Edukira joan

Ulm

Ulm
Ulm
hiri handia
Administrazioa
Estatu burujabe Alemania
Alemaniako estatua Baden-Württemberg
Baden-Württembergeko gobernu-eskualdeTübingen
AlkateaMartin Ansbacher
Izen ofizialaUlm
Jatorrizko izenaUlm
Posta kodea89081, 89073, 89075 eta 89077
Udalerri kodea08421000
Geografia
Koordenatuak48°23′55″N 9°59′28″E / 48.3986°N 9.9911°E / 48.3986; 9.9911
Mapa
Azalera118,68 km²
Altitudea481 m
MugakideakNeu-Ulm, Alb-Donau barrutia, Neu-Ulm (en) Itzuli eta Elchingen
Demografia
Biztanleria130.288 (2025eko abenduaren 31)
alt_left 66.041 (%50,7) (%49,3) 64.247 alt_right
alt_left 63.660 (%48,9) (%48,2) 62.745 alt_right
Dentsitatea1.098 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera1181 (egutegi gregorianoa)
Telefono aurrizkia0731, 07346, 07305
Hiri senidetuakJinotega, Bratislava, Vidin eta Novi Sad
MatrikulaUL
ulm.de

Ulm (ʊlm ahoskatua) Alemaniako Baden-Württemberg estatu federaleko hiria da. Mundu mailan ezaguna da bertako katedrala munduko eraikin altuena izan zelako eta Albert Einsteinen jaioterria delako.

Geografia eta Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ulm itsas mailatik 479 metrotako altueran dago, Danubio ibaiaren ertzean. Hiriaren zatirik handiena, alde zaharra barne ibaiaren ezkerraldean zabaltzen da, beste aldean dagoen Neu-Ulm (Ulm berria) Bavaria estatuari dagokio, ibaiak estatu bien arteko muga egiten baitu.

Suabiako Jura mendilerroak inguratzen du Ulm, mendixkarik garaienek 620 metroko garaiera baino ez duten arren eta 100 kilometro hegoaldera eginez Alpeak agertzen dira.

«Behe-lainoaren inperioko hiriburua» ezizena du, izan ere Munich eta Friburgorekin batera eguzki ordu gutxien dituen hiria baita. Hala ere aire osasuntsuenetako duen Alemaniako hiria da. Bataz besteko prezipitazioak 745mm-koak dira eta tenperatura aldiz 8 °C-koa.

    Datu klimatikoak (Ulm (1991–2020 bataz bestekoak, 1944–2025 muturrekoak)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 16.0 19.6 24.3 29.7 29.9 33.8 37.4 35.4 31.5 27.3 19.6 15.1 37.4
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 1.9 3.8 8.9 13.7 18.2 21.4 23.3 23.2 18.2 12.5 6.1 2.3 12.7
Batez besteko tenperatura (ºC) -0.6 0.3 4.5 8.8 13.2 16.4 18.2 17.9 13.5 8.6 3.4 0.0 8.6
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -3.0 -2.8 0.6 4.1 8.2 11.4 13.2 12.9 9.2 5.3 1.0 -2.2 4.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -24.6 -25.5 -17.5 -8.2 -2.8 0.4 4.0 3.0 -1.0 -6.6 -14.2 -20.2 -25.5
Pilatutako prezipitazioa (mm) 42.9 35.3 47.5 45.5 81.2 82.7 88.6 85.1 58.2 57.5 50.9 57.6 731.5
Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) 15.3 14.1 15.0 13.8 15.8 15.4 15.8 14.4 13.7 16.2 15.8 17.9 182.9
Eguzki orduak 54.7 84.0 134.5 175.9 209.1 221.1 233.9 218.6 151.2 94.1 47.4 43.5 1652.8
Hezetasuna (%) 89.7 84.4 76.3 70.0 71.3 71.8 71.9 72.9 79.5 87.1 91.0 91.2 79.8
Iturria (1): World Meteorological Organization[1]
Iturria (2): DWD Open Data[2][3]

Antzinatik populatua izan da Ulm ingurua. Eggingen eta Lehr auzoetan Neolito goiztiar garaiko herrixkak aurkitu dira, K.a.5000 urte ingurukoak, eta Ulm erdigunean bertan neolito berantiarreko aztarnak ere aurkitu dira.

Ulm, 1493an.

Ulm hiriaren lehenengo aipamena 854ko dokumentu batean aurkitzen da eta 1181ean Frederiko I.a Bizargorriak izendatu zuen Inperio-Hiri. Hasieran Königspfalz eskubidea (errege germaniarren atsedenlekua) zuen hiria, artisau eta merkatal hiri bihurtuz joan zen. 1377an Ulm Minster katedral erraldoia eraikitzen hasi ziren. 1530ko Erreformaren ondoren Ulm protestante bihurtu zen. Ehungintzak garapen handia ekarri zion XV eta XVI mendeetan.

Ameriketarako merkatal bide berrien aurkikuntzak eta Hogeita Hamar Urteko Gerrak hiriaren gainbehera ekarri zuen XVII mendean eta katedralaren eraikuntza gelditu egin zen. 1700rako sarritan inbaditu izan zuten frantsesek eta bavariarrek. Napoleondar Gerretan frantsesak lehenengo eta ondoren austriarrak jabetu ziren hiriaz eta 1803an Inperio-Hiri kategoria galdu eta Bavariaren barnean gelditu zen. 1810an Danubio ibaia Württemberg eta Bavaria arteko muga bihurtzerakoan hiriaren gehiengoa Württemberg Erresuman gelditu zen eta Neu-Ulm auzoa berriz Bavarian.

Pizkunde ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken mendeetako historia ikusita, XIX mendearen erdialdera hiria gotortu egin zen frantsesen erasoen beldur eta aldi berean industrializazioa iritsi zen Ulmera. Pizkunde ekonomiko honek 1890an katedrala bukatzea ekarri zuen. 161'5 metroko garaiera duen dorrearekin, 1890 eta 1901 artean munduko eraikin altuena izan zen.

1933 eta 1935 artean kontzentrazio-esparru bat izan zen Ulmen, hasierak erregimen berriaren aurka zeudenak preso hartzeko eta 1938tik aurrera juduentzako. Bigarren Mundu Gerran hiria bonbardatua izan zen, bereziki industria gunea eta alde zaharra. 707 Ulmdar hil ziren baina 25.000 pertsonek galdu zuten etxea.

Beti izan da merkatal hiria, baina 1850an trenbidea ezartzean industrializazioa iritsi zen. 1967an Ulmeko Unibertsitate famatuak biomedikuntza, zientzia eta ingenieritza inguruko industria modernoa ekarri du Ulmera.

Europako Energiaren Saria jaso zuen 2007an, aldaketa klimatikoaren aurka egindako lanengatik. Biomasa lantegiak energia sortzeko, Passivhaus bulego-etxea (energia efizientzia gorena duten etxeak), Alemaniako Eguzki plaka parke handiena dira Saria jasotzeko egindako merituak. Honetaz gain Ulmeko katedralaren energia eskari guztia energia berriztagarriek asetzen dute 2008tik aurrera.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Rathaus, udaletxea
  • Ulmeko katedrala (Ulm Münster): XIV eta XIX mendeen artean eraikitako eliza protestantea, 1890 eta 1901 artean munduko eraikin altuena izan zena.
  • Udaletxea (Rathaus): XIV mendeko eraikina, pizkundeko fatxadan 1520ko erloju astrologikoa duena.

Ulmdar ezagunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ulmdarrik ezagunena, dudarik gabe, Albert Einstein fisikaria da.

2022ko zentsuaren arabera 127.116 biztanle zituen: 62.595 gizonezko (% 49,2) eta 64.521 emakumezko (% 50,8); 100 emakumeko 97,0 gizonezko zeuden. Biztanleen % 16,5 18 urtetik beherakoak ziren eta % 19,2 65 urte edo gehiagokoak. Biztanleen % 21,8 atzerriko herritartasuna zuen. Biztanleen % 47,7 ezkongabeak ziren eta % 39,6 ezkonduta edo izatezko bikote erregistratuan.[4]

Biztanleriaren tamainaUrtea020.00040.00060.00080.000100.000120.000140.000180018501900195020002050UlmBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 62.600 gizon, 64.523 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
8.22
 
75+
 
11.58
8.60
 
65-74
 
9.93
19.04
 
50-64
 
19.07
12.82
 
40-49
 
11.94
16.04
 
30-39
 
13.49
9.27
 
25-29
 
7.89
9.54
 
18-24
 
9.63
2.62
 
15-17
 
2.73
8.14
 
6-14
 
8.18
2.89
 
3-5
 
2.67
2.82
 
0-2
 
2.89
Iturria: Datu hauek Alemaniako erroldatik hartu diraPersonen: Alter (11 Altersklassen) - Familienstand (ausführlich)/Familienstand - Geschlecht (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis) / Zensusdatenbank, 2024ko uztailaren 11a (kontsulta data: 2026ko irailaren 5a)..

2022ko erroldaren arabera, udalerrian biztanleen % 64,6ek ez zuen inolako migrazio-jatorririk, ez berak ez gurasoek. % 32,9k migrazio-jatorri osoa zuten: beraiek etorkinak ziren edo bi gurasoak ziren etorkinak; eta % 2,5k gurasoetako bat bakarrik zuten etorkina. Migrazio-jatorri osoa zutenen artean, % 87,5 beraiek etorritakoak ziren eta % 12,5 bi guraso etorkinen ondorengoak ziren.[5]

Migrazio-jatorria

82.091
41.811
Migrazio-jatorririk gabe (82.091)Migrazio-jatorri osoa (41.811)Migrazio-jatorri partziala (3.213)

2022ko erroldaren arabera, udalerrian 64.450 etxebizitza zeuden. Horietatik gehienak (41.122, % 63,8) alokairuan ziren. Etxebizitzen batez besteko azalera 87,64 m²-koa zen eta batez besteko alokairua 8,48 €/m²-koa. Hutsik zeuden etxebizitzen tasa % 3,2 zen, eta okupatutako etxebizitzen artean % 35,2 jabeak okupatzen zituzten.[6]

64.450etxebizitza
87,64 m²batez besteko azalera
8,48 €/m²batez besteko errenta

Erabilera

21.037
41.122
Jabetzan (21.037)Alokairuan (41.122)Aisialdikoa (125)Hutsik (2.167)
% 3,2hutsik dauden tasa
% 35,2jabetza tasa

Gela kopuruari dagokionez, etxebizitza gehienek 4 gela zituzten (19.405). Etxebizitza gehienak 1950-1959 artean eraiki ziren (10.411); eraikin guztien % 84,2 1980 baino lehen eraiki zen. Berogailuari dagokionez, berogailu zentrala (zentralheizung) zen nagusi (31.071 etxebizitza).[6]

Gela kopurua

Gela bakarra3.971
2 gela7.395
3 gela15.345
4 gela19.405
5 gela9.362
6 gela4.623
7 gela edo gehiago4.349

Eraikuntza garaia

1919 aurretik5.617
1919-19496.643
1950-195910.411
1960-19697.831
1970-19797.907
1980-19897.462
1990-19998.382
2000-20094.227
2010-20153.068
2016 eta geroago2.899

Berogailu mota

25.308
31.071
Urrutiko berogailu-sarea (Fernheizung) (25.308)Solairuko berogailua (Etagenheizung) (4.877)Bloke-berogailua (Blockheizung) (343)Berogailu zentrala (Zentralheizung) (31.071)Labe indibiduala (2.667)Berogailurik gabe (183)

Guztira 21.832 bizitegi-eraikin zeuden. Eraikinen gehiengoa etxe bakartua zen (9.709, % 44,5). Eraikinen artean, gehienek etxebizitza bakarra zuten (12.186).[6] Guztira 61.887 etxegune zeuden. Etxegune gehienak pertsona bakarrekoak ziren (27.028, % 43,7).[7]

21.832bizitegi-eraikin
61.887etxegune

Eraikin mota

9.709
3.447
7.709
Etxe bakartua (9.709)Etxe atxikia (bikoitza) (3.447)Ilarako etxea (7.709)Bestelako eraikin mota (969)

Etxebizitza kopurua eraikineko

12.186
3.127
4.012
1.908
Etxebizitza bakarra (12.186)2 etxebizitza (3.127)3-6 etxebizitza (4.012)7-12 etxebizitza (1.908)13 etxebizitza edo gehiago (603)

Etxegunearen tamaina

27.028
17.272
7.933
6.284
Pertsona bakarra (27.028)2 pertsona (17.272)3 pertsona (7.933)4 pertsona (6.284)5 pertsona (2.175)6 pertsona (1.196)

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020, World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020), National Oceanic and Atmospheric Administration.
  2. ↑ Extremwertanalyse der DWD-Stationen, Tagesmaxima, Dekadenrekorde, usw. (Alemanez), DWD.
  3. ↑ Monatsauswertung (Alemanez), SKlima.
  4. ↑ Zensus 2022 – Regionaltabellen (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis) (kontsulta data: 2026ko irailaren 5a).
  5. ↑ Zensus 2022 – Regionaltabelle: Demografie (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a. {{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek: |urtea= / |data= mismatch (laguntza)
  6. 1 2 3 Zensus 2022 – Regionaltabelle: Gebäude und Wohnungen (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a. {{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek: |urtea= / |data= mismatch (laguntza)
  7. ↑ Zensus 2022 – Regionaltabelle: Haushalte und Familien (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a. {{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek: |urtea= / |data= mismatch (laguntza)


Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]