Villatuerta
| Villatuerta | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Irantzu ibaiaren gaineko zubi erromanikoaren ikuspegia. | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | María José Fernández Agerri (PSN) | ||||||||||
| Posta kodea | 31132 | ||||||||||
| INE kodea | 31257 | ||||||||||
| Herritarra | villatuertar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°39′34″N 1°59′36″W / 42.6595°N 1.9934°W | ||||||||||
| Azalera | 23,59 km² | ||||||||||
| Distantzia | 40 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 1.256 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,53 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.villatuerta.org/ | ||||||||||
Villatuerta[3] ([biʎatwerta]) (ustez jatorriz: Arandibarren ([aɾandiβ̞arẽn]))[4] Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da. Lizarrako merindadeko herri honek 1.260 biztanle zituen 2025. urtean. Iruñea hiriburutik 40 kilometro mendebaldera dago.
Toponimia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Villatuerta izena, jatorri erromanikokoa argi eta garbi, tortus "okertuarekin, kurbatuarekin" loturik dago, eta "hiribildu okerra, bihurria edo makurra" erran nahiko luke.[5]
Villatuerta hitza azterturik, erromatarrek oker edo bihurri izena lehendanik orografia eta urbanizazio oker edo bihurri hori zuen hiribildu bati ezarri ziotela ondoriozta dezakegu. Deigarria da euskal lurraldean izen erromantze bat egotea, euskal jatorriko toponimoz inguraturik egonik (Legardeta, Arandigoien, Lorka, Oteitza...). Hurrengo suposaketak dioenez, erresumaren administrazioak izen erromantze hori bulkatu zuen, eta, azkenean, antzinako Arandibarren ordezkatu zuen, Arandibarren izena ez dago inon dokumentatua, baina Villatuerta ondoan Arandigoien dago (goien atzizkia agerian duena). Honakoa anitz bitxia da, zeren goien atzizkiko toponimoa dagoelarik ondoan dagoen barren atzizkiko toponimoa egon ohi delako, inguruan bertze hainbatekin gertatzen den gisan (Birgarabarren/Birgaragoien edo Ollobarren/Ollogoien). Horrexegatik, barren bikoterik gabeko Arandigoien topatzen dugunez, eta Villatuertako toponimo latindarra bitxia gertatzen denez, Arandibarren suposatzen da. Halarik ere, ez du inork defendatzen hau zinezko izena zenik, ez baitago balizko izen hau bermatzen duen ezta froga bakar bat ere. Horrela, Arandigoienek ("ura baino gorago dagoen zatia")[6] eta Arandibarrenek ("ura baino beherago dagoen zatia") Irantzu ugaldearen bazterrean dauden bi herriak izendatuko lituzkete, garaieraren arabera bereiziz. Baina aintzat izan beharra dago Arandibarren hau espekulazioa baizik ez dela. [7]
Euskaldun batzuek Bilatorta erabiltzen dute toponimoaren euskal bertsio gisa, baina Euskaltzaindiak ez du gomendatzen, ez duelako oinarri historikorik.[8]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herria Nafarroa erdialde-mendebaldean dago. N-111 errepidea Lizarra-Iruña norabidean jarraituta. Villatuerta Lizarratik 4 kilometrora dago.
Villatuertak Deierrirekin egiten du muga iparraldean; Zirauki eta Mendigorriarekin ekialdean; Lizarrarekin mendebaldean; eta Oteitza eta Aberinekin hegoaldean.
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriko klima mediterraneo kontinentala da, eta udalerriaren iparraldean azpimediterraneoa. Urteko batezbesteko tenperatura 12 eta 13 gradu bitartekoa da eta prezipitazioak 500 eta 600 mm ingurukoak. Urteroko egun euritsuak 90 dira, eta udalerriaren iparraldean 100 ere izan daitezke.
Jatorrizko landaredia ia erabat galdu da gaur egun, gizakiaren eragina dela eta.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Aberin, Oteitza, Mendigorria, Zirauki, Deierri eta Lizarra.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Villatuertari buruzko lehen aipamena X. mendearen amaierakoa da. 971. eta 979. urteen artean, Balentzeres izeneko pertsona batek, gaur egungo San Miguel baselizaren inaugurazioa ospatzeko, zizelkatu egin zuen. Garai hartan, monasterio benediktar baten eliza zen eta gaur egun herrigunetik kilometro erdira dago, mairuaren aldapa izenez ezagutzen den gunean. 1020an, San Veremundo, Iratxeko abadea eta gaur egungo Villatuertako patroia, jaio zen. Mendetan zehar, herrian nobleziako hainbat familia izan ziren, Jauregizarrak XI. mendean, Lopez Aranzadiko Gartziarrak XI. mendean, Antso Hermenodearrak XII. mendean, Aubernatarrak XIV. mendean, Izkuetarrak, Narroko markesa, eta Antsa Andrea, besteak beste.
1054an Peñalengo Antsok, Villatuertako San Miguel monasterioa Leireko monasterioa atxiki zion. Jasokundearen eliza XV. mendean eraiki arte, villatuertarrek San Miguel monasterioan entzuten zuten meza. 1085etik aurrera, berriz, Puyko Ama Birjinaren agerraldiaren ondorioz, Donejakue bideko erromesek, ibilbidea aldatu, eta Iratxeko monasteriora Noveleta eta Zaraputzekin abiatu ordez, Mairuaren aldapatik abiatzen ziren Puyra. Leku hartatik gertu sortu zuen Antso Ramirezek Lizarra herria 1090ean.
1200ean gotorlekua eraiki zen, eta gainera, herritarren defentsarako, lur azpian eraikitako iraganbide luzeak egin ziren. 1198. urtean, Otxoko Gartzia filio de Aurgutia aipatzen da herritarren artean. XIII. mendetik XIV. mendera bitartean, dorretxea eraiki zen, baina 1378an, Gaztelako armadak herriari su emanda, dorretxeak ere kalte handiak jasan zituen. 1342an Filipe III.a noblea erregeak eta Joana Andreak bere jaun Medranoko Antso Santxizi erosi zizkioten, 1.300 libratan. Aipatu bezala, XV. mendean Jasokundearen eliza eraiki zen estilo gotikoan. Gaztela eta Nafarroako erresumen arteko gerretan, biztanleriak gorabehera handiak izan zituen, eta ondorioa herrian 80 familia izatetik 23 familia izatera pasatzea izan zen.
XVIII. mendeko Ondorengotza gerrak eta XIX. mendeko gerra karlistetan hildako ugari eta kalte handiak izan ziren. Lehen karlistadan esaterako, 23 hildako izan ziren Villatuertan. 1839an benediktarrak Iratxeko monasteriotik kanporatu zituztela, San Veremundoren erlikiak bertan behera geratu ziren, eta horren ondoren, Aiegira eraman zituzten. 1841ean Villatuerta eta Arellano herriek erlikien jabe eginda, euren artean bost urtean behin trukatzea erabaki zuten. Tradizio horrek gaur egun ere bizirik dago, bost urtean behin egiten jarraitzen dute.
1960ko hamarkadatik aurrera, nekazaritzarekin batera industria garatu zen bertan, eta gaur egun industria da herriko jarduera ekonomiko nagusia. Nekazaritzak bigarren mailako garrantzia dauka eta aldi baterako jarduera moduan aritzen da horretan.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mende osoan zehar populazio ia egonkor mantendu zuen Villatuertak, goranzko joera txikiarekin. XXI. mendearen lehen hamarkadan, berriz, hazkunde nabarmena izan zuen, biztanle kopurua % 30 inguru hazi baitzen.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 628 gizon, 632 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 29,1 udalerri berean jaioak ziren[11], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 11,7 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 12,5 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 158 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 56,3)[12]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Ekuador, Portugal dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 611 etxebizitza zeuden: 474 (% 77,6) nagusiak eta 137 (% 22,4) ez-nagusiak.[13] Kontsumo elektrikoaren arabera, 58 (% 9,5) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 44 (% 7,2) hutsik zeuden.[14] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 2 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 12 plazarekin (6 plaza etxebizitzako).[15]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.199 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 666 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 2.000-2.200 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 167 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 1,3 jaitsi zen (1.215 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 34,6 gainetik zegoen.[16]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 474 etxegune zeuden, eta horietatik 121 (% 25,5) pertsona bakarrekoak ziren.[17]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 1.086 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 38,2 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 23,0; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 27,6; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 11,1.[18] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 37,4 zen 2021ean eta % 38,2 2024an; beraz, 0,8 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 11,8 izatetik % 11,1 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 42,0 ziren, eta gizonen artean % 34,4; 7,6 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 12,5 eta gizonen % 9,8 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 61,0 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 39,0 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 6 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 44,4 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 55,6. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 1,9 ziren.[18]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 415 | % 38,2 | 186 | % 34,4 | 229 | % 42,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 250 | % 23,0 | 135 | % 25,0 | 115 | % 21,1 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 300 | % 27,6 | 167 | % 30,9 | 133 | % 24,4 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 121 | % 11,1 | 53 | % 9,8 | 68 | % 12,5 |
| Guztira | 1.086 | % 100,0 | 541 | % 100,0 | 545 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 37,4 | % 22,5 | % 28,3 | % 11,8 | 1.053 |
| 2022 | % 37,2 | % 22,9 | % 28,9 | % 11,0 | 1.080 |
| 2023 | % 37,7 | % 23,6 | % 27,3 | % 11,3 | 1.079 |
| 2024 | % 38,2 | % 23,0 | % 27,6 | % 11,1 | 1.086 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 12,0 ikasten ari zen (130 pertsona).[19] Ikasten ari zirenetatik, % 54,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 21,5 batxilergoan, % 17,7 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 5,4 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 56,3 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 52,5; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 22,0 eta emakumeen % 14,1. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 91,1 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 44,4 eta 25–29 urtekoen % 14,1; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 2,4 baino ez.[20] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 45,2 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 34,4.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 86,9 estatuan jaio zen, eta % 13,1 atzerrian.[18] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 36,8 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,2; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 16,9 eta % 13,8, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 43,6 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 11,8; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 32,5 eta % 16,9, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 12,1 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 11,3.[19] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 54,4 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 56,3 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 66 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 6,32 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.244 euro-koa zen[21], eta etxegune bakoitzeko 47.495 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 24.295 euro zen. Errenta gordina 22.272 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 55[22]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 23), beste diru-sarrerak (% 17), langabezia-prestazioak (% 1,5), beste prestazioak (% 3,5).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[23][oh 1]. Udalerrian indizea 31,3 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) parean. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,4 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Villatuerta udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 604 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 56,5; gainerako % 43,5 inaktibo zeuden (erretiratuak % 54,4, beste inaktiboak % 29,5 eta ikasleak % 16,1).[24] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 9,3 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 59,4 zen eta emakumezkoena % 53,6; langabezia-tasa, aldiz, % 6,3 eta % 12,5 zen, hurrenez hurren.[24]
Okupatuen kopurua 557 zen 2023ean, 2021eko 544etik gora.[25] Emakumeek okupatuen % 47,0 osatzen dute, eta gizonek % 53,0.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 548 | % 51,3 | 297 | % 55,6 | 251 | % 46,9 |
| Langabeak | 56 | % 5,2 | 20 | % 3,7 | 36 | % 6,7 |
| Inaktiboak | 465 | % 43,5 | 217 | % 40,6 | 248 | % 46,4 |
| Guztira | 1.069 | % 100,0 | 534 | % 100,0 | 535 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 60,5), industria (% 30,5), eraikuntza (% 7,0) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 2,0).[25] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 30,2), ondoren merkataritza (% 12,7) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 10,8) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 54,9; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 28,4), eta oinarrizko okupazioak % 11,7.[26] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 60,7 eta emakumeen % 48,5).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 158 | % 28,4 | 63 | % 21,4 | 95 | % 36,3 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 306 | % 54,9 | 179 | % 60,7 | 127 | % 48,5 |
| Oinarrizko okupazioak | 65 | % 11,7 | 35 | % 11,9 | 30 | % 11,5 |
| Ez dago jasota | 28 | % 5,0 | 18 | % 6,1 | 10 | % 3,8 |
| Guztira | 557 | % 100,0 | 295 | % 100,0 | 262 | % 100,0 |
Okupatuen % 80,6 besteren konturako langileak dira, eta % 19,4 norberaren konturakoak.[27]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 108 | % 19,4 | 60 | % 20,3 | 48 | % 18,3 |
| Besteren kontura | 449 | % 80,6 | 235 | % 79,7 | 214 | % 81,7 |
| Guztira | 557 | % 100,0 | 295 | % 100,0 | 262 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 86,5 estatuan jaio zen, eta % 13,5 atzerrian.[24] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 55,8 okupatuak dira, % 28,0 erretiratuak, % 8,4 ikasleak, % 4,3 langabeak eta % 3,4 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,7 okupatuak dira, % 23,9 bestelako inaktiboak, % 10,4 erretiratuak, % 9,0 langabeak eta % 3,0 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 49,2 okupatuak dira, % 21,9 erretiratuak, % 16,3 bestelako inaktiboak, % 7,8 ikasleak eta % 4,8 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,5 okupatuak dira, % 32,5 bestelako inaktiboak, % 13,0 langabeak, % 5,2 erretiratuak eta % 3,9 ikasleak.
Okupazioa
Okupatuen % 87,3 estatuan jaio zen, eta % 12,7 atzerrian.[26] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 61,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 22,8 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 9,3 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 30,6 oinarrizko okupazioetakoak eta % 11,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 39,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 9,7 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 57,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 22,9 oinarrizko okupazioetakoak eta % 17,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[28] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 44,0 industrian ari dira, % 42,9 zerbitzuetan, % 9,3 eraikuntzan eta % 3,9 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,6 zerbitzuetan ari dira, % 25,0 eraikuntzan, % 16,7 industrian eta % 2,8 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 78,4 zerbitzuetan ari dira, % 19,4 industrian eta % 2,2 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 80,0 zerbitzuetan ari dira, % 17,1 industrian eta % 2,9 eraikuntzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 66 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 1.509 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[29][oh 2]. Udalerriaren azalera 23,6 km² denez, NAE lurraldearen % 64 da[30]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 72,4 lur goldagarria (1.092 ha, 60 ustiategitan), % 23,2 arbolak (349 ha, 37 ustiategitan), % 4,5 larre iraunkorrak (67,4 ha, ustiategi batean) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,19 ha, 6 ustiategitan)[oh 3].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 839 gidari zeuden erroldatuta: 471 gizon (% 56,1) eta 368 emakume (% 43,9)[31]. Biztanleen % 66,6 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 1.119 ibilgailuk osatzen zuten: 768 turismo, 125 furgoneta, 97 kamioi, 69 motozikleta eta 27 ziklomotor[31]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 610 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 13 urtekoa zen; turismoen % 9,6k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 8,3k 25 urte baino gehiago[31]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 63,1 diesel zen eta % 34,5 gasolinazko; 24 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 2,2; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 6,4k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 26,7k ez zuen etiketarik[oh 4].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zenbait urtez eta 2011 arte Villatuertako alkatetzan Agrupación El Encinal Herri Taldea herri ekimeneko kideak txandakatu ziren. 2007ko udal hauteskundeetan El Encinal aurkeztu zen zerrenda bakarra izan zen eta, beraz, udaleko zazpi zinegotziak lortu zituen. Baliogabeko botoak 56 izan ziren (emandako guztien % 10,37) eta 176 boto zuri izan ziren (botoen % 36,26). Abstentzioa % 34,23koa izan zen.
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| El Encinal Herri Taldea | 308 | 7 |
2011ko udal hauteskundeetan, ordea, bi zerrenda aurkeztu ziren eta PSN izan zen bozkatuena. El Encinalek ezin izan zuen alkatetza gorde eta María José Fernández Aguerrik hartu zuen kargua.
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| PSN | 315 | 5 |
| El Encinal Herri Taldea | 256 | 4 |
Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea 1925. urtean eraiki zen, eta jatorriz, udaletxea eta eskola moduan erabili zen. Eraikina harlangaitz edo manpuestoz egina da eta inguruko eraikuntzen antzekoa da. Udaletxe zaharra gaur egungoa den kokagunearen ondoan zegoen. Eraikin zaharra gaur egun hondatze egoeran dago.
Villatuertako udalak alkatea eta sei zinegotzi dauzka.
- HELBIDEA: Kale Berria, 22
Alkateen zerrenda
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| 2003-2005 | Pedro Bergara | El Encinal Herri Taldea |
| 2005-2007 | Iñaki Suso Espadas | El Encinal Herri Taldea |
| 2007-2009 | Patxi Martínez de Goñi Urritzelki | El Encinal Herri Taldea |
| 2009-2011 | Francisco Ortega Gallardo | El Encinal Herri Taldea |
| 2011-2015 | María José Fernández Agerri | PSN |
| 2015-2019 | Asier Urra | El Encinal Herri Taldea |
| 2019-2023 | Mari Jose Calvo | PSN |
| 2023... | Mari Jose Calvo | PSN |
Azpiegitura eta garraioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal autobusak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lizarrerria Buseko linea hauekin ditu loturak:
| Lizarrerria Bus | ||
|---|---|---|
| Ospitalea | 1 | Bilatorta — Oteitza |
La Estellesa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]La Estellesa autobus konpainiak Aguilar Kodes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Aguilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Villatuerta egun eremu eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskaldunek badituzte eskubide batzuk. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 4,73k zekien euskaraz hitz egiten.
1986an, Euskararen Foru Legea onartu zenean, Villatuerta eremu ez-euskaldunean kokatu zuten.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Villatuerta) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen eremu mistoaren hedapena[32].
2015ean Villatuertako udalbatzak udalerria eremu mistoan sartzeko eskatu zuen, El Encinal udal taldeak alde egin zuen eta PSN alderdiak, aldiz, abstenzioa[33].
2017ko otsailean Nafarroako Gobernua osatzen zuten alderdiek, Geroa Baik, EH Bilduk, Ahal duguk eta Nafarroako Ezker Batuak Euskararen Foru Legea aldatzeko proposamena aurkeztu zuten; honela udalbatza-akordio bidez eremuz aldatzea eskatzen bazen, Legebiltzarrak gauzatuko zuen[34]. Azkenik, hilabetetako ibilbidearen ondoren, urte bereko uztailean 43 udalerri eremu mistora pasa ziren eta beste bat eremu euskaldunera, aldaketa ekainaren 27ko 9/2017 Foru Legean gauzatuko zen.[35]
Kirolak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herrian hainbat kirol talde daude, Ondalan Kirol Taldeak esaterako, txirrindularitzan eta futbolean aritzen da. Herrian Lizarreriko areto futbol txapelketan diharduten hiru talde daude.
Hezkuntza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Veremundo ikastetxea
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Veremundo jaiak: Martxoaren 8an ospatzen dira, herriko patroiaren omenez.
- Inauteriak: Otsailean antolatzen ditu herriko gurasoen elkarteak.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Erdi Aroa|Erdi Aroko zubia. Villatuerta Irantzu ibaiak bitan banaturiko udalerria izanik, zubi bat eraikitzeko beharra handia izan zen. Horrela, XIII. mendean harrizko arku ojibaleko zubi bat eraiki zen. Gaur egun ere jatorrizko egituraren zati handia gordetzen da, nahiz eta gerrek eta uholdeek gainontzekoa suntsitu duten.
- San Markoko gurutzea. Villatuertako gurutzea herriaren kanpoaldean dago, errotatik gertu. Errotaren ondoan zubi bat egon zen XIII. mendean, Galiziara zihoazen erromesek erabilia. Gurutzaduraren egite data zehatza ezagutzen ez den arren, Nafarroa guztian dauden XVI. mendeko gurutze gotikoak baino zaharragoa dela uste da.
- Jasokundearen eliza. Eliza erromaniko-berantiarra da, XIII. mendean eraiki eta XIV. mendean zaharberritu zena. Kanpandorrea 1200. urtean eraiki zen, eta sakristia XVIII. mendearen erdialdean. Kanpoaldeko kanpandorrea jatorrizko egitura erromanikoa mantentzen duen eraikineko elementu bakarra da. Parrokiaren barruan, apaindura gotikoa, eta horma-pinturen arrastoak ageri dira. Epistolaren aldean, San Roman baselizatik eratorritako XIII. mendeko portada erromanikoa dago. Ebanjelioaren aldean bestalde, arkibolta anitzez eutsitako XIV. mende amaierako portada bat dago. Erretaula nagusia, erromanista motakoa da eta XVII. mendean egin zen.
- San Mikel baseliza. Udalerriko eraikinik zaharrena da, eta X. mendearen amaieran eraiki zela uste da. Egiturak dena den, hainbat birmoldaketa izan ditu historian zehar, eta jatorrizko elementuetatik ezer gutxi gordetzen da gaur egun. Baseliza, Donejakue bidean dago, Villatuerta eta Lizarra bitartean, Mairuaren Aldapa izenaz ezagutzen den tokian. Baselizaren hormetan, hareharriz eginiko Kristoa ageri den erliebeak daude, eta San Miguel aingeruaren erliebe aurre-erromanikoa. Erliebe hauetako gehienak, Nafarroako museoan daude gaur egun.
- San Erroman baseliza. Villatuerta osatzen duten bi auzoen artean dago, herrigunearen erditik gertu. Erdi Aroko jatorriko eraikina abandonaturik dago gaur egun eta 1200. urtearen inguruan eraiki zen estilo erromanikoan.
Herri senidetuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ «Historia», Ayuntamiento de Villatuerta Udala (Gaztelaniaz). 2024ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ Galdeano, Luis Mañeru Sanz de (2012), Villatuerta, Nuestro Pueblo (Gaztelaniaz), LUIS MAÑERU, ISBN 978-84-616-1184-3. 2025eko otsailaren 28an kontsultatua.
- ↑ Arandigoyen. 2025eko otsailaren 28an kontsultatua.
- ↑ «Historia», Ayuntamiento de Villatuerta Udala (Gaztelaniaz). 2025eko otsailaren 28an kontsultatua.
- ↑ «Villatuerta - Lugares - EODA», www.euskaltzaindia.eus. 2025eko otsailaren 28an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
- ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- 1 2 3 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q984886.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.
- ↑ El Ayuntamiento pide que Villatuerta entre en la zona mixta. Diario de Noticias de Navarra (Gaztelaniaz). 2017ko abuztuaren 24an kontsultatua.
- ↑ Ansa, Mikel P., «Eremu mistora aldatzeko aukera jarri die laukoak Nafarroako hamabi udali», Berria. 2017ko abuztuaren 24an kontsultatua.
- ↑ Nafarroako Aldizkari Ofiziala 130. zenbakia - Data: 2017ko uztailaren 6a - navarra.es. 2017ko abuztuaren 24an kontsultatua.

