Sunbilla
| Sunbilla | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Sunbilla udalerriaren ikuspegi orokorra. | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Malerreka | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Amets Inda Gorriaran (EH Bildu) | ||||||||||
| Posta kodea | 31791 | ||||||||||
| INE kodea | 31226 | ||||||||||
| Herritarra | sunbildar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 43°09′52″N 1°40′06″W / 43.164444444444°N 1.6683333333333°W | ||||||||||
| Azalera | 10,33 km² | ||||||||||
| Garaiera | 106 metro | ||||||||||
| Distantzia | 56 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 672 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,65 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 80.0 + % 7.9 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.sunbilla.com | ||||||||||
Sunbilla[3] ([s̺unβiʎa]; Sunbil [s̺unβil] Malerrekako hizkeraz) Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Malerrekako ibarrekoa, Baztan Bidasoa eskualdekoa. Iruñeko merindadekoa. 685 biztanle zituen 2025. urtean. Nafarroa Garaiko hiriburu Iruñetik 56 kilometro iparraldera dago. Nekazaritzan eta zerbitzuetan dago oinarrituta ekonomia, baina azken urteetan bultzada nabarmena izan du turismoak.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sunbilla Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldean dago. Bi auzoz osatua dago, bakoitza Bidasoa ibaiaren alde batean. Bi auzoak antzinako harrizko zubi zaharrak batzen ditu 1562az geroztik. Zubi modernoa ondoren eraiki zen. Herriko kale handiena eta udalerria egituratzen duena Kale Nagusia da.
Sunbillak Igantzi eta Etxalar ditu mugakide iparraldean, Arantza mendebaldean, Bertizarana ekialdean, eta Doneztebe hegoaldean.
Mendaur mendi ospetsua hurbil dago, hegoaldera (1.131 m).[4][5]

Bisusta ur-jauzia herriko iparraldean dago. Mendaurko mendilerroko Urkidi (624 m) eta Abelu-Apausa (682 m) mendietako urak jasotzen dituen Burdinzelaieta errekan dago, azken zatian. Erreka Bidasoara heldu baino 30 metro lehenago 10-20 metroko jauzia egiten du urak antzinako trenaren ibilbidearen azpitik pasa baino lehenago.[1][2]
Ingurune naturala eta klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sunbillak klima atlantiko epela du, prezipitazioak ugariak dira urte osoan, eta Nafarroa Garaiko erdialdeko eta hegoaldeko udalerrietan ez bezala, udak ez dira batere lehorrak. Urtean batez beste prezipitazioak 1.800 eta 2.000 mm bitarte izaten dira, tenperatura 14 °C, eta egun euritsuak 180.
Landaredian intxaurrondoak eta haritzak dira nagusi; udalerriaren altuera dela eta, pagoak nahiko urriak dira. Horrez gain, XIX. mendean birlandatzen hasitako hainbat konifera ere badira, hala nola intsinis pinua eta japoniar laritza.
Estazio meteorologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sunbillan, itsas mailatik 117 metro gorago, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1979an jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Etxalar, Bertizarana, Doneztebe, Elgorriaga, Ituren, Arantza eta Igantzi.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 355 gizon, 330 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 61,5 udalerri berean jaioak ziren[9], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 12,4 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 6,4 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 44 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 50)[10]. Jaiotza herrialde nagusiak Frantzia, Nikaragua, Honduras dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 470 etxebizitza zeuden: 283 (% 60,2) nagusiak eta 187 (% 39,8) ez-nagusiak.[11] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 10 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 70 plazarekin (7 plaza etxebizitzako).[12]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.444 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 670 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 600-800 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 194 m²-koa zen. Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 62,1 gainetik zegoen.[13]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Guztira 283 etxegune zeuden, eta horietatik 89 (% 31,4) pertsona bakarrekoak ziren.[14]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 594 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 32,0 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 23,6; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 37,0; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,4.[15] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 28,7 zen 2021ean eta % 32,0 2024an; beraz, 3,2 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 10,9 izatetik % 7,4 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 35,2 ziren, eta gizonen artean % 29,0; 6,2 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 8,1 eta gizonen % 6,8 ziren.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 58,4 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 41,6 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 3 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 37,9 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 62,1. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,8 ziren.[15]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 190 | % 32,0 | 90 | % 29,0 | 100 | % 35,2 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 140 | % 23,6 | 80 | % 25,8 | 60 | % 21,1 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 220 | % 37,0 | 119 | % 38,4 | 101 | % 35,6 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 44 | % 7,4 | 21 | % 6,8 | 23 | % 8,1 |
| Guztira | 594 | % 100,0 | 310 | % 100,0 | 284 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 28,7 | % 22,4 | % 37,9 | % 10,9 | 588 |
| 2022 | % 30,5 | % 22,5 | % 38,3 | % 8,6 | 590 |
| 2023 | % 32,0 | % 22,1 | % 37,8 | % 8,2 | 585 |
| 2024 | % 32,0 | % 23,6 | % 37,0 | % 7,4 | 594 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 8,6 ikasten ari zen (51 pertsona).[16] Ikasten ari zirenetatik, % 56,9 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 31,4 batxilergoan eta % 9,8 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 55,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 59,1; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 9,1 eta emakumeen % 10,3. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 82,1 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 39,1 eta 25–29 urtekoen % 12,5; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,4 baino ez.[17] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 30,8 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 40,0.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 92,4 estatuan jaio zen, eta % 7,6 atzerrian.[15] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 28,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 5,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 35,3 eta % 29,4, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 36,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,0; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 21,4 eta % 17,9, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 9,1 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 2,2.[16] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 56,0 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 100,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2008ko erroldan jasota dagoenez, Espainiaz kanpoko lau etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 0,60 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik). XX. mendearen erdialdean egon zen migrazio-prozesua nabarmentzekoa da; herritar askok alde egin zuten Frantzia eta Estatu Batuetara, batez ere. 1950ean sunbildarrak 1.090 ziren, 30 urte geroago 721 bakarrik, heren bat gutxiago. Hori dela eta, udaletxeko horma batean zubi zaharraren aldekoan, bertso hau irakur daiteke:
| « |
Hamaika gazte Amerikara |
» |
| Agustin, 2010-9-19 | ||
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.288 euro-koa zen[18], eta etxegune bakoitzeko 42.610 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 25.592 euro zen. Errenta gordina 22.293 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 51,1[19]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 30,5), beste diru-sarrerak (% 12,9), langabezia-prestazioak (% 1,5), beste prestazioak (% 4).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[20][oh 1]. Udalerrian indizea 27,7 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,2 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Sunbilla udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 320 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 54,4; gainerako % 45,6 inaktibo zeuden (erretiratuak % 57,5, beste inaktiboak % 33,6 eta ikasleak % 9,0).[21] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 4,1 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 53,4 zen eta emakumezkoena % 55,5; langabezia-tasa, aldiz, % 2,4 eta % 5,8 zen, hurrenez hurren.[21]
Okupatuen kopurua 301 zen 2023ean, 2021eko 291etik gora.[22] Emakumeek okupatuen % 49,8 osatzen dute, eta gizonek % 50,2.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 307 | % 52,2 | 160 | % 52,1 | 147 | % 52,3 |
| Langabeak | 13 | % 2,2 | 4 | % 1,3 | 9 | % 3,2 |
| Inaktiboak | 268 | % 45,6 | 143 | % 46,6 | 125 | % 44,5 |
| Guztira | 588 | % 100,0 | 307 | % 100,0 | 281 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 60,8), industria (% 20,3), eraikuntza (% 14,0) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 4,7).[22] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 19,3), ondoren merkataritza (% 16,6) eta eraikuntza (% 14,0) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 61,8; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 19,9), eta oinarrizko okupazioak % 15,0.[23] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 64,9 eta emakumeen % 58,7).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 60 | % 19,9 | 22 | % 14,6 | 38 | % 25,3 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 186 | % 61,8 | 98 | % 64,9 | 88 | % 58,7 |
| Oinarrizko okupazioak | 45 | % 15,0 | 23 | % 15,2 | 22 | % 14,7 |
| Ez dago jasota | 10 | % 3,3 | 8 | % 5,3 | 2 | % 1,3 |
| Guztira | 301 | % 100,0 | 151 | % 100,0 | 150 | % 100,0 |
Okupatuen % 80,4 besteren konturako langileak dira, eta % 19,6 norberaren konturakoak.[24]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 59 | % 19,6 | 32 | % 21,2 | 27 | % 18,0 |
| Besteren kontura | 242 | % 80,4 | 119 | % 78,8 | 123 | % 82,0 |
| Guztira | 301 | % 100,0 | 151 | % 100,0 | 150 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 92,5 estatuan jaio zen, eta % 7,5 atzerrian.[21] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 50,2 okupatuak dira, % 38,2 erretiratuak, % 5,3 bestelako inaktiboak eta % 4,9 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 56,3 okupatuak dira, % 43,8 bestelako inaktiboak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 54,2 okupatuak dira, % 22,9 bestelako inaktiboak, % 17,7 erretiratuak, % 3,2 ikasleak eta % 2,0 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,6 okupatuak dira, % 40,7 bestelako inaktiboak eta % 3,7 ikasleak.
Okupazioa
Okupatuen % 92,0 estatuan jaio zen, eta % 8,0 atzerrian.[23] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 65,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 14,8 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 14,8 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 22,2 oinarrizko okupazioetakoak eta % 11,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 59,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 26,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 12,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 33,3 oinarrizko okupazioetakoak eta % 13,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[25] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 38,7 zerbitzuetan ari dira, % 33,1 industrian, % 25,4 eraikuntzan eta % 2,8 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,6 zerbitzuetan ari dira, % 33,3 eraikuntzan eta % 11,1 industrian. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 82,2 zerbitzuetan ari dira, % 8,1 industrian eta % 7,4 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 80,0 zerbitzuetan ari dira, % 13,3 industrian eta % 6,7 eraikuntzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 31 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 173 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[26][oh 2]. Udalerriaren azalera 10,3 km² denez, NAE lurraldearen % 16,8 da[27]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 99,5 larre iraunkorrak (172 ha, 31 ustiategitan), % 0,3 lur goldagarria (0,59 ha, 5 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,16 ha, 6 ustiategitan) eta arbolak (0,15 ha, ustiategi batean)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 68 behi, 1.029 ardi eta ahuntz, 25 txerri eta 20 hegazti zeuden[28].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 537 gidari zeuden erroldatuta: 296 gizon (% 55,1) eta 241 emakume (% 44,9)[29]. Biztanleen % 78,4 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 1.100 ibilgailuk osatzen zuten: 519 turismo, 256 furgoneta, 113 kamioi, 87 motozikleta eta 33 ziklomotor[29]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 758 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 13,3 urtekoa zen; turismoen % 5,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,7k 25 urte baino gehiago[29]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 66,1 diesel zen eta % 33,1 gasolinazko; 8 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 2,7k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 36,8k ez zuen etiketarik[oh 4].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2007an Sunbillako alkate kargurako Eusko Alkartasuneko José Francisco Errandonea Zubieta aukeratu zuten. Udaletxeko zazpi zinegotzietatik sei lortu zituen bere talde politikoak, gehiengo osoa udalean. Boto baliogabeak 85 izan ziren (emandako guztien % 17,60) eta boto zuriak zazpi (% 1,76). Abstentzioa % 27,37 izan zen.
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| Eusko Alkartasuna (EA) | 298 | 6 |
| Sunbildarrak | 93 | 1 |

2011ko udal hauteskundeetan zazpi zinegotziak lortu zituen zerrenda bakarra aurkeztu zen, Bildukoa.[30] Amets Inda aukeratu zuten alkate, eta Errandonea alkate ohia zinegotzi.[31]
Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Udaletxea XIX. mendearen erdian eraiki zen eta inguruko eraikuntzen estilo bera dauka. Udal bulegoez gain, udaletxean, ostatua, taberna eta helduen irakaskuntza klaseak daude. Udala alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute.
- HELBIDEA: Kale Nagusia 1-2
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| 2007-2011 | José Francisco Errandonea Zubieta | EA |
| 2011-2015 | Amets Inda Gorriaran | Bildu |
Azpiegiturak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iruñetik Irunera doan N-121-A errepide nazionalean dago Sunbilla, 56. kilometroan. Garai batean errepide nazionala herriko Kale Nagusitik pasatzen zen, baina tunela eta herriko saihesbidea eraiki eta gero herria errepide nazionaletik kanpo geratu zen.
Garraioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxienez bi zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:
Tren Txikitoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Bidasoako trenbidea, Tren Txikitoa izenez ezagunagoa, 1889. urtean sortu zuen Ingalaterrako Bidasoa Railway and Mines enpresak. Trenbidea Irun eta Endarlatsa lotzeko sortu zen. Trena bide estukoa zen, eta lurrunaren bitartez mugitzen zen. Hasiera batean minerala garraiatzen zuen Endarlatsako meategietatik Irunera. Baina gerora, Irun-Elizondo ibilbidea egiten hasi zen, bidaiariak eramaten.
Gaur egun, antzinako burdinbidetik Bidasoko bide berdea dago, eta Irungo Behobia auzotik Legasaraino joan daiteke (51 km). Bidea Sunbillatik pasatzen da, eta oinez edo bizikletaz egiteko aproposa da.[32]
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sunbillako jaiak abuztuaren 11n ospatzen dira, San Tiburtzioetan.
Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sunbillan[35] Malerrekako hizkera[36] egiten da, ipar sartaldeko nafarrera.
Zerbitzuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sunbilla "Malerrekako Zerbitzuen Mankomunitateko" kidea da.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- San Joan Bataiatzailearen eta San Tiburtzioren eliza, gurutze latindarraren oinarridun harrizko eraikina da.
- XVII. mendea aurretik armarria duten etxeak:[37]
- Udaletxea, XIX. mendean eraiki zen.
- Subizarreko jauregia.
- Meharbaita etxea.
- Eskribaita etxea.
- Ambrosabaita etxea.
- Arriskoenea etxea.
- Garaikoetxea (indianobaita).
- Garbitoki zaharra.
- Paulabaita
- Arria.
- Auloa.

Sunbildar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Juan Kruz Petriarena (XIX. mendekoa), Xenpelar bertsolariaren aitona (Juan Frantzisko Petriarena Rekondo zen Xenpelarren izena).[38][39][40]
- Ximun Ibarra, Zubikoa (1905-1979), bertsolaria.[41]
- Juan Felix Iriarte, Berjinanto (1912-1987), bertsolaria.[42]
- Ramon Latasa (1930-1991), aizkolaria. 1959an apustu mitiko bat irabazi zuen Luxia azkoitiarren aurka. Urte berean Lekeition beste balentria handi bat egin zuen: 5 metro eta 15 zentimetroko zirkunferentzia zuen eukalipto enborra 3 ordu eta 17 segundotan ebaki zuen. 1966ko Espainiako binakako txapelduna izan zen Arria II.arekin. 1967an Espainiako banakakoa irabazi zuen, 1968an Espainiako zutikako txapelketa eta 1974an Espainiako binakakoa Usategietarekin.[43]
- Patxi Petrirena (1963-), itzultzaile eta zuzentzailea.
- Unai Bertiz harrijasotzaile gaztea Nafarroako txapelduna izan zen: 2008, 2009, 2010, eta 2011n. Jasotako pisu totalaren errekorra du 6562.5 kilorekin (2011).[44][45]
- Shu Otero (1995) idazle, ilustratzaile eta komikigilea.
- Ane Petrirena 200 metro leunetan Nafarroako txapelduna eta Espainiako txapeldun ordea izan da. 2017an 23 urte azpikoetan Europa mailako txapelduna izan zen 4x100 proban.[46][47]
- Iker Mariezkurrena arraunlaria, Kontxako banderaren bi edizio irabaziak.[48][49][50]
Argazki galeria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Zubizaharra
- Zubizaharra
- Zubizaharra
- Garbitoki zaharreko harraska.
- San Joan Batailatzailea eliza
- Latasa aizkolariaren eskultura
- Amerikar euskaldun artzainentzako bertsoa, udaletxeko horman
- Mendaur mendia, Sunbillako Zubizaharretik
- Sunbillako hegoaldea, Zubizaharretik
- Leihoak
- Sunbillako Kale Nagusiaren hasiera, Doneztebetik etorrita
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ Sunbilla-Mendaur-Sunbilla ibilaldia
- ↑ Mendaur mendia euskal-herria.org mendi-atarian
- ↑ Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
- ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- 1 2 3 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q605538.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Emaitzak[Betiko hautsitako esteka] Berria egunkarian.
- ↑ Sunbilla[Betiko hautsitako esteka], Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioaren webgunean.
- ↑ Tren Txikitoa, Sunbite turismo elkartearen webgunean.
- ↑ «Zelaieta Lastiri, Fermin - Ahotsak.eus», ahotsak.eus. 2018ko azaroaren 30ean kontsultatua.
- ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea», www.ahotsak.eus. 2018ko azaroaren 30ean kontsultatua.
- ↑ «Sunbilla - Ahotsak.eus», ahotsak.eus. 2018ko azaroaren 15ean kontsultatua.
- ↑ «Malerrekakoa - Ahotsak.eus», ahotsak.eus. 2018ko azaroaren 15ean kontsultatua.
- ↑ «Sunbillako karrika nagusiko etxe eta armarri berezien azalpenak, 1999an emititutako erreportajean - Malerreka», Erran.eus. 2020ko apirilaren 11n kontsultatua.
- ↑ PEREZ, Elixabete (2011), Juan Frantzisko Petriarena Xenpelar 1835-1869. Bidegileak bilduma (PDF), Eusko Jaurlaritza, 9. or.
- ↑ Zavala, Antonio (1993), «Xenpelar eta bere ingurua / Antonio Zavala (bizitzaren egille eta bertsoen biltzaille)» (PDF), eimakatalogoa.eus: 37–41. 2023ko azaroaren 18an kontsultatua.
- ↑ Xenpelar Dokumentazio Zentroa – Bertsozale Elkartea, «Juan Frantzisko Petriarena "Xenpelar" - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea», bdb.bertsozale.eus. 2018ko uztailaren 23an kontsultatua.
- ↑ «Ximun Ibarra Zubikoa (1905-1979)», Bankako bertsulari ohien koblak, 2013ko uztailaren 13a, 35. or.
- ↑ Bidegain, Eneko (2019ko urtarrilaren 3a), «Urepeletik Bidarraira, bi mende bertsotan», Bertsolari. 2024ko martxoaren 24an kontsultatua.
- ↑ Antton Espelosin (2009): Aizkora apustuak eta txapelketak.
- ↑ Mikel Lasarte (2010eko uztailaren 15a), Unai Bertiz Nafarroako Harrijasotzaileen Txapelketan. 2018ko abuztuaren 23an kontsultatua.
- ↑ «Unai Bertiz bate una de las marcas de Iñaki Perurena», El Diario Vasco (Gaztelaniaz), 2011ko uztailaren 10a. 2018ko abuztuaren 23an kontsultatua.
- ↑ «Oro para Ane Petrirena y bronce para Adrián Vallés. Noticias de Navarra», Noticias de Navarra (Gaztelaniaz). 2018ko abuztuaren 23an kontsultatua.
- ↑ Petrirrena, Ane, «Ane Petrirena Insausti», Esapiniako atletismo Federazioa (Gaztelaniaz). 2018ko abuztuaren 23an kontsultatua.
- ↑ ««Gure kirola urean egiteko da, lehorrean sentimendua galtzen du» - Malerreka», Erran.eus. 2020ko apirilaren 14an kontsultatua.
- ↑ Guinea, Luis (2019ko irailaren 9a), «Sunbilla también ganó la Bandera de La Concha gracias a Iker Mariezkurrena | SeleccionDN+», diariodenavarra.es (Gaztelaniaz). 2020ko apirilaren 14an kontsultatua.
- ↑ «Iker Mariezkurrena Hondarribiako arraunlari sunbildarra - Nafarroa», euskalerriairratia.eus. 2020ko apirilaren 14an kontsultatua.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Sunbite (Sunbilla Indartuz Turismo Elkartea)
- Ttipi-ttapa, eskualdeko euskal hedabidea.
- Sunbillako argazkiak lasonet.com webgunean.
- (Gaztelaniaz) Sunbillari buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
- Herria, N-121A errepidetik ikusia, Google Street View zerbitzuan.
| Malerrekako udalerri aurkibidea | ||
|---|---|---|
|
Beintza-Labaien • Bertizarana • Donamaria • Doneztebe • Elgorriaga • Eratsun • Ezkurra • Ituren • Oiz • Saldias • Sunbilla • Urroz • Zubieta | ||

