Texas
Texas[1] (ⓘ; gaztelaniaz: Tejas ⓘ) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da. Herrialdearen hego-erdialdean dago, eta Louisiana, Arkansas, Oklahoma eta Mexiko Berriarekin egiten du muga. Mexikorekin ere muga egiten du Rio Grande ibaian zehar, eta Mexikoko golkoan du kostaldea. 695.662 km²-rekin eta 2025ean 31,7 milioi biztanle baino gehiago zituela kalkulatuta,[2] azaleraz zein biztanle kopuruz bigarren estaturik handiena da. Texasi «Izar Bakarraren Estatua» (Lone Star State) deitzen zaio, Texasko Errepublikaren banderan zegoen izar bakarragatik; bandera hori 1836an erabili zen, Mexikoren aurkako independentzia-gerran, eta texastarren izaera independente iraunkorra eta identitate nazional berezia sinbolizatzen du.[3] Izar bakarreko diseinua 1819an erabili zen lehen aldiz, Longen espedizioan, Texas Espainiar Inperioaren menpetik askatzeko lehen saiakeretako batean.[4]
Espainia izan zen Texas aldarrikatu eta kontrolatu zuen lehen herrialde europarra, eta ondoren kolonizazio frantses labur bat izan zen. 1821ean Mexikok Espainiarekiko independentzia lortu ondoren, lurraldea Mexikoren parte bihurtu zen. Kolonoen eta Mexikoko gobernuaren arteko tentsio gero eta handiagoek Texasko Iraultza eragin zuten, Alamoko gudua barne, eta 1836an Texasko Errepublika independentea sortu zen. 1845ean, Texas Estatu Batuetara batu zen 28. estatu gisa, eta horrek Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen arteko gerra piztu zuen neurri batean. Texas estatu esklabista izan zen Ameriketako Estatu Batuetako Sezesio Gerra arte; gerran, Batasunetik banandu eta Estatu Konfederatuetara batu zen. Gerraren ondoren, eta gobernu federalean ordezkaritza berreskuratu ondoren, Texasek geldialdi ekonomiko luze bat izan zuen, XX. mendean hazkunde ekonomiko handia izan aurretik.
Texasko ekonomia oso dibertsifikatua da, eta industria nagusien artean daude energia, nekazaritza, teknologia, manufaktura eta industria aeroespaziala. Estatu Batuetako estatuen artean bigarren barne produktu gordinik handiena du, eta 2002az geroztik herrialdeko lehena da esportazio-diru-sarreretan.[5] Metropoli-eremu handienen artean daude Dallas–Fort Worth metroplexa eta Houston Handia, eta Austin da hiriburua. Texasek paisaia askotarikoak ditu, Golkoko kostaldea, Piney Woods, lautadak, muinoak, basamortuak eta mendiak barne, haren tamaina handia eta topografia askotarikoa islatuz.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mexikoko golkoaren ondoan lautada emankor bat zabaltzen da, estatuaren heren bat hartzen duena. Kostaldeko behe-lautadetan itsas aintzirak daude, eta barnealderago, 200-700 m-ko garaierako lautada zabalak. Mendebaldean eta ipar-mendebaldean daude lurraldeko mendi garaienak, Mendi Harritsuetan (2.666 m Guadalupe mendian).
Ibai askoren urek ureztatzen dituzte Texasko lurrak, iparraldeko Llano Estacado izan ezik. Rio Grande del Norte edo Rio Bravo ibaiak Mexiko herrialdearekin muga egiten du, eta Rojo eta Sabine ibaiek Oklahoma, Arkansas eta Louisianarekin. Aipagarriak dira, halaber, mendebaldetik ekialdera, Pecos, Colorado, Nueces, Brazos eta Trinity ibaiak.
Hiri nagusiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Houston: 2.016.582 biztanle.
- Dallas: 1.248.673.
- San Antonio: 1.227.042.
- Austin: 690.252.
- Fort Worth: 624.067.
- El Paso: 598.590.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima kontinentala eta lehorra da mendebaldean, kontinentala erdialdean, eta subtropikal hezea hegoaldean eta ekialdean. NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 18,8 °C-koa izan zen.[6][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (28,3 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 34,8 °C) eta hotzena urtarrila (8,4 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, 1,6 °C). Urteko prezipitazioa 726 mm-koa da; hilabeterik euritsuena maiatza da (83 mm) eta lehorrena otsaila (41 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 0,8 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (18,1 °C) baino 1,3 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2011, 2012, 2023, 2024 eta 2025. Urterik beroena 2024 izan zen (20,3 °C) eta hotzena 1895 (16,9 °C).[6]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 1010 berokuntza-gradu-egun eta 1560 hozte-gradu-egun izan ziren.[6]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 15.3 | 17.7 | 21.8 | 26.0 | 29.8 | 33.5 | 34.8 | 34.8 | 31.2 | 26.4 | 20.3 | 15.8 | 25.6 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 8.4 | 10.7 | 14.7 | 18.6 | 23.1 | 27.0 | 28.3 | 28.1 | 24.6 | 19.3 | 13.3 | 9.1 | 18.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.6 | 3.7 | 7.6 | 11.3 | 16.4 | 20.4 | 21.8 | 21.4 | 18.0 | 12.3 | 6.4 | 2.3 | 11.9 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 44 | 41 | 54 | 55 | 83 | 79 | 60 | 64 | 78 | 72 | 50 | 47 | 726 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Europar kolonoak, iritsi aurretik amerindiarren herri txikiak bizi ziren lurraldean. 1528an, espainiarren lehen espedizioak hasi ziren. 1685ean frantsesek Matagordako badian kokatzeko asmoa zutela hartu zuten aintzat lurraldea Espainia Berriko agintariek. Urte gutxiren buruan, misio ugari sortu ziren (1718an eraikitako San Antoniokoa garrantzitsuena izan zen).
1820an, Virginiako Moses Austinek baimena eskatu zien espainiar agintariei Texasko lurraldean bizitokia hartzeko. Hurrengo urtean, haren anaia Stephen Austini eman zioten baimena, eta harekin batera ingelesez mintzo ziren kolonoak sartzen hasi ziren. Mexiko independentearen egonkortasunik eza ez zen kolono haien gustukoa, batez ere Antonio López de Santa Ana jenerala aginpidera iritsi zenetik. 1836an armak hartu eta, mexikarrak garaitu ondoren, texastarrek hamar urteko independentzia lortu zuten. Texasko Errepublika babesteko lanetan, besteak beste, Henri Castro lapurtarra aritu zen; baita europar etorkinen koloniak sustatzen ere.[7]
1845ean, AEBetako 28. estatua bihurtu zen. Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila hasi zenean, Estatu Batuetatik bereizi egin zen eta 1869an berriz itzuli.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XIX. mendeko ingelesen kolonizazioa oso sakona izan zen, eta, Texas Mexikotik bereizi zenerako, Estatu Batuetatik joandako 40.000 kolono bizi ziren. Alemaniarrak, poloniarrak, txekiarrak, suediarrak eta irlandarrak joan ziren ondoren, lur emankorrez jabetzeko zeuden erraztasunak zirela eta. Estatu Batuetako kolonoek esklabo beltzak eraman zituzten; gerra zibila amaitu ondoren, aske geratu ziren. Demografia oso bizkor hazi da XX. mendearen erdialdetik aurrera.
2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 29.145.505 biztanle zeuden. Batez besteko adina 35,6 urtekoa zen (
Texasko mapa), 34,7 urtekoa gizonezkoen artean eta 36,5 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 25,0 18 urtetik beherakoak ziren eta % 13,5 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 97,6 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 95,5 gizon zeuden adin-talde horretan.[8][9]

- 52 – 2.487(26)
- 2.546 – 4.555(25)
- 4.580 – 7.722(26)
- 7.915 – 12.133(25)
- 12.138 – 18.914(25)
- 18.918 – 25.459(26)
- 26.146 – 44.461(25)
- 47.835 – 83.778(26)
- 83.842 – 218.048(25)
- 240.867 – 5.045.026(25)

- 0,0 bizt./km² – 0,7 bizt./km²(26)
- 0,7 bizt./km² – 1,6 bizt./km²(25)
- 1,7 bizt./km² – 3,1 bizt./km²(26)
- 3,2 bizt./km² – 5,1 bizt./km²(25)
- 5,1 bizt./km² – 8,4 bizt./km²(25)
- 8,5 bizt./km² – 12,1 bizt./km²(26)
- 12,2 bizt./km² – 19,4 bizt./km²(25)
- 19,8 bizt./km² – 36,0 bizt./km²(26)
- 38,8 bizt./km² – 101,3 bizt./km²(25)
- 102,7 bizt./km² – 1.131,1 bizt./km²(25)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 14.394.682 gizon, 14.750.823 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[10] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 29.145.505 biztanle zeuden. Herritarren % 39,3 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 65,4 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 39,7[oh 3]; % 19,5 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 11,8; % 8,8 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,4; % 5,0 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,0; % 0,5 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,3; % 0,2 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,6 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 4][11]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 58,3 estatu berean jaiotakoak, % 22,5 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 17,6 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 41,9 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 58,1 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 64,4, biztanleria osoaren % 11,3); ondoren Asian (% 23,9, % 4,2), Afrikan (% 6,0, % 1,1), Europan (% 4,4, % 0,8) eta Ipar Amerikan (% 1,1, % 0,2).[oh 6][12]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 11.589.324 etxebizitza zeuden, horietatik % 90,5 okupatuta eta % 9,5 hutsik.[13] Okupatutako etxebizitzen artean, % 61,2 jabeek okupatutakoak ziren eta % 38,8 errentan hartutakoak.[9] Estatuan 10.491.147 etxegune zeuden guztira, horietatik % 69,1 familia-etxeguneak ziren eta % 30,9 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 70,1 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 29,9 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 80,6 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 19,4 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[14] Talde-bizilekuetan bizi ziren 606.045 pertsona (biztanleria osoaren % 2,1); horietatik 256.409 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 147.089 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 34.376 egoitza militarretan bizi ziren.[13]
Etxebizitzak
Texasko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 86,0k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 33,8k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 12,3k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[15]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Laborantzak (kotoia, garia, garagarra, fruta-arbolak, arroza, barazkiak, artoa, lekadunak) eta abere-hazkuntzak (behi- eta ardi-azienda) garrantzi handia dute, baina petrolio- eta gas-hobien ustiapena da diru-iturri nagusia, industria oparoa ekarri duena: petrolio-findegiak, kimika industria, informatika, hegazkingintza, nekazaritzarako makineria, altzairugintza, janari-industria, ehungintza, tresneria elektrikoa eta mekanikoa. Ehunka aireportu daude estatuan, eta errepide eta burdinbideek estatuko hiri garrantzitsuenak elkarren artean eta alboko estatuekin lotzen dituzte. Itsas portuak ere (Houston, Port Arthur, Corpus Christi, Beaumont) sartu-irten handikoak dira (Houstongoa munduko handienetakoa da).
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 78.476 $ zen (
Texasko mapa), eta familiena, 94.599 $. Per capita errenta 40.752 $ zen. Biztanleriaren % 13,8 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[16] Etxeguneen artean, % 5,0k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 12,5k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[17]
Etxeguneen errenta banaketa
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ Euskaltzaindia (2012ko maiatzaren 25a), 170. araua: Amerikako toponimia (PDF).
- ↑ National Population Totals and Components of Change, 2020–2025 (Ingelesez), U.S. Census Bureau, 2026ko urtarrila. 2026ko apirilaren 8an kontsultatua.
- ↑ The State of Texas (Ingelesez), Netstate.com. Jatorrizkotik 2018ko urtarrilaren 27an artxibatuta. 2010eko apirilaren 11n kontsultatua.
- ↑ The Long Expedition: A Filibustering Attempt for Texas Independence (Ingelesez), Texas State Historical Association. 2026ko irailaren 25ean kontsultatua.
- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
Leagueownizeneko erreferentziarako - 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ Fouché, Nicole (1992), «Chapitre VIII. Les alsaciens, Henri Castro et le Texas», Émigration alsacienne aux États-Unis 1815-1870, Internationale (Frantsesez), Éditions de la Sorbonne: 181–197, ISBN 979-10-351-0393-4. 2024ko urriaren 9an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: lana parametroa ISBNarekin (lotura) - ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Ingelesez)(Gaztelaniaz) Texasko estatuaren webgune ofiziala