Edukira joan

Sartze

Sartze
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Ibiltzieta kontzejuko sarrera, bere elizarekin
Sartze bandera
Bandera

Sartze armarria
Armarria


Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Zangoza
EskualdeaPirinioak
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
BarrutiaAgoitz
MankomunitateaEzka-Zaraitzu
Izen ofiziala Sarriés / Sartze
Alkatea
(2019-2023)
Tomas M. Sarries Cabodevilla
(talde independente)
Posta kodea31451
INE kodea31222
Herritarrasarztar, ibiltzietar
Geografia
Koordenatuak42°50′44″N 1°05′50″W / 42.84546298°N 1.09712016°W / 42.84546298; -1.09712016
Azalera23,14 km²
Garaiera659-1404 metro
Distantzia76,7 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria57 (2025:  −2)
alt_left 16 (%27,6) (%72,4) 42 alt_right
Dentsitatea0,02 bizt/km²
Euskara
Eremuaeremu mistoa
Euskaldunak[1]% 19.9 + % 16.7 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [2]% 
Datu gehigarriak
Sorrera1846. urtean

Sartze[3][a] Euskal Herriko udalerri konposatu bat da, Sartze eta Ibiltzieta herriek osatuta, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 76,7 kilometrora. Altuera 659 eta 1404 metro artekoa da, eta 23,14 km²-ko azalera hartzen du. 57 biztanle zituen 2025. urtean.

Udalerria Sartze eta Ibiltzieta terminoen bat-egitetik sortu zen, arrazoi demografikoek eraginda, arrazoi historikoek edo politikoek baino gehiago. Bi herriek, kontzeju estatusaren pean, beren domeinuak mantentzen dituzte, baina udalerriaren menpe geratzen dira.

Zaraitzu ibarrean dago, Atabea kiñoian. Bertako biztanleak sarztarrak eta ibiltzietarrak dira. Udaletxea Sartze kontzejuan dago.

Sartze toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Udalerriak Sartze izena hartzen du, berau osatzen duten kontzejuetako bat.

Sarres zuen antzinako izena, 1085eko dokumentu batean agertzen den bezala, herriaren izena gordetzen duen zaharrena. Jatorrizko Sarres izenetik gaur egungo euskal (Sartze) eta erromantzeko (Sarriés) izenak erator daitezke, bi hizkuntzen historiatik dakigunari bilakaera fonetiko kongruentea aplikatuz. Euskaraz Sarres > Sarres(e) > Sarr(e)se > Sarrse > Sartze bilakaera da eta erromantzez Sarres > Sarr(i)es > Sarries.

Sarres izenaren esanahi etimologikoa enigmatikoa da. Batzuen ustez, Gerhard Rohlfs filologo alemaniarrak pertsona izen bati lotuta zeuden eta jabetza adierazten zuen -ies terminazioa zuten toponimo nafar-aragoiarren sailean sartzen dute. Ohikoena toponimo hori sarri euskal hitzarekin lotzea izaten da, "maizko" hitzarekin batera "lodi" terminoa ere baduelako, landaretza bezalako kontzeptuei aplika dakiekeena. Nafarroan Sarriguren eta Irisarri herriak daude, hitz hori toponimoan sartuta, eta Bilbon Sarriko auzoa dago. Gainera, Zuberoan Sarrikota toponimoa hainbat formatan agertzen da: Sarrikota, Sarrikotagaine eta Sarrikotapea. Sartze izena sarritze ("loditasun") hitzetik erraz erator daiteke. Hala ere, Sarriés gaztelaniazko eta nafar erromantzezko toponimoa ez da erraz azaltzen sarri hitzetik, eta herriaren antzinako izena ere ez da argi azaltzen.

Udalerriko herrietako armarria Zaraitzuko armarria da: honako blasoi hau du:[4]

« Hondo gorri batez eta aurrean otso beltz batez osatuta dago, urrezko azazkalekin eta ahoan arkume zuri batekin, urrezko adar eta apatxekin. »

Udalerriko herrietako bandera Zaraitzukoa da. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Azkenean konta" goiburua duela ere. Bandera horrek Zaraitzuko armarri eskuinerantz biratua du San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez inguratua. Bandera hori bera da Zaraitzu osatzen duten herri guztientzat, Otsagabiarentzat izan ezik; izan ere, herri horrek bandera bera erabiltzen du, baina hiruki urdinak ditu.

Sartze Zaraitzu ibarrean barruan dago, Pirinioetako ibar bat da, Aezkoa eta Erronkaribarren artean. Ibarra zeharkatzen du Zaraitzu ibaiak, Irati ibaiaren adarrak.

Inguru naturala eta kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñea Nafarroako hiriburutik 76 kilometrora dago Zangozako merindadeako ipar-ekialdeko muturrean eta Zaraitzu ibarrean, Pirinioetatik gertu. Herria NA-178 errepideak zeharkatzen du bai eta, iparraldetik hegoaldera, Zaraitzu ibaiak ere. Aretako mendilerroak herria mugatzen du mendebaldean, Erremendia eta Beiegu ttonttorrak tartean.

Klima eta landaredia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sartzek klima atlantiko eta mediterraneoaren ezaugarriak ditu, zenbat eta iparralderago edo hegoalderago egin, tenperatura eta prezipitazioak hainbat eta gehiago aldatzen dira. Urteko batez besteko tenperaturak sei eta hamar gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak, 1.400 eta 1.800 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira.

Estazio meteorologikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaraitzun dagoen Ezpartza udalerrian, itsasoaren mailatik 695 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.[5]

    Datu klimatikoak (Ezpartza, 1974-2020)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.0 23.0 25.0 28.0 32.0 36.0 38.0 38.0 35.0 29.0 23.0 21.0 38
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.2 9.6 12.6 14.2 18.7 23.5 26.8 26.6 22.6 17.4 11.7 8.6 16.7
Batez besteko tenperatura (ºC) 3.4 4.3 6.8 8.7 12.6 16.6 19.2 19.1 15.6 11.6 6.8 4.1 10.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -1.3 -1.0 1.0 3.2 6.6 9.7 11.5 11.5 8.5 5.8 2.0 -0.4 4.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -17.0 -14.0 -13.0 -4.0 -2.0 1.0 3.0 0.0 0.0 -3.0 -10.0 -13.0 -17
Batez besteko prezipitazioa (mm) 106.8 99.9 88.5 124.4 101.6 64.1 45.4 51.2 79.7 122.1 136.5 139.0 1159.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 63.5 51.0 55.7 45.4 42.7 53.0 57.4 82.0 76.0 111.2 77.0 74.2 111.2
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 13.4 11.7 12.1 15.5 15.9 10.1 7.7 8.4 10.1 14.2 14.6 13.8 147.5
Elur egunak (≥ 1 mm) 4.8 5.2 3.7 2.7 0.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 1.9 4.1 23.1
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[6]


Sartze udalerriak 2 kontzeju ditu:

Mapa
Galoze udalerriko herriak

Udalerria 1846an sortu zen, Zaraitzu ibaxa banakako udalerrietan banatu ondoren. Hala ere, Atabea kiñoiak, Espartza izan ezik, hiru udaletan bildu ziren: Sartze, Gorza eta Galoze. Hori arrazoi demografikoengatik egin zen, ez historikoengatik, ez administratiboengatik, eta, beraz, Sartze eta Ibiltzieta "Sartze" udalerriari atxikita geratu ziren kontzeju gisa.

57 biztanle zituen 2025. urtean Sartzek.[7]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
125 241 204 243 213 200 188 199 189 199 198 178 183 133 112 111 79 67 61
Biztanleriaren tamainaUrtea406080100120140160180189019201950198020102040SartzeBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 42 gizon, 16 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
0.00
0.00
 
90-94
 
6.25
2.38
 
85-89
 
18.75
4.76
 
80-84
 
0.00
2.38
 
75-79
 
0.00
11.90
 
70-74
 
6.25
16.67
 
65-69
 
12.50
11.90
 
60-64
 
25.00
9.52
 
55-59
 
6.25
2.38
 
50-54
 
6.25
2.38
 
45-49
 
0.00
9.52
 
40-44
 
0.00
0.00
 
35-39
 
6.25
7.14
 
30-34
 
6.25
0.00
 
25-29
 
0.00
2.38
 
20-24
 
0.00
2.38
 
15-19
 
0.00
0.00
 
10-14
 
0.00
7.14
 
5-9
 
0.00
7.14
 
0-4
 
6.25
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−5−4−3−2−10200820112014201720202023Sarriés / SartzeHazkunde begetatiboa
Urtea201020112012201720182019202020212022
Hazkunde begetatiboa 0−10−1−5−1−2−2−1
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[8] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea525456586062200320072011201520192023Sarriés / SartzeBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 55,9256,3654,854,5653,7653,4154,0454,5454,9655,8956,4758,6859,2860,2860,4160,9459,1657,855,7656,2954,8255,3254,24
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[9] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 51,7 udalerri berean jaioak ziren[10], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 0 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 1,7 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa
Udal
Prob
Udalerri berean · % 51,7Probintzia berean · % 46,6Estatutik kanpo · % 1,7
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 1 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 100)[11]. Jaiotza herrialde nagusiak Ekuador dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Amerika · % 100
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 40 etxebizitza zeuden: 24 (% 60,0) nagusiak eta 16 (% 40,0) ez-nagusiak.[12]

40etxebizitza
24etxegune

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

24
16
Etxebizitza nagusia (24)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (16)

Guztira 24 etxegune zeuden, eta horietatik 7 (% 29,2) pertsona bakarrekoak ziren.[13]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 17
2 pertsona6
3 pertsona5
4 pertsona2
5 edo gehiago4

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 53 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 45,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 20,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 26,4; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,5.[14] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 44,8 zen 2021ean eta % 45,3 2024an; beraz, ia aldatu gabe mantendu zen. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 10,3 izatetik % 7,5 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 37,5 ziren, eta gizonen artean % 48,6; 11,1 puntuko aldea, gizonen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 18,8 eta gizonen % 2,7 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

53biztanle 15 urte edo +, 2024
% 45,3goi-mailako ikasketak+0,5 puntu 2021etik mapa
% 7,5lehen hezkuntza edo gutxiago−2,8 puntu 2021etik mapa
% 26,4
% 20,8
% 45,3
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 7,5Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 26,4Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 20,8Goi-mailako ikasketak · % 45,3
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Sarriés/Sartze, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak24% 45,318% 48,66% 37,5
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa11% 20,811% 29,70% 0,0
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)14% 26,47% 18,97% 43,8
Lehen hezkuntza edo gutxiago4% 7,51% 2,73% 18,8
Guztira53% 100,037% 100,016% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Sarriés/Sartze, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 44,8% 20,7% 24,1% 10,358
2022% 44,4% 20,4% 24,1% 11,154
2023% 44,6% 19,6% 26,8% 8,956
2024% 45,3% 20,8% 26,4% 7,553
500 biztanletik beherako udalerrietan, INEk ikasketa-maila lau multzo nagusitan baino ez du argitaratzen, eta ez du jaiolekuaren araberako daturik ez ikasten ari direnei buruzkorik ematen.

Sartzeko jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Lurren ehuneko bera abelburuak elikatzeko larretarako erabiltzen da. Basogintzak ere garrantzia handia izan du historikoki, ibaxako beste udalerrietan bezala. Gaur egun, herriko basoetan pinuak daude batez ere.

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 21.778 euro-koa zen[15], eta etxegune bakoitzeko 45.075 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) — zen. Errenta gordina 26.780 euro-koa izan zen pertsonako.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[16][oh 1].

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Sarriés/Sartze udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 24 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 45,3; gainerako % 54,7 inaktibo zeuden.[17] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 0,0 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 43,2 zen eta emakumezkoena % 50,0; langabezia-tasa, aldiz, % 0,0 eta % 0,0 zen, hurrenez hurren.[17]

Okupatuen kopurua 23 zen 2023ean, 2021eko 29etik behera.[18] Emakumeek okupatuen % 30,4 osatzen dute, eta gizonek % 69,6.

23okupatu, 2023−% 20,7 2021etik
% 30,4emakumeak okupatuen artean
% 45,3jarduera-tasa, 2024
% 0,0langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 45,3
% 54,7
Okupatuak · % 45,3Langabeak · % 0,0Inaktiboak · % 54,7
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Sarriés/Sartze, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak24% 45,316% 43,28% 50,0
Langabeak0% 0,00% 0,00% 0,0
Inaktiboak29% 54,721% 56,88% 50,0
Guztira53% 100,037% 100,016% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 56,5), industria (% 26,1), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 13,0) eta eraikuntza (% 4,3).[18]

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa
% 13,0
% 26,1
% 56,5
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 13,0Industria · % 26,1Eraikuntza · % 4,3Zerbitzuak · % 56,5

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 43,5; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 30,4), eta oinarrizko okupazioak % 17,4.[19] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 50,0), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 28,6).

% 30,4
% 43,5
% 17,4
% 8,7
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 30,4Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 43,5Oinarrizko okupazioak · % 17,4Ez dago jasota · % 8,7
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Sarriés/Sartze, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak7% 30,45% 31,32% 28,6
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak10% 43,58% 50,02% 28,6
Oinarrizko okupazioak4% 17,42% 12,52% 28,6
Ez dago jasota2% 8,71% 6,31% 14,3
Guztira23% 100,016% 100,07% 100,0

Okupatuen % 60,9 besteren konturako langileak dira, eta % 39,1 norberaren konturakoak.[20]

% 39,1
% 60,9
Norberaren kontura · % 39,1Besteren kontura eta beste egoera bat · % 60,9
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Sarriés/Sartze, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura9% 39,18% 50,01% 14,3
Besteren kontura14% 60,98% 50,06% 85,7
Guztira23% 100,016% 100,07% 100,0

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 34 gidari zeuden erroldatuta: 28 gizon (% 82,4) eta 6 emakume (% 17,6)[21]. Biztanleen % 58,6 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 86 ibilgailuk osatzen zuten: 39 turismo, 18 furgoneta, 10 motozikleta, 7 kamioi eta 2 ziklomotor[21]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 672 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 11,5 urtekoa zen; turismoen % 15,4k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,8k 25 urte baino gehiago[21]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 57,1 diesel zen eta % 41,7 gasolinazko; 1 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,2; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,6k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 45,2k ez zuen etiketarik[oh 2].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
35%
17%
45%
0 etiketa · 2 (% 2,4)ECO · 1 (% 1,2)C etiketa · 29 (% 34,5)B etiketa · 14 (% 16,7)Etiketarik gabe · 38 (% 45,2)
Turismoak, adinaren arabera
15%
15%
23%
33%
13%
< 4 urte · 6 (% 15,4)4–8 urte · 6 (% 15,4)8–15 urte · 9 (% 23,1)15–25 urte · 13 (% 33,3)≥ 25 urte · 5 (% 12,8)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Sartzeko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean, Galozeko, Gorzako eta Espartzako Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotziek osatzen dute. Egungo alkatea Tomas Miguel Sarries Cabodevilla da, Sartzeko Talde Independentea hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Alderdia Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Sartzeko Talde Independentea - - - - - - - - 1 3 3
Sartzeko hautesle-elkartea - - - - 1 1 1 - - - -
Sartzeko Independenteak - 5 5 5 - - - - - - -
Sartzeko Hautesle Independenteen Elkartea 5 - - - - - - - - - -
Ezkerren Nafar Batasuna 0 - - - - - - - - - -

Foru hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Geroa Bai 15 34,09 ▲ 6
 Nafarroako Alderdi Sozialista 14 31,82 ▲ 9
 Euskal Herria Bildu 6 13,64 ▼ 2
 Navarra Suma 3 6,82 -
 Ahal Dugu 2 4,55 ▼ 2
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 1 2,27 -
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Euskal Herria Bildu 11 28,21 ?
 Geroa Bai 9 23,08 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 5 12,82 ?
 Ahal Dugu 4 10,26 ?
 Izquierda-Ezkerra 3 7,69 ?
 Nafar Herriaren Batasuna 1 2,56 ?
 Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 1 2,56 ?
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 1 2,56 ?

Udalaren egoitza eta udaletxea Sartze kontzejuan dago.

Egungo banaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sartzeko Udala zinegotziek eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Tomas Miguel Sarries Cabodevilla da, Sartzeko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak bi dira:

  • Jacinto Irotz Iribarren (Sartzeko Talde Independentea)
  • Juan Ramon de Carlos Napal (Sartzeko Talde Independentea)

1979tik, Sartzek 7 alkate izan ditu:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[22]
Guillermo Pena Barberena 1979 1983 Sartzeko Hautesle Independenteen Elkartea
Jose Antonio Artoleta Sarries 1983 1991 Sartzeko Independenteak
Victor Asin Villegas 1991 1995 Sartzeko Independenteak
Jezabel Orotz Abentin 1995 2003 Sartzeko hautesle-elkartea
Jezabel Orotz Abentin 2003 2007 kudeaketa-batzordea
Juana Maria Indurain Sarries 2007 2015 Sartzeko Talde Independentea
Salvador Artoleta Sarries 2015 2019 Sartzeko Talde Independentea
Tomas Miguel Sarries Cabodevilla 2019 jardunean Sartzeko Talde Independentea

Nafarroako Autobus Konpainiak Zaraitzu Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Ikus, gainera: «zaraitzuera» eta «nafar-lapurtera»

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zaraitzuko herri guztiak sailkatu zituen, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.[23]

Koldo Zuazok, 2010ean, Zaraitzuk atzerakada-eremuan sailkatu zen; hor, euskarak hain atzerakada handia izan du, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[24]

Ibar horretan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Zaraitzuera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Zaraitzuko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, 2 zaraitzuerazko euskaldun behintzat baziren Otsagabian eta Jaurrietan, 93 eta 86 urtekoak.

Artikulu nagusia: «Zaraitzuko janzkera»

Ohiko janzkerari dagokionez, Zaraitzu ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Zaraitzu ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.

Mauleko apretagile talde bat

1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.

Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.

Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.[25]

Otsagabiko Done Joanes eliza

Ogi bedeinkatuaren tradizioa, Zaraitzun, antzina-antzinakoa da, eta oraindik bizirik dirau ibaxako herri batzuetan (Otsagabia, Ezpartza, Jaurrieta, Ezkaroze, Orontze, etab.). Igandero, herriko familia batek eramaten du ogia xerratan moztuta igandeko mezara. Ogia, herriko etxe bakoitzetik astero txandakatzen joango den egurrezko artesa batean lekualdatzen da. Ogi hau mezaren sagaratzean bedeinkatzen da eta honen ondoren fededun bakoitzari banatzen zaio. Duela urte gutxi arte, Otsagabian, ogia gizonei bakarrik banatzen zitzaien, baina udalaren erabaki batek tradizioa aldatzea eragin zuen eta, gaur egun, gizonen eta emakumeen artean banatzen da. Ogia sagaratu ondoren, salacenkoek ekitaldiari buruzko abesti bat abesten dute. Ohitura da, halaber, ogi honen zati bat etxe bakoitzera eramatea. Entregatzeko unean, honela zioen bere artean: "Bakea eta ogia izan itzazu urte osorako".

Hildakoen argia duela urte gutxi arte mantendu den tradizioa da, ibaxako herrietan. Zaraitzuar baten hileta-egunean, familiak maindire zuri bat jartzen zuen elizaren albo batean. Bere gainean argizaiolak jartzen ziren, handiak eta txikiak. Argizari horiek oihal beltz batean bildutako egur zati bat -hildakoa heldua bazen behintzat- edo zuria -hildakoa haurra bazen ere- ziren, argizarizko kordoia biltzen zuena. Heriotzaren hurrengo urtean, senide batek egunero eraman behar zuen mezatara argizari txikia. Gantzudura Santuaren garaian ere, gaixoaren senide hurbilenek hildakoen argizaria edo argia eraman behar zuten.[26]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /sáɾt͡s̻e/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza lehengo silaban

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
  3. ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
  4. ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo (1977), Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu, Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular, ISBN 84-235-0076-4, OCLC 911388951. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
  5. ↑ Meteo Navarra, «Estazioko datuak - Ezpartza», meteoeu.navarra.es. 2021eko irailaren 1ean kontsultatua.
  6. ↑ Ezpartzako estazioko balio klimatologikoak, Nafarroako Gobernua. 2020ko abuztuaren 24an kontsultatua.
  7. ↑ «Sartze», www.ine.es, Espainiako Estatistika Institutua. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
  8. ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
  9. ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
  10. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  11. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  12. ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  13. ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  14. ↑ «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  15. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
  16. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  17. 1 2 «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  18. 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  19. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  20. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  21. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  22. ↑ «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko maiatzaren 5ean kontsultatua.
  23. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la délimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et variétés, 1863.
  24. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  25. ↑ Nuevatribuna, «Enara apretagileak», Nuevatribuna (Gaztelaniaz). 2022ko urtarrilaren 24an kontsultatua.
  26. ↑ «Kultura eta usadioak», Zaraitzu ibaxa. 2022ko urtarrilaren 24an kontsultatua.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Aipuaren errorea: <ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.