Edukira joan

XX. mendea

Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Mendeak:
XIX.a - XX.a - XXI.a
Hamarkadak:
1900koa 1910koa 1920koa 1930koa 1940koa1950koa 1960koa 1970koa 1980koa 1990koa
Kategoriak:
Jaiotakoak - Hildakoak
Puxtarri urdina, Apollo 17k egindako Lurraren argazkia. XX. mendean lehen aldiz ikusi zuten gizakiek Lurra kanpotik.
Joxemari Iriondok XX. mendeari buruz gidaturiko saioa.

XX. mendea 1901eko urtarrilaren 1ean hasi zen[1] (MCMI) eta 2000ko abenduaren 31n bukatu (MM)[2]. Bigarren milurtekoko hamargarren eta azken mendea izan zen, eta hauek izan zituen ezaugarri nagusiak: ulermen zientifikoko eredu berriak, gerraren aurrekaririk gabeko garapena, ia berehala funtzionatuko zuten komunikazio-modu berriak eta arte- eta entretenimendu-modu berriak. Populazio hazkundea ere aurrekaririk gabekoa izan zen[3], mendea 1.600 milioi biztanlerekin hasi eta 6.200 milioirekin amaitu baitzen[4].

XX. mendean, planetako egitura politiko eta soziala birmoldatu zuten gertaera geopolitiko garrantzitsuak izan ziren nagusi: Lehen Mundu Gerra, Espainiako gripearen pandemia, Bigarren Mundu Gerra eta Gerra Hotza. Zientziaren eta teknologiaren aurrekaririk gabeko aurrerapenek aro modernoa definitu zuten: arma nuklearren eta energia nuklearraren etorrera, espazioaren esplorazioa, informatika analogikotik digitalera igarotzea eta garraioaren etengabeko aurrerapena, motordun hegaldiak eta automobila barne. Lurraren seigarren iraungitze masiboak, Holozenoko iraungitzea, jarraitu zuen, eta gizakiek kontserbazio-ahalegin handiagoa egin zuten.

Mende honetako gai nagusien artean daude deskolonizazioa, nazionalismoa, globalizazioa eta gobernuen arteko erakundeen forma berriak. Herrialde askotan demokrazia garatu zen, eta emakumeek boto eskubidea irabazi zuten munduko leku askotan. Homogeneizazio kulturala hasi zen, garraio-, informazio- eta komunikazio-teknologia berrien aurrerapenen ondorioz, pop musikaren eta mendebaldeko kulturaren beste eragin batzuekin, nazioarteko korporazioekin, eta esan liteke XX. mendearen amaieran ekonomia benetan globala zela. Pobrezia murriztu egin zen, eta mendea bizi-mailaren igoeraren, munduko populazioaren hazkundearen, ingurumenaren degradazioaren eta iraungitze ekologikoaren lekuko izan zen[5][6]. Autoak, hegazkinak eta etxetresna elektrikoak orokortu egin ziren, eta bideo- eta audio-grabazioak masiboki egin ziren. Aurrerapen horiek erregai fosilen baliabideak ustiatzeari esker egin ziren, energia erraz garraia zitekeen moduan ematen baitzuten, baina kutsaduraz eta epe luzera ingurumenean izango zuen eraginaz ere arduratu ziren. Gizakiek espazioa esploratu zuten lehen aldiz, eta lehen urratsak eman zituzten Ilargian. Elektrizitatea sortzeko eta telekomunikazioetarako aurrerapen handiei esker, mundu mailako komunikazioa ia berehalakoa izan zen, eta, azkenean, Internet sortu zen. Aldi berean, teknologia medikoan egindako aurrerapenei esker, gaixotasun infekzioso asko ia desagerrarazi ziren, eta ingeniaritza genetiko biologikorako bidea ireki zuten. Aurkikuntza zientifikoek, hala nola erlatibitatearen teoriak eta fisika kuantikoak, sakonki aldatu zituzten zientzia fisikoaren eredu fundazionalak, eta zientzialariak behartu zituzten unibertsoa uste baino konplexuagoa zela konturatzera, eta XIX. mendearen amaieran zientziaren ulermen osoa izateko itxaropenak (edo beldurrak) hankaz gora jarri zituzten.

Che Guevara, Kubako iraultzan pertsonai oso garrantzitsua.
World Wide Web, Tim Berners sortutako plataformaren logoa.

Gerrak eta politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gerra hotzari buruzko argazki esanguratsu batzuk.

Kultura eta entretenimendua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"The Beatles" XX.mendeko bandarik famatu eta garrantsitzuenetariko bat.

Rock-and-rolla, jazza, bluesa, pop-a eta hip-hopa bezalako genero musikalen sorrerak XX. mendeko eszena musikala irauli zuen, The Beatles, Elvis Presley, Michael Jackson eta Bob Dylan bezalako artista ikonikoekin.

Zinemaren garapena arte eta entretenimendu modu masibo gisa nabarmena izan zen, Charlie Chaplin, Alfred Hitchcock, Akira Kurosawa eta Stanley Kubrick bezalako izenekin industria zinematografikoan ondare bat utziz.[43]

Kubismoa, surrealismoa, espresionismo abstraktua eta pop art bezalako mugimendu artistikoek arte modernoa birdefinitu zuten, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Jackson Pollock eta Andy Warhol bezalako figurekin.

Pertsona nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
XX.mendean telebistak sortu eta hobetzen joan ziren, irudi honetan ikusi dezakegu 1980ko telebista bat.
  • XX. mendean erlijio-aniztasuna areagotu egin zen, espiritualtasun-forma eta erlijio-mugimendu berriak sortu baitziren. Eskualde batzuetan bizitza publikoan erlijioaren eraginak ere behera egin zuen, eta desberdintasun erlijiosoetan oinarritutako gatazkek ere aldi hori markatu zuten. Aurrerapen teknologikoek eta komunikabideek erlijioak nola zabaltzen eta praktikatzen diren eragin zuten, eta erlijio-tradizio desberdinen arteko elkarrizketa sustatu zen.[46]
Pio XII aita santua.

Hauek dira XX.mendean zehar egon ziren aita santuak, bertan bakoitzak zer rol betearazi zuen aipatzen da.

XX.mendeko enpresa garrantsitzuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1. Standard Oil Company:

John D. Rockefellerrek sortu zuen 1870ean, XX. mendean munduko petrolio enpresa handienetako bat bihurtu zen, eta monopolioaren aurkako arrazoiengatik banatu zuten 1911n.

2. Ford Motor Company:

Henry Ford-en ikuspegiak bere kabuz dabilen industria irauli zuen masako ekoizpena sartuz, automobilak fabrikatzeko estandar bat ezarriz.

3. General Electric (GE):

Energia, teknologia eta finantza-zerbitzuetan liderra den enpresa da, eta eragin nabarmena izan du hainbat industriatan XX. mendearen zati handi batean.

4. IBM (International Business Machines Corporation):

Informazioaren informatikaren eta teknologiaren garapenean eragin zuen, ordenagailu eta sistema informatiko berritzaileak sortuz.

5. General Motors (GM):

Beste erraldoi autoeragile bat, Fordek bezala, berebiziko garrantzia izan zuena bere buruaz beste egiten duen industriaren mundu mailako bilakaeran eta hedapenean.

6. Coca-Cola Company:

Coca-Cola XX.mendeko enpresa garrantzitsuenetarikoa izan arren, gaur egun garrantzitsuenetarikoa izaten ere jarraitzen du.

Munduko freskagarrien markarik ezagunena, 1892an sortu zenetik presentzia globala izan duena eta herri kulturan marka iraunkorra utzi duena.

7. Boeing:

Aire, espazio eta defentsa-industriako enpresa nagusietako bat, hegazkin komertzial eta militarren ekoizpenagatik ezaguna, hegazkingintzan berebiziko garrantzia duena.

8. ExxonMobil (Standard Oil, gero Exxon Mobilen banatua):

Petrolio-industrian eta ekonomia globalean eragin handia izan duen petrolio-enpresa nagusietako bat.

9. AT & T (American Telephone and Telegraph Company):

XX. mendearen zati handi batean Ameriketako Estatu Batuetako telekomunikazioen industrian nagusi izan zen lehen telefono konpainia eraginkorrenetako bat izan zen.

10. Microsoft:

Bill Gatesek eta Paul Allenek 1975ean sortua, konputazio pertsonalaren industria eta softwarea irauli zituen Windows sistema eragilea bezalako produktuekin.

Enpresa horiek liderrak izateaz gain, eragin iraunkorra izan zuten ekonomia globalean eta aro modernoan bizi eta lan egiten dugun moduan.

Pertsona nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Albert Einstein, munduko fisikaririk ezagunena.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «TWENTIETH CENTURY'S TRIUMPHANT ENTRY; Welcomed by New York with Tumultuous Rejoicing.», The New York Times (Ingelesez), 1901eko urtarrilaren 1a, ISSN 0362-4331. 2024ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.
  2. ↑ «The 21st Century and the 3rd Millennium», web.archive.org, 2019ko urriaren 2a. 2024ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.
  3. ↑ Scherbov, Wolfgang Lutz, Warren C. Sanderson, Sergei (2004), «The End of World Population Growth», The End of World Population Growth in the 21st Century, Routledge, doi:10.4324/9781315870571-2, ISBN 978-1-315-87057-1. 2024ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: lana parametroa ISBNarekin (lotura)
  4. ↑ «World Population by Year - Worldometer», www.worldometers.info (Ingelesez). 2024ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.
  5. ↑ Leakey, Richard E.; Lewin, Roger (1996), The sixth extinction: patterns of life and the future of humankind (1. argitaraldia), Anchor Books, ISBN 978-0-385-46809-1. 2024ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.
  6. ↑ «The Sixth Extinction - The Most Recent Extinctions», web.archive.org, 2015eko abenduaren 18a. 2024ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.
  7. ↑ «La rebelión de los bóxers, un momento clave en la historia de China», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2019ko ekainaren 20a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  8. ↑ «"La ecuación E=mc² de Albert Einstein le dio forma a todo el siglo XX": Christophe Galfard, discípulo de Stephen Hawking», BBC News Mundo (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  9. ↑ «Einstein-en erlatibitatearen printzipioa - hiru», www.hiru.eus. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.[Betiko hautsitako esteka]
  10. ↑ «Constitución Mexicana de 1917: historia y características», https://humanidades.com/ (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: Kanpo esteka parametro honetan: |aldizkaria= (laguntza)
  11. ↑ «Mexikoko Iraultza: arrazoiak, etapak, ondorioak - Zientzia - 2023», warbletoncouncil. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  12. ↑ «RMS Titanic-en hondoratzea (1912)», eu.eferrit.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  13. ↑ «Fascismo italiano», Significados (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  14. ↑ «La Primera Guerra Mundial al completo», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2022ko irailaren 23a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  15. ↑ «Depresio handia: kausak, ezaugarriak eta ondorioak - Zientzia - 2023», warbletoncouncil. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  16. ↑ Grudemi, Editorial (2019ko azaroaren 13a), «Nazismo - ¿Qué fue?, características, origen y más», Enciclopedia de Historia (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  17. ↑ Musa, Marcelo Néstor (2020ko otsailaren 19a), «¿Qué fue la Guerra civil española? - Resumen e Historia», Enciclopedia de Historia (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  18. 1 2 «Segunda Guerra Mundial», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  19. ↑ «Koreako Gerra», Google Arts & Culture. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  20. ↑ «El Movimiento de Derechos Civiles en los Estados Unidos», baripedia.org (Frantsesez). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  21. ↑ «Guerra de independencia de Argelia (1954-1962)», https://humanidades.com/ (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: Kanpo esteka parametro honetan: |aldizkaria= (laguntza)
  22. ↑ «Kubako Iraultza», Google Arts & Culture. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  23. ↑ «Wikiwand - Indotxinako Gerra», Wikiwand. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  24. 1 2 «Vietnamgo gerra», Leazubil's Weblog (Gaztelaniaz), 2008ko apirilaren 20a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  25. ↑ «Wikiwand - Afrikako deskolonizazioa», Wikiwand. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  26. ↑ Portillo, Germán (2020ko urriaren 28a), «Espazioko lasterketari buruz pausoz pauso jakin behar duzun guztia», Meteorología en Red. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  27. ↑ «Martin Luther King Jr. hilketa», eu.eferrit.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  28. ↑ «John Fitzgerald Kennedy: cronología del asesinato del presidente», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2023ko azaroaren 21a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  29. ↑ «Movimiento Hippie - Concepto, origen y consecuencias», https://concepto.de/ (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: Kanpo esteka parametro honetan: |aldizkaria= (laguntza)
  30. ↑ «Efemeridea: Franco diktadorearen heriotzaren berri eman zuten», Argia. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  31. ↑ «Petrolioaren krisia - hiru», www.hiru.eus. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.[Betiko hautsitako esteka]
  32. ↑ «Wikiwand - 1973ko Txileko estatu kolpea», Wikiwand. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  33. ↑ «La caída del Muro de Berlín», www.europeana.eu (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  34. ↑ Montes, Ana (2022ko irailaren 22a), «¿Por qué estalló la guerra entre Irak e Irán?», El Orden Mundial - EOM (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  35. ↑ «El accidente de Chernóbil: las causas del desastre nuclear en Ucrania», www.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2022ko martxoaren 12a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  36. ↑ «El país que desapareció en Navidad», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2023ko ekainaren 26a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  37. ↑ «¿Qué es la World Wide Web? - Concepto, importancia y más», https://concepto.de/ (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: Kanpo esteka parametro honetan: |aldizkaria= (laguntza)
  38. ↑ «Guerra de los Balcanes, uno de los peores conflictos de la historia», eAcnur (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  39. ↑ «Golkoko Gerra», Google Arts & Culture. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  40. ↑ «Noiz Apartheid End eta How?», eu.eferrit.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  41. ↑ Musa, Marcelo Néstor (2018ko ekainaren 18a), «¿Qué fue la Guerra Fría? - Resumen, causas y consecuencias», Enciclopedia de Historia (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  42. ↑ «Política en el siglo XX | Social Hizo», www.socialhizo.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  43. ↑ «Historia del cine: resumen, creadores y características», https://humanidades.com/ (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: Kanpo esteka parametro honetan: |aldizkaria= (laguntza)
  44. ↑ «1.6: La revolución física del siglo XX», LibreTexts Español (Gaztelaniaz), 2022ko urriaren 30a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  45. ↑ López Espinosa, José Antonio; Lugones Botell, Miguel (2002ko abuztua), «Avances de la medicina en el siglo XX», Revista Cubana de Medicina General Integral, 18 (4): 245–247, ISSN 0864-2125. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  46. ↑ «Iglesia católica, Estado y conflictos sociales y culturales en la historia de España del siglo XX», Julián Casanova (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  47. ↑ S.A.P, El Mercurio (2005eko apirilaren 19a), «Los papas del siglo XX», Emol (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  48. ↑ «Albert Einstein. Biografía», www.biografiasyvidas.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  49. ↑ «Gandhi, el pacifista que luchó por la independencia de la India», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2023ko urtarrilaren 30a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  50. ↑ «Winston Churchill, el político que cambió el rumbo de la Segunda Guerra Mundial», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2023ko azaroaren 30a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  51. ↑ «Biografia de Franklin Delano Roosevelt», www.biografiasyvidas.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  52. ↑ «Biografia de Nelson Mandela», www.biografiasyvidas.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  53. ↑ @NatGeoES (2022ko urtarrilaren 14a), «¿Quién fue Martin Luther King?», National Geographic (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  54. ↑ «Marie Curie, la madre de la física moderna», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2019ko uztailaren 4a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.[Betiko hautsitako esteka]
  55. ↑ «Hitler: vida, biografía y cómo murió», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  56. ↑ «Biografia de Mao Tse-tung», www.biografiasyvidas.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  57. ↑ «Pablo Picasso», HA! (Gaztelaniaz). 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  58. ↑ «La historia de Charles Chaplin, el padre de Charlot», historia.nationalgeographic.com.es (Gaztelaniaz), 2019ko apirilaren 16a. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  59. ↑ «Marilyn Monroe. Biografía», www.biografiasyvidas.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  60. ↑ «Biografia de Elvis Presley», www.biografiasyvidas.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.
  61. ↑ «Biografia de The Beatles», www.biografiasyvidas.com. 2023ko azaroaren 29an kontsultatua.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]