ñeå xaùc ñònh nhieät ñoä ñoäng cô, noù coù caáu taïo laø moät bieán trôû nhieät.
Bieán trôû nhieät laø moät phaàn töû caûm nhaän thay
ñoåi ñieän trôû theo nhieät ñoä. Noù ñöôïc laøm töø vaät lieäu Ñaàu cöïc cuûa
coù heä soá nhieät ñieän trôû aâm (NTC), khi nhieät ñoä cuûa caûm bieán
ñoäng cô taêng seõ laøm cho ñieän trôû giaûm vaø ngöôïc laïi.
Voû caûm bieán
Söï thay ñoåi giaù trò ñieän trôû seõ laøm thay ñoåi
giaù trò doøng ñieän ñöôïc gôûi ñeán bôûi ECU. Khi nhieät
ñoä ñoäng cô thaáp, giaù trò ñieän trôû cuûa caûm bieán cao
vaø ñieän aùp ñaët giöõa hai ñaàu cuûa boä bieán ñoåi A/D
cao. Tín hieäu ñieän aùp cao seõ thoâng baùo cho ECU
Nhieät ñieän trôû
bieát ñoäng cô ñang laïnh. Khi ñoäng cô noùng, giaù trò
(NTC)
ñieän trôû cuûa caûm bieán giaûm ñieän aùp ñaët giaûm. Tín
hieäu ñieän aùp giaûm seõ baùo cho ECU bieát laø ñoäng cô Hình 11.77. Caûm bieán nhieät ñoä nöôùc laøm maùt.
ñang noùng leân.
4) Caûm bieán kích noå
Caûm bieán kích noå ñöôïc laép treân thaân maùy vaø nhaän bieát tieáng goõ trong ñoäng cô. Caûm bieán naøy
bao goàm moät phaàn töû aùp ñieän. Khi ñoäng cô xaûy ra kích noå, do rung ñoäng cuûa thaân maùy noù seõ taïo ra
ñieän aùp bôûi söï bieán daïng. Coù hai loaïi caûm bieán tieáng goõ, moät taïo ra ñieän aùp cao trong daûi taàn soá heïp .
Khi ñoäng cô xaûy ra hieän töôïng kích noå, ECU ñoäng cô nhaän bieát tieáng goõ hay khoâng baèng caùch
ño ñieän aùp cuûa tín hieäu KNK cao hay thaáp so vôùi möùc ñieän aùp chuaån. Khi ECU ñoäng cô nhaän thaáy coù
tieáng goõ, noù laøm chaäm thôøi ñieåm ñaùnh löûa sôùm. Khi tieáng goõ keát thuùc, thôøi ñieåm ñaùnh löûa ñöôïc laøm
sôùm trôû laïi sau moät khoaûng thôøi gian nhaát ñònh.
5) Caûm bieán toác ñoä ñoäng cô
Tín hieäu G vaø NE ñöôïc taïo ra baèng roâto hay caùc ñóa taïo tín hieäu vaø cuoän nhaän tín hieäu. ECU
ñoäng cô söû duïng caùc tín hieäu naøy ñeå nhaän bieát goùc cuûa truïc khuyûu vaø toác ñoä ñoäng cô. Trong heä thoáng
ñieàu khieån ñoäng cô, do vieäc ñaùnh löûa sôùm ñöôïc ñieàu khieån ñieän töû baèng ECU ñoäng cô. Boä chia ñieän
trong heä thoáng ñieàu khieån ñoäng cô bao goàm caùc roâto vaø caùc cuoän nhaän tín hieäu G vaø NE.

270
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Tín hieäu G
Tín hieäu G baùo cho ECU bieát goùc truïc khuyûu tieâu chuaån, ñöôïc söû duïng ñeå xaùc ñònh thôøi ñieåm
ñaùnh löûa vaø phun nhieân lieäu so vôùi ñieåm cheát treân (TDC) cuûa moãi xylanh. Caùc boä phaän cuûa boä chia
ñieän söû duïng tín hieäu naøy bao goàm:
- Roâto cuûa tín hieäu G, ñöôïc baét vaøo truïc boä chia ñieän vaø quay moät voøng trong hai voøng quay
cuûa truïc khuyûu.
- Cuoän nhaän tín hieäu G ñöôïc laép vaøo beân trong voû cuûa boä chia ñieän .
Roâto cuûa tín hieäu G coù 4 raêng vaø kích hoaït cuoän nhaän tín hieäu 4 laàn trong moãi voøng quay truïc
boä chia ñieän, taïo ra tín hieäu gôûi veà ECU ñoäng cô ñeå nhaän bieát ñöôïc piston naøo ôû gaàn ñieåm cheát treân.
Tín hieäu NE
Roâto tín Cuoän nhaän
Tín hieäu NE ñöôïc hieäu G tín hieäu NE
ECU ñoäng cô söû duïng ñeå
nhaän bieát toác ñoä ñoäng
cô. Tín hieäu NE ñöôïc
sinh ra trong cuoän daây Cuoän
nhaän tín hieäu nhôø roâto nhaän tín
gioáng nhö khi taïo ra tín hieäu G Roâto tín hieäu NE
hieäu G. Chæ coù söï khaùc
Moät nöûa voøng quay cuûa roâto
bieät duy nhaát laø roâto tín Moät voøng quay cuûa
hieäu NE coù 24 raêng. Noù roâto
kích hoaït cuoän nhaän tín
hieäu NE 24 laàn trong
moät voøng quay cuûa truïc
boä chia ñieän. Töø caùc tín
hieäu naøy, ECU ñoäng cô
Tín hieäu G
nhaän bieát toác ñoä ñoäng cô
cuõng nhö töøng thay ñoåi Tín hieäu NE
300 moät cuûa goùc quay Hình 11.78. Caûm bieán toác ñoä ñoäng cô; tín hieäu G vaø tín hieäu
truïc khuyûu. NE.
6) Chöùc naêng ñieàu khieån phun nhieân lieäu cuûa ECU
ECU tính toaùn khoaûng thôøi gian phun nhieân lieäu cô baûn döïa vaøo hai tín hieäu cô baûn sau:
- Tín hieäu aùp suaát ñöôøng oáng naïp töø caûm bieán aùp suaát ñöôøng oáng naïp hay löôïng khí naïp töø
caûm bieán löu löôïng khí naïp.
- Tín hieäu toác ñoä ñoäng cô
Phöông phaùp phun nhieân lieäu bao goàm: duøng voøi phun ñeå nhieân lieäu ñoàng thôøi vaøo taát caû caùc
xylanh, phöông phaùp phaân caùc xylanh thaønh moät vaøi nhoùm vaø nhieân lieäu ñöôïc phun theo nhoùm vaøo
xylanh vaø phöông phaùp phun rieâng reõ vaøo töøng xylanh. Thôøi ñieåm phun nhieân lieäu cuõng khaùc nhau
tuyø theo ñoäng cô.
Khoaûng thôøi gian phun nhieân lieäu thöïc teá ñöôïc xaùc ñònh bôûi hai yeáu toá:
- Khoaûng thôøi gian phun cô baûn, ñöôïc xaùc ñònh bôûi löôïng khí naïp vaø toác ñoä ñoäng cô.
- Caùc hieäu chænh khaùc nhau döïa treân caùc tín hieäu töø caùc caûm bieán.
271
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
7) Chöùc naêng ñaùnh löûa sôùm cuûa ECU (coøn goïi laø ESA)
Heä thoáng ESA laø moät heä thoáng ñieàu khieån thôøi ñieåm ñaùnh löûa cuûa heä thoáng ñaùnh löûa baèng
ECU (toát hôn so vôùi cô caáu cô khí).

Boä chia ñieän IC ñaùn h

löûa

Khoaù ECU
ñieän Cuoän daây ñaùnh löûa

Bugi
Bougie
Accu
Caùc caûm
bieán

Hình 11.79. Sô ñoà nguyeân lyù chöùc naêng ñaùn h löûa sôùm cuûa ECU.

Ñeå coù theå phaùt huy toái ña hieäu suaát cuûa ñoäng cô, hoãn hôïp phaûi ñöôïc ñoát chaùy sao cho aùp suaát
cöïc ñaïi xaûy ra khoaûng 10o sau ñieåm cheát treân.
Tuy nhieân thôøi gian töø khi ñoát chaùy hoãn hôïp ñeán khi ñaït ñöôïc aùp suaát chaùy toái ña thay ñoåi theo
toác ñoä vaø aùp suaát ñöôøng oáng naïp. Vieäc ñoát chaùy phaûi xaûy ra sôùm hôn khi toác ñoä ñoäng cô cao vaø muoän
hôn khi thaáp. Trong heä thoáng EFI thoâng thöôøng, thôøi ñieåm ñaùnh löûa ñöôïc ñieàu chænh sôùm hay muoän ñi
baèng boä ñaùnh löûa sôùm ly taâm trong boä chia ñieän. Hôn nöõa, vieäc ñaùnh löûa phaûi ñöôïc dieãn ra sôùm hôn
khi aùp suaát ñöôøng oáng naïp thaáp. Trong heä thoáng EFI, noù ñöôïc thöïc hieän baèng boä ñaùnh löûa sôùm chaân
khoâng trong boä chia ñieän.
Do thôøi ñieåm ñaùnh löûa toái öu cuõng bò aûnh höôûng bôûi moät soá yeáu toá khaùc nhö: hình daïng cuûa
buoàng chaùy, nhieät ñoä beân trong buoàng chaùy,... neân boä ñaùnh löûa sôùm chaân khoâng vaø ly taâm khoâng theå
taïo ra thôøi ñieåm ñaùnh löûa lyù töôûng cho ñoäng cô vaø heä thoáng ESA gaàn nhö khaéc phuïc hoaøn toaøn ñöôïc
nhöõng nhöôïc ñieåm ñoù.
Heä thoáng ESA hoaït ñoäng nhö sau: ECU ñoäng cô seõ xaùc ñònh thôøi ñieåm ñaùnh löûa töø boä nhôù
trong cuûa noù, trong ñoù coù chöùa döõ lieäu thôøi ñieåm ñaùnh löûa toái öu cho töøng cheá ñoä hoaït ñoäng cuûa ñoäng
cô. Sau ñoù göûi tín hieäu thôøi ñieåm ñaùnh löûa thích hôïp ñeán IC ñaùnh löûa.
IV.4. So saùnh caùc heä thoáng phun xaêng
So vôùi heä thoáng cung caáp nhieân lieäu söû duïng boä cheá hoaø khí, heä thoáng phun xaêng coù nhöõng öu
ñieåm sau:
- Soá löôïng vaø thaønh phaàn hoaø khí vaø caùc xylanh ñeàu hôn, nhôø ñoù ñoäng cô coù söû duïng hoaø khí
nhaït hôn, nhaát laø caùc heä thoáng phun xaêng ña ñieåm.
- Heä soá naïp cuûa ñoäng cô phun xaêng lôùn hôn bôûi vì: khoâng coù hoïng khueách taùn treân ñöôøng
naïp, giaûm möùc ñoä saáy noùng khí naïp vaø khoái löôïng khoâng khí naïp ñöôïc ñöa vaøo nhieàu hôn.
- Tyû soá neùn cho pheùp treân ñoäng cô phun xaêng lôùn hôn vì giaûm saáy noùng khí naïp.
272
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Tính ñaùp öùng trong cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô toát hôn vaø coâng suaát ñoäng cô cao hôn.
- Vieäc ñònh löôïng xaêng phun vaøo xylanh ñoäng cô luùc khôûi ñoäng toát hôn, giuùp ñoäng cô khôûi
ñoäng laïnh ñöôïc deã daøng.
- Quaù trình chaùy ñöôïc thöïc hieän toái öu hôn nhôø vaøo vieäc ñieàu khieån phun xaêng vaø ñaùnh löûa
hôïp lyù (kieåu Motronic). OÂ nhieãm moâi tröôøng do khí thaûi taïo ra nhoû nhaát, ñaëc bieät trong heä
thoáng coù caûm bieán Lambda.
- Ñoäng cô luoân hoaït ñoäng toát trong moïi ñieàu kieän, ñòa hình, thôøi tieát vaø khí haäu khaéc nghieät.
Nhöõng öu ñieåm treân cuûa heä thoáng phun xaêng laøm cho ñoäng cô söû duïng heä thoáng naøy coù theå
taêng coâng suaát leân 10%, giaûm suaát tieâu hao nhieân lieäu töø 10 ÷ 16% vaø giaûm thieåu nhieàu chaát ñoäc haïi
trong khí xaû. Tuy nhieân heä thoáng cuõng coøn nhöõng toàn taïi sau:
- Caáu taïo phöùc taïp, khoù baûo döôõng neân ñoøi hoûi ngöôøi baûo döôõng phaûi coù trình ñoä chuyeân
moân vaø tay ngheà cao.
- Giaù thaønh coøn cao.
V. NGUYEÂN LYÙ PHUN XAÊNG TRÖÏC TIEÁP VAØO BUOÀNG CHAÙY ÑOÄNG CÔ (GDI)
Qua nhieàu naêm caùc nhaø cheá taïo oâ toâ ñaõ coù nhieàu noã löïc vaø coá gaéng ñeå cheá taïo ra nhöõng ñoäng
cô coù coâng suaát vaø hieäu suaát ngaøy caøng cao ñoàng thôøi giaûm thieåu caùc chaát gaây oâ nhieãm coù trong khí
thaûi. Hieän nay heä thoáng phun xaêng ñöôïc söû duïng raát roäng raõi treân caùc xe du lòch cao caáp. Song song
vôùi söï phaùt trieån cuûa kyõ thuaät phun xaêng, nhöõng tieâu chuaån ngaøy caøng ngaët ngheøo veà möùc ñoä ñoäc haïi
cuûa khí xaû ñoäng cô laø nguoàn ñoäng löïc chính ñeå cho ra ñôøi ñoäng cô phun xaêng tröïc tieáp (GDI –
Gasoline Direct Injection).
Trong nhieàu naêm nghieân cöùu vaø thöû nghieäm cho thaáy, ñoäng cô GDI laø maãu ñoäng cô öu vieät veà
cung caáp nhieân lieäu, buoàng chaùy toái öu, coâng suaát ñoäng cô cao nhaát, suaát tieâu hao nhieân lieäu nhoû nhaát
vaø oâ nhieãm moâi tröôøng ít nhaát (hôn caû caùc loaïi ñoäng cô phun xaêng ñieän töû ña ñieåm).
Ñoäng cô GDI coù nhöõng öu ñieåm vöôït troäi sau:
- Ñieàu khieån ñöôïc löôïng xaêng cung caáp raát chính xaùc, heä soá naïp raát cao, thaäm chí hôn haún
ñoäng cô Diesel.
- Ñoäng cô coù khaû naêng laøm vieäc ñöôïc vôùi hoãn hôïp raát loaõng (α = 2,4 ÷ 2,7) khi xe ñaït ñöôïc
vaän toác treân 120km/h.
- Do coù heä soá naïp lôùn vaø tyû soá neùn cao (ε = 12), cho pheùp ñoäng cô GDI vöøa coù khaû naêng taûi
cao vaø vaän haønh hoaøn haûo hôn haún caùc ñoäng cô phun ña ñieåm.
cao hôn →

GDI
tieát kieäm nhieân lieäu,

Diesel
Hình 11.80. So saùnh tyû
(km/l)

leä hoaø khí vôùi möùc ñoä

tieát kieäm nhieân lieäu phun ña ñieåm
cuûa caùc loaïi ñoäng cô cheá hoaø khí

tyû leä hoaø khí ngheøo hôn →

273
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
V.1. Nhöõng ñaëc ñieåm cuûa ñoäng cô GDI
Ñöôøng oáng naïp thaúng goùc vôùi piston, taïo ñöôïc söï löu thoâng cuûa löu löôïng gioù toái öu nhaát.
Hình daïng cuûa ñænh piston loài loõm khaùc taïo thaønh buoàng chaùy toát nhaát, giuùp cho söï hình thaønh
hoãn hôïp nhanh vaø ñeàu nhaát (hình 11.81).
Bôm xaêng cung caáp xaêng coù aùp suaát cao ñeán kim phun vaø phun tröïc tieáp vaøo xylanh ñoäng cô.
Kim phun nhieân lieäu coù aùp suaát phun cao, taïo chuyeån ñoäng xoaùy loác cuûa nhieân lieäu keát hôïp
vôùi khoâng khí taïo thaønh hoøa khí toát nhaát.
ÔÛ cheá ñoä taûi nhoû nhieân lieäu ñöôïc phun ôû cuoái quaù trình neùn, ôû cheá ñoä ñaày taûi nhieân lieäu ñöôïc
phun ôû quaù trình naïp.
Thôøi ñieåm phun ñöôïc tính toaùn chính xaùc nhaèm ñaùp öùng ñöôïc söï thay ñoåi cheá ñoä laøm vieäc cuûa
ñoäng cô. ÔÛ cheá ñoä taûi troïng trung bình vaø xe chaïy trong thaønh phoá thì nhieân lieäu ñöôïc phun ôû cuoái thì
neùn, gioáng nhö ñoäng cô Diesel nhôø ñoù hoãn hôïp loaõng ñi raát nhieàu. Khi ñoäng cô ôû cheá ñoä ñaày taûi nhieân
lieäu ñöôïc phun ôû thì naïp, ñieàu naøy coù khaû naêng cung caáp moät hoãn hôïp ñoàng nhaát nhö ôû ñoäng cô MPI
ñeå ñaït ñöôïc hieäu suaát cao.
ÔÛ toác ñoä cao (treân 120km/h) ñoäng cô GDI seõ ñoát hoãn hôïp raát loaõng, tieát kieäm ñöôïc löôïng
nhieân lieäu tieâu thuï. ÔÛ cheá ñoä naøy nhieân lieäu ñöôïc phun ra cuoái thì neùn, tyû leä hoãn hôïp naøy ñaït heä soá dö
löôïng khoâng khí α ≈ 2,7 vaø coù theå ñaït α ≈ 3,7 khi bao goàm EGR (hình 11.82).
Khi ñoäng cô GDI hoaït ñoäng ôû cheá ñoä taûi lôùn, toaøn taûi hay toác ñoä cao thì nhieân lieäu ñöôïc phun
vaøo xylanh ñoäng cô trong suoát thì naïp, ñeå ñaûm baûo quaù trình chaùy dieãn ra hoaøn toaøn. Ñoäng cô laøm
vieäc ñöôïc eâm dòu vaø giaûm phaùt thaûi oâ nhieãm cho moâi tröôøng.

44

Hình 11.81. Sô ñoà ñoäng cô GDI.

1 – Bôm xaêng aùp suaát cao.
Hình 11.82. Heä soá dö löôïng khoâng khí α theo caùc
2 – OÁng goùp huùt thaúng goùc vôùi piston. cheá ñoä laøm vieäc khaùc nhau.
3 – Kim phun coù aùp suaát cao.
4 – Hình daïng ñænh piston.

274
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
V.2. Nhöõng keát quaû ñaït ñöôïc cuûa ñoäng cô GDI
Trong nhöõng loaïi ñoäng cô phun xaêng ña ñieåm, do hoãn hôïp phaân boá khoâng thaät hoaøn haûo neân
aûnh höôûng ñeán hieäu suaát cuûa quaù trình chaùy. Tuy nhieân, ñieàu naøy ñöôïc khaéc phuïc treân ñoäng cô GDI
bôûi söï saép xeáp theo lôùp cuûa hoãn hôïp nhieân lieäu khi ñöôïc phun vaøo cuoái thì neùn, hoãn hôïp coù tyû leä raát
loaõng. ÔÛ maãu ñoäng cô naøy, hoãn hôïp coù ñoä ñaäm ñaëc toát nhaát khi noù xeáp thaønh töøng lôùp quanh ñieän cöïc
cuûa bougie, taïo ñieàu kieän toát nhaát cho quaù trình chaùy xaûy ra. Caùc lôùp hoãn hôïp caøng xa ñieän cöïc
bougie coù tyû leä caøng nhaït. Chính ñieàu naøy giuùp cho ñoäng cô GDI ñoát chaùy toát ñöôïc hoãn hôïp coù thaønh
phaàn raát nhaït (α coù theå ñaït ñeán 2,7).
Tieâu thuï nhieân lieäu ôû cheá ñoä caàm chöøng: Ñoäng cô “GDI” ñaûm baûo ñöôïc söï chaùy oån ñònh ngay
caû ôû cheá ñoä khoâng taûi. Ngoaøi ra noù coøn ñieàu chænh ñöôïc toác ñoä khoâng taûi. So saùnh tieâu hao nhieân lieäu
vôùi nhöõng loaïi ñoäng cô tröôùc ñaây ôû cheá ñoä caàm chöøng, ít hôn 40%.
Tieâu hao nhieân lieäu khi xe chaïy ôû toác ñoä 40 km/h, ñoäâng cô GDI söû duïng löôïng nhieân lieäu ít
hôn 35% so vôùi nhöõng loaïi ñoäng cô tröôùc ñaây.
Nhöõng thöû nghieäm khi so saùnh vôùi ñoäng cô phun ña ñieåm truyeàn thoáng cho keát quaû nhö sau:

Thay ñoåi
momen, %

möùc tieâu thuï

nhieân lieäu

tyû leä hoãn hôïp

Hình 11.83. Quan heä giöõa momen vaø möùc tieâu thuï nhieân lieäu giöõa ñoäng cô GDI vaø
MPI.
Keát quaû thöû nghieäm
khi xe chaïy trong thaønh phoá,
ñoäng cô GDI tieâu thuï ít hôn
35% löôïng nhieân lieäu so vôùi
nhöõng loaïi ñoäng MPI cô tröôùc
ñaây. Nhöõng keát quaû treân hình
11.84, cho chuùng ta thaáy raèng
ñoäng cô GDI ñaõ tieâu thuï moät
löôïng nhieân lieäu ít hôn caû
ñoäng cô Diesel. Hình 11.84. So saùnh veà möùc ñoä tieâu hao nhieân lieäu.

275
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñoäng cô GDI ñaõ giaûm ñöôïc 97% löôïng khí NOX phaùt ra, ñieàu naøy ñaït ñöôïc do coù söï tham gia
cuûa boä tuaàn hoaøn khí thaûi qua EGR vaø nhôø vaøo söï hoaøn haûo cuûa quaù trình chaùy (hình 11.85).

Hình 11.85. So saùnh veà möùc phaùt thaûi NOX trong khí xaû.
Ñeå ñaït ñöôïc hieäu suaát cao hôn so vôùi nhöõng loaïi ñoäng cô MPI tröôùc ñaây, ñoäng cô GDI coù tyû soá
neùn ε raát cao (ε = 12) vaø boä loïc khoâng khí höõu hieäu. Vôùi oáng huùt thaúng goùc xylanh, laøm cho doøng khí
ñi vaøo ít toån thaát. Ñieàu naøy laøm cho quaù trình chaùy xaûy ra nhanh hôn, hoaøn haûo hôn vaø naâng cao ñöôïc
hieäu suaát cuûa quaù trình chaùy (hình 11.86).

Hình 11.86. So saùnh veà hieäu suaát cuûa ñoäng cô.

Tyû soá neùn cho pheùp treân ñoäng cô GDI cao hôn (hình 11.87)

Hình 11.87. So saùnh veà chæ soá octan vaø tyû soá neùn cho pheùp ε.
276
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
So vôùi nhöõng loaïi ñoäng cô MPI, ñoäng cô GDI taêng theâm ñöôïc 10% coâng suaát vaø moment xoaén
ñoäng cô ôû moïi toác ñoä (hình 11.88).

Hình 11.88. So saùnh veà söï gia taêng coâng suaát theo toác ñoä.

------------------------

277
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 12

HEÄ THOÁNG NHIEÂN LIEÄU ÑOÄNG CÔ DIESEL

I. COÂNG DUÏNG – YEÂU CAÀU

I.1. Döï tröõ nhieân lieäu
Ñaûm baûo cho ñoäng cô coù theå laøm vieäc lieân tuïc trong moät thôøi gian nhaát ñònh maø khoâng caàn
caáp theâm nhieân lieäu vaøo. Ngoaøi ra heä thoáng coøn phaûi loïc saïch nöôùc, taïp chaát cô hoïc laãn trong nhieân
lieäu giuùp nhieân lieäu vaän chuyeån deã daøng trong heä thoáng.
I.2. Cung caáp nhieân lieäu cho ñoäng cô
Khi cung caáp nhieân lieäu cho ñoäng cô hoaït ñoäng phaûi ñaûm baûo toát caùc yeâu caàu sau:
- Löôïng nhieân lieäu cung caáp cho moãi chu trình phaûi phuø hôïp vôùi töøng cheá ñoä laøm vieäc cuûa
ñoäng cô.
- Phun nhieân lieäu vaøo xylanh ñuùng thôøi ñieåm vaø ñuùng quy luaät.
- Ñoái vôùi ñoäng cô nhieàu xylanh, löôïng nhieân lieäu phun vaøo caùc xylanh phaûi ñoàng ñeàu trong
moät chu trình coâng taùc.
I.3 Caùc tia nhieân lieäu phun vaøo xylanh ñoäng cô
Phaûi ñaûm baûo tính keát hôïp toát giöõa soá löôïng, phöông höôùng, hình daïng, kích thöôùc cuûa caùc tia
phun vôùi hình daïng buoàng chaùy. Ngoaøi ra coøn phaûi keát hôïp vôùi cöôøng ñoä vaø phöông höôùng chuyeån
ñoäng cuûa moâi chaát trong buoàng chaùy ñeå hoøa khí ñöôïc hình thaønh nhanh vaø ñeàu nhaát.
Ngoaøi ra heä thoáng nhieân lieäu ñoäng cô Diesel coøn phaûi thoûa maõn caùc yeâu caàu sau:
- Hoaït ñoäng oån ñònh, coù ñoä tin caäy vaø tuoåi thoï cao.
- Thuaän tieän trong söû duïng, baûo döôõng vaø söõa chöõa ñoäng cô.
- Deã cheá taïo vaø giaù thaønh hôïp lyù.
II. SÔ ÑOÀ HEÄ THOÁNG
Ñieåm khaùc bieät lôùn nhaát cuûa ñoäng cô Diesel so vôùi ñoäng cô xaêng laø ñòa ñieåm vaø thôøi gian hình
thaønh hoøa khí. Trong ñoäng cô xaêng, hoøa khí baét ñaàu hình thaønh ngay töø khi xaêng ñöôïc huùt khoûi voøi
phun vaøo ñöôøng oáng naïp (ñoäng cô duøng boä cheá hoøa khí) hoaëc ñöôïc phun vaøo xylanh ñoäng cô (ñoäng cô
GDI – phun xaêng tröïc tieáp), quaù trình hình thaønh hoãn hôïp coøn tieáp dieãn beân trong xylanh, suoát quaù
trình naïp vaø quaù trình neùn cho ñeán khi ñöôïc ñoát chaùy cöôõng böùc baèng tia löûa ñieän.
Treân ñoäng cô Diesel, vaøo cuoái quaù trình neùn , nhieân lieäu môùi ñöôïc phun vaøo buoàng chaùy ñoäng
cô ñeå hình thaønh hoøa khí sau ñoù hoaø khí töï boác chaùy khi gaëp ñieàu kieän nhieät ñoä vaø aùp suaát thích hôïp.
Heä thoáng nhieân lieäu ñoäng cô Diesel (hình 12.1) laø boä phaän quan troïng nhaát cuûa ñoäng cô ñeå thöïc hieän
vieäc hình thaønh hoøa khí keå treân.
Bôm 3 huùt nhieân lieäu töø bình chöùa1 qua loïc thoâ 2 vaøo bôm, ñöôïc bôm qua bình loïc tinh 4, tôùi
bôm cao aùp 5. Caùc bình loïc 2 vaø 4 coù coâng duïng loïc saïch caêïn baån, taïp chaát cô hoïc coù laãn trong nhieân
lieäu. Bôm cao aùp cung caáp nhieân lieäu vaøo ñöôøng cao aùp 6, tôùi voøi phun ñeå phun vaøo buoàng chaùy ñoäng
cô. Löôïng nhieân lieäu thöøa trong trong moãi chu trình coâng taùc cuûa ñoäng cô ñöôïc ñöa töø bôm cao aùp qua
van traøn vaø ñöôøng daàu 8 bình chöùa nhieân lieäu.

278
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

9 8
7

13 6 10

12

3 2 11 1
Hình 12.1. Heä thoáng nhieân lieäu ñoäng cô Diesel coù van an toaøn laép ôû loïc thöù caáp.
1 – bình chöùa; 2 – loïc sô caáp; 3 – bôm tieáp vaän; 4 – loïc thöù caáp; 5 – bôm cao aùp;
6 – oáng cao aùp; 7 – ñeán kim phun; 8 – ñöôøng daàu veà; 9 – van an toaøn; 10 – bôm tay;
11 – löôùi loïc vaø van moät chieàu; 12 – boä ñieàu toác; 13 – vít xaû gioù.

Ñoái vôùi heä thoáng cung caáp nhieân lieäu treân ñoäng cô Diesel, ñeå heä thoáng laøm vieäc oån ñònh vaø
ñaûm baûo tính naêng kinh teá kyõ thuaät cuûa ñoäng cô. Ñieàu quan troïng nhaát laø trong heä thoáng khoâng ñöôïc
laãn (khoâng khí), bôûi vì khoâng khí neùn ñöôïc neân seõ laøm giaûm aùp suaát nhieân lieäu treân ñöôøng oáng cao aùp
vaø kim phun laøm aûnh höôûng ñeán quaù trình chaùy, thaäm chí khoâng xaûy ra ñöôïc quaù trình chaùy trong
xylanh. Vì theá treân bôm cao aùp vaø van kim ñeàu coù trang bò caùc vít ñeå xaû gioù.
III. NGUYEÂN LYÙ LAØM VIEÄC VAØ KEÁT CAÁU CUÛA BÔM CAO AÙP PE, VE, GM
III.1. Bôm cao aùp PE
Bôm cao aùp PE laø moät loaïi bôm goàm nhieàu toå bôm PF gheùp chung thaønh moät khoái, coù coát cam
ñieàu khieån naèm trong thaân bôm vaø ñieàu khieån chung bôûi moät thanh raêng. Caáu taïo cuûa moät bôm cao aùp
BOSCH PE goàm:
Moät thaân bôm ñöôïc ñuùc baèng hôïp kim nhoâm treân ñoù coù caùc loã ñeå baét oáng daàu ñeán, oáng daàu veà,
oác xaû gioù, loã xoû thanh raêng, vít chaän thanh raêng, vít keàm xylanh,...Thaân bôm coù theå chia laøm ba phaàn
trong ñoù coù chöùa caùc chi tieát sau:
Phaàn giöõa, beân trong chöùa caùc caëp piston xylanh töông öùng vôùi soá xylanh cuûa ñoäng cô, caùc
voøng raêng vaø thanh raêng ñieàu khieån. Treân voøng raêng coù vít ñieàu chænh vò trí töông ñoái cuûa piston vaø
xylanh.
Phaàn döôùi, beân trong coù chöùa coát bôm hai ñaàu töïa leân hai baïc ñaïn laép ôû naép ñaäy coát bôm. Coát
bôm coù soá cam baèng soá xylanh ñoäng cô vaø coù cam sai taâm ñeå ñieàu khieån bôm tieáp vaän. Treân caùc cam
laø caùc ñeäm ñaåy coù baùnh raêng, ôû ñeäm ñaåy coù vít ñieàu chænh vaø ñai oác chaän. Döôùi coát bôm laø ñaùy bôm

279
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
coù caùc naép ñaäy, beân trong chöùa daàu nhôøn ñeå boâi trôn. Coát bôm coù moät ñaàu ñöôïc laép vôùi truïc truyeàn
ñoäng töï ñoäng (hoaëc boä phun sôùm töï ñoäng). Ñaàu coøn laïi laép quaû taï vaø chi tieát cuûa boä ñieàu toác cô naêng
(hoaëc ñeå troáng, neáu boä ñieàu toác aùp thaáp).
Phaàn treân laø phoøng chöùa nhieân lieäu thoâng giöõa caùc xylanh vôùi nhau. Caùc vít keàm xylanh choûi ôû
loã nhieân lieäu ra cuûa xylanh. Moät van an toaøn ñeå ñieàu chænh aùp löïc nhieân lieäu vaøo caùc xylanh.
Treân xylanh laø ñeá van cao aùp, van cao aùp, loø xo vaø treân cuøng laø ñai oác luïc giaùc daãn nhieân lieäu
ñeán kim phun.
Ngoaøi ra coøn coù moät bôm tieáp vaän loaïi piston laép ôû hoâng bôm ñöôïc ñieàu khieån bôûi cam sai taâm
cuûa coát bôm vaø boä tieát cheá cô naêng hay aùp thaáp lieân heä vôùi thanh raêng ñeå ñieàu chænh toác ñoä ñoäng cô.
III.1.1. Keát caáu bôm cao aùp PE
Bôm cao aùp PE laø moät bôm goàm nhieàu toå bôm gheùp chung thaønh moät khoái, coù coát cam ñieàu
khieån naèm trong thaân bôm vaø ñieàu khieån chung bôûi moät thanh raêng (hình 12.2)

3
4
5

7 6

9
10
11

12
13
Hình 12.2. Sô ñoà caáu taïo bôm cao3aùp PE.
1 – ñaàu noái oáng cao aùp; 2 – vít coá ñònh xylanh; 3 – xylanh bôm;
4 – thanh raêng; 5 – voøng raêng; 6, 9 – cheùn chaän loø xo; 7 – piston bôm;
8 – loø xo; 10 – con ñoäi; 11 – con laên; 12 – truïc cam; 13 – cam.

280
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Giaûi thích caùc kyù hieäu ghi treân voû bôm:
PE/PES 6 A 70 B 4 1 2 R S 114
- PE: Chæ loaïi bôm cao aùp caù nhaân coù chung moät coát cam bôm, ñieàu khieån qua khôùp noái. Neáu
coù theââm chöõ S laø coát bôm baét tröïc tieáp vaøo maët bích cuûa ñoäng cô, khoâng qua khôùp noái.
- 6: Chæ soá xylanh bôm cao aùp (baèng soá xylanh ñoäng cô).
- A: Kích thöôùc bôm (A: côõ nhoû; B: côõ trung; Z: côõ lôùn; M: côõ thaät nhoû; P: ñaëc bieät; ZW: côõ
thaät lôùn)
- 70: Chæ ñöôøng kính piston bôm tính theo 0.1 mm (70 = 7 mm)
- B: Chæ ñaëc ñieåm thay theá caùc boä phaän trong bôm khi raùp bôm (goàm coù : A, B, C, Q, K, P).
- 4: Chæ vò trí daáu ghi nôi ñaàu coát bôm; neáu soá leû 1, 3, 5 thì daáu ôû ñaàu coát bôm. Neáu soá chaün
2, 4 , 6 thì daáu naèm beân phaûi nhìn töø cöûa soå.
- 1: Chæ thò boä ñieàu toác (0: khoâng coù boä ñieàu toác); 1 – Boä ñieàu toác ôû phía traùi; 2 – Boä ñieàu toác
ôû phía phaûi.
- 2: Chæ thò vò trí boä phun daàu sôùm; 0 – Khoâng coù boä phaän phun daàu sôùm; 1 – Boä phun daàu
sôùm phía traùi; 2 – Boä phun daàu sôùm phía phaûi.
- R: Cho bieát coù hay khoâng coù bôm tieáp vaän; neáu khoâng ghi soá thì khoâng coù bôm tieáp vaän;
neán coù ghi soá thì coù bôm tieáp vaän: Neáu ghi soá 3 thì coù 1 loã ñeå gaén bôm tieáp vaän nhöng chöa
ñöôïc ñaäy laïi. Neáu ghi soá 4: coù 2 loã gaén bôm tieáp vaän, phía traùi gaén bôm, phía phaûi ñaäy laïi.
Neáu ghi soá 5: coù 2 loã gaén bôm tieáp vaän, phía phaûi gaén bôm, phía traùi ñaäy laïi.
- S: Chieàu quay cuûa bôm nhìn töø ñaàu coát noái vôùi ñoäng cô; R: Chieàu quay phaûi, theo kim ñoàng
hoà; L: Chieàu quay traùi, ngöôïc kim ñoàng hoà.
- 114: Ñaëc ñieåm cuûa nhaø cheá taïo
Ngoaøi ra bôm cao aùp PE cuûa Myõ coù ghi theâm haøng chöõ ôû caùc vò trí khaùc:
- Timed for Port Closing: Caân goùc ñoä phun daàu theo phöông phaùp daàu traøo maïch ñoùng
(piston coù vaït xeùo döôùi).
- Timed for Port Opening: Caân goùc ñoä phun ñaàu theo phöông phaùp daàu traøo maïch hôû (piston
coù vaït xeùo treân).
- Neáu laèn vaït xeùo phía traùi (nhìn töø ñaàu piston) thì treân ñuoâi piston coù ghi chöõ N hay L, neáu
coù boä ñieàu toác thì gaén ôû phía beân traùi bôm.
- Neáu laèn vaït xeùo phía phaûi thì treân ñuoâi piston coù ghi chöõ R. Neáu coù boä ñieàu toác thì gaén beân
phaûi bôm.
III.1.2. Nguyeân lyù laøm vieäc
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng, coát bôm ñieàu khieån bôm tieáp vaän huùt nhieân lieäu töø bình chöùa qua hai
löôùi loïc ñeán bôm ôû taïi phoøng chöùa nhieân lieäu nôi thaân bôm. Moät phaàn nhieân lieäu qua van an toaøn trôû
veà thuøng chöùa.
Luùc piston bôm ôû vò trí thaáp nhaát, nhieân lieäu vaøo xylanh baèng caû hai loã treân thaân xylanh bôm.
Vaøo quaù trình phun nhieân lieäu, coát bôm ñieàu khieån piston ñi leân, khi piston aùn heát hai loã daàu vaøo thì
nhieân lieäu ñöôïc neùn trong xylanh bôm, piston tieáp tuïc ñi leân vaø aùp suaát nhieân lieäu treân ñænh piston

281
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
bôm caøng taêng. Ñeán khi aùp löïc nhieân lieäu ñuû lôùn ñeå thaéng löïc caêng loø xo thì van cao aùp ñöôïc nhaát leân
vaø nhieân lieäu ñöa ñöôøng oáng cao aùp vaø ñeán kim phun ñeå phun vaøo xylanh ñoäng cô. Piston laïi tieáp tuïc
ñi leân ñeán khi caïnh vaït xeùo phía döôùi piston vöøa heù môû loã daàu veà, daàu traøn ra khoûi xylanh vaø keát thuùc
quaù trình caáp nhieân lieäu.
Van cao aùp Ñeá van cao aùp

Raõnh
vaùt treân
piston

Piston
Xylanh

Naïp nhieân lieäu Phun nhieân lieäu Keát thuùc phun

Hình 12.3. Sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc bôm cao aùp PE.

Nhôø coù coát bôm coù thöù töï thì neùn phuø hôïp vôùi thöù töï coâng taùc cuûa ñoäng cô neân nhieân lieäu ñöa
ñeán kim phun ñuùng luùc vaø ñuùng ñuùng thôøi ñieåm. Taát caû caùc xylanh bôm ñeàu coù moät aùp löïc nhieân lieäu
vaøo nhö nhau nhôø vaøo van an toaøn vaø ñöôïc ñieàu khieån chung bôûi moät thanh raêng neân nhieân lieäu ôû caùc
xylanh ñöôïc taêng giaûm ñoàng ñeàu.
Muoán thay ñoåi toác ñoä ñoäng cô ta dòch chuyeån thanh raêng ñeå laøm xoay vaønh raêng. Töø ñoù thay
ñoåi ñöôïc vò trí töông ñoái giöõa raõnh vaùt treân piston bôm vaø loã thoaùt nhieân lieäu treân xylanh, do ñoù thay
ñoåi ñöôïc haønh trình coù ích cuûa piston bôm vaø thay ñoåi ñöôïc löôïng nhieân lieäu cung caáp trong moãi chu
trình coâng taùc, giuùp thay ñoåi taûi vaø toác ñoä cuûa ñoäng cô.

Hình 12.4. Dòch chuyeån thanh raêng ñeå thay ñoåi toác ñoä ñoäng cô.
Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa boä phun daàu sôùm töï ñoäng treân bôm cao aùp PE
Cuõng nhö ñaùnh löûa sôùm töï ñoäng treân ñoäng cô xaêng. Treân ñoäng cô Diesel khi toác ñoä caøng cao,
goùc ñoä phun daàu phaûi caøng sôùm ñeå nhieân lieäu ñuû thôøi gian hoøa troän vaø töï boác chaùy ñeå phaùt ra coâng
suaát lôùn nhaát. Do ñoù, treân haàu heát caùc ñoäng cô Diesel ñeàu coù trang bò boä phun daàu sôùm töï ñoäng.
- Vôùi piston coù laèn vaït xeùo phía treân thì ñieåm khôûi phun thay ñoåi vaø döùt phun coá ñònh, vôùi
piston coù laèn vaït xeùo caû treân laãn döôùi thì ñieåm khôûi phun vaø döùt phun ñeàu thay ñoåi. Do ñoù
ñoái vôùi bôm cao aùp coù moät trong hai loaïi piston naøy thì khoâng caàn phun daàu sôùm töï ñoäng.

282
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Ñoái vôùi piston coù laèn vaït xeùo phía döôùi thì ñieåm khôûi phun coá ñònh, ñieåm döùt phun thay
ñoåi. Thoâng thöôøng caùc bôm cao aùp PE ñeàu coù laèn vaït xeùo phía döôùi neân phaûi trang bò boä
phun daàu sôùm töï ñoäng.
Ña soá vôùi caùc bôm cao aùp PE ngöôøi ta öùng duïng boä phaän töï ñoäng ñieàu khieån goùc phun sôùm
baèng ly taâm. Ñieån hình cuûa loaïi bôm naøy laø boä phun sôùm töï ñoäng cuûa haõng BOSCH.
Boä phaän naøy goàm: moät maâm noái thuï ñoäng ñöôïc baét vaøo ñaàu coát bôm cao aùp, nhôø choát then hoa
vaø ñai oác giöõ. Moät maâm noái chuû ñoäng coù khôùp noái ñeå nhaän truyeàn ñoäng töø ñoäng cô. Chuyeån ñoäng
quay cuûa maâm chuû ñoäng truyeàn qua maâm thuï ñoäng qua hai quaû taï.
Treân maâm thuï ñoäng coù eùp hai truïc thaúng goùc vôùi maâm, hai quaû taï quay treân hai truïc naøy. Ñaàu
loài coøn laïi cuûa quaû taï tyø choát cuûa maâm chuû ñoäng, hai quaû taï ñöôïc keàm vaøo nhau nhôø hai loø xo töïa vaøo
truïc, ñaàu coøn laïi tyø vaøo choát ôû maâm chuû ñoäng vaø mieáng cheâm naèm treân loø xo ñeå taêng löïc loø xo theo
ñònh möùc. Moät voû bao keát noái vôùi maâm chuû ñoäng coù nhieäm vuï bao boïc hai quaû taï vaø giôùi haïn taàm di
chuyeån cuûa chuùng.
Taát caû cô caáu vöøa keå ñöôïc che kín baèng moät voû bao beân ngoaøi, voû naøy cuõng vaën vaøo beà maët coù
ren cuûa maâm thuï ñoäng. Giöõa hai beà maët tieáp xuùc coù caùc voøng ñeäm kín baèng cao su baûo ñaûm ñoä kín
khít giöõa voû vaø maâm chuû ñoäng, nhôø ñoù maø daàu boâi trôn beân trong khoâng roø ræ ra ngoaøi.
Khi ñoäng cô laøm vieäc neáu toác ñoä cuûa ñoäng cô taêng thì döôùi taùc duïng löïc ly taâm cuûa hai quaû taï
laøm maâm thuï ñoäng quay töông ñoái vôùi maâm chuû ñoäng theo chieàu chuyeån ñoäng cuûa coát bôm, do ñoù
laøm taêng goùc phun sôùm nhieân lieäu. Khi toác ñoä ñoäng cô giaûm thì löïc ly taâm yeáu ñi, neân hai quaû taï xeáp
vaøo, loø xo quay maâm thuï ñoäng cuøng vôùi truïc cam ñoái vôùi maâm chuû ñoäng veà phía chieàu ngöôïc laïi. Do
ñoù laøm giaûm goùc ñoä phun sôùm nhieân lieäu.

Quaû taï

Goùc phun daàu sôùm

Hình 12.5. Nguyeân lyù laøm vieäc boä phun daàu sôùm töï ñoäng treân bôm cao aùp PE.

283
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.2. Bôm cao aùp VE
Heä thoáng cung caáp nhieân lieäu treân ñoäng cô Diesel duøng bôm cao aùp kieåu VE ñöôïc theå hieän
treân (hình 12.6).

7
1

2
5 6
3

4
8

Hình 12.6. Sô ñoà heä thoáng cung caáp nhieân lieäu treân ñoäng cô Diesel duøng bôm VE.
1 – bình chöùa nhieân lieäu; 2 – oáng daãn; 3 – loïc; 4 – bôm cao aùp VE;
5 – ñöôøng oáng cao aùp; 6 – voøi phun nhieân lieäu ; 7 – ñöôøng daàu veà; 8 – bougie xoâng.

Nhieân lieäu Diesel ñöôïc loïc bôûi loïc 3, sau ñoù ñöôïc chuyeån ñeán bôm cao aùp nhôø bôm tieáp vaän
kieåu caùnh gaït. Nhieân lieäu ñi vaøo bôm cao aùp ñeå taïo aùp suaát cao, ñoàng thôøi nhieân lieäu coøn ñoùng vai troø
boâi trôn vaø laøm maùt cho caùc chi tieát treân ñöôøng ñi cuûa bôm.
Nhieân lieäu coù aùp suaát cao ñöôïc ñöa qua ñöôøng oáng cao aùp ñeán voøi phun ñeå phun vaøo xylanh
ñoäng cô. Phaàn nhieân lieäu thöøa sau moãi laàn phun trong moät chu trình coâng taùc ñöôïc ñöa veà bình chöùa
qua ñöôøng daàu 7.
Neáu aùp suaát ñaàu ra cuûa bôm cao aùp vöôït quaù giôùi haïn cho pheùp thì moät löôïng nhieân lieäu cuõng
ñöôïc ñöa veà bình chöùa nhaèm oån ñònh aùp suaát nhieân lieäu cung caáp cho heä thoáng.
III.2.1. Keát caáu bôm cao aùp VE
Khaùc vôùi bôm thaúng haøng PE, bôm VE chæ coù moät piston vaø moät xylanh bôm cho duø treân ñoäng
cô coù nhieàu xylanh. Nhieân lieäu ñöôïc cung caáp bôûi piston vaø phaân phoái qua caùc raõnh tôùi caùc loã thoâng
öùng vôùi soá xylanh treân ñoäng cô. Treân bôm cao aùp VE (hình 12.6), veà cô baûn coù nhöõng boä phaän sau:
- Bôm tieáp vaän kieåu phieán gaït.
- Bôm cao aùp vôùi ñaàu phaân phoái.
- Boä ñieàu chænh toác ñoä ñoäng cô (boä ñieàu toác).
- Boä cuùp daàu (baèng cô khí hoaëc baèng ñieän).
- Boä phun daàu sôùm baèng thuyû löïc.
Ngoaøi ra treân bôm coøn trang bò caùc chöùc naêng boå sung khaùc ñeå thích nghi trong söû duïng vôùi
töøng loaïi ñoäng cô cuï theå.

284
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Nhieân 3
lieäu
vaøo
4
1

Ñeán
voøi
phun

5 2

Hình 12.7. Sô ñoà caáu taïo bôm cao aùp VE.

1 – Bôm tieáp vaän caùnh gaït: bôm nhieân lieäu töø thuøng chöùa tôùi khoang bôm.
2 – Bôm cao aùp vôùi ñaàu phaân phoái: taïo ra aùp löïc phun vaø phaân phoái nhieân lieäu tôùi xylanh.
3 – Boä ñieàu toác baèng cô khí: thay ñoåi löôïng nhieân lieäu phaân phoái theo phaïm vi ñieàu khieån.
4 – Van cuùp daàu baèng ñieän: ngöng cung caáp nhieân lieäu khi ñoäng cô ngöøng hoaït ñoäng.
5 – Boä phun sôùm: ñieàu khieån söï khôûi phun theo toác ñoä cuûa ñoäng cô.

III.2.2. Nguyeân lyù laøm vieäc

Truïc truyeàn chính cuûa bôm quay treân caùc oå tröôït voû bôm vaø daãn ñoäng bôm tieáp vaän. Phía trong
bôm, ôû cuoái truïc truyeàn ñoäng ñöôïc ñaët moät voøng laên, noù khoâng ñöôïc noái vôùi truïc truyeàn ñoäng nhöng
ñöôïc giöõ trong voû bôm baèng caùch duøng ñóa cam cöôõi treân caùc con laên cuûa voøng laên (ñóa cam naøy ñöôïc
daãn ñoäng bôûi truïc truyeàn chính). Piston phaân phoái vöøa xoay quanh truïc cuûa noù vöøa chuyeån ñoäng tònh
tieán leân xuoáng, piston di chuyeån beân trong ñaàu phaân phoái. Ñaàu phaân phoái naøy ñöôïc laép treân thaân bôm,
trong ñaàu phaân phoái ñöôïc ñaët moät thieát bò ngaét nhieân lieäu baèng ñieän töø. Neáu thieát bò ngaét nhieân lieäu
baèng cô khí (thay vì ngaét baèng ñieän ) thì cô caáu naøy ñöôïc ñaët ôû voû boä ñieàu toác.
Truïc cuûa boä ñieàu toác ñöôïc daãn ñoäng töø truyeàn chính baèng moät baùnh raêng noái, boä ñieàu toác naøy
goàm caùc quaû vaêng vaø moät oáng tröôït. Cô caáu boä ñieàu toác bao goàm: caàn ñieàu khieån, caàn khôûi ñoäng vaø
caàn laéc chuyeån ñoäng trong oå tröôït ôû trong thaân bôm ñeå ñieàu khieån vò trí van ñònh löôïng treân piston. ÔÛ
phía treân cuøng cuûa boä ñieàu toác cô khí laø loø xo ñieàu toác, ñöôïc noái vôùi caàn ñieàu khieån baèng truïc caàn
ñieàu khieån. Maët khaùc, truïc caàn ñieàu khieån chuyeån ñoäng trong oå tröôït ôû voû boä ñieàu toác. Treân naép boä
ñieàu toác coù nhöõng ñai oác ñieàu chænh ñaày taûi, van daàu traøn vaø ñai oác ñieàu chænh toác ñoä cuûa ñoäng cô.
Phaân phoái nhieân lieäu aùp löïc thaáp
Heä thoáng phun nhieân lieäu VE cuûa haõng BOSCH coù moät bôm tieáp vaän kieåu caùnh gaït, bôm naøy
huùt nhieân lieäu töø bình chöùa vaø ñöa tôùi khoang nhieân lieäu cuûa bôm cao aùp.
Moät phaàn nhieân lieäu qua van ñieàu aùp trôû veà maïch naïp cuûa bôm tieáp vaän. Ñeå laøm maùt vaø töï

285
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
thoaùt boït khí cuûa bôm phaân phoái, moät ít nhieân lieäu cuõng chaûy qua ñai oác giôùi haïn traøn treân voû boä ñieàu
toác vaø trôû veà bình chöùa.
1) Bôm tieáp vaän kieåu caùnh gaït
Bôm tieáp vaän ñöôïc laép vôùi truïc truyeàn chính, roâto cuûa noù ñöôïc laép ñoàng taâm vôùi truïc vaø ñöôïc
truyeàn ñoäng qua then. Roâto xoay beân trong voøng leäch taâm coá ñònh treân voû bôm, boán caùnh gaït cuûa roâto
ñöôïc ñaåy ra ngoaøi bôûi löïc ly taâm vaø aùp löïc nhieân lieäu ôû phía döôùi caùc caùnh gaït vaø roâto (hình 12.8).
Nhieân lieäu di chuyeån qua loã nhoû ôû khoang bôm cao aùp vaøo khoaûng khoâng gian hình quaû thaän
ñöôïc taïo ra bôûi roâto, caùnh gaït vaø voøng leäch taâm. Söï chuyeån ñoäng xoay troøn laøm nhieân lieäu giöõa caùc
caùnh gaït keá tieáp nhau ñöôïc ñaåy leân treân khoâng gian hình quaû thaän vaø xuyeân qua moät loã nhoû vaøo
khoang bôm. Ñoàng thôøi moät phaàn nhieân lieäu chaûy xuyeân qua loã thöù hai ñeán van ñieàu aùp.

Nhieân lieäu ñeán Beä loø xo

khoang bôm Ñeäm
Loø xo laøm kín
Caùnh gaït

Roâto
Van
Daàu cao
aùp veà
Nhieân lieäu vaøo, Daàu cao
aùp löïc thaáp aùp ñeán
Hình 12.9. Caáu truùc vaø nguyeân lyù laøm vieäc
Hình 12.8. Bôm tieáp vaän caùnh gaït.
cuûa van ñieàu aùp.
2) Van ñieàu aùp
Van ñieàu aùp ñöôïc laép gaàn vôùi bôm tieáp vaän, noù laø moät van tröôït chòu löïc eùp cuûa loø xo vaø aùp
löïc cuûa nhieân lieäu. Neáu aùp löïc nhieân lieäu vöôït quaù giaù trò cho pheùp, van piston môû maïch trôû veà vaø cho
pheùp nhieân lieäu trôû veà maïch naïp cuûa bôm. Neáu aùp löïc nhieân lieäu quaù thaáp, maïch trôû veà ñoùng khoâng
cho nhieân lieäu trôû veà maïch naïp cuûa bôm. AÙp löïc nhieân lieäu trong bôm coù theå thay ñoåi theo söï ñieàu
chænh cuûa van ñieàu aùp baèng caùch hieäu chænh taûi troïng ban ñaàu cuûa loø xo.
Giôùi haïn traøn ñöôïc ñieàu chænh baèng moät ñai oác ñöôïc laép treân boä ñieàu toác cuûa bôm phaân phoái
VE vaø thoâng vôùi khoang bôm. Noù cho pheùp moät löôïng nhieân lieäu thay ñoåi coù theå trôû veà thuøng chöùa
thoâng qua nhöõng loã nhoû, vieäc giôùi haïn traøn giuùp duy trì aùp löïc nhieân lieäu ôû khoang bôm. Bôûi aùp löïc
nhieân lieäu ôû trong thaân bôm ñoøi hoûi phaûi oån ñònh neân van ñieàu aùp vaø oác giôùi haïn daàu traøn ñöôïc thieát
keá khaù chính xaùc.
Phaân phoái nhieân lieäu aùp löïc cao
1) Daãn ñoäng piston phaân phoái
Chuyeån ñoäng quay cuûa truïc truyeàn chính ñöôïc truyeàn tôùi piston phaân phoái baèng ngaøm ôû treân
truïc truyeàn chính vaø ñóa cam.
Beân trong bôm coù moät voøng laên vaø ñóa cam, beà maët cuûa ñóa cam luoân luoân eùp saùt con laên. Do
ñoù chuyeån ñoäng quay thuaàn tuyù cuûa truïc truyeàn chính ñöôïc chuyeån thaønh chuyeån ñoäng tònh tieán vaø
chuyeån ñoäng quay cuûa ñóa cam. Piston ñöôïc ñaët khôùp vaøo ñóa cam nhôø ñuoâi hình truï, vò trí cuûa noù vaø
ñóa cam luoân ñöôïc coá ñònh.
286
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Piston ñöôïc ñaåy leân ñieåm cheát treân nhôø cam, hai loø xo hoaøn löïc saép xeáp ñoái xöùng ñaåy piston
xuoáng ñieåm cheát döôùi khi cam khoâng ñoäi. Caùc ñóa cam naøy ngaên khoâng cho ñóa cam taùch ra khoûi con
laên khi bôm hoaït ñoäng ôû toác ñoä cao. Ñeå piston khoâng rôøi khoûi vò trí trung taâm cuûa noù, caùc loø xo hoaøn
löïc phaûi ñöôïc laép ñaët moät caùch chính xaùc.
2) Ñóa cam vaø daïng cam
Caùc voøng laên vaø con laên
Beân caïnh vieäc truyeàn ñoäng piston bôm phaân phoái, ñóa
cam coøn aûnh höôûng tôùi aùp löïc vaø thôøi gian phun nhieân lieäu.
Söï quyeát ñònh caùc chæ tieâu naøy laø haønh trình cam vaø vaän toác Ñóa cam
naâng leân cuûa cam, caùc yeáu toá naøy phaûi ñöôïc thích nghi ñaëc
bieät vôùi hình daïng vaø daïng buoàng chaùy. Vì lyù do naøy maø moãi
Piston bôm
loaïi ñoäng cô chæ thích nghi vôùi moät daïng cam ñaëc bieät.
Bôûi vì beà maët cuûa ñóa cam ñöôïc thieát keá cho töøng loaïi
ñoäng cô cuï theå neân ta khoâng theå laép laãn bôm cao aùp cuûa ñoäng
cô naøy vaøo moät ñoäng cô khaùc. Hình 12.10. Ñóa cam vaø daïng cam.

3) Ñònh löôïng vaø phaân phoái nhieân lieäu

Söï phaân phoái nhieân lieäu cuûa bôm ÑCD 1 2
cao aùp laø moät quaù trình ñoäng löïc hoïc.
AÙp löïc caàn thieát cho quaù trình phun vaøo 3
xylanh ñoäng cô ñöôïc taïo ra bôûi piston a) 4
bôm. Chuyeån ñoäng coù tính chu kyø cuûa
piston ñöôïc trình baøy ôû (hình 12.10),
minh hoaï söï ñònh löôïng nhieân lieäu tôùi ÑCD
moät xylanh ñoäng cô. Vôùi ñoäng cô 4
xylanh, khi ñóa cam quay 90o thì piston
b) 5
bôm di chuyeån leân xuoáng moät laàn, vôùi 6
ñoäng cô 6 xylanh thì piston di chuyeån 7
leân xuoáng moät laàn khi ñóa cam quay moät
goùc 60o. ÑCD ÑCT
89
a) Quaù trình naïp nhieân lieäu ñöôïc
thöïc hieän khi piston di chuyeån töø ñieåm
cheát treân xuoáng ñieåm cheát döôùi, chuyeån c)
ñoäng vöøa quay vöøa tònh tieán cuûa noù laøm
môû loã daàu vaøo ôû ñaàu phaân phoái nhôø
ÑCD ÑCT
raõnh naïp ôû piston. Luùc naøy nhieân lieäu
vôùi aùp löïc ôû khoang bôm seõ ñi vaøo trong
xylanh bôm.
b) Vaøo thôøi ñieåm khôûi phun, khi d)
piston chuyeån ñoäng ngöôïc laïi töø ñieåm
cheát döôùi leân ñieåm cheát treân, luùc naøy loã Hình 12.9. Caùc giai ñoaïn cung caáp nhieân lieäu cho
naïp bò ñoùng laïi bôûi piston. Piston tieáp moät chu trình cuûa bôm VE.
tuïc di chuyeån leân ñieåm cheát treân taïo ra 1 – piston bôm; 2 – loã naïp nhieân lieäu; 3 – raõnh ñònh löôïng;
aùp löïc cao treân ñænh piston vaø do chuyeån 4, 5 – buoàng cao aùp; 6 – raõnh phaân phoái; 7 – loã phaân phoái;
ñoäng quay cuûa piston neân loã thoaùt treân
8 – van ñònh löôïng; 9 – loã cuùp daàu.

287
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
thaân piston cuõng truøng raõnh thoaùt ôû ñaàu phaân phoái. AÙp löïc nhieân lieäu taïo ra ôû buoàng cao aùp vaø ñi theo
raõnh laøm môû van aùp löïc. Nhieân lieäu bò ñaåy tôùi ñöôøng oáng daãn tôùi kim phun vaø phun vaøo buoàng ñoát.
c) Thôøi ñieåm keát thuùc phun, baét ñaàu khi loã khoan ngang cuûa piston leân ñeán meùp cuûa van ñònh
löôïng (van ñònh löôïng 8 môû loã cuùp daàu 9). Sau thôøi ñieåm naøy khoâng coù nhieân lieäu ñöôïc phaân phoái tôùi
kim phun vaø van aùp löïc cuõng ñoùng laïi. Nhieân lieäu treân ñænh piston trôû veà khoang bôm qua loã khoang
ngang, piston tieáp tuïc ñi leân ñieåm cheát treân vaø keát thuùc quaù trình phun nhieân lieäu. Haønh trình naøy cuûa
piston goïi laø khoaûng chaïy dö.
d) Khi piston trôû veà ñieåm cheát döôùi, loã khoan ngang cuûa noù bò ñoùng ñoàng thôøi loã naïp môû vaø
nhieân lieäu ôû khoang bôm môû vaøo buoàng cao aùp vaø chu kyø laëp laïi cho xylanh keá tieáp.
4) Van cao aùp
Van cao aùp coù nhieäm vuï ngaét nhieân lieäu giöõa
bôm vaø ñöôøng oáng, xaùc ñònh chính xaùc thôøi ñieåm kim
phun ñoùng vaøo cuoái quaù trình phun. Ñoàng thôøi noù
1
cuõng laøm cho aùp löïc oån ñònh ôû caùc maïch phun, khoâng
2
phuï thuoäc vaøo löôïng nhieân lieäu ñöôïc phun.
3
Van cao aùp ñöôïc ñieàu khieån baèng aùp löïc daàu.
Noù ñöôïc môû bôûi aùp suaát nhieân lieäu vaø ñöôïc ñoùng bôûi 4
lo xo hoài vò. Giöõa caùc haønh trình phaân phoái van aùp 5
löïc ñöôïc ñoùng, luùc naøy ñöôøng oáng vaø loã thoaùt ôû ñaàu
phaân phoái bò taùch bieät. Trong quaù trình phaân phoái,
van ñöôïc naâng leân khoûi vò trí ban ñaàu cuûa noù baèng aùp Hình 12.12. Caáu truùc cuûa van cao aùp.
löïc cao. Nhieân lieäu qua raõnh doïc tôùi raõnh troøn vaø ñi
1 – oáng noái; 2 – loø xo; 3 – van cao aùp;
qua thaân van cao aùp tôùi ñöôøng oáng vaø tôùi kim phun
4 – maët hình noùn; 5 – ñeá van cao aùp.
ñeå phun vaøo buoàng ñoát.
Khi quaù trình phaân phoái keát thuùc (loã cuùp daàu cuûa piston môû), aùp löïc cao ôû ñaàu piston giaûm
xuoáng baèng aùp löïc cuûa khoang bôm vaø van aùp löïc ñöôïc ñoùng laïi bôûi loø xo hoaøn vò.
5) Van cao aùp vôùi söï tieát löu
Do söï toàn taïi cuûa aùp löïc vaøo cuoái quaù trình phun neân ñaõ taïo ra caùc soùng aùp löïc phaûn xaï leân van
cao aùp. Ñieàu naøy laøm aûnh höôûng ñeán laàn caáp nhieân lieäu keá tieáp cuûa kim phun hoaëc taïo aùp thaáp trong
ñöôøng oáng phun nhieân lieäu. Keát quaû laø sau quaù trình phun khí thaûi ñoäc haïi taêng laøm cho ñöôøng oáng
cao aùp vaø kim phun bò moøn.
Ñeå ngaên chaën söï phaûn xaï naøy ngöôøi ta ñaõ thieát keá caùc loã tieát löu treân van cao aùp, sao cho noù
chæ coù taùc duïng khi van aùp löïc chuyeån ñoäng luøi veà. Maïch haïn cheá naøy bao goàm vaønh giaûm aùp vaø loø xo
aùp löïc, khoaûng thôøi gian phaân phoái cuûa noù khoâng coù taùc duïng, nhöng khi nhieân lieäu trôû veà noù ngaên
chaën söï luaân chuyeån cuûa doøngnhieân lieäu vaø taïo taùc duïng giaûm chaán cho doøng nhieân lieäu.
6) Caùc oáng aùp löïc
Caùc oáng daãn aùp löïc ôû heä thoáng nhieân lieäu ñöôïc thieát keá ñaëc bieät vaø khoâng phaûi thay ñoåi khi
vaän haønh. Caùc ñöôøng oáng naøy noái bôm cao aùp vôùi kim phun vaø noù khoâng ñöôïc uoán cong vôùi baùn kính
nhoû hôn 50mm, heä thoáng cao aùp thöôøng ñöôïc keïp chaët vôùi khoaûng caùch nhaát ñònh ñeå ñaûm baûo an
toaøn. Ngoaøi ra treân caùc caùc ñöôøng oáng daãn aùp löïc cuõng khoâng cho pheùp coù ñöôøng noái vaø moái haøn ñeå
ñaûm baûo an toaøn vaø traùnh toån thaát xaûy ra khi nhieân lieäu ñi trong heä thoáng.

288
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Phun daàu sôùm töï ñoäng
Cuõng töông töï nhö thôøi ñieåm ñaùnh löûa treân ñoäng cô xaêng, thôøi ñieåm taïo ra tia löûa phaûi thay ñoåi
phuø hôïp vôùi cheá ñoä laøm vieäc treân ñoäng cô. Treân ñoäng cô Diesel cuõng trang bò cô caáu phun daàu sôùm ñeå
buø tröø cho söï phun vaø chaùy treã khi thay ñoåi taûi vaø toác ñoä. Cô caáu phun daàu sôùm töï ñoäng coù theå laøm
thay ñoåi thôøi ñieåm phun cuûa bôm phaân phoái töông öùng vôùi vò trí coát maùy khi toác ñoä ñoäng cô thay ñoåi.
Khi toác ñoä cuûa ñoäng cô caøng cao, goùc ñoä phun daàu sôùm caøng phaûi taêng theâm ñeå nhieân lieäu chaùy heát,
baûo ñaûm coâng suaát vaø hieäu suaát cuûa ñoäng cô. Goùc ñoä phun daàu sôùm phaûi tyû leä vôùi vaän toác truïc khuyûu
vaø do cô caáu phun daàu sôùm töï ñoäng ñieàu khieån.
Cô caáu phun daàu sôùm
baèng thuûy löïc ñöôïc laép ôû 1
phía döôùi cuûa bôm phaân phoái
vaø thaúng goùc vôùi truïc doïc 2
cuûa bôm, piston phun sôùm di
chuyeån trong thaân bôm. Hai 3
beân cuûa voû bôm ñöôïc bao
kín bôûi caùc naép ñaäy. Treân 4
moät maët cuûa piston laø moät loã
5
nhieân lieäu vaøo, maët coøn laïi
laép loø xo. Moät choát tröôït vaø 6
moät choát daãn ñoäng noái piston
vôùi voøng laên. Keát caáu cuûa boä 9 8 7
phun daàu sôùm theå hieän treân Hình 12.13. Caáu taïo vaø hoaït ñoäng cuûa boä phun daàu sôùm töï ñoäng.
hình 12.13.
1 – voû bôm; 2 – voøng laên; 3 – caùc con laên; 4 – choát ;
Piston phun sôùm ñöôïc 5 – loã treân piston phun sôùm; 6 – naép ñaäy; 7 – piston phun sôùm;
giöõ ôû vò trí ban ñaàu cuûa noù
8 – choát tröôït; 9 – loø xo.
bôûi taûi troïng ban ñaàu cuûa loø
xo. Trong thôøi gian hoaït ñoäng, aùp löïc nhieân lieäu ôû khoang bôm ñöôïc ñieàu chænh töông öùng vôùi toác ñoä
ñoäng cô bôûi van ñieàu aùp vaø van daàu traøn. Do ñoù, maët piston 7 ñoái dieän vôùi loø xo 9 seõ chòu moät aùp löïc,
aùp löïc naøy taêng cuøng vôùi söï taêng toác cuûa ñoäng cô.
Khi toác ñoä ñoäng cô leân ñeán xaáp xæ 300 voøng/phuùt, aùp löïc nhieân lieäu cuõng ñaït ñeán giaù trò ñuû ñeå
thaéng taûi troïng ban ñaàu cuûa loø xo vaø di chuyeån piston phun sôùm veà phía traùi.
Chuyeån ñoäng doïc truïc cuûa piston ñöôïc truyeàn qua choát tröôït vaø choát daãn ñoäng tôùi voøng laên laøm
cho voøng laên quay. Do ñoù, caùc con laên vaø voøng laên ñöôïc xoay moät goùc ñoä cuï theå töông öùng vôùi ñóa
cam vaø piston phaân phoái. Söï chuyeån ñoäng naøy laøm cho chuyeån ñoäng quay cuûa ñóa cam ñöôïc naâng sôùm
hôn moät thôøi ñieåm naøo ñoù.
Khi toác ñoä ñoäng cô taêng leân, aùp löïc daàu seõ laøm taêng löïc taùc duïng leân piston 7. Löïc naøy lôùn hôn
löïc neùn cuûa loø xo ôû maët ñoái dieän. Do ñoù, piston boä phun daàu sôùm seõ di chuyeån veà phía traùi laøm cho
voøng laên dòch chuyeån ngöôïc chieàu quay cuûa piston bôm cao aùp vaø piston bò ñoäi leân sôùm hôn. Do ñoù
nhieân lieäu seõ phun sôùm hôn.
Ngöôïc laïi khi toác ñoä ñoäng cô giaûm, aùp suaát daàu ôû trong khoang bôm giaûm. AÙp suaát daàu ôû phía
ñaàu 7 cuûa piston boä phun sôùm cuõng giaûm. Löïc neùn cuûa loø xo seõ lôùn hôn löïc neùn cuûa daàu neân piston boä
phun sôùm seõ di chuyeån veà phía phaûi laøm cho voøng laên dòch chuyeån cuøng chieàu quay cuûa piston bôm.
Keát quaû laø piston seõ bò ñoäi leân treã hôn neân daàu seõ ñöôïc phun treã hôn.

289
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.3. Kim bôm lieân hôïp (GM)
III.3.1. Giôùi thieäu
Heä thoáng nhieân lieäu söû duïng boä kim bôm lieân hôïp GM ñöôïc boá trí treân caùc loaïi ñoäng cô hai thì
GM cuûa Myõ, loaïi hai thì 9A3 – 204 cuûa Lieân Xoâ, treân ñoäng cô Murphy 4 thì cuûa Myõ. Ngoaøi ra coøn söû
duïng treân caùc taøu thuûy, maùy phaùt ñieän tónh taïi.
Boä kim bôm lieân hôïp GM ñöôïc laép thaúng ñöùng treân naép xylanh, phun daàu tröïc tieáp vaøo buoàng
ñoát thoáng nhaát. Kim phun vaø bôm ñöôïc raùp chung trong moät cuïm duy nhaát. Moãi xylanh ñoäng cô ñöôïc
trang bò moät boä kim bôm lieân hôïp vaø ñöôïc ñieàu khieån nhôø heä thoáng cam, ñeäm ñaåy, ñuõa ñaåy vaø coø moå.
Kim bôm lieân hôïp coù coâng duïng laø taïo aùp suaát nhieân lieäu cao, ñònh löôïng vaø phun söông nhieân
lieäu vaøo buoàng ñoát ñoäng cô.
Öu ñieåm cuûa boä kim bôm lieân hôïp
- Boä kim phun vaø bôm cao aùp ñöôïc thieát keá chung moät cuïm duy nhaát.
- Loaïi boû ñöôïc caùc oáng daãn daàu cao aùp töø bôm ñeán kim.
- Goïn nheï deã daøng thay theá vaø söûa chöõa.
- Khoâng gaây aûnh höôûng ñeán toaøn boä heä thoáng vì moãi boä ñöôïc laép ñoäc laäp vôùi nhau.
Sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng cung caáp nhieân lieäu treân ñoäng cô Diesel duøng kim bôm
lieân hôïp GM ñöôïc theå hieän treân (hình 12.14).
Khi ñoäng cô laøm vieäc, bôm 7
6
tieáp vaän 3 huùt nhieân lieäu töø thuøng
chöùa 1, qua baàu loïc sô caáp 2, ñaåy
nhieân lieäu döôùi aùp suaát khoaûng 1,4
kg/cm2 ñeán baàu loïc thöù caáp 4. Sau ñoù
cung caáp cho caùc boä kim bôm lieân
hôïp 7. Ñeán thì phun nhieân lieäu, cô 5 8
caáu ñieàu khieån kim bôm ñaåy piston
bôm xuoáng eùp nhieân lieäu vôùi moät aùp
löïc cao phun vaøo xylanh ñoäng cô.
Löôïng nhieân lieäu ñöôïc ñöa vaøo
3
xylanh ñoäng cô nhieàu hay ít tuøy
4 2
thuoäc vaøo toác ñoä laøm vieäc vaø taûi cuûa
ñoäng cô vaø ñöôïc ñieàu khieån chung 1
baèng moät caàn ga noái vôùi caùc thanh Hình 12.14. Sô ñoà heä thoáng cung caáp nhieân lieäu duøng
raêng cuûa kim bôm lieân hôïp vôùi boä kim bôm lieân hôïp GM.
ñieàu toác. Nhieân lieäu roø ræ qua khe hôû 1 – bình chöùa nhieân lieäu; 2 – loïc sô caáp; 3 – bôm tieáp vaän;
giöõa piston vaø xylanh bôm coù taùc 4 – loïc thöù caáp; 5 – oáng daãn daàu ñeán ; 6 – oáng daàu hoài;
duïng laøm maùt bôm vaø theo oáng daãn
7 – bôm kim lieân hôïp; 8 – oáng daãn daàu veà bình chöùa.
daàu 6 trôû veà thuøng chöùa.
Van moät chieàu (neáu coù) ñöôïc boá trí taïi loã huùt nôi baàu loïc sô caáp, coù coâng duïng chaën khoâng cho
nhieân lieäu trôû veà thuøng chöùa khi ñoäng cô ngöøng hoaït ñoäng. Nôi cuoái ñöôøng oáng daãn daàu veà coù boá trí
moät van an toaøn, ñeå duy trì aùp suaát nhieân lieäu caàn thieát cho boä kim bôm lieân hôïp.

290
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.3.2. Keát caáu cuûa kim bôm lieân hôïp
Kim bôm lieân hôïp goàm coù caùc phaàn ñöôïc theå hieän treân (hình 12.15).
1) Thaân bôm
Thaân bôm ñöôïc ñuùc baèng theùp trong thaân bôm coù gia coâng loã taïo thaønh nhöõng phaàn ñeå chöùa
voøng raêng, oáng chaän raêng, phía treân maët trong ñöôïc gia coâng chính xaùc ñeå höôùng daãn ñeäm ñaåy, phía
döôùi ñeå baét xylanh bôm, döôùi cuøng coù tieän ren ñeå baét vôùi oáng noái kim bôm. Beân hoâng coù chöùa hai loã
loïc daàu coù ren trong ñeå baét oác chaën gaén vôùi loã daàu ñeán vaø veà.
2) Piston vaø xylanh bôm
Piston ñöôïc cheá taïo baèng theùp gia coâng chính xaùc phía ngoaøi coù maï crom ñeå choáng maøi moøn.
Khe hôû laép gheùp vôùi xylanh laø raát nhoû (0.002mm) ñaàu treân cuûa piston coù gia coâng hai ñöôøng vaït xeùo
ñeå phaân löôïng nhieân lieäu. Ñænh piston gia coâng boùng ôû giöõa coù khoan moät loã nhoû thaúng goùc vaø aên
thoâng vôùi loã ngang ôû phaàn khuyeát ñaàu piston. Ñuoâi piston coù ngaøm ñeå laép vôùi ñeäm ñaåy, moät phaàn
döôùi ñöôïc vaït phaúng ñeå aên khôùp vôùi voøng raêng.

2 19

3 18

4
17

5 16 15

7 6 14
8
13
9

10

11
12
Hình 12.15. Sô ñoà caáu taïo kim phun lieân hôïp GM.
1 – thaân bôm; 2 – voøng raêng; 3 – oáng chaën voøng raêng;4 – xylanh;
5 – ñeá van; 6 – van cao aùp; 7 – loø xo cao aùp; 8 – beä töïa loø xo;
9 – oáng töïa loø xo; 10 – ñeá van; 11 – van an toaøn; 12 – ñoùt kim;
13 – piston; 14 – lo xo; 15 – ñeäm ñaåy; 16 – khaâu noái;
17 – voøng caûn daàu; 18 – ñeäm kín; 19 – thanh raêng.

291
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Xylanh luoân luoân cuøng boä vôùi piston, maët trong coù ñoä chính xaùc cao ñeå piston di chuyeån, maët
ngoaøi coù cöûa ñeå ñònh vò piston. Treân thaân coù gia coâng hai loã leäch nhau ñeå naïp vaø thoaùt nhieân lieäu, hai
loã hình coân trong nhoû ngoaøi lôùn coù taùc duïng tieát löu laøm taêng toác ñoä doøng chaûy khi nhieân lieäu naïp
vaøo xylanh. Maët treân vaø maët döôùi xylanh ñöôïc maøi chính xaùc.
3) Thanh raêng vaø voøng raêng ñieàu khieån piston
Caû hai ñeàu ghi daáu ñeå tieän cho vieäc thaùo laép trong quaù trình söûa chöõa. Ta coù theå kieåm soaùt
ñöôïc daáu naøy baèng caùch nhìn vaøo raõnh khoeùt doïc ôû trong thaân bôm.
4) Van thoaùt, loø xo, beä töïa loø xo vaø oáng giöõ loø xo
Ñaây laø nhöõng chi tieát nhoû ñoøi hoûi caùc maët tieáp xuùc coù ñoä chính xaùc cao, ñeå nhieân lieäu coù aùp
suaát lôùn khoâng bò roø ræ. Loø xo van laø loaïi loø xo truï, tieát dieän troøn coù nhieäm vuï eùp van ñoùng kín beân
treân vaø cho van môû ra khi aùp suaát ñuû lôùn. Tuøy theo loaïi ñoùt kim maø aùp löïc loø xo khaùc nhau, caùc loaïi loø
xo khoâng ñieàu chænh ñöôïc aùp löïc thoaùt phaûi thay môùi ñeå khoâng xaûy ra söï sai leäch.
5) Taùc duïng cuûa van kieåm soaùt
Trong quaù trình laøm vieäc cuûa kim bôm loø xo tieáp xuùc vôùi nhieät ñoä cao neân deã maát tính ñaøn hoài,
laøm cho van ñoùng khoâng kín hoaëc muïi than laøm cheânh van. Luùc ñoù, trong buoàng ñoát aùp suaát cao seõ
qua loã tia phun naâng van ba nhaùnh leân ñoùng kín beä van phía treân khoâng cho khí chaùy ñi vaøo giöõ cho
bôm ñöôïc an toaøn.
6) Kim phun nhieân lieäu
Loaïi cuõ: Boä phaän van cao
aùp naèm trong ñoùt kim. Van an
toaøn deït, hình sao boá trí phía Van
treân van cao aùp. Van naøy chæ baûo Ñeäm hình
veä piston vaø xylanh bôm cao aùp Ñeäm Van sao
khoâng cho khí neùn vaø muoäi than Van chaän OÁng Ty
chui vaøo phía treân. Aùp suaát môû Ñeá van chöùa kim
van cao aùp cuûa loaïi naøy töø (350 Van baùn caàu van n
2
÷ 370) psi (1kg/cm = 14 psi). Ñeá van Ñoùt
Loø xo
kim
Loaïi caûi tieán: Boä phaän Ñeá loø xo Van
van cao aùp naèm ôû phía treân gaàn Ñoùt kim hình
xylanh, van an toaøn deït, hình sao sao
boá trí ôû ñoùt kim. Vì vaäy piston , Loaï i cuõ Loaïi caûi tieán Loaïi môùi
xylanh vaø van cao aùp ñeàu ñöôïc Hình 12.16. Keát caáu caùc loaïi kim phun nhieân lieäu.
baûo veä. Aùp suaát môû van kim cuûa
loaïi naøy töø (480 ÷ 850) psi.
Loaïi môùi: coù caáu taïo gioáng nhö kim phun thöôøng goàm coù van kim naèm trong ñoùt kim ñoùng kín
beä cuûa noù theo kieåu ñoùt kín loã tia hôû. Van an toaøn daïng troøn boá trí phía treân kim phun saùt vôùi xylanh
bôm ñeå ngaên khí chaùy loït vaøo xylanh bôm. AÙp suaát môû van kim cuûa loaïi naøy töø (2000 ÷ 3500) psi.
7) Ñoùt kim
Laø chi tieát chòu nhieät ñoä cao vì tröïc tieáp vôùi khí chaùy neân ñöôïc cheá taïo baèng theùp coù heä soá
truyeàn nhieät lôùn. Ñaàu coù khoang caùc loã tia töø 5 ÷ 9 loã. Ñöôøng kính khoaûng 0.05 ÷ 0.06 duøng cho ñoäng
cô coù buoàng ñoát thoáng nhaát. Hoaëc chæ coù moät loã thì duøng cho buoàng ñoát ngaên caùch.

292
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.3.3. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa kim bôm lieân hôïp
Khi laøm vieäc, kim bôm lieân hôïp GM ñöôïc chia laøm ba giai ñoaïn sau (hình 12.17)
1) Giai ñoaïn naïp nhieân lieäu vaøo xy lanh bôm
Khi cam chöa ñoäi piston ôû
vò trí cao nhaát (ÑCT), nhieân lieäu
ñeán kim bôm nhôø aùp löïc cuûa bôm
tieáp vaän theo ñöôøng daàu ñeán
xylanh bôm nôi coù voøng caûn daàu.
Nhieân lieäu naïp vaøo xylanh bôm
baèng caû hai loã beân phaûi vaø beân
traùi, löôïng nhieân lieäu thöøa qua caùc
khe hôû roài theo ñöôøng daàu veà trôû
veà bình chöùa. Daàu löu chuyeån lieân
tuïc trong bôm coù taùc duïng laøm
maùt, boâi trôn, saáy noùng vaø loaïi boû Naïp nhieân lieäu Khôûi söï phun Keát thuùc phun
caùc boït khí giuùp vieäc ñònh löôïng Hình 12.17. Ba giai ñoaïn laøm vieäc cuûa kim bôm lieân hôïp GM.
nhieân lieäu phun toát hôn.
2) Giai ñoaïn khôûi söï phun vaø phun nhieân lieäu
Vaøo luùc phun nhieân lieäu, cam taùc duïng ñaåy heä thoáng con ñoäi ñuõa ñaåy, coø moå roài ñaåy piston ñi
xuoáng, moät löôïng nhoû nhieân lieäu thoaùt ra qua hai loã treân xylanh cho ñeán khi maët ngang cuûa ñaàu piston
bít kín loã beân phaûi vaø caïnh xieân cuûa piston bít kín loã beân traùi thì nhieân lieäu baét ñaàu bò neùn trong
xylanh vaø ta goïi ñieåm naøy laø ñieåm khôûi söï phun.
Piston tieáp tuïc ñi xuoáng ñaåy nhieân lieäu qua van kim vaø nhieân lieäu ñöôïc phun söông vaøo buoàng
ñoát ñoäng cô.
3) Giai ñoïan keát thuùc phun
Quaù trình phun nhieân lieäu keùo daøi cho ñeán khi caïch ngang cuûa piston bôm vöøa heù môû loã daàu
veà beân phaûi. Nhieân lieäu theo loã xuyeân taâm thoaùt ra khoûi xylanh (ta goïi ñieåm naøy laø ñieåm döùt phun).
Piston vaãn tieáp tuïc ñi xuoáng cho ñeán khi heát khoaûng chaïy, loã daàu beân phaûi môû hoaøn toaøn do ñoù
nhieân lieäu tieáp tuïc ra buoàng chöùa xung quanh xylanh bôm nôi coù voøng caûn daàu vaø nhieân lieäu ñöôïc traû
veà thuøng chöùa.Khi cam khoâng coøn ñoäi nöõa thì loø xo, ñeäm ñaåy keùo piston ñi leân ñieåm cao nhaát, nhieân
lieäu laïi ñöôïc naïp vaøo xylanh bôm ñeå chuaån bò cho chu kyø laøm vieäc keá tieáp.
Muoán taêng hay giaûm löu löôïng nhieân lieäu tuøy theo yeâu caàu laøm vieäc cuûa ñoäng cô thì ta chæ caàn
ñieàu khieån thanh raêng ñeå piston xoay qua laïi tuøy theo vò trí cuûa caïnh xieân treân ñoùng loã daàu vaøo beân
traùi sôùm hay treã. Neáu ñoùng sôùm, thì haønh trình coù ích cuûa piston daøi nhieân lieäu bôm ñi nhieàu. Neáu
ñoùng treã thì khoaûng chaïy höõu ích cuûa piston ngaén nhieân lieäu bôm ñi ít.
Khi piston xoay tôùi vò trí cuùp nhieân lieäu thì löu löôïng baèng khoâng. Khi ñoù hai loã beân traùi vaø beân
phaûi khoâng bao giôø bò ñoùng kín, nhieân lieäu khoâng bò neùn maëc duø piston vaãn chuyeån ñoäng leân xuoáng.
Khi ñoäng cô laøm vieäc ôû toäc ñoä caàm chöøng thì nhieân lieäu ñöôïc cung caáp vöøa ñuû cho hoaït ñoäng
cuûa ñoäng cô chaïy khoâng taûi. Khi piston ôû vò trí cung caáp nhieân lieäu toái ña thì nhieân lieäu ñöôïc cung caáp
nhieàu nhaát, giuùp cho ñoäng cô phaùt huy heát coâng suaát, khi ñoù haønh trình coù ích cuûa piston lôùn nhaát.

293
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV. QUAÙ TRÌNH PHUN NHIEÂN LIEÄU VAØ CAÙC THOÂNG SOÁ AÛNH HÖÔÛNG
IV.1. Quaù trình phun nhieân lieäu
1) Löu ñoäng nhieân lieäu qua loã phun
Khi phun vaøo xylanh ñoäng cô, döôùi aùp löïc cao, nhieân lieäu ñöôïc taùch ra töøng haït nhoû. Nguyeân
nhaân taùn xaï nhieân lieäu khi phun laø do nhieãu loaïn nhieân lieäu phaùt sinh khi löu ñoäng qua loã phun. Taát caû
caùc hieän töôïng naøy dieãn ra khi phun nhieân lieäu , trong ñoù cô cheá phaù vôõ chuøm tia ñoùng vai troø quyeát
ñònh chaát löôïng cuûa tia nhieân lieäu.
Cô cheá phun söông nhieân lieäu (coù theå hieåu laø quaù trình xeù tôi nhieân lieäu khi vaøo buoàng chaùy)
phuï thuoäc vaøo caùc löïc: löïc lieân keát giöõa caùc phaân töû nhieân lieäu, löïc caêng maët ngoaøi cuûa haït nhieân
lieäu, löïc kích ñoäng ban ñaàu cuûa chuøm tia nhieân lieäu khi löu thoâng qua loã phun vaø löïc caûn khí ñoäng hoïc
cuûa khí neùn trong buoàng chaùy. Do hình daùng tieát dieän ngang cuûa loã phun, chaát löôïng beà maët thaønh loã
doïc theo ñöôøng taâm khoâng gioáng nhau, döôùi aùp löïc phun lôùn, toác ñoä löu thoâng cuûa doøng nhieân lieäu taïi
caùc ñieåm treân maët caét ngang cuûa loã cuõng khoâng gioáng nhau. Taïi vuøng taâm coù toác ñoä lôùn, taïi vuøng tieáp
giaùp loã do ma saùt vaø xoaùy neân toác ñoä nhoû, do vaäy sau khi ra khoûi loã phun, trong tia xuaát hieän theâm
thaønh phaàn löïc vuoâng goùc vôùi ñöôøng taâm tia, löïc naøy gaây neân löïc kích ñoäng ban ñaàu. Löïc lieân keát
giöõa caùc phaân töû vaø löïc caêng maët ngoaøi coù xu höôùng giöõ cho tia nhieân lieäu lieân tuïc, khoâng bò xeù nhoû,
trong khi ñoù löïc kích ñoäng ban ñaàu vaø löïc khí ñoäng cuûa khoâng khí neùn trong buoàng chaùy laïi coù xu
höôùng xeù tia thaønh nhöõng haït nhoû. Nhö vaäy khi löu ñoäng qua loã phun doøng nhieân lieäu bò nhieãu loaïn,
möùc ñoä nhieãu loaïn phuï thuoäc chuû yeáu vaøo keát caáu thieát bò, toác ñoä chuyeån ñoäng cuûa nhieân lieäu qua loã
phun vaø tính chaát vaät lyù cuûa noù (chuû yeáu laø ñoä nhôùt cuûa nhieân lieäu).
2) Söï hình thaønh chuøm tia nhieân lieäu khi ra khoûi loã phun
Tia nhieân lieäu ñöôïc phun thaønh caùc haït nhoû döôùi taùc ñoäng cuûa caùc yeáu toá beân ngoaøi, beân trong
leân tia. Treân ñöôøng ra khoûi loã phun, xung roái loaïn laøm bieán daïng chuøm tia nhieân lieäu, xung naøy thaéng
ñöôïc söùc caêng beà maët, xeù tan chuøm tia thaønh caùc haït coù kích thöôùc khaùc nhau. Söï taùch tia ñaàu tieân khi
ra khoûi caùc loã phun do aûnh höôûng cuûa nhieãu ngang, doïc xuaát hieän trong caùc tia do chaûy roái doøng vaø
neùn nhieân lieäu. Caùc yeáu toá ngoaøi taùc ñoäng leân tia khi ra khoûi loã phun laø löïc caûn khí ñoäng hoïc cuûa moâi
chaát coâng taùc ngaên caûn phun tia vaøo buoàng chaùy.
Khi chuyeån ñoäng tieáp tuïc vôùi toác ñoä lôùn, caùc haït nhieân lieäu bò bieán daïng döôùi taùc ñoäng cuûa
nhieãu loaïn vaø khí ñoäng hoïc, khi ñoù caùc haït nhieân lieäu coù kích thöôùc lôùn bò chia nhoû laàn thöù hai. Caùc
löïc naøy taùch caùc phaàn nhoû nhieân lieäu ra khoûi beà maët tia, caùc nhieân toá bò phaân raõ vaø cuoái cuøng nhieân
lieäu ñöôïc taùch thaønh caùc haït nhoû.
Khi taêng nhieät ñoä moâi chaát coâng taùc trong xylanh thì hieäu quaû taùc ñoäng cuûa löïc khí ñoäng hoïc
leân nhieân lieäu phun seõ taêng leân. Söï bieán daïng, phaân raõ haït nhieân lieäu bò caûn trôû bôûi söùc caêng beà maët.
Söùc caêng beà maët taêng leân cuøng vôùi ñoä giaûm ñöôøng kính haït. Khi löïc naøy lôùn hôn löïc bieán daïng thì quaù
trình chia nhoû haït döøng laïi. Kích thöôùc caùc haït nhieân lieäu theå hieän traïng thaùi caân baèng cuûa tia döôùi
caùc löïc keå treân. Nhö vaäy luùc naøy caøng theå hieän roõ reät löïc khí ñoäng, löïc kích ñoäng nhieãu loaïn vaø nhieät
ñoä hoãn hôïp xeù tan tia vaø taùch thaønh caùc haït nhoû coøn söùc caêng beà maët vaø löïc lieân keát giöõa caùc phaân töû
nhieân lieäu coù xu höôùng giöõ nguyeân tia.
Giaûm ñoä nhôùt nhieân lieäu, ví duï: baèng caùch saáy noùng, seõ laøm yeáu hieäu quaû taùc ñoäng caùc löïc
naøy, chaát löôïng phun ñöôïc caûi thieän. Khi taêng toác ñoä chaûy nhieân lieäu qua loã phun thì hieäu quaû taùc
ñoäng nhieãu loaïn laøm taùch rôøi tia seõ taêng leân, cuõng nhö laøm taêng hieäu quaû taùc ñoäng khí ñoäng löïc hoïc
laøm phaân raõ tia khi ra khoûi loã phun. Ñoä phun mòn caàn thieát ñeå ñaûm baûo chaát löôïng chaùy nhieân lieäu
trong ñoäng cô ñaït ñöôïc khi toác ñoä chaûy nhieân lieäu qua loã phun ωnl = 250 ÷ 400m/s.
294
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.2. Caùc thoâng soá cuûa quaù trình phun
IV.2.1. AÛnh höôûng caùc thoâng soá phun
Taêng aùp suaát phun khi caùc ñieàu kieän khaùc nhö nhau thì toác ñoä löu löôïng nhieân lieäu qua loã ωf
taêng leân. Ñieàu ñoù thaáy roõ qua coâng thöùc:
2( p f − p' c )
ω f = ϕ cn (12.1)
ρf

Trong ñoù: ϕcn – heä soá chaûy cuûa nhieân lieäu.

p’c – aùp suaát moâi chaát trong xylanh vaøo thôøi ñieåm phun nhieân lieäu vaøo xylanh,
kPa;
ρf – khoái löôïng rieâng nhieân lieäu trong voøi phun taïi thôøi ñieåm phun, kg/m3;
pf – aùp suaát phun nhieân lieäu, kPa;
1) Ñöôøng kính trung bình cuûa haït nhieân lieäu
Söï taùn xaï haït söông nhieân lieäu ñöôïc ñaët trömg bôûi ñöôøng kính trung bình cuûa haït taïo neân khi
phun. Kích thöôùc haït cho bieát toång quan veà möùc ñoä taùn xaï nhieân lieäu. Coâng thöùc xaùc ñònh ñöôøng kính
trung bình haït nhieân lieäu, coù theå söû duïng coâng thöùc thöïc nghieäm sau ñaây cuûa A.X.Lösepcki:
0.0733 −0.7 n pq
d qp  υ f2   d po   ωf2 ρ f d po 
= A d .1,4 q + p −1       (12.2)
σ ρ d   σf 
d po  f f po   do   
Trong ñoù: Ad – haèng soá;
q, p – chæ soá ñaët tröng cho ñöôøng kính haït dn;
υ f , ρf – ñoä nhôùt ñoäng hoïc vaø khoái löôïng rieâng cuûa nhieân lieäu trong loã phun;
ωf – toác ñoä trung bình cuûa nhieân lieäu trong loã phun;
σ f – heä soá söùc caêng beà maët taïi bieân giôùi moâi tröôøng loûng – khí;
d po – ñöôøng kính loã phun;

d o = 0,25.10 −3 m – kích thöôùc ñaëc tröng cuûa haït.

Giaù trò n qp phuï thuoäc qp nhö sau:

qp 10 20 30 31 32
n qp -0.24 -0.26 -0.28 -0.30 -.32

Haèng soá A d trong tröôøng hôïp chung phuï thuoäc vaøo loaïi vaø tính ñaëc bieät cuûa keát caáu voøi phun,
chaát löôïng cheá taïo loã phun vaø caùc yeáu toá khaùc. Ñaùnh giaù noù caàn phaûi treân cô sôû thöïc nghieäm. Ñoái vôùi
ña soá voøi phun coù ñaàu phun nhieàu loã coù theå laáy A d = 2,88. Phuø hôïp vôùi coâng thöùc (12.2), khi taêng ωf
thì ñoä taùn xaï vaø ñoä ñoàng nhaát taêng leân.
2) Chieàu daøi chuøm tia nhieân lieäu khi phun
Coù nhieàu coâng thöùc ñeå xaùc ñònh chieàu daøi chuøm tia, coâng thöùc tin caäy nhaát laø coâng thöùc thu
ñöôïc treân cô sôû soá lieäu thöïc nghieäm nhôø lyù thuyeát töông töï.

295
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ví duï: coù theå söû duïng coâng thöùc cuûa G.Xitki ñeå tính chieàu daøi chuøm tia:
0.48
ω τ
0.3 0.35
L ct  ωf ρ f d po   ρf 
= AL  f      (12.3)
d 
d po  po   µf   ρs 
Trong ñoù: τ - thôøi gian phun, s.
Haèng soá A L trong tröôøng hôïp chung phuï thuoäc vaøo loaïi vaø tính ñaëc bieät cuûa keát caáu voøi phun,
chaát löôïng cheá taïo loã phun vaø caùc yeáu toá khaùc. Ñaùnh giaù noù caàn phaûi treân cô sôû thöïc nghieäm. Ñoái vôùi
ñaàu phun kieåu choát, A L =0,155.
Töø söï phuï thuoäc coâng thöùc (12.3) thaáy roõ, khi taêng ωf thì chieàu daøi chuøm tia nhieân lieäu cuõng
taêng leân.
Caùc coâng trình nguyeân cöùu thöïc nghieäm cho thaáy, kích thöôùc haït nhieân lieäu trong chuøm tia
giaûm xuoáng khi khi taêng aùp suaát phun.
IV.2.2. AÛnh höôûng cuûa keát caáu loã phun
Nhö ñaõ thaáy, quaù trình phun nhieân lieäu coù
thôøi gian roái loaïn, bôûi theá tính ñaëc bieät cuûa keát caáu
thieát bò phun (ñoä nhoïn meùp vaøo loã phun, ñoä nhaùm beà
maët phía trong cuûa noù,...) coù khaû naêng taïo roái doøng
nhieân lieäu khi löu ñoäng qua ñoù. Ñoä taùn xaï vaø ñoä
ñoàng nhaát phun taêng leân khi taêng ñoä nhoïn meùp vaøo,
ñoä nhaùm beà maët phía trong loã phun.
a) b)
Ñöôøng kính loã phun laø moät trong caùc yeáu toá Hình 12.18. Sô ñoà chuyeån ñoäng doøng
keát caáu quan troïng aûnh höôûng roõ reät ñeán chaát löôïng nhieân lieäu vaøo loã phun vôùi tyû soá l po d po
phun. Tieát dieän löu thoâng toång coäng caàn thieát cuûa nhoû (a) vaø lôùn (b).
caùc loã phun ñöôïc ñaûm baûo baèng caùch keát hôïp ñöôøng
kính vaø soá loã cuûa ñaàu phun. Theo soá lieäu thöïc
nghieäm, khi giaûm ñöôøng kính loã vaø taêng soá loã phun, 40
vôùi caùc yeáu toá khaùc nhau ñöôïc giöõ khoâng thay ñoåi,
thì chaát löôïng phun taêng leân. 1 2 3
Ñöôøng kính loã phun khoaûng 0.15 ÷ 1.1mm. 30
Taêng kích thöôùc cuûa noù seõ laøm taêng chieàu daøi chuøm
tia nhieân lieäu, taêng khoái löôïng haït neân ñoäng naêng Soá
haït (doøng) nhieân lieäu taêng leân. Tyû soá giöõa chieàu daøi löôïng 20
l po vôùi ñöôøng kính loã phun d po aûnh höôûng ñeán chaát haït, %

löôïng taïo hoãn hôïp. Phun vaø taùn xaï haït nhieân lieäu khi 10
l po d po ≈ 3 laø toát. Vôùi ñieàu kieän naøy, nhieân lieäu ra
khoûi loã phun ñaït ñeán toác ñoä roái loaïn lôùn nhaát.
Ngoaøi ra, khi doøng nhieân lieäu löu ñoäng vaøo loã 0 10 20 30 40
phun bò co thaét theo tieát dieän ngang (hình 12.18), taïi Ñöôøng kính haït, µm
ñoù söï ñöùt doøng taïo neân toác ñoä xuyeân taâm khi vaøo loã. Hình 12.19. Ñaëc tính phun nhieân lieäu .
Khi giaõn nôû, doøng toác ñoä xuyeân taâm laïi xuaát hieän,
noù coù khaû naêng ñaåy caùc haït hình thaønh vaøo doïc taâm. Khi giaù trò l po lôùn, toác ñoä xuyeân taâm bò trieät tieâu.

296
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Treân hình 12.19 trình baøy ñaëc tính phun khi aùp suaát phun p f , ñoái aùp cuûa khí neùn p c , voøng quay
ñoäng cô vaø toång tieát dieän thoâng qua cuûa caùc loã phun f c laø nhö nhau nhöng ñöôøng kính vaø caùc soá loã
phun thay ñoåi. Töø hình veõ thaáy roõ, khi giaûm ñöôøng kính loã phun nhieân lieäu ñöôïc phun mòn hôn vaø
ñoàng nhaát hôn. Khi ño,ù chaát löôïng phun ñöôïc caûi thieän laø nhôø phaân raõ tia toát hôn.
Tuy nhieân, khi löïa choïn ñöôøng kính loã phun cuûa ñoäng cô taøu thuûy coù ñöôøng kính xylanh lôùn,
ngöôøi thieát keá caàn xuaát phaùt töø ñieàu kieän ñaûm baûo khoâng phaûi laø ñoä phun söông mòn nhaát maø laø hoøa
troän hoãn hôïp toát nhaát, chaùy nhieân lieäu kòp thôøi vaø hoaøn toaøn nhaát. Theo soá lieäu thöïc nghieäm, khi giaûm
ñöôøng kính loã phun vôùi caùc ñieàu kieän khaùc nhö nhau thì chieàu daøi chuøm tia giaûm (hình 12.18). Khi
ñöôøng kính caùc loã phun quaù nhoû vaø phun ñaûm baûo chaát löôïng thì caùc gioït nhieân lieäu nhoû taäp trung
xung quanh mieäng loã phun, vuøng naøy khoâng ñuû khoâng khí ñeå chaùy hoaøn toaøn nhieân lieäu. Trong khi
ñoù, ôû caùc vuøng xa taâm buoàng chaùy dö thöøa khoâng khí maø khoâng tham gia ñöôïc vaøo quaù trình chaùy, do
vaäy nhieân lieäu chaùy khoâng hoaøn toaøn.
Khi taêng
ñöôøng kính loã L,B,mm
phun chaát löôïng W,m/s loã ñaàu phun φ 0.6 0.4
phun xaáu, nhöng 0.2
caùc haït coù kích
thöôùc lôùn hôn, coù 100
W
khoái löôïng vaø L
ñoäng naêng lôùn
hôn seõ ñöôïc 0.2 0.4 0.6 0.6 0.4 0.2
phun xa taàm 50
buoàng chaùy. Nhôø B
vaäy, hoãn hôïp
nhieân lieäu khoâng 5 10 15 20 25 ϕo
khí ñoàng ñeàu hôn Hình 12.20. Söï phuï thuoäc toác ñoä löu ñoäng cuûa nhieân lieäu w f , chieàu daøi L, chieàu
vaø chaùy hoaøn roäng B chuøm tia vaøo goùc qua truïc khuyûu khi ñöôøng kính loã phun khaùc nhau.
toaøn. Khi choïn
ñöôøng kính loã phun lôùn quaù thì chaùy
nhieân lieäu xaáu do chaát löôïng phun nhieân dc, mm
lieäu quaù thoâ vaø caùc haït nhieân lieäu rôi
vaøo beà maët laøm maùt thaønh buoàng chaùy. b
0.9
Nhö vaäy, öùng vôùi cheá ñoä laøm 0.8
a
vieäc ñaõ cho, ñoä nhôùt nhieân lieäu ñaõ bieát, 0.7
thì tính kinh teá lôùn nhaát ñoái vôùi moãi ñoäng 0.6
cô ñaït ñöôïc khi ñöøông kính loã phun ñöôïc
0.5
choïn döïa vaøo ñöôøng kính xylanh vaø hình
daùng buoàng chaùy (hình 12.20). ÔÛ caùc 0.4
ñoäng cô ñaõ ñöôïc cheá taïo, ñöôøng kính loã 0.3
phun d c = 0.15 ÷ 1.1mm. Soá loã phun 200 300 400 500 600 700 800 D,mm
ñöôïc xaùc ñònh töø ñieàu kieän ñaûm baûo tieát Hình 12.21. söï phuï thuoäc ñöôøng kính loã phun vaøo
dieän löu thoâng toaøn boä caàn thieát cuûa ñöôøng kính xylanh ñoäng cô coù buoàng chaùy thoáng nhaát
chuùng (vôùi ñoäng cô taøu thuûy i c = 6 ÷ 12). khi ñaët voøi phun ôû taâm (a), xa taâm (b).

297
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
IV.2.3. AÛnh höôûng tính chaát vaät lyù cuûa nhieân lieäu
Theo tính chaát vaät lyù cuûa nhieân lieäu, aûnh höôûng lôùn nhaát ñeán chaát löôïng phun laø ñoä nhôùt vaø
söùc caêng beà maët (coâng thöùc 12.2). Ñoä nhôùt coù khaû naêng ngaên ñoä roái cuûa doøng, coøn söùc caêng beà maët coù
xu höôùng giöõ nguyeân tia vaø caùc haït ñaõ ñöôïc hình thaønh. Do vaäy, taêng ñoä nhôùt, chaát löôïng phun nhieân
lieäu xaáu ñi vaø vì theá goùc taùn xaï giaûm, chieàu daøi chuøm tia taêng leân. Khi duøng nhieân lieäu naëng, ñoä nhôùt
ñöôïc giaûm xuoáng baèng caùch saáy noùng. Khoái löôïng rieâng nhieân lieäu aûnh höôûng ít ñeán thoâng soá phun.
Tuy nhieân, hình daùng chuøm tia cuõng phuï thuoäc vaøo tính chaát naøy. Cuøng vôùi taêng khoái löôïng rieâng
chuøm tia ñaëc hôn vaø chieàu daøi chuøm tia taêng leân.
IV.2.4. AÛnh höôûng cuûa aùp suaát phun vaø aùp suaát khí neùn ñeán chieàu daøi chuøm tia nhieân
lieäu
Taêng khoái löôïng rieâng khoâng khí naïp laøm giaûm ñöôøng kính trung bình haït nhieân lieäu do xeù tan
laàn thöù hai haït nhieân lieäu taïo thaønh döôùi taùc ñoäng cuûa khí ñoäng hoïc. Keát quaû thöïc nghieäm cho thaáy,
caùc haït nhieân lieäu coù ñöôøng kính d f bò xeù nhoû khi ñieàu kieän ρs .ωf .d f2 σ f > 10,7. Do vaäy, cuøng taêng
khoái löôïng rieâng khoâng khí naïp (khi caùc ñieàu kieän khaùc nhö nhau) caùc haït nhieân lieäu baét ñaàu phaân raõ
khi kích thöôùc nhoû.
Khoái löôïng rieâng khoâng khí cuõng aûnh höôûng roõ reät ñeán hình daùng chuøm tia nhieân lieäu (12.22).
Khi taêng ρs chuøm tia beø ra vaø ngaén laïi do taùc ñoäng löïc khí ñoäng hoïc cuûa moâi tröôøng leân chuøm tia.
AÛnh höôûng lôùn nhaát ñeán hình daïng hình hoïc cuûa chuøm tia laø möùc ñoä roái cuûa khoâng khí naïp. Chæ soá roái
caøng cao thì moâi tröôøng taùc ñoäng leân chuøm tia caøng maõnh lieät. Caùc ñöôøng cong thöïc nghieäm bieåu dieãn
treân hình 7.22 cho thaáy, neáu taêng aùp suaát phun trong phaïm vi 14 ÷ 56 MPa seõ laøm taêng chieàu daøi
chuøm tia, nhöng neáu taêng aùp suaát khí neùn (aùp suaát caûn) seõ laøm giaûm chieàu daøi, ñoàng thôøi taêng ñoä coân
cuûa chuøm tia.

Hình 12.22. AÛnh höôûng cuûa aùp suaát phun vaø aùp suaát khí neùn trong
xylanh tôùi chieàu daøi chuøm tia nhieân lieäu.

IV.2.5. AÛnh höôûng cuûa ñieàu kieän laøm vieäc

Cuøng vôùi taêng toác ñoä quay cuûa truïc bôm cao aùp, khi caùc ñieàu kieän khaùc nhö nhau, neáu toác ñoä
dòch chuyeån piston bôm cao aùp taêng leân thì aùp suaát phun nhieân lieäu cuõng taêng. Neáu giaû thieát nhieân
lieäu laø chaát loûng khoâng chòu neùn thì aùp suaát phun caàn phaûi taêng tyû leä bình phöông vôùi voøng quay truïc
khuyûu. Tuy nhieân , thöïc teá do tính chòu neùn vaø roø ræ cuûa nhieân lieäu neân aùp suaát taêng ôû möùc ñoä nhoû hôn.

298
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Keát quaû thöïc nghieäm cho thaáy, aùp suaát cöïc ñaïi cuûa nhieân lieäu trong ñaàu phun: p f ≈ n 1c.6 . Trong
ñoù: n c – voøng quay truïc cam nhieân lieäu.

Cuøng vôùi taêng aùp suaát phun, toác ñoä löu ñoäng nhieân lieäu ra khoûi ñaàu phun taêng leân. Keát quaû laø
chaát löôïng phun nhieân lieäu toát hôn, chieàu daøi chuøm tia nhieân lieäu taêng leân.
Phuï taûi (löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình) cuûa ñoäng cô cuõng aûnh höôûng ñeán caùc thoâng soá hoøa
troän. Khi giaûm löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình thì thôøi ñieåm baét ñaàu vaø keát thuùc phun dòch laïi gaàn
nhau, keát quaû laø aùp suaát phun nhieân lieäu trung bình giaûm. Taêng aùp suaát baét ñaàu phun laøm taêng aùp suaát
phun trung bình, do vaäy laøm taêng ñoä taùn xaï, ñoä ñoàng nhaát phun vaø chieàu daøi chuøm tia nhieân lieäu.
Toùm laïi, ñieàu kieän quan troïng ñaûm baûo chaát löôïng chaùy nhieân lieäu trong xylanh ñoäng cô laø taïo
neân hoãn hôïp khoâng khí-nhieân lieäu ñoàng ñeàu. Ñeå ñaït ñöôïc ñieàu ñoù, ñoái vôùi ñoäng cô coù ñöôøng kính
xylanh lôùn, yeâu caàu ñaûm baûo söï phuø hôïp caân ñoái giöõa aùp suaát phun, ñöôøng kính loã phun vaø ñoä nhôùt
nhieân lieäu, theå tích buoàng chaùy, ñieàu kieän khai thaùc.
Caùc thoâng soá cuûa thieát bò nhieân lieäu, keát caáu buoàng chaùy, cô caáu naïp, cuõng nhö voøng quay
ñoäng cô ñaûm baûo chaát löôïng phun söông vaø hoøa troän hoãn hôïp toát ñöôïc thieát keá öùng vôùi cheá ñoä laøm
vieäc ñònh möùc (voøng quay vaø phuï taûi ñònh möùc). Khi thay ñoåi cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô laøm cho
chaát löôïng phun söông, hoøa troän hoãn hôïp xaáu ñi, ñieàu ñoù aûnh höôûng ñeán tính kinh teá, tính tin caäy vaø
tuoåi thoï ñoäng cô.
Trong quaù trình khai thaùc ñoäng cô, caùc thieát bò trong heä thoáng nhieân lieäu bò maøi moøn, traïng thaùi
kyõ thuaät xaáu ñi: khe hôû giöõa piston-xylanh bôm cao aùp, giöõa kim vaø thaân kim phun taêng leân, ñoä kín
khít van xuaát nhieân lieäu, chaát löôïng beà maët coân giöõa kim vaø ñeá kim phun giaûm xuoáng, ñoä cöùng loø xo
voøi phun yeáu ñi, loã ñaàu phun bò moøn taét v.v… laøm giaûm chaát löôïng vaø soá löôïng nhieân lieäu phun, laøm
aûnh höôûng roõ reät ñeán chaát löôïng hoøa troän hoãn hôïp vaø chaát löôïng chaùy nhieân lieäu, neân aûnh höôûng tôùi
caùc thoâng soá chæ thò, coù ích, öùng suaát cô, nhieät cuûa ñoäng cô. Do vaäy, ñieàu kieän vaø chaát löôïng khai thaùc
laø moät trong caùc yeáu toá ñoùng vai troø quan troïng tôùi tính tin caäy, tính kinh teá vaø tuoåi thoï cuûa ñoäng cô.
V. ÑAËC TÍNH CUÛA BÔM CAO AÙP
V.1. Giôùi Thieäu
Ñaëc tính cung caáp nhieân lieäu cuûa bôm cao aùp laø ñaëc tính noùi leân moái quan heä giöõa söï bieán
thieân löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình gct (löôïng nhieân lieäu cuûa moät haønh trình bôm) theo toác ñoä
quay cuûa truïc bôm, taïi moät vò trí coá ñònh cuûa thanh raêng bôm cao aùp.
Treân hình trieån khai phaàn ñaàu cuûa piston (hình 12.23), theå hieän söï thay ñoåi löôïng nhieân lieäu
caáp cho chu trình cuûa bôm cao aùp BOSCH.
Treân ñoà thò , S laø haønh trình coù ích cuûa piston C B A
e
bôm, ñöôïc xaùc ñònh theo kích thöôùc hình hoïc vaø
Se

xylanh bôm. Treân thöïc teá, khi nhieân lieäu qua loã thoaùt
coù toån thaát neân thôøi gian ñaàu cuûa quaù trình cung caáp,
aùp suaát nhieân lieäu beân trong xylanh seõ taêng leân sôùm
hôn so vôùi thôøi ñieåm ñoùng kín loã thoaùt treân xylanh. πd
Töông töï, thôøi ñieåm keát thuùc caáp nhieân lieäu thöïc teá
Hình 12.23. Thay ñoåi löôïng nhieân lieäu
cuõng khoâng xaûy ra cuøng thôøi ñieåm môû loã thoâng do
caáp cho chu trình.
raõnh nghieâng thöïc hieän maø thöôøng muoän hôn.

299
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
- Vò trí A, töông öùng vôùi haønh trình Se cöïc ñaïi.
- Vò trí B, töông öùng vôùi haønh trình Se nhoû hôn.
- Vò trí C, töông öùng vôùi haønh trình Se = 0.
gct
Vì vaäy haønh trình caáp nhieân lieäu thöïc teá (kg/chu trình)
thöôøng lôùn hôn haønh trình coù ích lyù thuyeát laøm cho A
löôïng nhieân lieäu thöïc teá caáp cho chu trình thöôøng B
lôùn hôn giaù trò ñònh löôïng lyù thuyeát. Hieäu öùng noùi
treân seõ caøng lôùn neáu toác ñoä ñoäng cô caøng cao.
Caùc ñaëc tính A, B, C cuûa bôm cao aùp
BOSCH (hình 12.24) töông öùng vôùi ba vò trí khaùc Toác ñoä truïc bôm
nhau cuûa thanh raên g bôm cao aùp. Bieán thieân cuûa ba (voøng/phuùt)
ñaëc tính naøy töông töï nhau, caøng taêng toác ñoä ñoäng Hình 12.24. Ñaëc tính cuûa bôm BOSCH.
cô (khi giöõa khoâng ñoåi vò trí cuûa thanh raêng bôm cao
aùp) seõ caøng laøm taêng löôïng nhieân lieäu caáp cho chu trình gct.
V
Goïi ηb laø heä soá cung caáp nhieân lieäu cuûa bôm cao aùp: η b = ct , laø tyû soá giöõa löôïng nhieân lieäu
Vlt
thöïc teá bôm cao aùp cung caáp trong moät chu trình (tính theo theå tích) treân löôïng nhieân lieäu lyù thuyeát
maø bôm cao aùp cung caáp trong moät chu trình.
g ct
Vct =
ρ nl

π.d 2
Vlt = f p .S e = .Se
4
Trong ñoù: fp – dieän tích ñænh piston bôm cao aùp.
d – ñöôøng kính piston bôm cao aùp.
Se – haønh trình coù ích cuûa piston bôm cao aùp.
gct – löôïng nhieân lieäu cung caáp trong moät chu trình.
ρnl – khoái löôïng rieâng cuûa nhieân lieäu.
Treân ñoäng cô oâ toâ maùy keùo, bôm cao aùp BOSCH coù ηb = 0,75 ÷ 0,9
V.2. Nhöõng yeáu toá aûnh höôûng ñeán quaù trình phun
V.2.1. Söï tieát löu
Söï tieát löu xaûy ra trong giai ñoaïn ñaàu vaø cuoái quaù trình cung caáp nhieân lieäu, khi meùp treân
piston saép ñoùng kín vaø raõnh vaït xeùo cuûa piston chôùm môû loã nhieân lieäu treân xylanh. Do ñoù tieát löu
trong giai ñoaïn naøy laøm cho Vct > Vlt.
Vaøo giai ñoaïn ñaàu, khi piston ñi leân ñeán khi saép ñoùng kín loã nhieân lieäu. Do aûnh höôûng cuûa tieát
löu, aùp suaát treân piston ñaït aùp suaát môû van moät khoaûng thôøi gian ngaén khi piston ñoùng kín loã thoaùt
nhieân lieäu neân tieát löu trong giai ñoaïn naøy laøm cho Vct > Vlt.
Giai ñoaïn cuoái cuûa quaù trình caáp nhieân lieäu, tieát löu laøm cho aùp suaát nhieân lieäu treân piston vaãn
coøn ôû aùp suaát cao, nhieân lieäu cung caáp tieáp cho kim phun moät giai ñoaïn nöõa sau khi piston ñaõ tôùi ñieåm
keát thuùc phun nhieân lieäu. Keát quaû laøm cho Vct > Vlt.

300
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Töø keát quaû treân cho thaáy: hieän töôïng tieát löu laøm haønh trình coù ích Se taêng vaø laøm cho Vct taêng
daãn ñeán heä soá cung caáp nhieân lieäu cho bôm cao aùp ηb taêng.
V.2.2. Tính chòu neùn vaø ñaøn hoài cuûa nhieân lieäu
Tính chòu neùn vaø ñaøn hoài cuûa nhieân lieäu ñaõ laøm cho moät phaàn nhieân lieäu do piston cung caáp
löu laïi trong heä thoáng nhieân lieäu thuoäc khoâng gian cao aùp maø khoâng theå phun vaøo xylanh ñoäng cô,
daãn ñeán Vct < Vlt vaø laøm giaûm heä soá cung caáp nhieân lieäu ηb.
V.2.3. Roø ræ nhieân lieäu
Khi nhieân lieäu bò roø ræ qua caùc khe hôû giöõa piston xylanh bôm cuõng laøm cho löôïng nhieân lieäu
cung caáp trong moät chu trình Vct giaûm hôn so vôùi löôïng lyù thuyeát. Keát quaû cuõng laøm cho ηb giaûm.
Qua treân ta thaáy, tuyø theo töøng yeáu toá aûnh höôûng khaùc nhau maø löôïng nhieân lieäu caáp cho chu
trình coù theå lôùn hôn hay nhoû hôn löôïng nhieân lieäu theo keát quaû phaân tích lyù thuyeát.
VI. VOØI PHUN VAØ ÑAËC TÍNH CUÛA VOØI PHUN
VI.1. Nhieäm vuï cuûa voøi phun
Voøi phun nhieân lieäu thöôøng ñöôïc laép treân naép xylanh, duøng ñeå phun tôi nhieân lieäu thaønh nhöõng
haït coù kích thöôùc raát nhoû vaøo buoàng chaùy, giuùp hoãn hôïp ñöôïc hình thaønh nhanh choùng vaø kòp thôøi;
Taïo ñieàu kieän toát nhaát cho quaù trình chaùy xaûy ra, naâng cao tính naêng kinh teá vaø kyõ thuaät cuûa ñoäng cô.
VI.2. Nguyeân lyù laøm vieäc vaø keát caáu cuûa voøi phun
Voøi phun nhieân lieäu coù nhieàu loaïi khaùc nhau, tuy nhieân caên cöù vaøo söï khaùc bieät cuûa ñoùt kim
(ñaàu kim) vaø loã tia ta coù theå chia kim phun laøm nhöõng loaïi sau:
VI.2.1. Voøi phun hôû
Voøi phun hôû laø voøi phun khoâng coù van ngaên doøng
chaûy ngöôïc cuûa nhieân lieäu trong quaù trình phun, noù coù moät Thaân
hoaëc vaøi loã phun laép ôû cuoái ñöôøng nhieân lieäu cao aùp. Soá
löôïng, ñöôøng kính vaø vò trí ñaët loã phun phaûi phuø hôïp vôùi daïng
buoàng chaùy vaø tính löu ñoäng cuûa moâi chaát trong buoàng chaùy Loã phun
ñeå nhieân lieäu khi phun vaøo phaân boá ñeàu nhaát. Taïo ñieàu kieän
toát nhaát cho söï hình thaønh hoãn hôïp. Voøi phun hôû coù keát caáu Hình 12.25. Keát caáu voøi phun hôû.
nhö (hình 12.25).
Voøi phun naøy tuy coù keát caáu ñôn giaûn, thuaän tieän trong quaù trình gia coâng vaø cheá taïo nhöng coù
khaù nhieàu nhöôïc ñieåm:
- Thôøi gian ñaàu vaø cuoái moãi laàn phun, aùp suaát nhieân lieäu thöôøng thaáp neân khoù phun tôi. Khi
keát thuùc phun, moät ít nhieân lieäu bò ñoïng laïi ôû mieäng voøi phun neân raát deã keát muoäi than vaø
laøm ngheït loã phun.
- Do khoâng coù van ngaên doøng nhieân lieäu chaûy ngöôïc neân moät phaàn nhieân lieäu coù theå cheøn
khoûi loã phun vaø nhöôøng choã cho doøng khí töø xylanh vaøo, laøm caûn trôû cho haønh trình cung
caáp nhieân lieäu keá tieáp.
Nhöõng nhöôïc ñieåm treân laøm aûnh höôûng xaáu ñeán chaát löôïng phun tôi nhieân lieäu, laøm giaûm coâng
suaát vaø hieäu suaát ñoäng cô. Chính vì vaäy, loaïi voøi phun naøy hieän nay ít söû duïng vaø thay vaøo ñoù laø loaïi
voøi phun kín.

301
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
VI.2.2. Voøi phun kín coù kim
Voøi phun kín coù kim laø loaïi voøi phun coù kim ñoùng kín ôû ñaàu ñoùt kim (hình 12.26).
Voøi phun caáu taïo goàm moät thaân kim vaø treân ñoù coù caùc loã ñeå baét ñöôøng oáng daàu töø bôm cao aùp
ñeán vaø ñöôøng daàu trôû veà thuøng chöùa. Trong kim phun coù khoan moät loã nhoû ñeå daãn daàu cao aùp ñeán ñoùt
kim, beân trong thaân kim chöùa thanh ñaåy loø xo, phía treân loø xo laø vít ñeå ñieàu chænh söùc neùn cuûa loø xo,
treân cuøng laø chuïp ñaäy. Ñoùt kim noái vôùi thaân kim nhôø moät khaâu noái, beân trong ñoùt kim coù ñöôøng daàu
cao aùp ñeán buoàng chöùa daàu cao aùp. Döôùi cuøng laø loã tia phun nhieân lieäu, ñöôïc ñoùng môû nhôø van kim.
Khi ñoäng cô laøm vieäc, nhieân lieäu töø bôm cao aùp theo ñöôøng oáng cao aùp vaø voøi phun xuoáng ñoùt
kim naèm taïi buoàng chöùa daàu cao aùp. Bình thöôøng loø xo luoân luoân taùc duïng laøm van kim ñoùng caùc loã
tia. Vaøo luùc caáp nhieân lieäu, nhôø aùp suaát nhieân lieäu taùc duïng vaøo maët coân lôùn cuûa kim, nhaác kim leân
môû caùc loã tia phun nhieân lieäu vaøo buoàng ñoát.
Ñeán khi döùt phun, aùp suaát nhieân lieäu Ñöôøng daàu vaøo
giaûm, nhoû hôn löïc eùp cuûa loø xo. Kim ñoùng kín Ñaàu noái
caùc loã tia treân beä ñoùt, ngaên khoâng cho nhieân oáng cao aùp
lieäu phun ra. Ñoä naâng cuûa kim thöôøng töø 0,3 ÷
0,5 mm vaø ñöôïc giôùi haïn bôûi maët laép gheùp
Loã daàu veà
giöõa ñoùt kim vaø thaân kim.
Moät phaàn nhoû nhieân lieäu seõ bò roø ræ qua Thaân bôm
Ñeäm chænh
khe hôû giöõa van kim vaø ñoùt kim leân treân theo
löïc caêng loø xo
ñöôøng oáng daàu trôû veà thuøng chöùa, löôïng daàu Loã daãn daàu
Loø xo cao aùp
naøy raát caàn thieát ñeå laøm trôn vaø laøm maùt kim
khi chuyeån ñoäng trong ñoùt.
Thanh ñaåy
AÙp suaát phun cuûa nhieân lieäu coù theå Ñóa noái
ñieàu chænh ñöôïc baèng vít ñieàu chænh treân loø xo Choát ñònh vò
Naép chuïp
hoaëc thay ñoåi mieáng cheâm (neáu khoâng coù vít
ñieàu chænh), khi taêng löïc neùn loø xo seõ taêng aùp Ñoùt kim
suaát phun vaø ngöôïc laïi. Löïc caêng loø xo taêng
thì tia nhieân lieäu caøng daøi vaø caøng söông Van kim
nhöng khoâng theå taêng aùp suaát lôùn, vì giaù trò aùp
suaát naøy phuï thuoäc vaøo tình traïng bôm cao aùp Loã tia
vaø daïng buoàng ñoát. Voøi phun kín coù kim ñöôïc
Hình 12.26. Keát caáu cuûa voøi phun kín coù kim.
söû duïng raát roäng raõi trong caùc ñoäng cô Diesel
buoàng chaùy thoáng nhaát.
VI.2.3. Voøi phun kín coù choát
Voøi phun kín coù choát coù van kim hình Ñoùt kim
truï, moät ñaàu töïa vaøo thanh ñaåy nôi thaân kim,
Van kim
ñaàu coøn laïi coù hai maët coân, maët coân lôùn laø nôi
taùc duïng cuûa daàu cao aùp ñeå naâng kim leân, maët Maët coân
coân nhoû ñeå ñaäy kín van. Thaân kim phun coù
moät loã phun lôùn, ñöôøng kính töø 0,8 ÷ 2mm. Boïng daàu

Khi khoâng laøm vieäc van kim luoân ñaäy Ñaàu ñoùt kim
kín loã tia vaø nhoâ ra ngoaøi loã khoaûng 0,4 ÷ 0,5
Hình 12.27. Ñoùt kim loã tia kín.
mm (hình 12.27). Loã tia ñöôïc ñaäy kín neân ít bò
302
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
ngheït do keát muoäi than vaø nhieân lieäu phun ra khoûi loã tia döôùi daïng hình coân roãng, vôùi ñænh coân ñaët ôû
mieäng ra cuûa loã phun. Goùc coân cuûa tia nhieân lieäu phuï thuoäc vaøo goùc coân cuûa ñaàu kim (töø -10o ñeán
60o). Ñoä naâng kim naèm trong giôùi haïn töø 0,3 ÷ 0,5 mm.
Caùc loaïi kim phun naøy thöôøng duøng ñaàu kim hình choùp cuït vaø nhoâ ra ngoaøi neân khoâng bò keát
muoäi than ôû voøi phun. Do doøng nhieân lieäu qua voøi phun coù möùc ñoä chaûy roái toát neân nhieân lieäu ñöôïc
xeù tôi vôùi aùp suaát phun khoâng lôùn (aùp suaát naâng kim khoaûng 8 ÷ 13 MPa).
Voøi phun kín coù choát ñöôïc söû duïng roäng raõi trong caùc loaïi ñoäng cô Diesel coù buoàng chaùy ngaên
caùch (buoàng chaùy döï bò vaø buoàng chaùy xoaùy loác).
VI.3. Ñöôøng ñaëc tính cuûa voøi phun
Ñaëc tính cuûa voøi phun laø nhöõng ñöôøng cong bieåu dieãn bieán thieân cuûa haøm soá aùp suaát theo löu
löôïng nhieân lieäu qua loã phun.
VI.3.1. Voøi phun hôû
Ñaëc tính voøi phun hôû laø haøm soá theå hieän moái quan heä giöõa cheânh aùp tröôùc vaø sau loã phun vôùi
löu löôïng nhieân lieäu qua loã. ÔÛ voøi phun hôû, tieát dieän löu thoâng cuûa loã phun luoân luoân laø haèng soá. Töø
phöông trình Bernuollie, ñaëc tính cuûa voøi phun hôû coù daïng sau:
Q 2 p .ρ nl
Py − Pc = (12.1)
2.(µ c .f c )
2

Trong ñoù: Py – aùp suaát nhieân lieäu phía tröôùc loã phun (Pa).
Pc – aùp suaát moâi chaát trong buoàng chaùy (Pa).
Qp – löu löôïng nhieân lieäu qua loã phun (m3/s).
ρnl – khoái löôïng rieâng cuûa nhieân lieäu (kg/m3).
Ñoäng cô oâ toâ maùy keùo hoaït ñoäng trong phaïm vi toác
ñoä raát roäng töø 500 ÷ 600 voøng/phuùt ôû cheá ñoä khoâng taûi, Py – P c
3.500 ÷ 4.000 voøng/phuùt ôû cheá ñoä toaøn taûi. Trong phaïm vi
thay ñoåi naøy cheânh leäch aùp suaát seõ thay ñoåi khoaûng 40 ñeán
70 laàn. Nhö vaäy, seõ xaûy ra tröôøng hôïp cheânh aùp thaáp (Py –
Pc ≈ 3 ÷ 6 MPa) khi chaïy khoâng taûi laøm cho nhieân lieäu
khoâng theå xeù tôi toát. Ngoaøi ra voøi phun hôû thöôøng xuyeân
coù hieän töôïng nhoû gioït sau khi keát thuùc phun. Hieän töôïng
treân seõ laøm cho caùc gioït nhieân lieäu bay hôi chaäm, khoù
chaùy heát, deãõ taïo muoäi than gaây taéc loã phun, laøm giaûm
coâng suaát vaø hieäu suaát ñoäng cô.
Chính vì nhöõng nhöôïc ñieåm treân neân voøi phun hôû Qφ
cuûa ñoän g cô Diesel hieän nay raát ít duøng maø thay theá vaøo Hình 12.28. Ñaëc tính cuûa voøi phun hôû.
ñoù laø loaïi voøi phun kín.
VI.3.2. Voøi phun kín
Voøi phun kín laø voøi phun coù kim tyø leân ñeá van, gaây ngaên caùch giöõa khoâng gian phía tröôùc vaø
phía sau maët tyø cuûa kim phun. Hieäu soá giöõa aùp suaát P2 ôû sau maët tyø cuûa kim phun vaø aùp suaát Pz trong
buoàng chaùy ñöôïc xaùc ñònh qua coâng thöùc:

303
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Q 2 φ .ρ nl
P2 − Pz = (12.2)
2.(µ c .f c )
2

Bieán thieân aùp suaát Py trong khoâng phía tröôùc ñeá tyø ñöôïc xaùc ñònh nhôø hai phöông trình sau:
1) Phöông trình caân baèng löïc taùc duïng leân kim phun
π.d
A + Bx = P2 . 1 + p y
π. d 0 − d 1
2
( 2 2
) (12.3)
4 4
Trong ñoù: A – löïc eùp ban ñaàu cuûa loø xo leân kim phun (N).
B – ñoä cöùng cuûa loø xo (N/m).
x – haønh trình naâng kim (m).
d1, d2 – ñöôøng kính trung bình maët tyø muõi kim vaø ñöôøng kính phaàn daãn höôùng
cuûa kim (m).
2) Phöông trình Bernuollie cuûa doøng nhieân lieäu ñi qua ñeá tyø cuûa kim
Q 2 φ .ρ nl
Py − P2 = (12.4)
2.(µ1 .f1 )
2

Trong ñoù: µ1, f1 – heä soá löu löôïng vaø dieän tích löu thoâng qua ñeá tyø cuûa kim.
f1 = x.π.d1 . sin γ , vôùi 2γ – goùc coân cuûa muõi kim.
Haøm Py = f(Qφ) theå hieän qua ñöôøng II (hình 12.29), caøng taêng Q1 thì ñöôøng II caøng saùt vôùi
ñöôøng I, neáu ñoä naâng kim x khoâng bò haïn cheá. Tieát dieän löu thoâng töông ñoái nhoû taïi ñeá kim phun f1
gaây tieát löu vaø taêng chuyeån ñoäng roái cuûa nhieân lieäu taïi ñaây, caûi thieän chaát löôïng phun tôi. ÔÛ cheá ñoä
khoâng taûi, chaïy chaäm vôùi voøi phun kín tieâu chuaån vaãn cho chaát löôïng phun toát. Nhôø coù kim phun ngaên
caùch hai khoâng gian phía tröôùc vaø sau ñeá tyø cuûa kim phun, neân khi keát thuùc ñaõ traùnh ñöôïc hieän töôïng
nhoû gioït (ñaây laø moät öu ñieåm lôùn ôû voøi phun kín maø voøi phun hôû khoâng coù ñöôïc).

Py = f(Qφ)
Py
P2 µc.fc
II
Pφ

III Py
I
P2 = f(Qφ)

IV P2
p’y

x = f(Qφ)
Pc

xmax

Qφ
Hình 12.29. Ñaëc tính cuûa voøi phun kín.

304
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Ñöôøng III treân (hình 12.29) laø haøm py = f(Qφ) khi x = xmax (haønh trình naâng kim bò haïn cheá).
Ñöôøng IV laø haøm x = f(Qφ). AÙp suaát naâng kim Pφ taùc duïng leân dieän tích hình vaønh khuyeân:

fv =
π
4
(
. d0 − dk
2 2
)
Trong ñoù: dk – ñöôøng kính lôùn maët tyø hình coân cuûa kim.
Khi kim ñaõ môû, aùp suaát nhieân lieäu trong voøi phun taùc duïng leân toaøn boä dieän tích ngang f0 phaàn
π.d 0
2

daãn höôùng cuûa kim {f 0 = } . Neáu P’φ laø aùp suaát baét ñaàu ñoùng kim, ta coù moái quan heä sau:
4
p φ '.f 0 ≈ p φ f v
fv fv
p φ ' ≈ pφ ≈ p 0 .δ vôùi δ =
f0 f0
Cuoái quaù trình phun aùp suaát trong voøi phun töông ñoái lôùn, muoán cho kim phun ñöôïc ñoùng
nhanh caàn choïn δ ≥ 0,75 vaø ñoä cöùng loø xo töø 150 ÷ 300 N/mm.

VII. GIÔÙI THIEÄU HEÄ THOÁNG EDC

Söï phaùt trieån cuûa ñoäng cô Diesel ñieàu khieån ñieän töû veà maët cô baûn laø phaùt trieån boä phaän ñieàu
chænh. Vôùi muïc ñích taêng coâng suaát vaø hieäu suaát ñoäng cô, ñoàng thôøi phaûi giaûm ñöôïc löôïng khí thaûi
gaây oâ nhieãm moâi tröôøng, giaûm tieáng oàn vaø toái öu trong quaù trình söû duïng,... laø nguyeân nhaân daãn ñeán
söï ra ñôøi cuûa loaïi phun nhieân lieäu ñieàu khieån ñieän töû ôû ñoäng cô Diesel (EDC). Trong caùc loaïi ñoäng cô
Diesel, loaïi ñoäng cô phun tröïc tieáp vaän haønh vôùi aùp suaát cao hôn loaïi ñoäng cô phun giaùn tieáp vaø vieäc
tieâu thuï nhieân lieäu ôû loaïi ñoäng cô naøy giaûm (10 ÷ 15)% so vôùi ñoäng cô phun giaùn tieáp.
Ngaøy nay, vôùi yeâu caàu ngaøy caøng khaét khe veà vaán ñeà khí thaûi vaø tieáng oàn do ñoäng cô phaùt ra.
Vieäc cheá taïo heä thoáng phun vaø ñieàu khieån noù ñoøi hoûi phaûi ñaùp öùng caùc yeâu caàu:
- AÙp suaát phun cao.
- Coù theå töï ñoäng ñieàu chænh thôøi ñieåm phun.
- Giaûm toác ñoä taêng aùp suaát khí chaùy.
- Ñònh löôïng nhieân lieäu phun tuyø thuoäc vaøo traïn g thaùi hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô.
- Coù theå ñieàu chænh löôïng nhieân lieäu khôûi ñoäng phuï thuoäc vaøo nhieät ñoä.
- Ñieàu khieån toác ñoä caàm chöøng moät caùch ñoäc laäp.
- Tieát kieäm nhieân lieäu.
- Kieåm soaùt khí thaûi kheùp kín (EGR).
- Taêng tuoåi thoï ñoäng cô.
Heä thoáng ñieàu khieån ñoäng cô Diesel baèng ñieän töû (EDC) ra ñôøi ñeå ñaùp öùng caùc yeâu caàu treân,
nhaèm töøng böôùc thay theá cho caùc heä thoáng tröôùc ñaây khoâng theå thöïc hieän ñöôïc. Vieäc cung caáp nhieân
lieäu vaøo trong xylanh ñöôïc ñònh löôïng baèng ñieän töû, nhieân lieäu ñöôïc phun moät caùch hoaøn chænh bôûi
caùc döõ lieäu xöû lyù linh hoaït cuõng nhö vieäc taùc ñoäng ñoùng môû caùc van ñieän ñieàu khieån vôùi caùc boä taùc
ñoäng baèng ñieän töû. Nhö vaäy, ñieàu khieån ñoäng cô Diesel baèng ñieän töû ñaõ caûi tieán ñöôïc nhöõng chöùc
naêng ñieàu khieån so vôùi boä ñieàu toác cô khí tröôùc ñaây.

305
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Treân ñoäng cô Diesel, söï hoaït ñoäng vaø quaù trình chaùy cuûa ñoäng cô phuï thuoäc vaøo:
- Löôïng nhieân lieäu phun vaøo ñoäng cô.
- Thôøi ñieåm phun nhieân lieäu.
- AÙp suaát khí thaûi, aùp suaát naïp.
- Löôïng luaân hoài khí thaûi.
Ñeå hoaøn thieän quaù trình hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô Diesel, thì taát caû caùc chæ tieâu treân caàn phaûi
hoaøn thieän. Ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích naøy, EDC ñöôïc cung caáp nhöõng thoâng soá chính ñeå töï ñoäng ñoùng môû
caùc van ñieàu khieån.
Veà maët nguyeân lyù thì heä thoáng ñieàu khieån baèng ñieän töû treân ñoäng cô Diesel (EDC) coù theå ñieàu
khieån taát caû caùc loaïi heä thoáng nhieân lieäu (PF, PE, VE, GM, ROOSA-MASTER,...). Tuy nhieân, treân
thöïc teá, heä thoáng ñieàu khieån baèng ñieän töû coù theå phaân ra 4 loaïi cô baûn: PE, VE, GM, HEUI. Döôùi ñaây
ta chæ xeùt veà maët nguyeân lyù chung cuûa heä thoáng ñieàu khieån.
VII.1. Sô ñoà nguyeân lyù cuûa heä thoáng EDC
Sô ñoà nguyeân lyù cuûa heä thoáng EDC ñöôïc theå hieän treân (hình 12.30), goàm coù ba cuïm heä thoáng:
1) Tín hieäu ñaàu vaøo 1 2 3
Tín hieäu ñaàu vaøo laø caùc
caûm bieán duøng ñeå xaùc ñònh caùc
cheá ñoä laøm vieäc treân ñoäng cô. Caùc
tín hieäu nhaän ñöôïc töø caûm bieán seõ
ñöôïc chuyeån thaønh tín hieäu ñieän
ñeå ñöa veà boä ñieàu khieån.
2) Boä ñieàu khieån ñieän töû
(ECU – Electronic Control Unit)
ECU nhaän caùc tín hieäu
vaøo, qua boä vi xöû lyù ñeå tính toaùn
vaø xuaát caùc tín hieäu ñaàu ra.
3) Tín hieäu ra
Caùc tín hieäu ñieàu khieån töø
ECU ñöôïc ñöa ñeán caùc boä phaän 4 5 6 7 8 9
chaáp haønh ñeå tröïc tieáp ñieàu khieån
caùc cheá ñoä laøm vieäc treân ñoäng cô. Hình 12.30. Heä thoáng ñieàu khieån ñieän töû ñoäng cô Diesel (EDC).
1 – caûm bieán löu löôïng gioù; 2 – ECU; 3 – bôm nhieân lieäu ;
Khi ñoäng cô laøm vieäc, cheá
ñoä cuûa noù ñöôïc caùc tín hieäu ñaàu 4 – oáng tröõ chính; 5 – kim phun; 6 – caûm bieán toác ñoä ñoäng cô;
vaøo (caùc caûm bieán) tieáp nhaän vaø 8 – loïc nhieân lieäu ; 9 – caûm bieán baøn ñaïp ga.
chuyeån tín hieäu naøy ñeán boä ñieàu
khieån ECU (Electronic Control Unit). ECU tieáp nhaän vaø xöû lyù tín hieäu. Sau ñoù caùc tín hieäu ñaàu ra
ñöôïc nhaän leänh ñieàu khieån töø ECU ñöa ñeán caùc cô caáu chaáp haønh. Caùc cô caáu naøy seõ ñieàu khieån vaø
can thieäp tröïc tieáp vaøo quaù trình laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Sô ñoà khoái ñieån hình cuûa heä thoáng ñieàu khieån ñieän töû (EDC) ñöôïc theå hieän treân (hình 12.31).

306
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

CAÙC CAÛM BIEÁN ECU BOÄ TAÙC

ÑOÄNG
Caûm bieán söï di ñoäng Ñieàu khieån
cuûa ty kim löôïng nhieân
lieäu cung caáp

Caûm bieán nhieät ñoä,

nöôùc, khoâng khí vaø
nhieân lieäu
BÔM
Ñieàu khieån
cuùp daàu (taét
Caûm bieán vò trí van CAO
ñoäng cô)
ñieàu khieån löôïng
nhieân lieäu BOÄ AÙP

VI
Caûm bieán löu Thôøi ñieåm
löôïng gioù. XÖÛ phun nhieân
lieäu
LYÙ
Caûm bieán toác ñoä
ñoäng cô
Boä daãn
ñoäng van
EGR EGR

Caûm bieán toác ñoä xe

Caûm bieán aùp Boä ñieàu

suaát khí quyeån Ñieàu khieån khieån
khôûi ñoäng xoâng maùy

CÔ CAÁU ÑIEÀU KHIEÅN

Caûm bieán baøn TÍN HIEÄU

ñaïp ga CHAÅN ÑOAÙN

Löu ñoà xöû lyù Maøn hình

Vò trí tay soá baùo tín hieäu

Hình 12.31. Sô ñoà khoái heä thoáng ñieàu khieån ñieän töû treân ñoäng cô Diesel (EDC).

307
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
VII.2. Nguyeân lyù laøm vieäc cuûa heä thoáng EDC
1) Boä ñieàu khieån ñieän töû (ECU)
ECU söû duïng coâng ngheä soá, caùc maïch vi xöû lyù ñöôïc laép ñaët beân trong nhaän tín hieäu vaøo vaø
xuaát tín hieäu ra. Trong caùc ECU coù nhöõng boä ñieàu khieån vaø nhöõng boä bieán ñoåi caùc tín hieäu ñaët vaøo
(caùc tín hieäu caûm bieán) töông öùng. ECU xaùc ñònh caùc thay ñoåi khaùc nhau ñeå xöû lyù töø nhöõng tín hieäu
cuûa caùc caûm bieán ñöa vaøo.
ECU löu tröõ moät soá löu ñoà veà cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô, do ñoù tín hieäu ñieàu khieån ECU tuyø
thuoäc vaøo nhöõng tín hieäu ñaët vaøo noù vaø chòu söï aûnh höôûng cuûa caùc thoâng tin nhö :
- Cheá ñoä taûi cuûa ñoäng cô.
- Toác ñoä cuûa ñoäng cô.
- Nhieät ñoä nöôùc laøm maùt.
- Löôïng khoâng khí naïp.
Ñeå ñaït söï chính xaùc theo yeâu caàu, caùc tín hieäu vaøo vaø ra phaûi traùnh hieän töôïng nhieãu tín hieäu
hay ngaén maïch. Ñeå laøm ñöôïc ñieàu naøy, phaûi trang bò caàu chì baûo veä ngaén maïch vaø caùc heä thoáng loïc
nhieãu ñieän töû treân xe ñeå caùc tín hieäu ñöôïc tieáp nhaän vaø phaûn hoài ñöôïc trung thöïc.
2) Solenoid taùc ñoäng ñieàu khieån nhieân lieäu cung caáp
Solenoid taùc ñoäng laø moät boä taùc ñoäng xoay aên khôùp vôùi voøng ñai ñieàu khieån löôïng nhieân lieäu
(van ñònh löôïng) qua moät choát leäch taâm cuûa truïc. Ñoä môû cuûa loã thoaùt nhieân lieäu ra ñöôïc ñieàu khieån
theo töøng vò trí cuûa van ñònh löôïng, caùch thöùc naøy cuõng gioáng nhö vieäc ñònh löôïng baèng cô khí (duøng
cô khí ñeå ñieàu khieån van cao aùp).
Löôïng nhieân lieäu phun ñöôïc thay ñoåi lieân tuïc töø nhoû nhaát cho ñeán lôùn nhaát, baèng caùch thay ñoåi
goùc quay laøm cho boä taùc ñoäng quay daãn ñeán thay ñoåi vò trí cuûa van ñònh löôïng. Söï thay ñoåi ñöôïc gôûi
veà ECU, nôi quyeát ñònh löôïng nhieân lieäu phun vaøo sao cho phuø hôïp vôùi cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.
Ñeå an toaøn khi khoâng coù ñieän aùp (0 volt) cung caáp ñeán boä taùc ñoäng thì loø xo hoài vò trong boä
phaùt ñoäng taùc ñoäng ñeå löôïng phun nhieân lieäu baèng khoâng (khoâng cung caáp nhieân lieäu)
3) Van ñieàu khieån thôøi ñieåm phun nhieân lieäu
AÙp suaát trong bôm phuï thuoäc toác ñoä bôm. Nhaø cheá taïo söû duïng moät thieát bò ñieàu chænh thôøi
ñieåm phun baèng cô khí ñeå ñieàu chænh aùp suaát naøy thoâng qua van ñieän töø. Van ñieän töø taùc duïng leân boä
phun daàu sôùm gioáng nhö boä phun daàu sôùm bình thöôøng. Van ñieän töø ñoùng môû phuï thuoäc vaøo thôøi gian
toàn taïi doøng ñieàu khieån.
Neáu van ñieän töø ñöôïc môû lieân tuïc (do söï giaûm aùp suaát) thì thôøi ñieåm phun nhieân lieäu seõ treã
hôn. Ngöôïc laïi, neáu van ñieän töø ñoùng hoaøn toaøn thì thôøi ñieåm phun nhieân lieäu seõ sôùm hôn. Tyû soá
ñoùng /môû coù theå ñöôïc thay ñoåi moät caùch lieân tuïc giöõa hai giaù trò ñaàu vaø giaù trò cuoái ñöôïc cho tröôùc.
4) Van löu hoài khí thaûi EGR
Van EGR coù nhieäm vuï ñieàu khieån moät löôïng khí thaûi ñi trôû laïi vaøo ñöôøng oáng naïp. Löôïng khí
thaûi caàn thieát ñi vaøo ñöôøng oáng naïp ñaõ ñöôïc tính toaùn vaø ñònh tröôùc ôû nhöõng thôøi ñieåm thích hôïp ñöôïc
löu tröõ trong ECU.
Van EGR ñöôïc ñaët treân ñöôøng oáng noái giöõa ñöôøng oáng naïp vaø ñöôøng thaûi cuûa ñoäng cô. Noù
ñoùng môû theo söï ñieàu khieån cuûa ECU.

308
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
5) Hoaït ñoäng cuûa heä thoáng phun nhieân lieäu treân ñoäng cô Diesel ñieàu khieån baèng ñieän töû
Trong bôm cao aùp VE, nguyeân taéc cuûa ñaàu thuyû löïc, boä phaän daãn ñoäng,... hoaøn toaøn goáng bôm
VE thöôøng. Noù chæ khaùc nhau ôû cô cheá ñònh löôïng, caùch ghi nhaän vaø phaûn hoài thoâng tin ôû boä ECU
Vì nhieân lieäu phaûi ñöôïc phun vaøo ñoäng cô ôû aùp suaát cao neân ñaàu thuyû löïc, bôm cao aùp vaø caùc
boä phaän daãn ñoäng ñöôïc duy trì thaønh 1 heäï thoáng döôùi söï kieåm soaùt cuûa boä ñieàu khieån ñieâïn töû. Boä daãn
ñoäng ñieän töû seõ ñieàu chænh vò trí van ñònh löôïng, nghóa laø ñieàu chænh haønh trình cung caáp nhieân lieäu
cuûa bôm. Vieäc phun sôùm ñöôïc daãn ñoäng nhôø aùp löïc nhieân lieäu trong bôm qua vieäc ñieàu khieån cuûa moät
van ñieän töû.
6) Hoaït ñoäng thu nhaän döõ lieäu
Boä daãn ñoäng cuûa bôm phaân phoái seõ xaùc ñònh vò trí van ñònh löôïng, nhôø ñoù noù cho ra moâït ñieän
aùp phaûn hoài ñeán ECU töông öùng vôùi moät giaù trò vò trí hieän taïi cuûa van ñònh löôïng. Caûm bieán baøn ñaïp
ga seõ ghi nhaän vò trí cuûa baøn ñaïp ga. Caûm bieán toác ñoä seõ ghi nhaän toác ñoä cuûa ñoäng cô. Caûm bieán söï
dòch chuyeån cuûa ty kim phun seõ ghi nhaän kim baét ñaàu phun.
Ñeå taêng ñoä tin caäy, tín hieäu töø ñeøn STOP cuõng ñöôïc ghi nhaän vì khi ñoäng cô ñang hoaït ñoäng ôû
toác ñoä cao maø ñaïp thaéng thì nhieân lieäu cung caáp seõ bò ngaét. Beân caïnh ñoù caùc tín hieäu nhö nhieät ñoä
daàu, nöôùc, khí naïp, aùp suaát khí naïp, löôïng khí naïp, toác ñoä xe, vò trí baøn ñaïp ly hôïp,... ñeàu ñöôïc caùc
caûm bieán ghi nhaän baùo veà ECU.
7) Hoaït ñoäng xöû lyù döõ lieäu
ECU nhaän ñöôïc caùc döõ lieäu hoaït ñoäng caàn thieát töø caùc caûm bieán vaø xöû lyù caùc thoâng tin nhaän töø
caùc caûm bieán ñeå ñieàu chænh löôïng nhieân lieäu phun, thôøi gian xoâng cuûa bougie giuùp caùc cheá ñoä laøm
vieäc cuûa ñoäng cô ñöôïc hoaøn haûo.
VIII. GIÔÙI THIEÄU HEÄ THOÁNG COMMON – RAIL
VIII.1. Sô ñoà heä thoáng

Caûm bieán aùp suaát daàu OÁng tröõ Van ñieàu chænh aùp löïc

Bình
chöùa
nhieân
lieäu Kim phun Caûm bieán
löôïng khí
naïp
Caûm bieán
Bôm ECU nhieät ñoä
cao aùp ñoäng cô
Caûm Caûm bieán
Caûm Caûm bieán
bieán vò vò trí baøn
bieán toác nhieät ñoä
trí truïc ñaïp ga Caûm bieán
ñoä ñoäng khoâng khí
cô cam aùp suaát
khí naïp
Hình 12.32. Sô ñoà heä thoáng nhieân lieäu Commom – Rail.

309
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Trong heä thoáng Common – Rail, nhieân lieäu coù aùp suaát cao ñöôïc bôm vaøo oáng tröõ ñeå töø ñoù cung
caáp cho caùc kim phun, töông töï nhö heä thoáng phun xaêng treân ñoäng cô xaêng.
Nhieân lieäu töø thuøng chöùa ñöôïc bôm chuyeån vaøo trong bôm cao aùp. Taïi ñaây aùp suaát nhieân lieäu
ñöôïc taïo ra vaø ñöôïc bôm lieân tuïc vaøo trong oáng tröõ. Bôm cao aùp chæ coù nhieäm vuï duy nhaát laø taïo cho
nhieân lieäu coù moät aùp suaát cao vaø ñöa vaøo trong oáng tröõ. Taïi oáng tröõ coù caùc ñöôøng oáng cao aùp noái ñeán
caùc kim phun. Caùc kim phun ñöôïc laép treân naép maùy, noù coù nhieäm vuï phun nhieân lieäu vaøo trong buoàng
ñoát ñoäng cô vôùi söï ñieàu khieån töø ECU.
ECU sau khi nhaän caùc tín hieäu töø caùc caûm bieán (caûm bieán toác ñoä ñoäng cô, caûm bieán vò trí coát
cam, nhieät ñoä nhieân lieäu, vò trí baøn ñaïp ga, nhieät ñoä khoâng khí, nhieät ñoä khí naïp, caûm bieán nhieät ñoä
nöôùc laøm maùt, caûm bieán löôïng khí naïp,...) seõ xöû lí caùc tín hieäu naøy vaø sau ñoù ñöa ra caùc xung tín hieäu
ñeå ñieàu khieån kim phun.
VIII.2. Keát caáu moät soá chi tieát chính
1) Bình chöùa nhieân lieäu
Bình chöùa nhieân lieäu phaûi laøm töø vaät lieäu choáng aên moøn vaø phaûi giöõ cho khoâng bò roø ró ôû aùp
suaát gaáp ñoâi aùp suaát hoaït ñoäng bình thöôøng. Van an toaøn phaûi ñöôïc laép ñeå aùp suaát quaù cao coù theå töï
thoaùt ra ngoaøi. Nhieân lieäu cuõng phaûi baûo ñaûm khoâng bò roø ræ ôû coå noái vôùi bình loïc nhieân lieäu hay ôû
thieát bò buø aùp suaát khi xe bò rung xoùc nhoû, cuõng nhö khi xe vaøo cua, taêng toác hoaëc giaûm toác ñoät ngoät.
2) Ñöôøng nhieân lieäu aùp suaát thaáp
Ñöôøng oáng nhieân lieäu meàm ñöôïc boïc theùp thay theá cho ñöôøng oáng baèng theùp vaø ñöôïc duøng
trong oáng aùp suaát thaáp. Taát caû caùc boä phaän mang nhieân lieäu phaûi ñöôïc baûo veä moät laàn nöõa khoûi taùc
ñoäng cuûa nhieät ñoä. Ñoái vôùi xe buyùt, ñöôøng oáng nhieân lieäu khoâng ñöôïc ñaët trong khoâng gian cuûa haønh
khaùch hay trong cabin xe.
3) Bôm tieáp vaän
Bôm tieáp vaän bao goàm moät bôm baèng ñieän vôùi loïc nhieân lieäu, hay moät bôm baùnh raêng. Bôm
huùt nhieân lieäu töø bình chöùa vaø tieáp tuïc ñöa nhieân lieäu vôùi löu löôïng ñaày ñuû ñeán bôm cao aùp.
Löôïng nhieân lieäu töø bôm cung caáp seõ qua keõ hôû giöõa rotor vaø stator cuûa ñoäng cô ñieän, döôùi taùc
duïng cuûa aùp suaát nhieân lieäu laøm van moät chieàu môû vaø nhieân lieäu ñöôïc cung caáp vaøo heä thoáng. Van an
toaøn boá trí beân trong bôm coù chöùc naêng giôùi haïn aùp suaát cung caáp nhieân lieäu cuûa bôm nhaèm keùo daøi
tuoåi thoï cuûa bôm xaêng. Khoaûng khoâng gian giöõa hai con laên khi quay coù theå tích taêng daàn laø maïch huùt
cuûa bôm, khoaûng khoâng gian coù theå tích giaûm daàn laø maïch thoaùt cuûa bôm (hình 12.33).

Roâto
Vieân bi

Nhieân Nhieân
lieäu vaøo lieäu ra

Hình 21.33. Caáu taïo vaø nguyeân lyù laøm vieäc cuûa bôm chuyeån nhieân lieäu.

310
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
4) Loïc nhieân lieäu
Moät boä loïc nhieân lieäu khoâng thích hôïp coù Naép baàu loïc
theå daãn ñeán hö hoûng cho caùc thaønh phaàn cuûa Ñöôøng Ñöôøng
bôm, van phaân phoái vaø kim phun. Boä loïc nhieân daàu vaøo daàu ra
lieäu laøm saïch nhieân lieäu tröôùc khi ñöa ñeán bôm
Phaàn töû loïc
cao aùp, vaø do ñoù ngaên ngöøa söï maøi moøn nhanh
cuûa caùc chi tieát cuûa bôm. Ngaên chöùa
Nöôùc loït vaøo heä thoáng nhieân lieäu coù theå daàu sau
laøm hö hoûng heä thoáng ôû daïng aên moøn. Töông töï khi loïc
vôùi caùc heä thoáng nhieân lieäu khaùc, heä thoáng Ngaên chöùa
Common – Rail cuõng caàn moät boä loïc nhieân lieäu nöôùc laãn
coù bình chöùa nöôùc, töø noù nöôùc seõ ñöôïc xaû. Moät soá trong daàu
xe du lòch laép ñoäng cô Diesel thöôøng coù thieát bò Ñai oác
caùnh baùo baèng ñeøn khi löôïng nöôùc trong bình loïc xaû daàu
vöôït quaù möùc (hình 12.34).
Hình 12.34. Loïc nhieân lieäu.
5) Bôm cao aùp
Bôm cao aùp coù coâng duïng taïo aùp löïc cho nhieân lieäu ñeán moät aùp suaát leân ñeán 1.350 bar. Nhieân
lieäu ñöôïc taêng aùp naøy sau ñoù di chuyeån ñeán ñöôøng oáng aùp suaát cao vaø ñöôïc ñöa vaøo boä tích nhieân lieäu
aùp suaát cao coù hình oáng.
Bôm cao aùp ñöôïc laép ñaët toát nhaát ngay treân ñoäng cô nhö ôû heä thoáng nhieân lieäu cuûa bôm phaân
phoái loaïi cuõ. Noù ñöôïc daãn ñoäng baèng ñoäng cô (toác ñoä quay baèng 1/2 toác ñoä ñoäng cô, nhöng toác ñoä toái
ña laø 3.000 voøng/phuùt) thoâng qua khôùp noái, baùnh raêng xích hay daây ñai coù raêng vaø ñöôïc boâi trôn baèng
chính nhieân lieäu bôm. Tuøy thuoäc vaøo khoâng gian saün coù, van ñieàu khieån aùp suaát ñöôïc laép tröïc tieáp
treân bôm hay laép xa bôm.

Piston bôm
Nhieân
lieäu ra

Cam leäch taâm Truïc daãn ñoäng

Hình 12.35. Caáu taïo cuûa bôm cao aùp.

Beân trong bôm cao aùp (hình 12.35), nhieân lieäu ñöôïc neùn baèng 3 piston bôm ñöôïc boá trí höôùng
kính vaø ñöôøng taâm cuûa caùc piston hôïp vôùi nhau moät goùc baèng 1200. Do 3 piston bôm hoaït ñoäng luaân
phieân trong 1 voøng quay neân chæ laøm taêng löïc caûn cuûa bôm.
6) Van ñieàu khieån aùp suaát
Van ñieàu khieån aùp suaát giöõ cho nhieân lieäu trong oáng phaân phoái coù aùp suaát oån ñònh, thích hôïp
vôùi töøng cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô.

311
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Neáu aùp suaát trong oáng quaù cao thì van ñieàu khieån aùp suaát seõ môû ra do taùc duïng cuûa nam chaâm
ñieän vaø moät phaàn nhieân lieäu seõ trôû veà bình chöùa thoâng qua ñöôøng oáng daàu veà.
Neáu aùp suaát trong oáng quaù thaáp thì van ñieàu khieån aùp suaát seõ ñoùng laïi vaø ngaên khu vöïc aùp suaát
cao vôùi khu vöïc aùp suaát thaáp.

Loõi Loø xo

Nhieân lieäu vaøo,

aùp suaát cao

Van bi
Nam chaâm ñieän

Hình 12.36. Caáu taïo van ñieàu aùp .

7) OÁng tröõ nhieân lieäu aùp suaát cao (oáng phaân phoái)
OÁng cao aùp duøng ñeå chöùa nhieân lieäu aùp suaát cao vaø chòu söï dao ñoäng cuûa aùp suaát do bôm cao
aùp taïo ra. Söï dao ñoäng naøy seõ ñöôïc giaûm chaán bôûi oáng.
Ñeå thích hôïp vôùi caùc ñieàu kieän laép ñaët khaùc nhau treân ñoäng cô, oáng phaûi ñöôïc thieát keá vôùi
nhieàu kieåu ñeå phuø hôïp vôùi boä haïn cheá doøng chaûy vaø caùc vò trí döï phoøng ñeå gaén caùc caûm bieán, van
ñieàu khieån aùp suaát, van haïn cheá aùp suaát.

3
2

4 2

1
2
5 2
Hình 12.37. Caáu taïo oáng tröõ nhieân lieäu aùp suaát cao.
1 – nhieân lieäu vaøo töø bôm cao aùp; 2 – nhieân lieäu ñeán caùc kim phun;
3 – caûm bieán aùp suaát; 4 – oáng tröõ; 5 – ñöôøng daàu hoài veà bình chöùa.

8) Kim phun (Injectors)

Kim phun treân heä thoáng nhieân lieäu Common – Rail ñöôïc ñieàu khieån baèng löïc töø cuûa nam chaâm
ñieän. Ñeå phun ñöôïc nhieân lieäu coù aùp suaát cao, caùc chi tieát cuûa kim phun ñöôïc gia coâng vôùi ñoä chính
xaùc raát cao. Van aùp suaát, nam chaâm ñieän vaø voøi phun ñöôïc ñaët trong thaân kim. Nhieân lieäu coù aùp suaát
cao ñöôïc ñöa vaøo kim töø bôm cao aùp, qua caùc van tieát löu sau ñoù phun ra taïi voøi phun vaøo buoàng chaùy
ñoäng cô.

312
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Nam chaâm ñieän

Nhieân
lieäu
trôû veà
Voøi phun Thaân kim Van ñieàu khieån

Nhieân lieäu vaøo,

aùp suaát cao

Hình 12.38. Caáu taïo cuûa kim phun.

Theo hình 12.38, nhieân lieäu töø ñöôøng daàu ñeán kim phun, theo ñöôøng oáng daãn seõ ñi ñeán buoàng
ñieàu khieån coù van ñieàu khieån baèng ñieän. Buoàng ñieàu khieån ñöôïc noái vôùi ñöôøng daàu veà ñeå ñöa löôïng
nhieân lieäu thöøa trong moãi laàn phun veà bình chöùa.
9) Ñöôøng oáng daãn nhieân lieäu aùp suaát cao
Nhöõng ñöôøng oáng nhieân lieäu naøy mang nhieân lieäu coù aùp suaát cao. Do ñoù, chuùng phaûi thöôøng
xuyeân chòu aùp suaát cöïc ñaïi cuûa heä thoáng vaø trong suoát quaù trình phun. Vì vaäy, chuùng ñöôïc cheá taïo
baèng theùp oáng, thoâng thöôøng coù ñöôøng kính ngoaøi khoaûng 6 mm vaø ñöôøng kính trong khoaûng 2,4 mm.
Caùc ñöôøng oáng naèm giöõa oáng phaân phoái vaø kim phun phaûi coù chieàu daøi nhö nhau. Söï khaùc bieät
chieàu daøi giöõa oáng phun phoái vaø caùc kim phun ñöôïc buø baèng caùch uoán cong ôû caùc ñöôøng oáng noái. Tuy
nhieân, ñöôøng oáng noái naøy neân ñöôïc giöõ caøng ngaén caøng toát ñeå toån thaát xaûy ra ít nhaát.
10) Van giôùi haïn aùp suaát
Van giôùi haïn aùp suaát coù chöùc naêng nhö moät van an toaøn. Trong tröôøng hôïp aùp suaát vöôït quaù
cao thì van giôùi haïn aùp suaát seõ giôùi haïn aùp suaát trong oáng baèng caùch môû cöûa thoaùt. Van giôùi haïn aùp
suaát cho pheùp aùp suaát töùc thôøi toái ña trong oáng khoaûng 1.500 bar.
Van giôùi haïn aùp suaát laø moät thieát bò cô khí bao goàm caùc thaønh nhö (hình 12.39).

1 2 3 4 5 6 7 3 8

Hình 12.39. Van giôùi haïn aùp suaát.

1 – maïch cao aùp; 2 – van; 3, 5 – loã daàu; 4 – loø xo;
6 – ñeá van; 7 – thaân van; 8 – ñöôøng daàu veà.

313
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
11) Van haïn cheá doøng chaûy
Nhieäm vuï cuûa boä haïn cheá doøng chaûy laø ngaên cho kim khoâng phun lieân tuïc, ví duï trong tröôøng
hôïp kim khoâng ñoùng laïi ñöôïc. Ñeå thöïc hieän ñieàu naøy, khi löôïng nhieân lieäu rôøi khoûi oáng vöôït quaù möùc
ñaõ ñöôïc ñònh saün thì van giôùi haïn doøng chaûy seõ ñoùng ñöôøng daàu noái vôùi kim laïi.

1
2

4
8

7
5
6

Hình 12.40. Van giôùi haïn doøng chaûy.

1 – maïch daàu ñeán oáng; 2 – voøng ñeäm; 3 – piston; 4 – loø xo; 5 – thaân van;
6 – maïch daàu ñeán kim; 7 – maët coân; 8 – van tieát löu.

Van giôùi haïn doøng chaûy bao goàm moät buoàng baèng kim loaïi vôùi ren phía trong ñeå baét vôùi oáng
(coù aùp suaát cao) vaø ren ngoaøi ñeå baét vôùi ñöôøng daàu ñeán kim phun. Van coù moät ñöôøng daãn daàu taïi moãi
ñaàu ñeå noái vôùi oáng vaø vôùi ñöôøng daàu ñeán kim phun.

------------------------

314
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Chöông 13

TÖÏ ÑOÄNG ÑIEÀU CHÆNH SOÁ VOØNG QUAY ÑOÄNG CÔ

I. CÔÛ SÔÛ LYÙ THUYEÁT

Traïng thaùi laøm vieäc cuûa ñoäng cô ñöôïc ñaëc tröng bôûi caùc chæ tieâu vaø caùc thoâng soá: coâng suaát coù
ích Ne, moâmen coù ích Me, vaän toác goùc cuûa truïc khuyûu ω, suaát tieâu hao nhieân lieäu coù ích ge,...ñöôïc goïi
laø caùc cheá ñoä laøm vieäc.
Cheá ñoä laøm vieäc treân ñoäng cô ñöôïc goïi laø cheá ñoä döøng khi caùc chæ tieâu vaø caùc thoâng soá treân
khoâng thay ñoåi theo thôøi gian. Tuy nhieân, do tính chu kyø cuûa caùc quaù trình hoaït ñoäng neân coù nhöõng
thoâng soá phaûi dao ñoäng xung quanh moät giaù trò trung bình naøo ñoù. Luùc aáy giaù trò trung bình ñöôïc duøng
ñeå chæ giaù trò döøng cuûa thoâng soá dao ñoäng. Cheá ñoä döøng coøn ñöôïc goïi laø cheá ñoä caân baèng vì noù thoaû
maõn ñöôïc ñieàu kieän caân baèng sau:
Meo – Mco = 0
Trong ñoù: Meo – moâmen cuûa ñoäng cô quy veà truïc khuyûu ñoäng cô ôû cheá ñoä döøng.
Mco – moâmen caûn cuûa maùy coâng taùc quy veà truïc khuyûu ñoäng cô ôû cheá ñoä döøng.
Treân hình 13.1 theå hieän cho traïng thaùi laøm vieäc cuûa ñoäng cô ôû cheá ñoä laøm vieäc oån ñònh vaø
khoâng oån ñònh. Treân hình veõ, caùc ñieåm B laø caùc cheá ñoä döøng vì: MeB = McB. Tuy nhieân, vì lyù do naøo
ñoù (bò nhieãu ) laøm cho ωB coù theå taêng hoaëc giaûm.
Neáu sau khi nhieãu, ω cöù taêng lieân tieáp hoaëc giaûm lieân tieáp daãn ñeán luùc ñoäng cô phaûi döøng laïi
thì taïi B laø cheá ñoä döøng khoâng oån ñònh. Ngöôïc laïi, neáu sau khi nhieãu toác ñoä ñoäng cô laïi trôû laïi ωB thì
B laø cheá ñoä döøng oån ñònh.
Ñieåm B treân hình 13.1a laø cheá ñoä döøng khoâng oån ñònh vì khi coù nhieãu ωB taêng thì momen caûn
M’c lôùn hôn moâmen cuûa ñoäng cô M’e laøm giaûm toác ñoä goùc cuûa truïc khuyûu ñoäng cô trôû laïi ñieåm B
(ωB). Ngöôïc laïi, neáu ωB giaûm thì moâmen cuûa ñoäng cô M’’e lôùn hôn moâmen cuûa maùy coâng taùc M’’c
laøm taêng ω trôû laïi ñieåm B (ωB). Gioáng nhö vieân bi ñaët treân ñóa loõm.
Ñieåm B treân hình 13.1b laø cheá ñoä laøm vieäc khoâng oån ñònh vì chæ caàn moät nhieãu nhoû seõ laøm cho
toác ñoä goùc cuûa truïc khuyûu ñoäng cô thay ñoåi (ωB ≠ ωB), vaø toác ñoä cuûa ñoäng cô seõ taêng maõi hoaëc giaûm
maõi ñeán khi ñoäng cô ngöøng haún (gioáng nhö vieân bi laên treân ñænh maët caàu loài).

a) Mc Me b)
Me Me
B Mc
Mc B
Mc

Me

ωB ω ωB ω
Hình 13.1. Tính oån ñònh cuûa cheá ñoä laøm vieäc treân ñoäng cô.
a) Cheá ñoä laøm vieäc oån ñònh; b) Cheá ñoä laøm vieäc khoâng oån ñònh.
1 – moâmen cuûa ñoäng cô (Me); 2 – moâmen caûn cuûa maùy coâng taùc (Mc).

315
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
I.1. Coâng Duïng
Khi ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá ñoä khoâng taûi, aùp suaát chæ thò trung bình Pi baèng aùp suaát toån hao cô
khí, ñeå giaûm tieâu hao nhieân lieäu vaø nhöõng taùc haïi khoâng toát cho ñoäng cô caàn cho ñoäng cô laøm vieäc ôû
cheá ñoä toác ñoä oån ñònh nhoû nhaát. Vì vaäy cô caáu cung caáp nhieân lieäu (thanh raêng bôm cao aùp hoaëc
böôùm ga) phaûi ôû vò trí cung caáp nhieân lieäu ít nhaát.
Ñoái vôùi ñoäng cô xaêng, khi laøm vieäc ôû cheá ñoä khoâng taûi (ñoùng nhoû böôùm ga) thì heä soá naïp ηv vaø
hieäu suaát cô giôùi ηm seõ giaûm raát nhanh, nhôø vaøo ñoù Pi cuõng giaûm nhanh theo möùc ñoä taêng cuûa n (hình
13.2a). Do ñoù ñoäng cô xaêng chaïy raát oån ñònh ôû cheá ñoä caân baèng. Baát kyø taùc duïng nhieãu naøo cuûa Pm
ñeàu laøm cho ñoäng cô chaïy oån ñònh laïi cheá ñoä caân baèng cuõ.
Treân ñoäng cô Diesel, khi laøm vieäc ôû cheá ñoä khoâng taûi, aùp suaát chæ thò trung bình P i taêng nhanh
hôn so vôùi aùp suaát toån hao cô khí Pm khi taêng toác ñoä n (hình 13.2b). Vì ñaëc ñieåm bieán thieân cuûa Pi luùc
naøy phuï thuoäc vaøo ñaëc tính toác ñoä cuûa bôm cao aùp taïi vò trí thanh raêng nhoû nhaát. Haàu heát caùc loaïi bôm
cao aùp ñeàu taêng löôïng nhieân lieäu trong chu trình gct khi taêng toác ñoä ñoäng cô. Chính vì vaäy vôùi cheá ñoä
döøng, chæ caàn coù nhieãu nhoû veà Pm seõ laøm cho toác ñoä ñoäng cô maát oån ñònh. Ñeå khaéc phuïc hieän töôïng
treân , caàn laép boä ñieàu toác ñeå ñoäng cô Diesel coù theå laøm vieäc oån ñònh ôû cheá ñoä khoâng taûi.
Sau khi laép boä ñieàu toác, ñaëc tính khoâng taûi veà Pi cuûa ñoäng cô töø ñöôøng lieàn chuyeån sang ñöôøng
neùt ñöùt nhö (hình 13.2b). Luùc ñoù, neáu toác ñoä ñoäng cô taêng boä ñieàu toác seõ caét bôùt nhieân lieäu, neáu toác
ñoä ñoäng cô giaûm thì boä ñieàu toác seõ caáp theâm nhieân lieäu nhôø ñoù ñöôøng Pi seõ giaûm nhanh khi taêng toác
ñoä ñoäng cô n, giuùp ñoäng cô laøm vieäc oån ñònh.

Pi Pi
Pi
Pm Pm Pm
Pm

Pi

n, (vg/ph) n, (vg/ph)
Hình 13.2. Cheá ñoä laøm vieäc khoâng taûi cuûa ñoäng cô xaêng (a) vaø ñoäng cô Diesel (b).

Treân ñoäng cô Diesel coù nhieàu loaïi boä ñieàu toác khaùc nhau, nhöng baát kyø boä ñieàu toác loaïi naøo
cuõng phaûi thöïc hieän toát caùc nhieäm vuï sau:
- Ñieàu hoaø toác ñoä ñoäng cô duø coù taûi troïng hay khoâng coù taûi (giöõ vöõng moät toác ñoä hay trong
moät phaïm vi cho pheùp tuyø theo loaïi), khi coá ñònh vò trí cô caáu cung caáp nhieân lieäu ñeàu phaûi
giöõ ñöôïc toác ñoä laøm vieäc oån ñònh cho ñoäng cô.
- Ñaùp öùng ñöôïc moïi vaän toác theo yeâu caàu cuûa ñoäng cô. Ví duï: luùc chaïy caàm chöøng ñoäng cô
quay 500 voøng/phuùt, khi leân ga toái ña 2.000 voøng/phuùt daàu coù taûi hay khoâng taûi.
- Phaûi giôùi haïn ñöôïc möùc taûi ñeå traùnh gaây hö hoûng maùy.
- Phaûi töï ñoäng cuùp daàu ñeå taéc maùy khi: soá voøng quay vöôït quaù möùc aán ñònh.

316
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
I.2. Phaân Loaïi
Hieän nay coù raát nhieàu loaïi ñieàu toác. Treân ñoäng cô söû duïng loaïi ñieàu toác naøo laø tuyø thuoäc vaøo
loaïi ñoäng cô, vaøo ñaëc ñieåm cuûa maùy coâng taùc vaø yeâu caàu cuûa toaøn boä thieát bò. Khi phaân loaïi caùc boä
ñieàu toác ngöôøi ta caên cöù vaøo nhöõng ñaëc ñieåm sau:
I.2.1. Theo tính chaát truyeàn taùc duïng, boä ñieàu toác coù 2 loaïi
1) Boä ñieàu toác taùc duïng tröïc tieáp .
2) Boä ñieàu toác taùc duïng giaùn tieáp.
I.2.2. Theo vuøng bao cheá ñoä toác ñoä, coù 3 loaïi boä ñieàu toác
1) Loaïi moät cheá ñoä.
2) Loaïi hai cheá ñoä.
3) Loaïi 3 cheá ñoä.
I.2.3. Theo nguyeân taéc taùc duïng cuûa phaàn töû caûm bieán, chia thaønh 4 loaïi
1) Loaïi cô khí vôùi phaàn töû caûm bieán kieåu ly taâm.
2) Loaïi aùp thaáp.
3) Loaïi thuyû löïc.
4) Loaïi cô – thuyû löïc.
II. NGUYEÂN LYÙ LAØM VIEÄC CUÛA BOÄ ÑIEÀU TOÁC

Boä ñieàu toác laøm vieäc döïa treân cô sôû taùc duïng cuûa caùc phaàn töû caûm bieán. Caùc phaàn töû caûm bieán
coù theå laø cô khí, thuyû löïc hoaëc chaân khoâng.
II.1. Boä ñieàu toác cô khí
Haàu heát caùc loaïi ñieàu toác cô khí ñeàu coù 4 boä phaän chính, cuøng phoái hôïp vôùi nhau laøm vieäc.
1) Boä phaän ñoäng löïc
Thanh raêng bôm cao aùp
Truïc cuûa boä ñieàu toác
thöôøng ñöôïc laép vôùi truïc cuûa
bôm cao aùp. Coát bôm truyeàn
2
moâmen tröïc tieáp qua caùc quaû Tay ñoøn daãn ñoäng
3
vaêng. Hai quaû vaêng dang ra do
1
taùc duïng cuûa löïc ly taâm.
Truïc cuûa
2) Caàn lieân laïc boä ñieàu toác
Laø moät heä thoáng tay ñoøn
ñaãn ñoäng, thanh keùo, truïc tay
ñoøn,...lieân laïc vôùi boä phaän ñoäng Quaû vaêng
löïc vaø thanh raêng ñieàu khieån
löu löôïng nhieân lieäu.
Hình 13.3. Sô ñoà nguyeân lyù laøm vieäc cuûa boä ñieàu toác cô khí.
3) Thanh raêng ñieàu
khieån 1 – vò trí taét maùy; 2 – cheá ñoä caàm chöøng; 3 – cheá ñoä ñaày taûi.

Thanh raêng ñieàu khieån ñeå ñöa löôïng nhieân lieäu vaøo nhieàu hay ít ñeán kim phun vaø ñieàu khieån

317
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
phun vaøo xylanh tuøy theo vò trí.
4) Caùc loø xo toác ñoä
Caùc loø xo ñöôïc ñaët ôû vò trí choáng laïi löïc ly taâm cuûa hai quaû taï vaø ñaåy thanh raêng veà chieàu taêng
nhieân lieäu khi ñoäng cô chöa laøm vieäc. Ñoàng thôøi coù caùc vít ñieàu chænh, khaâu tröôït. Taát caû caùc cô phaän
treân ñeàu ñöôïc boá trí trong boä ñieàu toác.
Nguyeân lyù laøm vieäc
Phaùt haønh ñoäng cô ta keùo ga theo chieàu taêng löôïng nhieân lieäu cung caáp. Qua trung gian loø xo
toác ñoä, tay ñoøn, caàn lieân heä keùo thanh raêng dòch chuyeån laøm xoay vaønh raêng theo chieàu taêng nhieân
lieäu, ñoäng cô phaùt haønh deã daøng. Khi ñoäng cô ñaõ vaän haønh, coát bôm quay vaø löïc ly taâm cuûa hai quaû taï
bung ra ñaåy khaâu tröôït tyø leân tay ñoøn, ñieàu khieån thanh raêng veà chieàu giaûm nhieân lieäu cung caáp, toác
ñoä giaûm xuoáng. Khi löïc ly taâm caân baèng vôùi loø xo, oáng tröôït seõ khoâng di chuyeån nöõa.
Khi ñoäng cô ñang laøm vieäc ôû cheá ñoä oån ñònh. Ví duï taûi taêng khi xe ñang leân doác, vì taûi taêng
neân toác ñoä ñoäng cô giaûm, neân löïc ly taâm cuûa hai quaû taï giaûm theo, hai quaû taï xeáp laïi, loø xo ñieàu toác
thaéng löïc ly taâm neân ñaåy khaâu tröôït ñi ra, qua trung gian tay ñoøn vaø caàn ñieàu khieån keùo thanh raêng veà
chieàu taêng daàu, hai quaû taï laïi bung ra caân baèng vôùi löïc loø xo ñieàu toác.
Neáu ta giaûm taûi nhö xe xuoáng doác, toác ñoä ñoäng cô coù khuynh höôùng taêng leân, löïc ly taâm hai
quaû taï taêng theo, hai quaû taï giang ra thaéng söùc caêng loø xo ñieàu toác, qua caàn lieân laïc keùo thanh raêng veà
chieàu giaûm daàu ñeå toác ñoä giaûm laïi veà vò trí ban ñaàu, ñeán khi oån ñònh hai quaû taï ôû vò trí thaúng ñöùng,
caân baèng vôùi söùc caêng loø xo ñieàu toác. Ví duï vì lyù do naøo toác ñoä ñoäng cô vöôït quaù toác ñoä giôùi haïn, luùc
naøy löïc ly taâm quaû taï lôùn, hai quaû taï bung ra heát haønh trình ñeå ñaåy khaâu tröôït ra xa nhaát, qua tay ñoøn
vaø caàn lieân heä ñaåy thanh raêng veà chieàu cuùp daàu, ñoäng cô ngöøng laøm vieäc.
Giôùi thieäu boä ñieàu toác cô khí nhieàu cheá ñoä
Boä ñieàu toác nhieàu cheá ñoä ñieàu khieån taát caû caùc cheá ñoä ñoäng cô töø luùc khôûi ñoäng vaø cho tôùi giaù
trò toác ñoä cöïc ñaïi. Ngoaøi ra cuõng coù loaïi boä ñieàu toác ñieàu khieån toác ñoác ñoä ñoäng cô ôû toác ñoä caàm
chöøng vaø cöïc ñaïi, ñieàu naøy caàn thieát ñoái vôùi nhöõng tröôøng hôïp caù bieät khi nhöõng heä thoáng phuï trôï
nhö: keùo tôøi, bôm nöôùc chöõa chaùy, caàn truïc,... ñöôïc truyeàn ñoäng bôûi xe hoaëc nhöõng ñoäng cô tónh laïi.
Nhöng nhöõng boä ñieàu toác naøy cuõng ñöôïc söû duïng ôû nhöõng xe khaùch vaø nhöõng xe noâng nghieäp nhö
maùy keùo hoaëc maùy gaët.

Caàn khôûi
ñoäng
Loø xo
khôûi ñoäng
Quaû vaêng Choát ñöùng
OÁng tröôït Van ñònh löôïng

Loã cuùp daàu

piston

Hình 13.4. Boä ñieàu toác cô khí nhieàu cheá ñoä.

318
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

Khi ñoäng cô khoâng hoaït ñoäng, caùc quaû vaêng vaø oáng tröôït ñeàu ôû vò trí ban ñaàu cuûa chuùng. Caàn
khôûi ñoäng ñöôïc di chuyeån tôùi vò trí khôûi ñoäng bôûi loø xo khôûi ñoäng vaø xoay quanh choát, ñoàng thôøi van
ñònh löôïng ôû piston phaân phoái ñöôïc giöõ ôû vò trí khôûi ñoäng, luùc naøy löôïng nhieân lieäu cung caáp laø toái ña
(haønh trình coù ích cuûa piston laø lôùn nhaát). Ngay sau khi khôûi ñoäng caùc quaû vaêng bung ra laøm oáng tröôït
di chuyeån sang phaûi, caàn khôûi ñoäng eùp loø xo khôûi ñoäng laïi tì leân caàn laéc. Caàn khôûi ñoäng moät laàn nöõa
xoay quanh choát laøm giaûm löôïng nhieân lieäu phaân phoái moät caùch töï ñoäng tôùi möùc ñoä caàm chöøng.
Khi ñoäng cô hoaït ñoäng baøn ñaïp ga ñöôïc nhaû ra, caàn ñieàu khieån toác ñoä ñoäng cô trôû veà vò trí caàm
chöøng vaø töïa vaøo con oác ñieåu chænh toác ñoä caàm chöøng. Toác ñoä caàm chöøng ñöôïc choïn sao cho ñoäng cô
chaïy khoâng taûi khoâng bò taét maùy. Nhôø loø xo caàm chöøng maø toác ñoä caàm chöøng ñöôïc giöõ oån ñònh, khi
toác ñoä caàm chöøng taêng leân, loø xo caàm chöøng bò eùp laïi van ñònh löôïng di chuyeån sang traùi laøm giaûm
daàu vaø ngöôïc laïi. Khi toác ñoä caàm chöøng giaûm, van ñònh löôïng di chuyeån sang phaûi laøm taêng nhieân
lieäu cung caáp. Khi toác ñoä ñoäng cô lôùn hôn toác ñoä caàm chöøng loø xo caàm chöøng bò neùn laïi moät khoaûng
vaø luùc naøy loø xo caàm chöøng seõ heát taùc duïng.
Trong tröôøng hôïp taûi taêng ñeán möùc van ñònh löôïng ôû vò trí ñaày taûi nhöng toác ñoä ñoäng cô vaãn
tieáp tuïc giaûm (töùc taûi tieáp tuïc taêng) ví duï nhö xe ñang leân doác, löïc ly taâm cuûa caùc quaû vaêng seõ giaûm.
Nhöng vì van ñònh löôïng ñaõ ôû vò trí toái ña neân vieäc cung caáp nhieân lieäu khoâng theå taêng ñöôïc nöõa.
Trong tröôøng hôïp naøy ñoäng cô bò quaù taûi vaø ngöôøi taøi xeá phaûi giaûm ga hoaëc phaûi traû soá.
Khi xuoáng doác ñoäng cô bò keùo bôûi thaân xe vaø toác ñoä ñoäng cô coù xu höôùng gia taêng, caùc quaû
vaêng bung ra ñaåy oáng tröôït eùp caàn khôûi ñoäng vaø caàn laéc laøm cho van ñònh löôïng trôû veà vò trí giaûm
daàu. Neáùu hieän töôïng naøy vaãn tieáp tuïc löôïng nhieân lieäu cung caáp ngaøy caøng giaûm daàn ñeå thích hôïp vôùi
ñieàu kieän taûi môùi. Thaäm chí löôïng nhieân lieäu coù theå giaûm xuoáng ñeán khoâng.
II.2. Boä ñieàu toác thuûy löïc
Daàu nhôøn töø bôm 4, do truïc khuyûu daãn ñoäng bôm taïo aùp suaát trong xylanh 3, vaø qua van tieát
löu 5 trôû veà beå chöùa 6. Khi taêng toác ñoä cuûa ñoäng cô, aùp suaát daàu trong xylanh 3 seõ taêng eùp loø xo ñieàu
toác 1 ñaåy piston vaø caùn 7 veà phía giaûm nhieân lieäu.
Ngöôïc laïi khi toác ñoä ñoäng cô giaûm, aùp suaát daàu trong xylanh 3 giaûm, khoâng ñuû söùc ñeå thaéng
löïc caêng loø xo vaø laøm cho piston 2 dòch chuyeån veà phía traùi, theo chieàu höôùng laøm taêng löôïng nhieân
lieäu cung caáp
2 1
7

4 5

319
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.3. Boä ñieàu toác chaân khoâng
Boä ñieàu toác aùp thaáp thöôøng ñöôïc aùp duïng treân ñoäng cô Diesel vaän taûi, noù hoaït ñoäng theo quy
luaät bieán thieân cuûa aùp thaáp trong ñöôøng oáng huùt theo soá voøng quay cuûa ñoäng cô, laø loaïi ñieàu toác nhieàu
cheá ñoä. Öu ñieåm cuûa boä ñieàu toác naøy laø caáu taïo ñôn giaûn, kích thöôùc nhoû, löïc duøng ñeå ñieàu khieån toác
ñoä ñoäng cô töông ñoái nhoû. Khoâng coù caùc chi tieát maøi moøn. Ngöôøi ta laép boä ñieàu toác aùp thaáp treân caùc
ñoäng cô vaän taûi cao toác hoaït ñoäng trong phaïm vi töông ñoái roäng.
Vì trong suoát phaïm vi toác ñoä aáy boä ñieàu toác chaân khoâng coù theå baûo ñaûm deã daøng, ñoä ñoàng ñeàu
nhö nhau, trong khi ñoù ñoái vôùi boä ñieàu toác cô khí nhieàu cheá ñoä thì raát khoù thöïc hieän theâm vaøo ñoù laø
naëng neà, keành caøng.
Vì nhöõng lyù do treân, ngöôøi ta thay theá boä ñieàu toác cô khí (Löïc ly taâm cuûa quaû vaêng) baèng boä
ñieàu toác aùp thaáp (söùc huùt do aùp thaáp)
1) Caáu taïo
Boä ñieàu toác aùp thaáp thöôøng duøng treân xe Toyota vaø moät ít xe ISUZU goàm hai phaàn rieâng bieät
- OÁng khueách taùn coù caùnh böôùm
- Heä thoáng maøng
OÁng khueách taùn naèm giöõa bình loïc gioù vaø oáng goùp huùt taïi tieát dieän nhoû nhaát cuûa oáng laép moät
caùnh böôùm ga ñöôïc ñieàu khieån baèng baøn ñaïp ga.
Phoøng boä ñieàu toác ñöôïc phaân laøm hai ngaên baèng moät maøng da. Phoøng chaân khoâng thoâng vôùi
hoïng khueách taùn nhôø moät ñöôøng oáng. Maøng boä ñieàu toác noái vôùi thanh raêng bôm cao aùp vaø maët ñoái
dieän töïa vaøo maët loø xo ñieàu toác. Phía beân ngaên aùp thaáp coøn coù moät loø xo nhoû vaø choát tyø coù taùc duïng
laøm taêng toác ñoä oån ñònh cuûa boä ñieàu toác khi ñoäng cô chaïy caàm chöøng. Moät vít duøng ñeå ñieàu chænh löïc
neùn cuûa loø xo nhoû. Moät nuùt keùo noái lieàn vôùi moät thanh ôû phoøng khoâng khí lieân laïc vôùi thanh raêng ñeå
taét maùy.

9
5 3
10

Hình 13.6. Caáu taïo cuûa boä ñieàu toác aùp thaáp (ñieàu toác chaân khoâng).

320
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
2) Nguyeân lyù laøm vieäc
Nguyeân lyù laøm vieäc cô baûn cuûa boä ñieàu toác döïa treân toác ñoä khoâng khí trong oáng khueách taùn
thay ñoåi, laøm aùp thaáp phaùt sinh ngay taïi hoïng (taïi ngaên aùp thaáp) thay ñoåi, daãn ñeán söï di chuyeån cuûa
maøng da vaø thanh raêng laøm taêng giaûm nhieân lieäu.
Khi caùnh böôùm gioù ôû vò trí nhaát ñònh, neáu thay ñoåi soá voøng quay cuûa ñoäng cô thì toác ñoä khoâng
khí ñi qua hoïng seõ thay ñoåi theo vaø laøm thay ñoåi aùp suaát ôû hoïng. Caøng taêng soá voøng quay ñoäng cô thì
aùp thaáp trong ngaên aùp thaáp caøng taêng. Khi aùp thaáp taêng, aùp suaát beân ngaên khí trôøi lôùn hôn, neân gaây ra
aùp löïc ñaåy maøng, eùp loø xo ñieàu toác, keùo thanh raêng sang phaûi veà phía giaûm nhieân lieäu. Neáu giaûm toác
ñoä ñoäng cô xuoáng thì aùp thaáp seõ giaûm theo, loø xo ñieàu toác seõ ñaåy maøng vaø thanh raêng sang traùi veà
phía taêng nhieân lieäu.
Vôùi toác ñoä ñoäng cô khoâng thay ñoåi, neáu thay ñoåi vò trí caùnh böôùm gioù seõ daãn ñeán thay ñoåi toác
ñoä khoâng khí taïi hoïng vaø laøm aùp thaáp thay ñoåi. Caùnh böôùm gioù ñoùng caøng nhoû thì aùp thaáp caøng lôùn
keùo maøng boä ñieàu toác vaø thanh raêng veà traùi giaûm nhieân lieäu. Moãi vò trí caùnh böôùm gioù do baøn ñaïp ga
ñieàu khieån seõ töông öùng vôùi moät toác ñoä ñoäng cô, caøng môû roäng caùnh böôùm gioù thì toác ñoä ñoäng cô
caøng lôùn.
Cheá ñoä khôûi ñoäng
Luùc ñoäng cô ngöøng, caû hai ngaên ñeàu thoâng vôùi khí trôøi, loø xo ñieàu toác seõ ñaåy maøng vaø thanh
raêng sang phía taêng nhieân lieäu, laøm giaøu nhieân lieäu luùc khôûi ñoäng, giuùp ñoäng cô khôûi ñoäng deã daøng.
Ngay khi ñoäng laøm vieäc aùp suaát phaùt sinh taïi ngaên aùp thaáp keùo maøng vaø thanh raêng veà phía giaûm
nhieân lieäu töông öùng vôùi vò trí caùnh böôùm gioù.
Cheá ñoä caàm chöøng
ÔÛ cheá ñoä naøy caùnh böôùm gioù ñoùng gaàn kín hoïng khueách taùn, chæ chöøa moät ñöôøng oáng luøa gioù
nhoû khoâng cho khoâng khí ñi qua vaø taïo aùp thaáp lôùn taïi phía sau böôùm ga. Löïc huùt chaân khoâng trong
buoàng chaân khoâng seõ taêng leân huùt maøng da veà phía traùi, eùp loø xo, keùo thanh raêng veà phía ít nhieân lieäu
töông öùng vôùi toác ñoä caàm chöøng cuûa ñoäng cô, vaøo luùc naøy maøng da boä ñieàu toác vöøa vaën tieáp xuùc vôùi
choát tyø ñeå giaûm bôùt söï rung ñoäng cuûa maøng, taêng ñoä oån ñònh cuûa boä ñieàu toác.
Cheá ñoä toác ñoä cöïc ñaïi
Caùnh böôùm gioù môû lôùn, aùp thaáp sinh ra taïi oáng daãn meàm trong oáng khueách taùn seõ yeáu, löïc huùt
chaân khoâng trong buoàng chaân khoâng yeáu, loø xo ñieàu toác ñaåy maøng vaø thanh raêng sang phaûi, veà phía
taêng nhieân lieäu ñeán vò trí ñaït toác ñoä toái ña aán ñònh cuûa boä ñieàu toác.
Cheá ñoä quaù taûi
Vôùi vò trí caàn ga toái ña, ñoäng cô laøm vieäc ôû cheá ñoä ñaày taûi, tieáp tuïc taêng taûi thì toác ñoä ñoäng cô
giaûm. Do ñoù, aùp thaáp sinh ra seõ yeáu hôn (so vôùi luùc ñaày taûi), loø xo ñieàu toác ñaåy maøng veà phía taêng
nhieân lieäu ñeå ñaùp öùng cho möùc taêng quaù taûi.
Toác ñoä vöôït quaù giôùi haïn
Khi toác ñoä ñoäng cô vöôït quaù möùc giôùi haïn yeâu caàu, ñoä chaân khoâng sinh ra ñuû lôùn ñeå keùo thanh
raêng veà ñeán vò trí cuùp daàu.
Ngöøng ñoäng cô
Khi taét maùy, naïng ñaåy maøng thanh raêng veà chieàu taét maùy, eùp loø xo toác ñoä laïi ngöng cung caáp
nhieân lieäu.

321
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III. Caùc chæ tieâu ñaùnh giaù chaát löôïng laøm vieäc cuûa boä ñieàu toác
III.1. Ñoä khoâng ñoàng ñeàu cuûa boä ñeàu toác δ
Moãi ñaëc tính tónh hoïc cuûa phaàn töû caûm bieán, toác ñoä ωv thay ñoåi töø ωvmin (Zmin) – cheá ñoä toaøn taûi
ñeán ωvmax (Zmax) – cheá ñoä khoâng taûi. Ñoä khoâng ñoàng ñeàu chung (coøn goïi laø sai soá tónh) δ cuûa moãi ñaëc
tính tónh hoïc ñöôïc tính theo bieåu thöùc:
ω v max − ω v min ω − ω v min
δ= = 2 v max (13.1)
ω vtb ω v max + ω v min
ω v max + ω v min
Trong ñoù: ωvtb =
2
Treân moãi ñieåm cuûa ñaëc tính tính hoïc (theo ωvo, Zo naøo ñoù), ñoä khoâng ñoàng ñeàu töùc thôøi δz (coøn
goïi laø ñoä doác khoâng thöù nguyeân) ñöôïc tính theo.
dω v
ω Z dω
δ z = vo = o . v (13.2)
dZ ω vo dZ
Zo

Eo
Töø bieåu thöùc ñieàu kieän caân baèng: E – Aωv2 = 0. Tìm ñöôïc: ωvo = thay vaøo (13.2) ta
Ao
ñöôïc: δz = (Z0. d E / A ) /( E o / A o .dz )

Cuoái cuøng tìm ñöôïc:

Fx .Z o
δz = (13.3)
2E 0

Neáu ωvmax = ωvmin thì δ = 0 vaø Fc = 0

Ñoä khoâng ñoàng ñeàu δ cuûa boä ñieàu toác cô khí tröïc tieáp nhieàu cheá ñoä phuï thuoäc toác ñoä ñoäng cô.
Muoán thaáy roõ ñieàu treân haõy xeùt ñoà thò maø tung ñoä laø E’ vaø Cω2v coøn hoaønh ñoä laø r (hình 13.7).
Vì rmin laø giôùi haïn trong vaø rmax laø giôùi haïn ngoaøi cuûa quaû vaêng neân Rh = rmax – rmin laø chuyeån
dòch toaøn phaàn cuûa quaû vaêng. Taêng daàn bieán daïng ban ñaàu cuûa loø xo ñieàu toác seõ tôùi moät giaù trò laøm
cho E’ truøng vôùi Cω2v (luùc aáy ωv = ωvo), do ñoù moïi vò trí cuûa Z ñeàu coù cuøng moät ωvo – ñoù laø cheá ñoä voâ
ñònh cuûa phaàn töû caûm bieán.
Hai tam giaùc vuoâng gaïch cheùo treân hình 13.7 baèng nhau neân:
∆E’12 = ∆E’34 (13.4)
Trong ñoù ∆E’12 = E’2 – E’1 vaø ∆ E’34 = E’4 – E’3
Neáu rtb laø vò trí trung bình (baùn kính quay trung bình) cuûa quaû vaêng ta seõ ñöôïc:
Rh
E’1 = mv ω2v1 ( rtb – );
2
Rh
E’2 = mv ω2v2 ( rtb + );
2

322
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Rh
E’3 = mv ω2v3 ( rtb +);
2
R
E’4 = mv ω2v4 ( rtb + h );
2
Trong ñoù ωv3 = ωv4 = ωv0
a) b)

Hình 13.7. Ñaëc tính löïc duy trì vaø löïc phuïc hoài cuûa boä ñieàu toác cô khí
nhieàu cheá ñoä quy daãn veà troïng taâm quaû vaêng.
a) Thay ñoåi bieán daïng ban ñaàu cuûa loø xo; b) khoâng thay ñoåi bieán daïng ban daàu cuûa
loø xo ñieàu toác. Ñöôøn g ñaäm – ñaëc tính E’ = f(r).

Thay caùc giaù trò tìm ñöôïc vaøo (13.4) sau khi chænh lyù seõ ñöôïc:
2 2 2
ω voRh = rtb (ω v2 - ω v1 ) +
(
R h ω 2v 2 + ω 2v1 ) (13.5)
2
Moái quan heä giöõa ñoä khoâng ñoàng ñeàu δ vôùi ωv1 vaø ωv2 nhö sau :
δ
ωv2 = ωvtb ( 1+ )
2
δ
ωv1 = ωvtb ( 1 – )
2
Thay caùc giaù trò ωv1 vaø ωv2 vaøo (13.5), ta seõ ñöôïc:
8r ω2
δ2 + tb .δ + 4(1 − 2vo ) = 0
Rh ω vtb

4rtb  R ω2 
vaø δ=  1 − ( n ) 2 (1 − 2vo ) − 1 (13.6)
R h  2rtb ω vtb 
ωvtb R
Hình 13.7 giôùi thieäu hoï ñöôøng cong δ = f ( ) vôùi giaù trò ( h ) khaùc nhau, cho thaáy vôùi moãi
ωvo rtb
Rh ω
giaù trò ( ) , caøng giaûm vtb thì δ caøng taêng.
rtb ω vo

323
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
Hình 13.7b giôùi thieäu ñaëc tính boä ñieàu
toác nhieàu cheá ñoä khoâng thay ñoåi bieán daïng
σ ,%
ban ñaàu cuûa loø xo. Ñöôøng 1 – 4 laø haøm E’ =
f(r), bao quaùt moïi cheá ñoä toác ñoä cuûa ñoäng
200
cô. Moãi khoaûng ∆Rh treân ñöôøng 1 – 4 theå
hieän moät cheá ñoä toác ñoä ñeå thanh raêng bôm
cao aùp chuyeån töø toaøn taûi (ñieåm 2) ñeán
khoâng taûi (ñieåm 3). Moãi cheá ñoä toác ñoä töông
100
öùng vôùi moät vò trí cuûa cô caáu ñieàu khieån.
Toác ñoä voâ ñònh ωvo phuï thuoäc caáu taïo 50
cuûa boä ñieàu toác: khoái löôïng mv vaø ñoä cöùng A
quy daãn bqd cuûa loø xo ñieàu toác ñöa veà taâm 0
quaû vaêng.
ω vb ω va ωv
Ñaëc tính 3 – 4 treân hình 12.7a (boä
Hình 13.8. Bieán thieân cuûa ñoä khoâng ñeàu δ cuûa
ñieàu toác cô khí nhieàu cheá ñoä thay ñoåi bieán
boä ñieàu toác cô khí theo toác ñoä ωv cuûa quaû vaêng.
daïng ban ñaàu cuûa loø xo ñieàu toác) cho pheùp
tính E’4.
Rh R
E’4 = mvω2vo(rtb + ) = bqd (rqd + h )
2 2
b qd
Töø ñoù tìm ñöôïc: ωvo = (13.7)
mv

Ñoái vôùi boä ñieàu toác cô khí nhieàu cheá ñoä khoâng thay ñoåi bieán daïng ban ñaàu cuûa loø xo, δ ñöôïc
tính theo bieåu thöùc sau:

4 r' tb  ∆R h 2 ω 2vo 
δ=  1+ ( ) ( 2 − 1) − 1 (13.8a)
∆R h  2 r' tb ω vtb 

Trong ñoù: r’tb – baùn kính quay trung bình cuûa quaû vaêng, töông öùng vôùi moãi ∆Rh.
ω vtb
Töø ñoù thaáy roõ: δ caøng taêng khi giaûm ( )
ω vo

Ñoä khoâng ñoàng cuûa boä ñieàu toác chaân khoâng ñöôïc xaùc ñònh theo (13.1) neáu thay ωvmax baèng
ωmin vaø ωvmin baèng ωmax; caùc giaù trò ωmax vaø ωmin ñöôïc xaùc ñònh.
( ∆p 2 − ∆p 1 )
δ=2 (13.8b)
( ∆p 2 + ∆p 1 )

Bieåu thöùc (13.8b) khoâng chöùa ω. Vôùi moïi vò trí cuûa (µf)I, giôùi haïn Zmin vaø Zmax cuûa khôùp tröôït
ñeàu töông öùng vôùi cuøng moät giaù trò ∆p2 vaø ∆p1 neân ñoä khoâng ñoàng ñeàu δ cuûa boä ñieàu toác chaân khoâng
nhieàu cheá ñoä laø haèng soá treân suoát giaûi toác ñoä cuûa ñoäng cô, ñoù laø ñieàu quan troïng ñoái vôùi ñoäng cô
Diesel duøng treân thieát bò vaän taûi.
Treân thöïc teá, do heä soá naïp ηv coù aûnh höôûng nhaát ñònh tôùi δ. Ngoaøi ra cheá ñoä toác ñoä vaø δ cuõng
gaây aûnh höôûng nhaát ñònh ηv, vì vaäy khi thay ñoåi cheá ñoä toác ñoä, δ cuõng coù thay ñoåi nhöng vôùi moät
löôïng khoâng ñaùng keå.

324
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.2. Ñoä khoâng nhaïy
Ngoaøi löïc duy trì vaø löïc phuïc hoài coøn coù theâm löïc ma saùt f luoân luoân cuøng chieàu vôùi löïc yeáu
trong hai löïc keå treân. Do ñoù phöông trình caân baèng tónh cuûa phaàn töû caûm bieán trôû thaønh.
E – A ω2v + f = 0
Töø ñoù tìm ñöôïc hai giôùi haïn toác ñoä cuûa quaû vaêng.
E+f E−f
ω’’v = và ω 'v = (13.9)
A A

a) b)
ωV ω ' ' v max
ω v max
εv
∆ωV ω 'v max
ω ' ' vo

8
ω vo
ω ' vo
ω ' ' v min
4
ωv min
ω 'v min
0
0 Z min Zo Z min Z 20 60 100 ωV ,s-1
Hình 13.9. Ñoä khoâng nhaïy cuûa boä ñieàu toác cô khí.
a) Khu vöïc khoâng nhaïy (khu vöïc gaïch cheùo);
b) Bieán thieân cuûa ñoä khoâng nhaïy εv theo toác ñoä ωv cuûa quaû vaêng.

Taïi moãi vò trí Z, caùc giaù trò ω’v vaø ω’’v taïo neân khu vöïc khoâng nhaïy cuûa phaàn töû caûm bieán
(hình 13.9). Trong haïm vi ω’v vaø ω’’v khôùp tröôït döøng taïi Z (khoâng chuyeån dòch). Tính khoâng nhaïy
ñoù ñöôïc ñaùnh giaù baèng ñoä khoâng nhaïy εc cuûa phaàn töû caûm bieán:
ωv" − ωv'
εc = (13.10)
ωv

ωv' + ωv"
Trong ñoù: mv = (13.11)
2
Thay (13.11) vaøo (13.10) seõ ñöôïc:
ω' ' 2v −ω' 2v
εc =
2 ω 2v

Thayω” vaøo ω’v trong (13.9) vaøo bieåu thöùc treân seõ ñöôïc:
f
εc = (13.12)
A
Nhö vaäy caøng giaûm ωv thì εc caøng taêng vì luùc aáy A vaø Aω2v ñeàu giaûm.

325
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng
III.3. Caùc bieän phaùp caûi thieän ñoä khoâng ñoàng ñeàu, ñoä khoâng nhaïy
Ñeå caûi thieän ñaëc tính δ = f(ωv) ñaûm baûo cho δ khoâng nhoû hôn εc vaø khoâng lôùn hôn 40 ÷ 50%
trong suoát phaïm vi toác ñoä söû duïng cuûa ñoäng cô caàn taùc duïng vaøo caùc giaù trò Rh (∆Rh), rtb vaø ωvo.
- Taêng rtb seõ laøm cho δ taêng chaäm khi giaûm ωv, muoán taêng δ phaûi taêng kích thöôùc cuûa phaàn
töû caûm bieán, vì vaäy taêng rtb bò giôùi haïn bôûi kích thöôùc cho pheùp.
- Giaûm Rh seõ thu heïp giôùi haïn chuyeån dòch cuûa Z trong moät ñaët tính ñieàu toác. Coù theå giaûm Rh
nhôø thay ñoåi t soá truyeàn töø khôùp tröôït ñeán thanh raêng bôm cao aùp baèng caùch thay ñoåi vò trí
ñieåm tyø 6 treân tay ñoøn (hình 13.10).

a) c)

b) d) δ%

ωmin ωn

- Thay ñoåi ωvo baèng caùch thay ñoåi ñoä cöùng, bqd cuûa loø xo qui daãn veà taâm quaû vaêng (13.7).
Ñôn giaûn nhaát laø duøng loø xo coù ñoä cöùng thay ñoåi (loø xo hình coân), nhöng khoù cheá taïo. Thöïc
teá thöôøng duøng nhieàu loø xo (hai hoaëc ba) gaây taùc duïng daàn (hình 13.10a), nhôø ñoù taïo ra
ñöôøng gaõy khuùc 2 (ñöôøng khuaát hình 13.10d) cuûa δ = f (ωv). Cuõng coù theå thay ñoåi ñoä
nghieâng cuûa loø xo ñieàu toác (hình 13.10c) vì luùc aáy seõ laøm bqd thay ñoåi.

------------------------

326
Giaùo trình Ñoäng cô ñoát trong 1 Bieân soaïn: ThS. Nguyeãn Vaên Traïng

TAØI LIEÄU THAM KHAÛO

[1] Nguyeãn Taát Tieán, Nguyeân lyù ñoäng cô ñoát trong, NXB Giaùo duïc – 1999.
[2] Phaïm Minh Tuaán, Ñoäng cô ñoát trong, NXB Khoa hoïc vaø Kyõ thuaät – 1999.
[3] Buøi Vaên Ga, OÂ toâ vaø oâ nhieãm moâi tröôøng, NXB Giaùo Duïc – 1999.
[4] Leâ Xuaân Tôùi, Kyõ thuaät söûa chöõa ñoäng cô daàu, NXB Giaùo Duïc – 2004.
[5] The Internal Combustion Engine in Theory and Practice, The M.I.T press (Massachusetts
Institute of Technology) – 1998.
[6] Advanced Engine Technology, London Roal Institute of Technology – 1999.
[7] L – Jetronic _ Bosch.
[8] K – Jetronic _ Bosch.
[9] Motronic _ Bosch.
[10] Diesel-In-Line Fuel – Injection Pumps _ Bosch.
[11] Taøi lieäu kyõ thuaät Toyota, Mercedes.

327