Sartze
| Sartze | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Ibiltzieta kontzejuko sarrera, bere elizarekin | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Ezka-Zaraitzu | ||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Tomas M. Sarries Cabodevilla (talde independente) | ||||||||||
| Posta kodea | 31451 | ||||||||||
| INE kodea | 31222 | ||||||||||
| Herritarra | sarztar, ibiltzietar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°50′44″N 1°05′50″W / 42.84546298°N 1.09712016°W | ||||||||||
| Azalera | 23,14 km² | ||||||||||
| Garaiera | 659-1404 metro | ||||||||||
| Distantzia | 76,7 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 57 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,02 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846. urtean | ||||||||||
Sartze[3][a] Euskal Herriko udalerri konposatu bat da, Sartze eta Ibiltzieta herriek osatuta, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 76,7 kilometrora. Altuera 659 eta 1404 metro artekoa da, eta 23,14 km²-ko azalera hartzen du. 57 biztanle zituen 2025. urtean.
Udalerria Sartze eta Ibiltzieta terminoen bat-egitetik sortu zen, arrazoi demografikoek eraginda, arrazoi historikoek edo politikoek baino gehiago. Bi herriek, kontzeju estatusaren pean, beren domeinuak mantentzen dituzte, baina udalerriaren menpe geratzen dira.
Zaraitzu ibarrean dago, Atabea kiñoian. Bertako biztanleak sarztarrak eta ibiltzietarrak dira. Udaletxea Sartze kontzejuan dago.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sartze toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
- gaztelaniaz: Sarriés
- nafar erromantzez edo aragoieraz: Sarriés
Udalerriak Sartze izena hartzen du, berau osatzen duten kontzejuetako bat.
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sarres zuen antzinako izena, 1085eko dokumentu batean agertzen den bezala, herriaren izena gordetzen duen zaharrena. Jatorrizko Sarres izenetik gaur egungo euskal (Sartze) eta erromantzeko (Sarriés) izenak erator daitezke, bi hizkuntzen historiatik dakigunari bilakaera fonetiko kongruentea aplikatuz. Euskaraz Sarres > Sarres(e) > Sarr(e)se > Sarrse > Sartze bilakaera da eta erromantzez Sarres > Sarr(i)es > Sarries.
Sarres izenaren esanahi etimologikoa enigmatikoa da. Batzuen ustez, Gerhard Rohlfs filologo alemaniarrak pertsona izen bati lotuta zeuden eta jabetza adierazten zuen -ies terminazioa zuten toponimo nafar-aragoiarren sailean sartzen dute. Ohikoena toponimo hori sarri euskal hitzarekin lotzea izaten da, "maizko" hitzarekin batera "lodi" terminoa ere baduelako, landaretza bezalako kontzeptuei aplika dakiekeena. Nafarroan Sarriguren eta Irisarri herriak daude, hitz hori toponimoan sartuta, eta Bilbon Sarriko auzoa dago. Gainera, Zuberoan Sarrikota toponimoa hainbat formatan agertzen da: Sarrikota, Sarrikotagaine eta Sarrikotapea. Sartze izena sarritze ("loditasun") hitzetik erraz erator daiteke. Hala ere, Sarriés gaztelaniazko eta nafar erromantzezko toponimoa ez da erraz azaltzen sarri hitzetik, eta herriaren antzinako izena ere ez da argi azaltzen.
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Armarria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriko herrietako armarria Zaraitzuko armarria da: honako blasoi hau du:[4]
| « | Hondo gorri batez eta aurrean otso beltz batez osatuta dago, urrezko azazkalekin eta ahoan arkume zuri batekin, urrezko adar eta apatxekin. | » |
Bandera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriko herrietako bandera Zaraitzukoa da. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Azkenean konta" goiburua duela ere. Bandera horrek Zaraitzuko armarri eskuinerantz biratua du San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez inguratua. Bandera hori bera da Zaraitzu osatzen duten herri guztientzat, Otsagabiarentzat izan ezik; izan ere, herri horrek bandera bera erabiltzen du, baina hiruki urdinak ditu.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sartze Zaraitzu ibarrean barruan dago, Pirinioetako ibar bat da, Aezkoa eta Erronkaribarren artean. Ibarra zeharkatzen du Zaraitzu ibaiak, Irati ibaiaren adarrak.
Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Erremendia | Espartza | |||
| Urraulgoiti | Bidankoze | |||
| ||||
| Galoze | Gorza |
Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iruñea Nafarroako hiriburutik 76 kilometrora dago Zangozako merindadeako ipar-ekialdeko muturrean eta Zaraitzu ibarrean, Pirinioetatik gertu. Herria NA-178 errepideak zeharkatzen du bai eta, iparraldetik hegoaldera, Zaraitzu ibaiak ere. Aretako mendilerroak herria mugatzen du mendebaldean, Erremendia eta Beiegu ttonttorrak tartean.
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sartzek klima atlantiko eta mediterraneoaren ezaugarriak ditu, zenbat eta iparralderago edo hegoalderago egin, tenperatura eta prezipitazioak hainbat eta gehiago aldatzen dira. Urteko batez besteko tenperaturak sei eta hamar gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak, 1.400 eta 1.800 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira.
Estazio meteorologikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zaraitzun dagoen Ezpartza udalerrian, itsasoaren mailatik 695 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.[5]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 25.0 | 28.0 | 32.0 | 36.0 | 38.0 | 38.0 | 35.0 | 29.0 | 23.0 | 21.0 | 38 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.2 | 9.6 | 12.6 | 14.2 | 18.7 | 23.5 | 26.8 | 26.6 | 22.6 | 17.4 | 11.7 | 8.6 | 16.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 3.4 | 4.3 | 6.8 | 8.7 | 12.6 | 16.6 | 19.2 | 19.1 | 15.6 | 11.6 | 6.8 | 4.1 | 10.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -1.3 | -1.0 | 1.0 | 3.2 | 6.6 | 9.7 | 11.5 | 11.5 | 8.5 | 5.8 | 2.0 | -0.4 | 4.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -17.0 | -14.0 | -13.0 | -4.0 | -2.0 | 1.0 | 3.0 | 0.0 | 0.0 | -3.0 | -10.0 | -13.0 | -17 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 106.8 | 99.9 | 88.5 | 124.4 | 101.6 | 64.1 | 45.4 | 51.2 | 79.7 | 122.1 | 136.5 | 139.0 | 1159.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 63.5 | 51.0 | 55.7 | 45.4 | 42.7 | 53.0 | 57.4 | 82.0 | 76.0 | 111.2 | 77.0 | 74.2 | 111.2 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13.4 | 11.7 | 12.1 | 15.5 | 15.9 | 10.1 | 7.7 | 8.4 | 10.1 | 14.2 | 14.6 | 13.8 | 147.5 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 4.8 | 5.2 | 3.7 | 2.7 | 0.5 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 1.9 | 4.1 | 23.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[6] | |||||||||||||
Banaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sartze udalerriak 2 kontzeju ditu:
- Ibiltzieta
- Sartze (udalburua)

Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerria 1846an sortu zen, Zaraitzu ibaxa banakako udalerrietan banatu ondoren. Hala ere, Atabea kiñoiak, Espartza izan ezik, hiru udaletan bildu ziren: Sartze, Gorza eta Galoze. Hori arrazoi demografikoengatik egin zen, ez historikoengatik, ez administratiboengatik, eta, beraz, Sartze eta Ibiltzieta "Sartze" udalerriari atxikita geratu ziren kontzeju gisa.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]57 biztanle zituen 2025. urtean Sartzek.[7]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 125 | 241 | 204 | 243 | 213 | 200 | 188 | 199 | 189 | 199 | 198 | 178 | 183 | 133 | 112 | 111 | 79 | 67 | 61 |
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 42 gizon, 16 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 51,7 udalerri berean jaioak ziren[10], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 0 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 1,7 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 1 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 100)[11]. Jaiotza herrialde nagusiak Ekuador dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 40 etxebizitza zeuden: 24 (% 60,0) nagusiak eta 16 (% 40,0) ez-nagusiak.[12]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Guztira 24 etxegune zeuden, eta horietatik 7 (% 29,2) pertsona bakarrekoak ziren.[13]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 53 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 45,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 20,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 26,4; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,5.[14] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 44,8 zen 2021ean eta % 45,3 2024an; beraz, ia aldatu gabe mantendu zen. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 10,3 izatetik % 7,5 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 37,5 ziren, eta gizonen artean % 48,6; 11,1 puntuko aldea, gizonen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 18,8 eta gizonen % 2,7 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 24 | % 45,3 | 18 | % 48,6 | 6 | % 37,5 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 11 | % 20,8 | 11 | % 29,7 | 0 | % 0,0 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 14 | % 26,4 | 7 | % 18,9 | 7 | % 43,8 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 4 | % 7,5 | 1 | % 2,7 | 3 | % 18,8 |
| Guztira | 53 | % 100,0 | 37 | % 100,0 | 16 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 44,8 | % 20,7 | % 24,1 | % 10,3 | 58 |
| 2022 | % 44,4 | % 20,4 | % 24,1 | % 11,1 | 54 |
| 2023 | % 44,6 | % 19,6 | % 26,8 | % 8,9 | 56 |
| 2024 | % 45,3 | % 20,8 | % 26,4 | % 7,5 | 53 |
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sartzeko jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Lurren ehuneko bera abelburuak elikatzeko larretarako erabiltzen da. Basogintzak ere garrantzia handia izan du historikoki, ibaxako beste udalerrietan bezala. Gaur egun, herriko basoetan pinuak daude batez ere.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 21.778 euro-koa zen[15], eta etxegune bakoitzeko 45.075 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) — zen. Errenta gordina 26.780 euro-koa izan zen pertsonako.
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[16][oh 1].
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Sarriés/Sartze udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 24 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 45,3; gainerako % 54,7 inaktibo zeuden.[17] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 0,0 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 43,2 zen eta emakumezkoena % 50,0; langabezia-tasa, aldiz, % 0,0 eta % 0,0 zen, hurrenez hurren.[17]
Okupatuen kopurua 23 zen 2023ean, 2021eko 29etik behera.[18] Emakumeek okupatuen % 30,4 osatzen dute, eta gizonek % 69,6.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 24 | % 45,3 | 16 | % 43,2 | 8 | % 50,0 |
| Langabeak | 0 | % 0,0 | 0 | % 0,0 | 0 | % 0,0 |
| Inaktiboak | 29 | % 54,7 | 21 | % 56,8 | 8 | % 50,0 |
| Guztira | 53 | % 100,0 | 37 | % 100,0 | 16 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 56,5), industria (% 26,1), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 13,0) eta eraikuntza (% 4,3).[18]
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 43,5; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 30,4), eta oinarrizko okupazioak % 17,4.[19] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 50,0), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 28,6).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 7 | % 30,4 | 5 | % 31,3 | 2 | % 28,6 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 10 | % 43,5 | 8 | % 50,0 | 2 | % 28,6 |
| Oinarrizko okupazioak | 4 | % 17,4 | 2 | % 12,5 | 2 | % 28,6 |
| Ez dago jasota | 2 | % 8,7 | 1 | % 6,3 | 1 | % 14,3 |
| Guztira | 23 | % 100,0 | 16 | % 100,0 | 7 | % 100,0 |
Okupatuen % 60,9 besteren konturako langileak dira, eta % 39,1 norberaren konturakoak.[20]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 9 | % 39,1 | 8 | % 50,0 | 1 | % 14,3 |
| Besteren kontura | 14 | % 60,9 | 8 | % 50,0 | 6 | % 85,7 |
| Guztira | 23 | % 100,0 | 16 | % 100,0 | 7 | % 100,0 |
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 34 gidari zeuden erroldatuta: 28 gizon (% 82,4) eta 6 emakume (% 17,6)[21]. Biztanleen % 58,6 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 86 ibilgailuk osatzen zuten: 39 turismo, 18 furgoneta, 10 motozikleta, 7 kamioi eta 2 ziklomotor[21]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 672 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 11,5 urtekoa zen; turismoen % 15,4k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,8k 25 urte baino gehiago[21]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 57,1 diesel zen eta % 41,7 gasolinazko; 1 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,2; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,6k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 45,2k ez zuen etiketarik[oh 2].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sartzeko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean, Galozeko, Gorzako eta Espartzako Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotziek osatzen dute. Egungo alkatea Tomas Miguel Sarries Cabodevilla da, Sartzeko Talde Independentea hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Sartzeko Talde Independentea | - | - | - | - | - | - | - | - | 1 | 3 | 3 |
| Sartzeko hautesle-elkartea | - | - | - | - | 1 | 1 | 1 | - | - | - | - |
| Sartzeko Independenteak | - | 5 | 5 | 5 | - | - | - | - | - | - | - |
| Sartzeko Hautesle Independenteen Elkartea | 5 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Ezkerren Nafar Batasuna | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
Foru hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalaren egoitza eta udaletxea Sartze kontzejuan dago.
Egungo banaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sartzeko Udala zinegotziek eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Tomas Miguel Sarries Cabodevilla da, Sartzeko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak bi dira:
- Jacinto Irotz Iribarren (Sartzeko Talde Independentea)
- Juan Ramon de Carlos Napal (Sartzeko Talde Independentea)
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1979tik, Sartzek 7 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[22] | |
| Guillermo Pena Barberena | 1979 | 1983 | Sartzeko Hautesle Independenteen Elkartea | |
| Jose Antonio Artoleta Sarries | 1983 | 1991 | Sartzeko Independenteak | |
| Victor Asin Villegas | 1991 | 1995 | Sartzeko Independenteak | |
| Jezabel Orotz Abentin | 1995 | 2003 | Sartzeko hautesle-elkartea | |
| Jezabel Orotz Abentin | 2003 | 2007 | kudeaketa-batzordea | |
| Juana Maria Indurain Sarries | 2007 | 2015 | Sartzeko Talde Independentea | |
| Salvador Artoleta Sarries | 2015 | 2019 | Sartzeko Talde Independentea | |
| Tomas Miguel Sarries Cabodevilla | 2019 | jardunean | Sartzeko Talde Independentea | |
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Autobus Konpainiak Zaraitzu Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zaraitzuko herri guztiak sailkatu zituen, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.[23]
Koldo Zuazok, 2010ean, Zaraitzuk atzerakada-eremuan sailkatu zen; hor, euskarak hain atzerakada handia izan du, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[24]
Ibar horretan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Zaraitzuera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Zaraitzuko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, 2 zaraitzuerazko euskaldun behintzat baziren Otsagabian eta Jaurrietan, 93 eta 86 urtekoak.
Janzkera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ohiko janzkerari dagokionez, Zaraitzu ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Zaraitzu ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.
Apretagileak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.
Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.
Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.[25]
Tradizioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ogi bedeinkatuaren tradizioa, Zaraitzun, antzina-antzinakoa da, eta oraindik bizirik dirau ibaxako herri batzuetan (Otsagabia, Ezpartza, Jaurrieta, Ezkaroze, Orontze, etab.). Igandero, herriko familia batek eramaten du ogia xerratan moztuta igandeko mezara. Ogia, herriko etxe bakoitzetik astero txandakatzen joango den egurrezko artesa batean lekualdatzen da. Ogi hau mezaren sagaratzean bedeinkatzen da eta honen ondoren fededun bakoitzari banatzen zaio. Duela urte gutxi arte, Otsagabian, ogia gizonei bakarrik banatzen zitzaien, baina udalaren erabaki batek tradizioa aldatzea eragin zuen eta, gaur egun, gizonen eta emakumeen artean banatzen da. Ogia sagaratu ondoren, salacenkoek ekitaldiari buruzko abesti bat abesten dute. Ohitura da, halaber, ogi honen zati bat etxe bakoitzera eramatea. Entregatzeko unean, honela zioen bere artean: "Bakea eta ogia izan itzazu urte osorako".
Hildakoen argia duela urte gutxi arte mantendu den tradizioa da, ibaxako herrietan. Zaraitzuar baten hileta-egunean, familiak maindire zuri bat jartzen zuen elizaren albo batean. Bere gainean argizaiolak jartzen ziren, handiak eta txikiak. Argizari horiek oihal beltz batean bildutako egur zati bat -hildakoa heldua bazen behintzat- edo zuria -hildakoa haurra bazen ere- ziren, argizarizko kordoia biltzen zuena. Heriotzaren hurrengo urtean, senide batek egunero eraman behar zuen mezatara argizari txikia. Gantzudura Santuaren garaian ere, gaixoaren senide hurbilenek hildakoen argizaria edo argia eraman behar zuten.[26]
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ibiltzietako Done Luziako xeiek, uztailaren azken asteburuan
- Sartzeko Done Martiriko xeiek, abuztuaren hirugarren asteburuan
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ibiltzietako Natibitateko Andre Mariaren eliza, XX. mendean eraikitako kristiau eliza.
- Ibiltzietako zubia, Zaldaña ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
- Sartzeko Done Martiri eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
- Sartzeko Argiloaingo Andre Mariaren baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau baseliza.
Irudiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo (1977), Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu, Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular, ISBN 84-235-0076-4, OCLC 911388951. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ Meteo Navarra, «Estazioko datuak - Ezpartza», meteoeu.navarra.es. 2021eko irailaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Ezpartzako estazioko balio klimatologikoak, Nafarroako Gobernua. 2020ko abuztuaren 24an kontsultatua.
- ↑ «Sartze», www.ine.es, Espainiako Estatistika Institutua. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko maiatzaren 5ean kontsultatua.
- ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la délimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et variétés, 1863.
- ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
- ↑ Nuevatribuna, «Enara apretagileak», Nuevatribuna (Gaztelaniaz). 2022ko urtarrilaren 24an kontsultatua.
- ↑ «Kultura eta usadioak», Zaraitzu ibaxa. 2022ko urtarrilaren 24an kontsultatua.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
<ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.



