Trích “Buổi hoàng hôn của những thần tượng” – Friedrich Nietzsche

1. Sai lầm giữa nguyên nhân và hậu quả. – Không có sá»± sai lầm nào nguy hiểm hÆ¡n sá»± lầm lẫn cho hậu quả là nguyên nhân: tôi gọi điều đó là sá»± đảo điên thác loạn đích thá»±c của lí trí. Tuy nhiên, sá»± sai lầm này là một trong những tập quán cố cá»±u nhất và mới mẻ nhất của nhân loại: nó còn được thần thánh hoá giữa chúng ta nữa, nó mang tên “tôn giáo” và “luân lí”. Bất cứ mệnh đề nào phát biểu, bởi tôn giáo và luân lí cÅ©ng đều chứa đựng sai lầm này; những tu sÄ© và những kẻ thiết định qui tắc luân lí là những kẻ chủ xướng sá»± bại hoại này của lí trí. Tôi đan cá»­ một thí dụ. Tất cả mọi người đều biết cuốn sách nổi tiếng của Cornaro trong đó ông ta giới thiệu sá»± ăn uống kiêng khem nghiêm nhặt của ông nhÆ° phÆ°Æ¡ng pháp cho một đời sống lâu dài và sung sướng – một đời sống đức hạnh nữa. Ít có cuốn sách nào được đọc nhiều đến thế và ngay cả bây giờ ở Anh, mỗi năm người ta in hàng trăm ngàn cuốn. Tôi tin rằng ít có cuốn sách nào (trừ Kinh Thánh, dÄ© nhiên) lại tác hại nhiều nhÆ° thế, lại rút ngắn nhiều đời sống nhÆ° sá»± kỳ lạ đầy hảo ý đó. Lý do: lầm lẫn cho hậu quả là nguyên nhân. Tác giả người Ý đáng kính này nhìn thấy trong sá»± ăn uống kiêng khem là nguyên nhân của sá»± trường thọ của ông: trong khi điều kiện tiên quyết để sống lâu, sá»± chậm rãi lạ lùng trong sá»± tiêu hoá, sá»± thẩm thấu yếu ớt, là nguyên nhân của sá»± ăn uống kiêng cữ của ông. Ông ta không tá»± ý muốn ăn nhiều ít thế nào cÅ©ng được, sá»± đạm bạc của ông ta không phải là một “sá»± tá»± do theo ý muốn”: ông ta đau ốm ngay khi ông ta ăn nhiều. NhÆ°ng khi người ta không phải là một kẻ ốm trÆ¡ xÆ°Æ¡ng thuộc loại đó, thì không những người ta phải ăn uống đầy đủ mà người ta còn tuyệt đối cần phải ăn uống đàng hoàng nữa. Một nhà bác học thời đại chúng ta, với sá»± tiêu thụ năng lượng trí não mau chóng, chẳng bao lâu sẽ tàn tạ với régime [25] của Cornaro, Credo experto [26] .

2. Định thức phổ quát dùng làm căn bản cho mọi tôn giáo và luân lí là: “Phải làm việc này việc nọ, không được làm việc này hay việc nọ – và người sẽ được sung sướng! Nếu không…” Tất cả mọi luân lí, mọi tôn giáo là mệnh lệnh đó, – tôi gọi đó là tội tổ tông của lí trí, sá»± phi lí muôn đời. Trong miệng tôi định thức này đổi thành ngược lại – thí dụ đầu tiên về sá»± “đảo hoán mọi giá trị” của tôi: một người cường tráng, một người “sung sướng” bắt buộc phải làm một số hành động nào đó và tá»± nhiên chùn lại sợ không dám làm một số những hành động khác; hắn mang đẳng cấp hắn tiêu biểu về phÆ°Æ¡ng diện sinh lí vào trong những giác quan của hắn với con người và sá»± vật. Phát biểu thành định thức: đức hạnh của hắn là kết quả của hạnh phúc hắn… [27] Cuộc sống trường thọ con cháu đầy đàn, không phải là phần thưởng của đức hạnh đúng hÆ¡n chính đức hạnh, là sá»± trì trệ trong tiến trình thẩm thấu mà một trong những hậu quả của nó là một cuộc sống trường thọ và hậu huệ đầy đàn, tóm lại, cái mà người ta gọi là chủ thuyết Cornaro. – Giáo Hội và Luân lí dạy: “Tật xấu và sá»± xa hoa làm tiêu diệt một chủng tộc hay một dân tộc.” Trái lại lí trí đã được chỉnh đốn lại của tôi khẳng định: “Khi một dân tộc diệt vong, suy đồi về phÆ°Æ¡ng diện sinh lí, thì từ đó mới nảy sinh những tật xấu và sá»± xa hoa (nghÄ©a là nhu cầu kích thích mỗi ngày một mạnh hÆ¡n và thường hÆ¡n, nhÆ° tất cả những bản chất suy nhược đều biết). Gã trai trẻ kia gầy yếu xanh xao và mòn mỏi trước tuổi. Bạn bè hắn nói: bệnh này hay bệnh nọ là nguyên nhân của sá»± kiện đó. Tôi trả lời: chính sá»± kiện hắn bệnh tật, chính sá»± kiện hắn thất bại không thể chống lại bệnh hoạn, tá»± nó đã là hậu quả của một cuộc sống nghèo nàn, một sá»± suy nhược di truyền rồi. Những kẻ đọc báo [28] nói: đảng này sẽ suy sụp nếu phạm phải một lỗi lầm nhÆ° thế. Chính trị cao viễn của tôi trả lời: một đảng phái mà phạm phải một lỗi lầm nhÆ° thế là đã đến lúc tàn mạt rồi vậy – nó không còn có sá»± chính xác bản năng nữa. Tất cả mọi lỗi lầm, bất cứ thuộc loại nào, là hậu quả của sá»± suy đồi của bản năng, của sá»± phân hoá của ý chí: đó hầu nhÆ° là định nghÄ©a của cái xấu. Tất cả mọi sá»± tốt lành là bản năng [29] – và do đó dễ dàng, thiết yếu, thong dong. Sá»± cố gắng là một vấn nạn, thần thánh đặc biệt khác hẳn người anh hùng (nói theo ngôn ngữ của tôi: đôi chân nhẹ nhàng là đặc tính đầu tiên của thần tính).

3. Sai lầm về một giả nguyên nhân. – Người ta luôn luôn tưởng mình biết thế nào là một nguyên nhân; nhÆ°ng chúng ta rút sá»± hiểu biết của chúng ta, hay đúng hÆ¡n, lòng tin tưởng vào sá»± hiểu biết của chúng ta, từ đâu ra? Từ lãnh vá»±c của những “sá»± kiện nội tại” lừng danh mà cho đến bây giờ chÆ°a có một sá»± kiện nào tá»± chứng tỏ là một sá»± kiện xác thá»±c. Chúng ta tin tưởng chúng ta là tác nhân trong hành động theo ý chí: ít ra là ở đây chúng ta tin rằng chúng ta bắt được quả tang nguyên nhân giữa đường trường. TÆ°Æ¡ng tá»± nhÆ° vậy, người ta không bao giờ ngờ được rằng mọi anteccedentia [30] của một hành động, nguyên nhân của nó, phải tìm trong ý thức và có thể khám phá thấy ở đấy nếu người ta tìm kiếm chúng – nhÆ° những “duyên cớ”: bởi nếu không người ta đã không tá»± do hành động, chịu trách nhiệm về hành động đó. Cuối cùng, kẻ nào đã bàn cãi rằng một tÆ° tưởng đã được khởi lên, rằng cái tôi đã khÆ¡i nguồn tÆ° tưởng?… Từ ba “sá»± kiện nội tại” và nhờ đó nguyên nhân hầu nhÆ° được đảm bảo, nguyên nhân thứ nhất và cÅ©ng là nguyên nhân hùng hồn nhất, là ý chí nhÆ° là nguyên nhân; quan niệm về một ý thức (“tinh thần”) nhÆ° nguyên nhân, và sau đó quan niệm về cái tôi (“chủ thể”) nhÆ° nguyên nhân chỉ là sản phẩm hậu sinh, sau khi nguyên nhân, trên nền tảng ý chí, đã được thiết định vững vàng nhÆ° một sá»± kiện, nhÆ° kinh nghiệm… Trong khi đó chúng ta suy nghÄ© chín chắn hÆ¡n về điều đó. Tất cả những điều đó ngày nay chúng ta không còn tin tưởng một chữ nào nữa. “Thế giới nội tại” đầy những ảo ảnh và ánh sáng giả tạo: ý chí là một trong những ảo ảnh đó. Ý chí không còn chuyển động được cái gì nữa, do đó khô
ng còn giải thích được gì nữa – nó chỉ đi theo những biến cố, nó còn có thể vắng mặt nữa. Cái được gọi là “duyên cớ”: một sá»± lầm lẫn khác. Đó chỉ là một hiện tượng hời hợt của ý thức, một cái gì đi bên cạnh hành động, che dấu hÆ¡n là bầy tỏ những tiền sá»± của hành động. Còn về phần cái tôi! Cái tôi đã trở thành một huyền thoại, một sá»± tưởng tượng, một trò chÆ¡i chữ: nó đã hoàn toàn ngừng suy nghÄ©, cảm và muốn!… Từ đó xẩy ra điều gì? Không có cái gì là nguyên nhân tinh thần cả! Toàn thể nền tảng kinh nghiệm vững chắc bảo đảm cho nó đã đi đời nhà ma! Đó là cái nối tiếp theo! – Và chúng ta đã lạm dụng “duy nghiệm thuyết” một cách khôn ngoan, chúng ta đã sáng tạo thế giới trên nền tảng của nó nhÆ° một thế giới của nguyên nhân, nhÆ° một thế giới của ý chí, nhÆ° một thế giới của tinh thần. Nền tâm lý học cổ điển nhất và sống dai dẳng nhất đã ra tay làm việc ở đây, thá»±c ra nó không làm việc gì khác: tất cả mọi biến cố đối với nó đều là hành động, tất cả mọi hành động đều là hậu quả của một ý chí; đối với nó thế giới trở thành vô vàn tác nhân, một tác nhân, một “chủ thể” nằm tại căn đế của mọi biến cố. Con người đã phóng ra ngoài nó ba “sá»± kiện nội tại” mà nó tin tưởng chắc chắn, là ý chí, tinh thần và tá»± ngã, – trước hết nó diễn dịch ý niệm về hữu thể từ ý niệm về tá»± ngã, nó giả thiết “sá»± vật” hiện hữu theo hình ảnh nó, theo ý niệm của nó về tá»± ngã nhÆ° là nguyên nhân. Có gì đáng ngạc nhiên đâu khi sau này nó luôn tìm thấy trong sá»± vật cái mà nó đã đặt vào trong sá»± vật? – Chính sá»± vật, xin nhắc lại lần nữa, khái niệm về sá»± vật, chỉ là phản ảnh của niềm tin vào tá»± ngã nhÆ° là nguyên nhân… Và ngay cả nguyên tá»­ của quí vị, thÆ°a quí vị theo cÆ¡ giới luận và vật lí học, thứ tâm lí sai lầm không biết chừng nào mà kể vẫn bám chặt vào nguyên tá»­ của quí vị! – Ấy là chÆ°a nói gì về “sá»± vật tá»± nội”, cái horrendum pudendum [31] của nhà siêu hình học! Sá»± sai lầm của tinh thần được coi nhÆ° nguyên nhân, lẫn lộn với thá»±c tại! Và đo lường thá»±c tại! Và được gọi là Thượng Đế!

4. Sai lầm về những nguyên nhân tưởng tượng. – Lấy giấc mÆ¡ làm khởi điểm: với một cảm giác xác định nào đó, chẳng hạn cảm giác gây ra bởi tiếng súng đại bác từ phía xa, một nguyên nhân liền sau đó thường được gán ghép vào (thường là cả một cuốn tiểu thuyết nhỏ mà dÄ© nhiên kẻ mÆ¡ mộng là nhân vật chính). Trong khi đó cảm giác tiếp tục kéo dài, nhÆ° một thứ âm hưởng dội lại, một cách nào đó nó chờ đợi cho đến khi bản năng về nguyên nhân cho phép nó đi lên hàng đầu – từ nay trở đi không phải nhÆ° một sá»± tình cờ nữa mà nhÆ° một “ý nghÄ©a”. Tiếng súng đại bác tá»± biểu lộ dưới hình thức nguyên nhân, trong một sá»± đảo lộn thời gian thấy rõ. Cái đến sau, trình bày duyên cớ, lại được cảm nghiệm trước, thường với hàng trăm chi tiết lướt qua nhÆ° một tia chớp, tiếng súng tiếp theo… Điều gì đã xẩy ra? Những ý tưởng được tạo ra bởi một trạng thái đặc biệt được diễn dịch sai lầm nhÆ° nguyên nhân của chính trạng thái đó. Quả thá»±c, chúng ta hành động tÆ°Æ¡ng tá»± nhÆ° vậy khi chúng ta tỉnh thức. Phần lớn những cảm giác tổng quát của chúng ta – tất cả mọi loại câu thúc, dồn ép, căng thẳng, bột phát trong tác động hỗ tÆ°Æ¡ng của những giác quan, và đặc biệt hÆ¡n nữa trạng thái của nervus sympathicus [32] – kích động bản năng về nguyên nhân của chúng ta: chúng ta muốn có một lý do để được ở trong một trạng thái nhÆ° thế nhÆ° thế – để cảm thấy mạnh khoẻ hay đau yếu. Chẳng bao giờ chúng ta thoả mãn khi chỉ nghiệm thấy sá»± kiện chúng ta cảm thấy thế này hay thế nọ: chúng ta chỉ chấp nhận sá»± kiện – chúng ta chỉ ý thức về nó – khi nào chúng ta đã cung cấp cho nó một thứ nguyên nhân nào đó. – Ký ức, trong những trường hợp này, tá»± nhiên trở nên linh động một cách máy móc, mang gợi lại những trạng thái trước tÆ°Æ¡ng tá»± nhÆ° vậy và những diễn giải – nguyên nhân liên kết với chúng, – chứ không phải nguyên nhân của chúng. Chắc chắn sá»± tin tưởng rằng những ý tưởng, những tiến trình song hành của ý thức, là nguyên nhân, cÅ©ng do ký ức đem lại. Do đó nẩy ra thói quen về một cách diễn giải nguyên nhân nào đó, quả thá»±c, ngăn trở và cấm đoán nữa, sá»± truy tìm nguyên nhân đích thá»±c.

5. Giải thích tâm lí sá»± kiện trên. – Lôi kéo một cái gì chÆ°a biết về cái đã biết rồi, là trấn an tinh thần, làm tinh thần nhẹ nhõm, thoả mãn, ngoài ra còn tạo ra một cảm thức về sức mạnh. Cái chÆ°a biết bao hàm sá»± nguy hiểm, bất an, lo âu – bản năng đầu tiên là diệt trừ những hoàn cảnh đau đớn này. Nguyên tác thứ nhất: bất cứ một giải thích nào đó cÅ©ng hÆ¡n là thiếu giải thích. Bởi vì tá»±u trung chỉ cần trừ khá»­ những ý tưởng ghê sợ, người ta không cần lÆ°u tâm tới những phÆ°Æ¡ng tiện dùng để trừ khá»­ chúng: cái ý tưởng thứ nhất, nhờ nó, cái chÆ°a biết tá»± chứng tỏ là cái biết rồi tạo ra một cảm giác thoải mái đến nỗi nó “được coi là đúng”. Chứng cứ khoái lạc (“sức mạnh”) nhÆ° tiêu chuẩn của chân lí. – Vậy bản năng – nguyên nhân được điều kiện hoá và kích thích bởi cảm giác sợ hãi. Câu hỏi “tại sao?”, nếu có thể, không những cung cấp nguyên nhân cho chính nó, mà còn cả một thứ nguyên nhân nữa – một nguyên nhân trấn an, giải thoát và làm tinh thần nhẹ nhõm. Kết quả đầu tiên của nhu cầu này là một cái gì đã biết nay đã hoàn toàn kinh nghiệm và được ghi nhận trong kí ức, được đặt làm nguyên nhân. Cái mới lạ, cái chÆ°a kinh nghiệm, cái xa lạ bị loại khỏi nguyên nhân. – Vậy thì người ta không tìm một giải thích về nguyên nhân mà là tìm một lối giải thích chọn lọc và được Æ°a chuộng, lối giải thích tiêu trừ nhanh chóng nhất và thường nhất cái cảm giác xa lạ, chÆ°a kinh nghiệm – những lối giải thích thông thường nhất. – Hậu quả: một lối qui định nguyên nhân có khuynh hướng đi tới chỗ càng ngày càng chế ngá»± nhiều hÆ¡n nữa, trở thành tập trung trong một hệ thống và cuối cùng đi tới chỗ độc tôn nghÄ©a là loại trừ những nguyên nhân khác và những giải thích khác. Chủ ngân hàng nghÄ© ngay tới “áp- phe”, tín đồ Kitô giáo nghÄ© tới “tội lỗi”, thiếu nữ nghÄ© tới “tình yêu” của mình.

6. Toàn thể lãnh vá»±c luân lí và tôn giáo thuộc về ý niệm “những nguyên nhân tưởng tượng đó”. – “Giải thÃ
­ch” về cảm giác khó chịu chung. Những cảm giác này tuỳ thuộc nÆ¡i những kẻ thù nghịch với chúng ta (những tinh thần tội lỗi: đó là trường hợp nổi tiếng nhất – những kẻ mắc bệnh Æ°u uất thần kinh bị hiểu lầm là phù thuá»·). Những cảm giác này tuỳ thuộc những hành động không thể thẩm định (cảm thức “tội lỗi”, “phạm tội” được gán cho một sá»± khó chịu thuộc về sinh lí – người ta luôn luôn tìm thấy lí do để bất mãn với chính mình). Những cảm giác này tùy thuộc sá»± trừng phạt, chuộc lại một việc gì mà chúng ta đã không được làm, một cái gì mà chúng ta đã không được là (ý tưởng được tổng hợp, dưới một hình thức trÆ¡ trẽn, thành một mệnh đề trong đó luân lí hiện ra đúng chân tướng của nó, nghÄ©a là nhÆ° chất kịch độc và sá»± phỉ báng cuộc đời: “Tất cả mọi đau đớn, thuộc thể xác hay tinh thần, đều cho thấy chúng ta xứng đáng được, bởi nó không đến với chúng ta nếu chúng ta không xứng đáng nhận lãnh nó. (Thế giới nhÆ° Ý Chí và Biểu Tượng II, 666). Những cảm giác này tùy thuộc những hành động bồng bột thiếu suy nghÄ© có những hậu quả tai hại (- những đam mê, những giác quan bị coi nhÆ° là nguyên nhân, nhÆ° là phạm tội; những tai biến sinh lí trở thành hình phạt “xứng đáng” nhờ những tai biến khác). – “Giải thích” những cảm giác dễ chịu chung. Những cảm giác này tuỳ thuộc lòng tin tưởng vào Thượng Đế. Chúng cÅ©ng tuỳ thuộc ý thức về những hành động tốt (cái mà người ta gọi là “lÆ°Æ¡ng tâm yên ổn”, một trạng thái sinh lí đôi khi giống nhÆ° một sá»± tiêu hoá tốt, nhÆ° nó thường bị hiểu lầm nhÆ° thế.) Chúng tuỳ thuộc kết quả thành công của một vài công việc nào đó (- Kết luận ngây thÆ¡: kết quả thành công của một công việc không mang lại cho một người mắc bệnh Æ°u uất hay một Phascal bất cứ một cảm giác thú vị chung nào cả). Chúng có thể tuỳ thuộc đức tin, tình yêu và lòng hy vọng – những đức tính Kitô giáo. Trong thá»±c tế, tất cả những cái tá»± nhận là giải thích này chỉ là những hậu quả của những trạng thái thú vị hay khó chịu nào đó và được di dịch sang một thổ ngữ sai lầm: một người ở trong trạng thái hi vọng bởi vì cảm giác sinh lí trỗi vượt hÆ¡n cả của con người hắn, một lần nữa lại mãnh liệt và đầy đủ; người ta tin tưởng vào Thượng Đế bởi vì cảm giác về sá»± tràn đầy và sức mạnh mang lại cho tâm trí hắn sá»± nghỉ ngÆ¡i. – Luân lý và tôn giáo hoàn toàn thuộc về tâm lí học về lầm lẫn; trong bất kì trường hợp đặc thù nào nguyên nhân cÅ©ng bị lầm lẫn với hậu quả hoặc chân lí với hậu quả của cái mà người ta coi nhÆ° chân lí; hay hÆ¡n nữa, một trạng thái của ý thức với một chuỗi nguyên nhân gây ra trạng thái này. –

7. Sá»± sai lầm của tá»± do ý chí. – Ngày nay chúng ta không còn chút thiện cảm nào đối với khái niệm về “tá»± do ý chí” nữa: chúng ta biết nó quá rõ – cái xảo thuật thần học khả ố nhất trần đời của những nhà thần học để khiến cho nhân loại “có trách nhiệm” theo kiểu những nhà thần học, nghÄ©a là: làm cho nhân loại tuỳ thuộc vào những nhà thần học… Ở đây tôi chỉ nêu ra tâm lí của khuynh hướng làm con người có trách nhiệm này. – Ở bất cứ nÆ¡i nào mà người ta tìm kiếm trách nhiệm thì thường là bản năngtrừng phạt và kết án bắt tay vào việc tìm kiếm. Biến dịch bị tước đoạt mất sá»± hồn nhiên vô tội khi người ta đưa bất cứ một trạng thái nào về ý chí, ý định, về những hành động có trách nhiệm: lí thuyết ý chí được tạo ra chủ yếu nhằm mục đích trừng phạt, nghÄ©a là với ý định vạch tội. Toàn thể tâm lí học cổ điển, tâm lí học chủ ý chí bắt nguồn từ sá»± kiện những người tạo ra nó, những tu sÄ© đứng đầu những tập thể cổ xÆ°a, muốn tạo ra quyền ra hình phạt – hay đúng hÆ¡n họ muốn tạo ra quyền đó cho Thượng Đế… Con người được coi là “tá»± do” để có thể bị kết án và trừng phạt, – để có thể có tội: do đó tất cả mọi hành động đều phải coi nhÆ° do ý muốn, nguồn gốc của tất cả mọi hành động nhÆ° nằm trong ý thức (- do đó sá»± giả mạo căn bản nhất in psychologicis được đặt làm nguyên tắc của chính tâm lí học)… Ngày nay khi chúng ta đi vào hướng ngược lại, khi chúng ta, những kẻ vô luân, cố gắng tìm kiếm loại khỏi thế giới những khái niệm về tội lỗi và hình phạt, cÅ©ng nhÆ° tẩy sạch tâm lí học, lịch sá»­, thiên nhiên, những cÆ¡ cấu và luật lệ xã hội, chúng ta nhận thấy chúng ta không có đối thủ nào triệt để hÆ¡n những nhà thần học, những kẻ tiếp tục làm ung độc sá»± hồn nhiên của biến dịch với “tội lỗi” và “hình phạt” bằng khái niệm về “trật tá»± luân lí”. Kitô giáo là siêu hình học của đao phủ…

8. Lí thuyết duy nhất của chúng ta có thể là gì? – Là không một ai có thể cho con người những đặc tính của nó, ngay cả Thượng Đế, xã hội, cha mẹ và tổ tiên, ngay cả chính hắn nữa (- ý tưởng phi lí cuối cùng bị bác bỏ ở đây, đã được giảng dạy nhÆ° “tá»± do minh nhiên” của Kant và có thể bởi Platon trước nữa). Không một ai chịu trách nhiệm bởi sá»± kiện hắn hiện hữu, hay được cấu tạo nhÆ° con người hiện tại của hắn, hoặc sống trong những hoàn cảnh và môi trường trong đó hắn đang sống cả. Định mệnh của bản chất hắn không thể tách khỏi định mệnh của tất cả những cái đã là và sẽ là. Hắn không phải là kết quả của một ý hướng cá biệt, một ý chí, một mục đích nào, hắn không phải là một sá»± thí nghiệm để đạt tới một “con người lí tưởng” hay một “hạnh phúc lí tưởng” hoặc một “đạo đức lí tưởng” thật là phi lí khi muốn lái bản chất hắn về bất cứ mục tiêu nào khác. Chúng ta đã tạo ra ý tưởng về mục đích: trong thá»±c tế không có “mục đích”… Con người vốn thiết yếu, con người là một mảnh định mệnh, con người thuộc toàn thể, con người ở trong toàn thể – không có gì có thể phán đoán, đo lường, so sánh, lên án cuộc hiện hữu của chúng ta… NhÆ°ng không có gì bên ngoài toàn thể! – Không một ai còn có trách nhiệm nữa, loại hạng của hữu thể không thể đưa về causa prima [33] được nữa, thế giới là một nhất thể không phải nhÆ° thế giới khả giác cÅ©ng không phải nhÆ° tinh thần duy có điều này là sá»± giải thoát tối thượng – duy bởi đó sá»± hồn nhiên của Biến dịch được khôi phục lại… Ý tưởng về “Thượng Đế” cho tới bây giờ là một vấn nạn lớn lao nhất đối với cuộc đời… Chúng ta khước từ Thượng Đế, chúng ta khước từ trách nhiệ
m nơi Thượng Đế: chỉ bằng cách đó thôi chúng ta mới cứu vớt được thế giới.

——-

[25]Pháp văn: Phép ăn uống kiêng cữ.
[26]Hãy tin kẻ đã thí nghiệm!
[27]In Formel: seine Tugend ist die Folge seines Glücks… – G.c.D.
[28]Hạng người “thời đại” Nietzsche khinh bỉ – G.c.D.
[29]Alles Gute ist Instinkt.
[30]Việc trước, tiền sá»± của một sá»± việc hay sá»± kiện gì. – G.c.D.
[31]Phần xấu xa đáng xấu hổ. – G.c.D.
[32]Thần kinh giao cảm. – G.c.D.
[33]Nguyên nhân đệ nhất. – G.c.D.

——-

nguồn: talawas