Ir al contenido

Luenga lingala

Dendi Güiquipeya
Lingala
Lingála
Palráu en

Angola
Repúbrica Centroafricana
Repúbrica del Congu
Repúbrica Democrática del Congu
(pressonas inmigrantis en Bélgica, Estaus Uníus i Francia)

Región África central
Palrantis 10 millionis
Nativus: 2 millionis
Otrus: 8 millionis
Familia

Lenguas Níger-Congu
  Lenguas Volta-Congu
    Lenguas Benue-Kwa
      Lenguas Benue-Congu
        Lenguas bantoidis
          Lenguas bantoidis meridionalis
            Lenguas bantúis (C.80)
              Lenguas bangi-tetela
                Bangi-Ntomba
                  Losengo
                    Lingala

Estatus oficial
Oficial en Repúbrica del Congu i Repúbrica Democrática del Congu (nacional)
Escreviúra Alfabetu latinu
Códigus
ISO 639-1 ln
ISO 639-2 lin
ISO 639-3 lin
Glottolog ling1269
Destribución de los abitantis del lingala.

El lingala es una luenga bantú avlá nel noroesti dela Repúbrica Democrática del Congu i nuna grandi parti dela Repúbrica del Congu, assin cumu, en ciertu grao, en Angola i la Repúbrica Centroafricana. Tieni más de 10 millonis d’avlantis. Se crasifica cumu C.36D sigún el sistemu Guthrie pa crasifical luengas bantúis.

Nel enceti la luenga qu’el pionerus uropeus i las sus tropas africanas tenin hormau del Bobangi era chamá "la luenga del ríu", "la luenga de comérciu", i otrus nombris volátilis. Encetandu en 1884, fue chamá "Bangala", debíu a la su entrodución ena Estaçión Bangala. Endispués de 1901, los misionerus católicus dela CICM, tamién chamaus la Congregación de Scheutistis, pusun pa renombral la luenga "Lingala". Costó argunas décadas pa qu’esti sedríe apretau en heneral pol dambus dos colonialis i los conguleñus.[1] El nombri Lingala apareció pola primel vezi ena escrevitura nuna pubricación de 1901-2 del misioneru dela CICM Égide De Boeck.[2] Esti cámbeu de nombri fue apretau nel Congu ocidental i norocidental, i en otrus paísis ondi la luenga era avlá, inque nu nel Congu nororiental, ondi la variedá de la luenga avlá localmenti entavía es chamá Bangala.[3]

Aspectus estóricus, socialis i colturalis

[adital | adital cóigu]

Nel sigru XIX, la luenga franca gastá alolargu del Congu era chamá Lobangi, la qual fue aprendía i enfluía polos trebaharis africanus que los ocientalis llevarun d’otrus lugalis (Zanzíbar, Comoras i Tanganica). Endispués, los propius ocientalis encetun a aprendel la luenga. Endispués de 1880 s’encetó a conocel cumu Bangala i alreol de 1900 se sustituyó el términu pol de lingala, el qual apareció pola primel vezi en horma escrita nuna pubricación del misioneru Egide de Boeck (1903).

El vocabulariu lingala á tomau abondus préstamus del francesu. Tamién á cierta enflüéncia del portugués, cumu ena vozi pa manteca (mántéka), mesa (mésa), çapatus (sapátu), i enclusu del neerlandés u ingrés; pol ehemplu, los términus pa lechi (míliki) u libru (búku). Los reberdis conguleñus gastan ogañu hormas cifrás dela luenga pa passal mensahis, endecifrablis pa las ahéncias d’entelihéncia ocientalis.

Usu i destribución

[adital | adital cóigu]

La rehión autótona del lingala coincidi col Congu estoricu, que ogañu se reparti entri la Repúbrica del Congu i la Repúbrica Democrática del Congu, cumu lingua franca tamién tieni ancha difusión ena Repúbrica Centroafricana i Angola.

La música populal congulesa á desempeñau un papel essencial ena difusión enternacional del lingala. Dendi los añus cincuenta, la rumba conguleña i endispués el soukous i el ndombolo tenin popularizau el usu del lingala en África central i entri las diásporas africanas. Diversus estudius señalan qu’el lingala se á consoliau cumu la luenga prencipal dela creación musical ena Repúbrica Democrática del Congu, lu qu’á contribuíu a la su espansión coltural.[4] En ciais rayeras cumu Goma, la música i los médius de comunicación tenin favorecíu la adoción del lingala pol parti de comuniais nu nativas.[5] Assinamesmu, la diáspora conguleña i la grovbaización coltural tenin aumentau la presencia del lingala en Uropa i América del Norti.[6]

Variación

[adital | adital cóigu]

La luenga lingala puéi dividil-si en varius rehiolectus i sociolectus. Las prencipalis variedais rehionalis son el lingala norocidental, el lingala de Kinshasa i el lingala de Brazzaville.

El Lingala Lliterariu (lingala littéraire u lingala classique en francesu) **es una horma estandariçá gastá mayoritariamenti ena educación i emisionis de notícias nel rádiu u la televisión pública i nel serviciu rehiliosu católicu romanu. Es enseñau cumu assuntu en argunus nivelis educativos. Es estóricamenti assiciau col trebahu dela Ilesia católica, en paticulal los misionerus CICM belgas. Tieni un sistimu de sieti vocalis (/a/ /e/ /ɛ/ /i/ /o/ /ɔ/ /u/) con una armunía obrigatória de vocalis tensas-laxas. **Tamién tieni una ancha gama de prefihus morfolóhicus de nombri cun *sistemu *de acuerdu gramatical mareau cun sughetu-verbu, **u nombri-mueficador pa ca crassi. Es gastau mayoritariamenti en huncionis formalis i en argunas hormas d’escrevitura. La mayoría de avlantis nativus del Lingala Avlau i del Lingala de Kinshasa lu considerun endecensibli.[7]

El Lingala Norocidental (u Equateur) **es el frutu dela enternaliçación (incompleta) polos conguleñus delas reglas prescriptivas que los misionerus dela CICM pretendierun quandu apreparun el Lingala Lliterariu.[8][9] El noroesti es una çona ondi los misionerus dela CICM sostribun hondamenti la reda d’escuelas.

El Lingala Avlau (chamau lingala parlé en francesu) es la variedá gastá mayoritariamenti nel día a día delos Lingaláfuns. Tieni un sistemu de prefihus morfolóhicus de nombri crasicu, inque el sistemu de acuerdu nel sintagma nominal es más laxu qu’el dela variedá lliteraria. Tieni un sistemu de cincu vocalis i nu á armunía de vocalis. El Lingala **Avlau es gastau mayoritariamenti en huncionis nu formalis, i la mayoría de cántaris lingala gastan el Lingala avlau. El Lingala avlau moernu es enfluíu pol francesu; los verbus francesis, pol ehemplu, puen sel "lingaliçaus", ahuntándu-lis prefihus i sufihus de enflexión del lingala: "acomprenaki te" u "acomprendraki te" ("él nu entendió", gastandu la palabra francesa comprendre) en veci del clásicu Lingala "asímbaki ntína te" (literalmenti: "él/ella atrapó/suhetó la raíç/causa nu"). **Estas enfluéncias francesas son más abundantis en Kinshasa i endican una erosión dela luenga assina que la educación en francesu se hazi más acessibli a más dela puebración. Ái diferéncias de pronunciación entri "Lingala católicu" i "Lingala protestanti", pol ehemplu nzala/ njala ("hambri").

Lingala ya Bayankee (avecis chamau Yanké) es un sociolectu anchamenti gastau en Kinshasa, pol ehemplu, polos hóvenis dela calli, vendeoris ambulantis, bandus criminalis i zangalanis sin techu.[10] Langila es un huegu de luenga pocu estudiu (u prática lúdica) qu’el músicus cuyarun nel enceti endispués de 2000 i qu’es gastau cada vezi más en réd/es socialis i sitios de produción coltural.

Fonología i escrevitura

[adital | adital cóigu]

Fonología

[adital | adital cóigu]
Anterior Central Posterior
Cerraá i u
Semicerraá e o
Semiabierta ɛ ɔ
Abierta a

Consonantis

[adital | adital cóigu]
Bilabial Labiu-
dental
Alveolar Post-
alveolar
Palatal Velar
Oclusiva p b   t d       k ɡ
Nasal m   n   ɲ ŋ
Fricativa     f v s z ʃ (ʒ)        
Aproximanti         j  
Aproximanti lateral   l      


Alfabetu

[adital | adital cóigu]
Información sobre el COVID-19 en Lingala

L’alfabetu lingala tieni 35 letras i dígrafus. Ca dígrafu tieni un lugal específicu nel alfabetu; pol ehemplu, mza vieni dantis de mba, polque el dígrafu mb siegui a la letra m. Las letras r i h son raras inque presentis en palabras emprestás. L’acientus endican los tonus assina:

nu á acientu pa el tonu pol defeutu, el tonu baju

acientu agudu pa el tonu artu

circunflehu pa el tonu decendienti

caron pa el tonu ascendienti

Ejemplus

[adital | adital cóigu]

Pairi muestru

[adital | adital cóigu]
Pairi muestu en lingala
Tatá wa bísó, ozala o likoló,
bato bakúmisa Nkómbó ya Yɔ́,
bandima bokonzi bwa Yɔ́, mpo elingo Yɔ́,
basálá yangó o nsé,
lokóla bakosálaka o likoló
Pésa bísó lɛlɔ́ biléi bya mokɔlɔ na mokɔlɔ,
límbisa mabé ma bísó,
lokóla bísó tokolimbisaka baníngá.
Sálisa bísó tondima masɛ́ngínyá tɛ̂,
mpé bíkísa bísó o mabé.

Vei-si tamién

[adital | adital cóigu]

Silabariu mandombe

Referencias

[adital | adital cóigu]
  1. cite book |last1=Meeuwis |first1=Michael |title=A Grammatical Overview of Lingala |date=2020 |publisher=Lincom |location=München |isbn=9783969390047 |page=27
  2. cite book |last1=Meeuwis |first1=Michael |title=A grammatical overview of Lingala: Revised and extended edition |date=2020 |publisher=Lincom |location=München |isbn=978-3-96939-004-7 |page=26
  3. cite book |last1=Edema |first1=A.B. |title=Dictionnaire bangala-français-lingala |date=1994 |publisher=ACCT |location=Paris}}
  4. Cita publicación|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2018.1478722%7Ctítulo=Crossing in popular music in D.R. Congo: the mixing of English in Lingala lyrics|apellidos=Kasanga|nombre=Luanga Adrien|fecha=2018-07-12|publicación=Journal of African Cultural Studies|volumen=31|número=1|páginas=89–105|fechaacceso=2025-12-08|issn=1369-6815|doi=10.1080/13696815.2018.1478722
  5. Cita publicación|url=https://doi.org/10.1017/s0047404513000651%7Ctítulo=Recruiting a nonlocal language for performing local identity: Indexical appropriations of Lingala in the Congolese border town Goma|apellidos=Büscher|nombre=Karen|apellidos2=D'hondt|nombre2=Sigurd|fecha=2013-10-11|publicación=Language in Society|volumen=42|número=5|páginas=527–556|fechaacceso=2025-12-08|issn=0047-4045|doi=10.1017/s0047404513000651|apellidos3=Meeuwis|nombre3=Michael
  6. Cita publicación|url=https://doi.org/10.1093/fs/knad236%7Ctítulo=Congolese Cultural Production in Africa and the World|apellidos=Fraiture|nombre=Pierre-Philippe|fecha=2024-01-11|publicación=French Studies|volumen=78|número=1|páginas=101–127|fechaacceso=2025-12-08|issn=0016-1128|doi=10.1093/fs/knad236
  7. cite journal |last1=Kazadi |first1=Ntole |title=Rapport Général |journal=Linguistique et Sciences Humaines |date=1987 |volume=27 |page=287
  8. cite book |last1=De Boeck |first1=Louis B. |title=Manuel de lingala tenant compte du langage parlé et du langage littéraire |date=1952 |publisher=Schuet |location=Brussels
  9. cite book |last1=Bokamba |first1=Eyamba G. |last2=Bokamba |first2=Molingo V. |title=Tósolola na Lingála: A multidimensional approach to the teaching and learning of Lingála as a foreign language |date=2004 |publisher=NALRC |location=Madison}}
  10. Nassenstein, Nico. "Democratic Republic of the Congo: lingala ya Bayankee/Yanké." In Urban Contact Dialects and Language Change, pp. 28–46. Routledge, 2022.

Enlacis esternus

[adital | adital cóigu]
Wikipedia
Wikipedia

Lingala: Encetu a la luenga