Zare
| Zare | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Zare eta ingurunetako larreak hegoaldetik | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Zangozerria | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea (2015-2023) | Jesus Maria Lekunberri Genbe (talde independente) | ||||||||||
| Posta kodea | 31491 | ||||||||||
| INE kodea | 31212 | ||||||||||
| Herritarra | zaretar, zareko | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°34′24″N 1°23′37″W / 42.57320611°N 1.39352088°W | ||||||||||
| Azalera | 12,67 km² | ||||||||||
| Garaiera | 390-737 metro | ||||||||||
| Distantzia | 46,9 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 130 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,1 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu ez-euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 8.8 + % 13.6 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | www.villadesada.es | ||||||||||
Zare[3][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 46,9 kilometrora. Altuera 390 eta 737 metro artekoa da, eta 12,67 km²-ko azalera hartzen du. 130 biztanle zituen 2025. urtean.
Oibar ibarraren erdian dago Zare, eta, inguruko beste hainbat herriren antzera, muino baten inguruan, baina kasu honetan ez dago horren gainean gaztelurik dagoenik jakiterik, nahiz eta kontrakoa aurreikus daitekeen. Bizkaia ibarreko sarreran, Oibar ibarreko bigarren herri populatuena da, Oibar ibarburuaren ondoren. Bere arkitektura, Mendialdea Behereko gainerako herrien antzera, Nafarroako eremu iparraldegorako etxe tipikoen artean txandakatzean datza, horma zuriekin eta harrizko erliebeekin, eta herrialdearen erdialdeko zonaldeen antzekoagoekin, erabat pilatutako harriekin eginak.
Bertako biztanleak zaretarrak edo zarekoak dira.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zare beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
- gaztelaniaz: Sada
- nafar erromantzez edo aragoieraz: Sada
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]
- Sada (1112)
- Çare (1127)
- Sada (1141)
- Sada (1268)
- Care (1349)
- Sada (1366)
- Sada (1534)
- Sada (1677)
- Sada (1829)
- Sada de Sangüesa (1911)
- Sare (1935)
- Zare (1961)
- Zare (1974)
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zare (euskara) edo Sada (erromantzez) izenaren etimologia ezezaguna da. Patxi Salaberrik, Zaraitzun gordetako Zare euskal izen tradizionalean oinarrituz, izena Lapurdiko Sara herriarekin lotzen du, baina ez du toponimorako etimologia egokirik aurkitzen. Hori bai, J. Gifforden teoria jasotzen du. Teoria horren arabera, izenaren jatorria ahots latindar saturo hitzaren plurala izango litzateke, Iruñerriko Sadar ibaia eta Galiziako Sada bezalaxe. Argi dago teoria honek aukera gutxi dituela egokia izateko. Esan bezala, badago Sada bat Galizian, ziur aski kasu honekin zerikusirik ez duena.
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Armarria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zareko armarriak honako blasoi hau du:[5]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean urrezko eta almenadun hiru-dorredun gaztelu batez osatuta dago, erdiko dorrea alboetakoak baino altuagoa da, ate eta leiho urdinekin. Erdiko dorrearen bi aldeetan urrezko palmondo bat dago, eta atearen gainean beste bi daude, gurutzatutak. | » |
Bandera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zareko banderak Zareko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zare Oibar ibarrean dago, Zangozerria eskualdean, Nafarroa Garaia herrialdearen ekialdean.
Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Leatxe | ||||
| Ezporogi | Oibar | |||
| ||||
| Galipentzu | Kaseda |
Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herria, Nafarroa ekialdean kokatzen da, Zangozako merindadearen hegoaldean. Lizarra eta Zangoza elkartzen dituen NA-132 errepideko 65. kilometroan dagoen gurutzetik kilometro batera dago.
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zareko klima mediterraneo motakoa da, nahiz eta iparraldean klima kontinentalaren ezaugarriak izan. Iparraldeko gune menditsuenetan prezipitazioak ugariagoak dira, urtero 800mm inguru, baina zenbat eta hegoalderago urriagoak, herrigunean, esaterako, 500mm euri baino ez dira jausten urtero. Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da eta urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartekoak.
Zareko basoak asko gutxitu dira denboraz, gaur egun, jatorrizko haritzen eta arteen hedadura 223 hektareakoa baino ez dela. Arteei eta haritzei XIX. mendetik birlandatutako pinu lariziar austriarrak batu arren, basoak herriko azaleraren %7,1 baino ez ziren XX. mendearen amaieran.
Estazio meteorologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zaren ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Oibar pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 556 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 28.0 | 29.0 | 36.0 | 39.0 | 41.0 | 41.0 | 40.0 | 31.0 | 25.0 | 19.0 | 41 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.8 | 11.1 | 14.7 | 16.2 | 20.9 | 26.1 | 29.7 | 29.5 | 25.2 | 19.4 | 12.9 | 9.4 | 18.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.2 | 6.7 | 9.7 | 11.2 | 15.3 | 19.6 | 22.5 | 22.5 | 19.0 | 14.4 | 9.1 | 6.0 | 13.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.6 | 2.3 | 4.6 | 6.2 | 9.7 | 13.1 | 15.3 | 15.6 | 12.8 | 9.5 | 5.3 | 2.5 | 8.2 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -11.0 | -8.0 | -10.0 | -2.0 | 1.0 | 5.0 | 7.0 | 6.0 | 4.0 | -1.0 | -7.0 | -10.0 | -11 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 50.1 | 48.6 | 47.1 | 73.6 | 57.9 | 47.4 | 28.9 | 30.7 | 57.2 | 77.2 | 57.3 | 68.12 | 654.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 44.0 | 43.4 | 47.5 | 54.0 | 56.0 | 88.5 | 31.0 | 68.0 | 75.5 | 66.5 | 43.1 | 58.0 | 88.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 8.4 | 7.7 | 6.5 | 10.1 | 8.6 | 5.6 | 4.1 | 3.7 | 5.4 | 8.6 | 9.6 | 9.6 | 87.7 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 0.8 | 0.9 | 0.7 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 0.8 | 3.5 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7] | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerrian, Brontze Aroko pieza leundu batzuk aurkitu ziren. Hortik datoz Faustina Zaharraren bi txanpon erromatar ere. Erromatarren garaian Ledea (erromatar vila) eta Eslaba (Santakriz) arteko galtzada erromatarra igarotzen zen Zaretik. Garai hartan, Zangozako bidearen ondoan, herrixka bat izan zen. Bertako biztanleak mahasti eta olibadiak lantzen zituzten.
Erdi Aroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erdi Aroan Zare, inguruko herriekin batera, mairuen inbasioez babesteko gotorleku sare baten partaide izan zen.1076. urtean Leireko Erraimun abadeak, Fontanellako jauregiaren dohaintza jaso zuen. 1084tik aurrera, aldi labur batez, Zare Aragoiko erresumaren zati izan zen. Zareko familiarik antzinakoena Aznarez familia da. Familia honek 1236an Xabierko gaztelua jaso zuen Tibalt I.a erregearen eskutik. Juana Aznarez de Sada, Maria Azpilikuetaren ama eta Frantzisko Xabierkoaren amona, leinu honetakoa zen.
Zare Oibar ibarraren zati izan zen Ertaro osoan. Leireko monasterioak bi jauregi erosi zituen bertan, bata dohaintza bidez eta bestea erosketa bidez 1112n, eta Iratxeko monasterioak 1141ean bazuen jada San Joan monasterioa, gero (1289) Orreagako Santa Mariari esleitu zitzaiona, Migel Peritz Legarikoa apezpiku iruindarraren epaiaren bidez. Koroako bilauek, 1280an, urtean 3 kahitzeko bi lapurreta eta erdi gari eta beste hainbeste garagar eta olo, gehi kahiz bat, gari-lapurreta bat eta garagar eta olo-lapurreta bat zor zituzten. Karlos III.a Nafarroakoa erregeak Leringo konderriari atxiki zion hiribildua 1425. urtean. Pierres Azkoiengoa, bere elizako zaindaria, Olibako monasterioari emana zion.[8]
Aro Modernoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1537an zarekoek uko egin zioten "alardea" egiteari edo borroka zezaketen guztiak elkartzeari. Luis V.a Beaumontekoa Leringo laugarren kondeak eman zien agindua, zeinaren menpekoak baitziren, baina Zareko biztanleek argudiatzen zuten ez zeukala nahikoa autoritaterik "alardea" antolatzeko, erregeordeak agintzen zuenean bakarrik.[9]
Aro Garaikidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1846an, Zare Oibar ibarraren zati batetik banandu zen, eta udalerri gisa erabat bananduta geratu zen; gainera, zuzenbide erkidearen mende jarri zen, 1837an jurisdikzio-jaurerriak behin betiko ezabatu baitziren.
1847an eskola bat zuen, urtean 2000 errealez hornitua; parrokoa auzokoa zen, eta bi onuradunak -elizak ere bazituenak- berriki Martzillako monasterioko abadeak edo erregeak kargua utzi zuen arte izan ziren, hutsik zegoen hilabetearen arabera; Aragoi ibaiaren gainean errota bat zegoen.
Herriko ospitalea XVII. mendearen amaieran ere bazegoen. Erregulartasunez funtzionatu zuen XIX. mendearen hasiera arte. Batzarra herriko parroko, onuradun eta erregidoreek osatzen zuten, baita bi kabildoek ere, elizakoak eta sekularrak. Etxezain bat eta abegitsu bat zeuden, zentroa zaintzen. Etxez etxe auzokoen artean bildutako limosnetatik zetozen sarrerak.
1920ko hamarkadan bi eskola eta ospitale zeuden. Zarek Sada ofizialki 1908ra arte deitu zen, Geografia Elkartearen erabakiz Sada de Sangüesa ("Zare Zangoza") izena hartu baitzuen, zalantzarik gabe, beste toponimo berdinetatik bereizteko, Galiziako Sada nagusiki.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]130 biztanle zituen 2025. urtean Zarek.[10]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 621 | 569 | 618 | 727 | 798 | 810 | 805 | 791 | 790 | 693 | 616 | 556 | 548 | 425 | 336 | 280 | 224 | 187 | 136 |
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 77 gizon, 60 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 35,8 udalerri berean jaioak ziren[13], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 6,6 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 9,5 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 13 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 53,8)[14]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Errumania, Brasil dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 170 etxebizitza zeuden: 69 (% 40,6) nagusiak eta 101 (% 59,4) ez-nagusiak.[15] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 8 plazarekin (8 plaza etxebizitzako).[16]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 823 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 557 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 1.000-1.200 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 211 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 15,0 jaitsi zen (968 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 7,6 azpitik zegoen.[17]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Guztira 69 etxegune zeuden, eta horietatik 27 (% 39,1) pertsona bakarrekoak ziren.[18]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 124 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 28,2 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 25,0; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 33,9; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,9.[19] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 30,4 zen 2021ean eta % 28,2 2024an; beraz, 2,1 puntu jaitsi zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 14,1 izatetik % 12,9 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 24,1 ziren, eta gizonen artean % 31,4; 7,4 puntuko aldea, gizonen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 16,7 eta gizonen % 10,0 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 35 | % 28,2 | 22 | % 31,4 | 13 | % 24,1 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 31 | % 25,0 | 19 | % 27,1 | 12 | % 22,2 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 42 | % 33,9 | 22 | % 31,4 | 20 | % 37,0 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 16 | % 12,9 | 7 | % 10,0 | 9 | % 16,7 |
| Guztira | 124 | % 100,0 | 70 | % 100,0 | 54 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 30,4 | % 25,2 | % 30,4 | % 14,1 | 135 |
| 2022 | % 28,9 | % 28,1 | % 30,5 | % 12,5 | 128 |
| 2023 | % 30,4 | % 26,4 | % 31,2 | % 12,0 | 125 |
| 2024 | % 28,2 | % 25,0 | % 33,9 | % 12,9 | 124 |
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herritarren %65a nekazaritza edo honekin harremana duten ihardueratan aritzen da. Ardogintza eta labore-ekoizpena bereziki garrantzitsuak dira. Lursail handiak eta ortu txikiak badaude ere, orokorrean lurraren jabetza nahiko banaturik dago.
1939an sortutako Zareko upategiak (Bodega San Francisco Javier SC) Palacio de Sada izeneko ardoak ekoizten ditu[20].
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 22.362 euro-koa zen[21], eta etxegune bakoitzeko 46.417 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 25.367 euro zen. Errenta gordina 26.413 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 32,7[22]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 25,7), beste diru-sarrerak (% 36,1), langabezia-prestazioak (% 3), beste prestazioak (% 2,5).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[23][oh 1]. Udalerrian indizea 44,8 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,6 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) parean eta Espainiakoaren (2,6) parean.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Sada udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 60 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 48,8; gainerako % 51,2 inaktibo zeuden.[24] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 6,7 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 56,5 zen eta emakumezkoena % 38,9; langabezia-tasa, aldiz, % 5,1 eta % 9,5 zen, hurrenez hurren.[24]
Okupatuen kopurua 58 zen 2023ean, 2021eko 66etik behera.[25] Emakumeek okupatuen % 27,6 osatzen dute, eta gizonek % 72,4.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 56 | % 45,5 | 37 | % 53,6 | 19 | % 35,2 |
| Langabeak | 4 | % 3,3 | 2 | % 2,9 | 2 | % 3,7 |
| Inaktiboak | 63 | % 51,2 | 30 | % 43,5 | 33 | % 61,1 |
| Guztira | 123 | % 100,0 | 69 | % 100,0 | 54 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 41,4), industria (% 24,1), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 24,1) eta eraikuntza (% 8,6).[25]
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 41,4; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 27,6), eta oinarrizko okupazioak % 15,5.[26] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 47,6), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 43,8).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 16 | % 27,6 | 9 | % 21,4 | 7 | % 43,8 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 24 | % 41,4 | 20 | % 47,6 | 4 | % 25,0 |
| Oinarrizko okupazioak | 9 | % 15,5 | 5 | % 11,9 | 4 | % 25,0 |
| Ez dago jasota | 9 | % 15,5 | 8 | % 19,0 | 1 | % 6,3 |
| Guztira | 58 | % 100,0 | 42 | % 100,0 | 16 | % 100,0 |
Okupatuen % 60,3 besteren konturako langileak dira, eta % 39,7 norberaren konturakoak.[27]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 23 | % 39,7 | 18 | % 42,9 | 5 | % 31,3 |
| Besteren kontura | 35 | % 60,3 | 24 | % 57,1 | 11 | % 68,8 |
| Guztira | 58 | % 100,0 | 42 | % 100,0 | 16 | % 100,0 |
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 30 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 888 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[28][oh 2]. Udalerriaren azalera 12,7 km² denez, NAE lurraldearen % 70,1 da[29]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 68,1 lur goldagarria (604 ha, 24 ustiategitan), % 31,8 arbolak (282 ha, 27 ustiategitan), larre iraunkorrak (0,86 ha, 2 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,11 ha, 3 ustiategitan)[oh 3].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 81 gidari zeuden erroldatuta: 55 gizon (% 67,9) eta 26 emakume (% 32,1)[30]. Biztanleen % 59,1 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 176 ibilgailuk osatzen zuten: 112 turismo, 20 kamioi, 17 furgoneta, 13 motozikleta eta 5 ziklomotor[30]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 818 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 13,6 urtekoa zen; turismoen % 14,3k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 20,5k 25 urte baino gehiago[30]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 52,9 diesel zen eta % 45,4 gasolinazko; 2 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,1; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 7,5k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 39,1k ez zuen etiketarik[oh 4].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zareko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Eslabako eta Lergako Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jesus Maria Lekunberri Genbe da, Zareko Talde Independentea zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Zareko Talde Independentea | - | - | - | - | - | - | 5 | - | 5 | 5 | 5 |
| Zareko Independenteak | 7 | - | - | 7 | - | - | - | - | - | - | - |
| Batasun Popularra | - | - | 7 | - | - | - | - | - | - | - | - |
Foru hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.
- HELBIDEA: Kantoi kalea, z/g
Egungo banaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zareko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jesus Maria Lekunberri Genbe da, Zareko Talde Independentekoa. Zinegotziak 4 daude:[31]
- Alfredo Baztan Blasco (Zareko Talde Independentea)
- Luis Carlos Urrizelki Elduaien (Zareko Talde Independentea)
- Miguel Irigoien Mancho (Zareko Talde Independentea)
- Victor Manuel Iriarte Anaut (Zareko Talde Independentea)
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1979tik, Zarek 5 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[32] | |
| Francisco Javier Sagues del Castillo[33] | 1979 | 1983 | Zareko Independenteak | |
| Joaquin Perez Zubiat[34] | 1983 | 1987 | kudeaketa-batzordea | |
| Jose Genbe Goienetxe[35] | 1987 | 1991 | Batasun Popularra | |
| Francisco Javier Sagues del Castillo[33] | 1991 | 1995 | Zareko Independenteak | |
| Francisco Javier Sagues del Castillo[33] | 1995 | 2003 | kudeaketa-batzordea | |
| Jesus Maria Lekunberri Genbe[36] | 2003 | 2007 | Zareko Talde Independentea | |
| Jesus Maria Lekunberri Genbe[36] | 2007 | 2011 | kudeaketa-batzordea | |
| Luis Angel Mateo Azkarate | 2011 | 2015 | Zareko Talde Independentea | |
| Jesus Maria Lekunberri Genbe[36] | 2015 | jardunean | Zareko Talde Independentea | |
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zare atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[37]
Koldo Zuazok, 2010ean, Zare ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[38]
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Zare eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,00k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 1,40k eta 2018n % 2,00k.
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Bizenteko jaiak, abuztuaren hirugarren asteburuan
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Bizente eliza, XVI. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
- Zareko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
Zaretar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Javier Uritz Lasaga (1747-1829), abokatu eta elizgizon.
Irudiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Herria San Migel menditik
- Herria elurpean
- Herria udaberrian
- Herriko ikuspegia
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ «Zare - Lekuak - EODA», www.euskaltzaindia.eus. 2021eko abuztuaren 30ean kontsultatua.
- ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo (1977), Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu, Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular, ISBN 84-235-0076-4, OCLC 911388951. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ Meteo Navarra, «Estazioko datuak - Oibar», meteoeu.navarra.es. 2021eko irailaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Oibarreko estazioko balio klimatologikoak, Nafarroako Gobernua. 2020ko abuztuaren 24an kontsultatua.
- ↑ Nafarroako Entziklopedia Handia | ZARE. 2022ko apirilaren 16an kontsultatua.
- ↑ Florencio., Idoate, (1997), Rincones de la historia de Navarra, Gobierno de Navarra, ISBN 84-235-1579-6, OCLC 977692024. 2022ko apirilaren 16an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: puntuazio gehigarria (lotura) - ↑ «Zare», www.ine.es, Espainiako Estatistika Institutua. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
- ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Zareko upategiaren webgunea
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q633493.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «UDALBATZA», www.villadesada.es (Gaztelaniaz). 2022ko apirilaren 16an kontsultatua.
- ↑ «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko maiatzaren 5ean kontsultatua.
- 1 2 3 «ZARE - Auñamendi Eusko Entziklopedia», aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus. 2022ko maiatzaren 3an kontsultatua.
- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
:0izeneko erreferentziarako - ↑ «ZARE - Auñamendi Eusko Entziklopedia», aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus. 2022ko maiatzaren 3an kontsultatua.
- 1 2 3 Vidondo, Aser (2020ko ekainaren 26a), «Zarek azken ikasturtea itxi du», diariodenavarra.es (Gaztelaniaz). 2022ko maiatzaren 3an kontsultatua.
- ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
- ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
<ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.



