Vermont
| Vermont | |||
|---|---|---|---|
| Ereserkia | |||
| These Green Mountains (en) | |||
| Administrazioa | |||
| Izen ofiziala | State of Vermont | ||
| Estatu burujabe | |||
| ISO 3166-2 | US-VT | ||
| Hiriburua | Montpelier | ||
| Governor of Vermont (en) | Phillip Scott | ||
| Zatiketa | |||
| Geografia | |||
| Koordenatuak | 44°00′N 72°42′W / 44°N 72.7°W | ||
| Azalera | 24.923 km² | ||
| Mugakideak | New Hampshire, Massachusetts, New York eta Quebec | ||
| Punturik altuena | Mount Mansfield | ||
| Demografia | |||
| Biztanleria | 643.077 (2020ko apirilaren 1a) | ||
| Dentsitatea | 25,8 bizt/km² | ||
| Etxebizitzak | 262.852 | ||
| Hizkuntza ofiziala | baliorik ez | ||
| Ordu eremua | Ekialdeko Ordu-eremu eta America/New_York | ||
| vermont.gov | |||
Vermont (ⓘ) Ameriketako Estatu Batuen ipar-ekialdeko Ingalaterra Berria eskualdean dagoen estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Hegoaldean Massachusettsekin egiten du muga; ekialdean, New Hampshirerekin; mendebaldean, New Yorkekin; eta iparraldean, Kanadako Quebec probintziarekin. Azken erroldaren kalkuluen arabera, 644.663 biztanle ditu,[1] eta, beraz, Estatu Batuetako biztanle gutxien dituen bigarren estatua da. Azalera osoari dagokionez, herrialdeko seigarren estaturik txikiena da. Estatuko hiriburua, Montpelier, biztanle gutxien dituen estatu-hiriburua da. Beste ezein estatutako hiririk populatuenak ez ditu Vermontekoa den Burlingtonek baino biztanle gutxiago.
Natibo amerikarrak duela 12.000 urte inguru bizi dira eremuan. Europarrekin lehen harremana izan zenean, eremuan zebiltzan algonkin hizkuntzako abenakiak eta irokes hizkuntzako mohawkak, elkarren lehiakide ziren tribuak. XVII. mendean, kolono frantziarrek Frantzia Berriaren partetzat aldarrikatu zuten lurraldea. Gatazkak sortu ziren Britainia Handiko Erresuma hegoaldean, kostalde atlantikoan, koloniak sortzen hasi zenean; Frantzia 1763an garaitu zuten Zazpi Urteko Gerran, eta Mississippi ibaiaz ekialdeko lurraldea Britainia Handiari laga zion. Ondoren, inguruko Hamahiru Koloniak eztabaidan aritu ziren Connecticut ibaiaz mendebaldera zegoen New Hampshire Grants izeneko eremuaren hedadurari buruz; eremu horrek gaur egungo Vermont hartzen zuen. New Yorkeko gobernu probintzialak lur-emakidak saldu zizkien eskualdeko kolonoei, New Hampshireko gobernuak lehenago emandakoekin talka eginez. Green Mountain Boys miliziak New Hampshireren lur-emakidak zituzten kolonoen interesak babestu zituen. Azkenean, New Hampshireren lur-emakiden tituluak zituzten kolono talde batek Vermonteko Errepublika sortu zuen 1777an, estatu independente gisa, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran. Vermonteko Errepublikak Estatu Batuetako beste edozein estatuk baino lehenago abolitu zuen esklabotza.[2][3] 1791n onartu zuten Batasunean, 14. estatu gisa.
Estatuaren geografia Mendi Berdeek ezaugarritzen dute; iparraldetik hegoaldera zeharkatzen dute estatuaren erdialdea, eta mendebaldeko Champlain aintzira eta beste haran-lur batzuk bereizten dituzte ekialdeko mugaren zati handi bat zehazten duen Connecticut ibaiaren haranatik. Lurraren zatirik handiena hostozabalez eta koniferoz estalita dago. Udak beroak eta hezeak dira, eta neguak hotzak eta elurtsuak.
2022an, Vermonteko jarduera ekonomikoa 40.600 milioi dolarrekoa izan zen; BPGan azken postuan dago, baina per capita BPGan 21.ean. Progresismoagatik ezaguna, Estatu Batuetan sexu bereko pertsonen arteko batasun zibilak eta ezkontza aitortu zituen lehenetako bat izan zen; iturri berriztagarrietatik sortutako elektrizitatearen proportziorik handiena du, % 99,9; eta erlijiozkotasun txikiena eta arraza- eta etnia-aniztasun txikiena duten estatuetako bat da. Esnekiak, basogintza, astigar-jarabea eta ardoa sektore garrantzitsuak dira Vermonteko nekazaritza-ekonomian. Vermontek herrialdeko astigar-jarabearen % 50 inguru ekoizten du.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udak beroak eta hezeak dira, eta neguak hotzak eta elurtsuak. NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 6,1 °C-koa izan zen.[4][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (19,3 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 25,6 °C) eta hotzena urtarrila (−8,1 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −13,4 °C). Urteko prezipitazioa 1169 mm-koa da; hilabeterik euritsuena ekaina da (119 mm) eta lehorrena otsaila (67 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,5 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (5,2 °C) baino 1,7 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik lau 2000tik aurrerakoak dira (2006, 2012, 2023 eta 2024). Urterik beroena 2024 izan zen (7,9 °C) eta hotzena 1904 (3,1 °C).[4]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 4477 berokuntza-gradu-egun eta 124 hozte-gradu-egun izan ziren.[4]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | -2.9 | -1.2 | 3.6 | 11.2 | 18.5 | 23.1 | 25.6 | 24.6 | 20.6 | 13.3 | 6.3 | 0.1 | 11.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -8.1 | -6.9 | -2.0 | 5.0 | 11.9 | 16.7 | 19.3 | 18.4 | 14.3 | 7.8 | 1.6 | -4.4 | 6.1 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -13.4 | -12.6 | -7.7 | -1.1 | 5.2 | 10.3 | 13.1 | 12.2 | 8.1 | 2.4 | -3.1 | -9.0 | 0.4 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 79 | 67 | 80 | 92 | 101 | 119 | 118 | 111 | 99 | 118 | 89 | 95 | 1169 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 643.077 biztanle zeuden. Batez besteko adina 43,5 urtekoa zen (
Vermonteko mapa), 42,2 urtekoa gizonezkoen artean eta 44,7 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 18,4 18 urtetik beherakoak ziren eta % 20,6 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 97,3 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 95,4 gizon zeuden adin-talde horretan.[5][6]

- 6.051 – 7.511(2)
- 26.294(1)
- 27.600 – 30.002(2)
- 30.414(1)
- 36.630(1)
- 38.048 – 45.204(2)
- 51.177(1)
- 57.312 – 59.652(2)
- 59.653(1)
- 169.115(1)

- 3,5 bizt./km² – 14,8 bizt./km²(2)
- 14,9 bizt./km²(1)
- 16,7 bizt./km² – 17,9 bizt./km²(2)
- 18,2 bizt./km²(1)
- 20,9 bizt./km²(1)
- 21,9 bizt./km²(2)
- 22,6 bizt./km²(1)
- 24,4 bizt./km² – 28,6 bizt./km²(2)
- 33,1 bizt./km²(1)
- 105,4 bizt./km²(1)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 317.173 gizon, 325.904 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[7] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 643.077 biztanle zeuden. Herritarren % 2,4 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 91,3 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 89,1[oh 3]; % 1,4 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,3; % 1,8 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,8; % 4,7 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 4,6; % 0,3 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,3; eta % 0,4 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 4][8]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 47,4 estatu berean jaiotakoak, % 47,2 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 4,3 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 64,1 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 35,9 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Asian jaiotakoa zen (% 34,3, biztanleria osoaren % 1,5); ondoren Europan (% 29,3, % 1,3), Ipar Amerikan (% 15,5, % 0,7), Latinoamerikan (% 12,9, % 0,6), Afrikan (% 6,5, % 0,3) eta Ozeanian (% 1,5, % 0,1).[oh 6][9]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 334.318 etxebizitza zeuden, horietatik % 81,3 okupatuta eta % 18,7 hutsik.[10] Okupatutako etxebizitzen artean, % 69,9 jabeek okupatutakoak ziren eta % 30,1 errentan hartutakoak.[6] Estatuan 271.890 etxegune zeuden guztira, horietatik % 60,2 familia-etxeguneak ziren eta % 39,8 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 75,9 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 24,1 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 76,5 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 23,5 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[11] Talde-bizilekuetan bizi ziren 24.901 pertsona (biztanleria osoaren % 3,9); horietatik 1.385 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 16.195 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[10]
Etxebizitzak
Vermonteko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 94,9k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 43,8k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 18,6k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[12]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 81.203 $ zen (
Vermonteko mapa), eta familiena, 105.211 $. Per capita errenta 46.500 $ zen. Biztanleriaren % 10,1 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[13] Etxeguneen artean, % 3,7k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 11,1k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[14]
Etxeguneen errenta banaketa
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
autoizeneko erreferentziarako - ↑ Vermont Constitution of 1777 (I. kapitulua, I. atala) (Ingelesez), State of Vermont. Jatorrizkotik 2019ko abenduaren 28an artxibatuta. 2019ko apirilaren 12an kontsultatua.
- ↑ Cox, Lee Ann (2014ko urtarrilaren 29a), Patchwork Freedom (Ingelesez), University of Vermont. Jatorrizkotik 2019ko uztailaren 2an artxibatuta.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
