Larrun mendiak (905 m) Sara eta Bera artean dago, eta herria tontorrera igotzeko abiapuntuetariko bat da. Beste gailur aipagarri bat Ibanteli edo Labiaga da (698 m), Sara eta Etxalar artean.
Sarako elizako kanpaidorrearen idazkia: Oren guziek dute gizona kolpatzen, azkenekoak du hobirat egortzen
Eyalar (Ihalar) errebalean Santa Katalina ermita dago; tenplu horren inguruan herriko etxerik zaharrenak daude.
Saran nora ezean ibiltzea gozamena da: etxe dotoreen fatxadetako anagrama eta idazkunei erreparatzea, eta xistera partida bat ikustea pilotaleku luze‑luzean. 1867ko plaka batean herriak Michel Miricuari eta Parisko bi andreri —ur hunen ekartzaileak— ur edangarria herrira ekartzea ordaindu izana eskertzen die.
Sarako elizak dorre trinkoa du eta, erlojuaren ondoan, Urruñako hausnarketaren antzekoa:
«
Oren guziek dute gizona kolpatzen. Azkenekoak du hobirat egortzen.
»
Hilerriaren ondoan, nabe bakarreko eliza handia dago. Koru hirukoitza du oholtzan. Hobi‑lauzazko zorupean ehortzi zuten 1644anPedro Axular erretorea, euskal literaturako prosalari hoberentzat jotzen dutena eta Gero idatzi zuena. Presbiterioaren oinetan seroren hilobia dago, epitafio honekin:
«
Hau da thomba herri hunec fincatua 1686 urthean orainden seroraren eta izanen direnen iarlekua eta sepultura.
»
Elizan zerbitzu osagarriak emateko langile edo laguntzailetzat hartu ohi diren serora horiek (horixe da, hain zuzen, atzerakoien planteamendua) goren mailan jarri dituzte Saran, lehentasunezko hilobia eman baitiete. Alboko horman gurtzen duten Kristoa, berriz, karlistadetan errefuxiatutako nafarrek 1836an zizelkatua eta oparitua da. Beste errefuxiatu bat Joxe Migel Barandiaran ataundarra izan zen; 1983an herriak ere omenaldia egin zion, eta plaka batean jasota geratu da.
Itzulitakoan, deportatuek ondasun gehienak lapurtuta edota hautsita aurkitu zituzten, 1794koirailaren 29 eta urriaren 1eanUztaritzeko Direktorioak emandako dekretuen ondorioz. Horrela zioen dekretuak: «Sara, Itsasu, Azkaine, Biriatu eta Serres antzinako udalerriak, bertako biztanleak segurtasun orokorraren faboretan zortzi hilabetez deportatuak izan zirenak, ez dira landuak izan. Askatasuna berreskuratzen dutenak, beren etxeetara itzultzean, ozenki eskatzen dituzte jatekoak, gizonaren lehendabiziko beharra ase ezin dutelako: gosea».[8][10] Ondasunak berreskuratzeko aski lan ere izan zuten, ebatsitakoa erregistratua ez, baizik arpilatua izan zelako.
Martin Iturbide auzapezak eta herriko beste 33 ordezkariek deportazioan izandako egoera azaldu zuen eskutitza bidali zieten agintariei. Honela zioen: Despotismoz inguratutako eta askapenaren itzala mantendu zuen eskualdean jaioak (...) sutsu korrika egin genuen Frantziako herriaren eskubideak bere osotasunean berrezarri zituen zorioneko iraultzaren alde (...) Guk geuk Bidegurutzea (Senpere), Azkaine eta Sara artean dauden barrakoiak eraiki genituen (...) Sans-Culotteen kanpamendua altxatzeko eta beste lan publikoak burutzeko 3.000 egun baino gehiago eman ditugu. Horretarako adreilu eta egur pila bat eman ditugu (...) Eskatutako garau, zuhain, jantziak, gizonak prest eman ditugu (...) Gure atsekabe handienerako, gure azpiko lagunek gure neskatil asko prostituzioaren bitartez jatekorik bilatzera bultzatu dute; amei gosez eta egarriz hiltzen ari zirela esaten ikusi ditugu, taloak besterik ez zituztela; negarrez ikusten genituenean ez genekien zergatia eta misterioa jakitean egoera ikaratu egin gintuen (...) Sarako herritarren altzari eta eraikinak ez dira erregistratuak izan. Gure altzairu eta eraikin guztiak lapurtuak eta inguruko herrietara eramanak izan ziren. Biltegi ziurretan utzi beharrean, enkantetan salduak izan dira eta bestetan enkanterik gabe.[8][11]
1978an Sarako herritarrak erreferendum batera deitu zituzten eta Larruna igo behar zuen errepide bat egiteari ezetz esan zioten. Horrek ziurrenik, Larrungo tren ttipiaren biziraupena ziurtatu zuen.
Eskualdeko herri handienetakoa zen Sara XIX. mendean biztanle aldetik, 2.000 biztanle inguru baitzituen. Hala ere, XX. mendearen bigarren erdialdean ez zuen izan inguruko beste herri batzuek izan zuten hazkundea, eta XXI. mendearen hasieran izandako biztanle emendatzearen ondorioz, 2.500 izatera iritsi zen.
Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[12].
2023 erroldaren arabera, Sare udalerrian 2.652 biztanle zeuden eta 1.171 elkarbizitza unitate[oh 1], hau da, 2,26 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren (% 30,4). Kide bakarreko elkarbizitza-unitateak% 29,9 ziren, Frantzia metropolitarreko batez bestekoaren azpitik (% 39,2).[13]
2.652biztanle
1.171elkarbizitza-unitate
2,26lagun elkarbizitza-unitateko
824familia
Udalerria
% 30
% 30
% 8
% 30
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak
Udalerrian 824 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (370). Guraso bakarreko 103 familietatik 87etan ama zen guraso bakarra. 468 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 174k seme-alaba bakarra zuten etxean, 149k bi, eta 34k hiru edo gehiago. Seme-alabadun 351 bikoteetatik 39tan (% 11,1) seme-alabaren bat bikotekide baten aurreko harreman batekoa zen.[13]
370
351
103
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean468
Seme-alaba bat174
Bi seme-alaba149
Hiru seme-alaba24
Lau edo gehiago10
15 urte edo gehiago zituzten 2.305 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen% 2,0 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen% 26,6. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 40-54 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 73,1). 80 urte edo gehiagoko 229 biztanleetatik 153 baino ez ziren elkarbizitza-unitateetan bizi; gainerako 76 kolektibitateren batean.[13]
Bakarrik bizi da
15-24% 2
25-39% 10
40-54% 12
55-64% 20
65-79% 19
80 +% 27
Bikotean bizi da
15-24% 8
25-39% 71
40-54% 73
55-64% 73
65-79% 69
80 +% 31
15 urte edo gehiagoko biztanleen% 43,2 ezkonduta zegoen, eta beste% 20,0 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 14,1 izatezko bikotean eta% 5,9 PACS bidez lotuta).% 23,2 ezkongabeak ziren,% 9,0 alargunak eta% 4,6 dibortziatuak.[13]
Ezkonduta% 43,2
Ezkongabea% 23,2
Izatezko bikotean% 14,1
Alarguna% 9,0
PACS bidez lotuta% 5,9
Dibortziatuta% 4,6
Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 36,7), enplegatuak (% 16,8), erdi-mailako lanbideak (% 12,6), artisau, merkatari eta enpresa-buruak (% 12,3). Talde nagusia (erretiratuak,% 36,7) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 56 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 4,8).[13]
Udalerria
% 12
% 13
% 17
% 12
% 37
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak
Taula osoa: elkarbizitza-unitateak eta familiak, 2023
2023 erroldaren arabera, udalerrian 1.659 etxebizitza zeuden. Horietatik 1.169 egoitza nagusi ziren, 392 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 99 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (935), eta apartamentuak gutxi ziren (717). Egoitza nagusietatik 841 beren jabearen bizilekuak ziren, 254 alokairuan zeuden, 25 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 73 doan lagata.[14]
1.659etxebizitza
1.169egoitza nagusi
935etxe
717apartamentu
Etxebizitza multzoa
1.169
392
Egoitza nagusia (1.169)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (392)Hutsik (99)
Eraikuntza garaiari dagokionez, 1971-1990 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (301).[14]
Eraikuntza garaia
1919 aurretik249
1919-194538
1946-197082
1971-1990301
1991-2005230
2006-2020269
Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (582). 447 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 988 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 446 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 656tan bi edo gehiago.[14]
Gela kopurua
1 gela7
2 gela61
3 gela214
4 gela303
5 gela edo gehiago582
Berogailu mota
109
143
417
447
Gas sarea (109)Fuel-olioa (143)Elektrizitatea (417)Gas botila (53)Bestelakoak (447)
2023 urtean 15-64 urteko 1.592 biztanleetatik 1.258 aktibo ziren (% 79,0), horietako 1.151 lanean (% 72,3) eta 107 langabezian (aktiboen% 8,5).
1.59215-64 urteko biztanle
% 79,0aktibo
% 72,3lanean
% 8,5langabezia-tasa
Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).
15-24 urte% 49,0
25-54 urte% 94,2
55-64 urte% 58,7
Gizonak% 81,7
Emakumeak% 76,3
Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera
Titulurik gabe% 16,4
BEPC, brebeta% 7,5
CAP-BEP% 6,1
Batxilergoa% 9,0
Goi-mailako +2% 8,7
Goi-mailako +3/4% 13,7
Goi-mailako +5% 7,1
Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 8,5). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.
333 ez-aktibotik 97 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 29,1), 134 erretiraturik zeuden (% 40,2) eta 103 bestelako ez-aktibo ziren (% 30,9).
2023 urtean, diru-sarreren mediana 25.160 eurokoa zen, eta biztanleen% 13 pobrezian bizi zen (bizimoduaren medianaren% 60tik behera).
25.160 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €
% 13,0pobrezia-tasa▼ Dep.:% 13,3
Departamenduarekiko konparaketa xehea
Pobrezia-tasa adinaren arabera (departamendua)
18 urtez azpiko% 17,6
18-29 urte% 17,6
30-39 urte% 12,5
40-49 urte% 13,4
50-64 urte% 12,4
65-74 urte% 9,0
75 urte eta gehiago% 9,3
Pobrezia-tasa etxebizitza-erregimenaren arabera (departamendua)
Jabeak% 6,5
Errentariak% 25,8
Eskuragarri dagoen errentaren osaera (departamendua)
INSEEk «eskuragarri dagoen errenta» horrela eraikitzen du: jarduera-errenta + pentsioak + ondarea + gizarte-prestazioak (batuz% 100 baino gehiago ematen dute) ken zerga zuzenak (batez ere errentaren gaineko zerga).
Dena dela, hainbat adituk, hala nola Patxi Salaberrik, kolokan jartzen dute benetan «eskola» batez aritzeko aukera dugunik, hau da, haien artean benetako adiskidetasun harremanik ote zenik. Aditu haien ustez, garai bateko idazleak biltzeko etiketa bat baino ez da.
Etsai edo deabrua zera izan zen, Sarako lezetan bizi zen herensugea. Bertan, eskola bat omen zuen, eta zientziak, arteak eta letrak irakasten zituen.
Mari eta bere semeak Mikelats eta Atarrabi Midjourneyek egina
Mariren seme biek, Mikelats gaiztoak eta Atarrabi zintzoak, eskola honetan ikasi zuten. Ikasketak bukatzean, Etsaiak zozketa lagun ikasleren bat aukeratu, eta betiko berarekin egon beharra zuen. Mikelatsek Sarako galsoroak erre nahi zituen. Atarrabik, Sarako apaiza zenak, otoitz egin eta uzta libratu zuen.
Sarako gazteek Zanpantzar izeneko lastozkomanikia hausterre-eguneko gauean gurdi batean paseatzen dute herriko auzoetan, hileta baten plantak eginez. Batzuk doluzko jantzian, eta beste zenbaitzuk kandelak eramaten dituzte; guztiek, gerora, herriko plazan manikia erretzen dute.
Sarako otoiztegiak: herrian zehar guztira hamalau otoiztegi edo kapera daude, beste hainbat santuren omenez eraikiak. Gehienak Sarako Erdi Aroko galtzadaren bi aldeetan kokatuak. Otoiztegi horiek Sarako itsasgizon eta arrantzaleek eraikiak dira, bai arrantza ona izan edota ekaitzetatik bizirik atera zirelako.
Sorginen ibilbidea: Ibilbide eder eta eroso hori Sarako leizeak eta Zugarramurdiko leizeen artean hedatzen da, biak lotuz. Kontrabandisten bidexka da eta 6,75 kilometroko luzera du. Urdinez margotutako pottoka zaldiez seinaleztatuta dago. Erraza eta laua da eta belardi eta basoen artean ibilaldi lasai eskaintzen du.
San Martin eliza:[23]XVII. mende hasieran eraikia, garai batean bertako apaiza "Axular" idazle ospetsua izan zen. Hilerriak eliza inguratzen du, baina 1804. urtera arte eliza barneko hilobietan lurperaketak egin ziren, Axular bera ere bai.[7] Dorrearen goiakaldean eta kanpoaldetik honako idazkun ezaguna du: Oren guziek dute gizona kolpatzen azkenekoak du hobirat egortzen. Barruan, aldiz, hain ezaguna ez den beste idazki bat dago, Seroraren hilobian hain zuzen: Orai den seroraren eta izanen direnen jarlekua eta hobia.[24]
Euskal pastizaren museoa: Antzinako sukaldaritzako tresnek eta lanabesek, kalitateko osagaiek, jatorrizko errezetek eta etxeko gozogintzak bat egiten dute ohiko postre horren lanketaren bitartez bisitariaren dastamena eta usaimena pizten dituen bisita atseginean.
↑INSEEren "ménage" kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon ala ez. "Famille" kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
↑Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
↑Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.
↑Heriotza-tasa handia zen oso deportatuen artean. Capbretongo alkate eta udal-ofizialak herriko ordezkariei aginduak eskatu zizkieten 1794komartxoaren 14 edo II. urtekohaizekorraren 24ko eskutitz batean (Jatorrizko testua P. Haristoy, "Les Paroisses du Pays Basque pendant la période révolutionnaire", Paue, Vignancour, 1895-1901, 256-257. orrialdetan argitaratua). Honela zioen:
1°) Combien de pain à donner à chaque homme (nous n'avons pas de pain, si ce n'est de la méture)?
2°) Pouvons-nous consentir à ce qu'ils s'achètent du vin ou autres provisions?
3°) Nous t'observons que nous n'avons point de viande;
4°) Pouvons-nous leur permettre d'avoir de la lumière, la nuit, dans un fanal?
5°) Pouvons-nous permettre qu'ils aient leurs matelas ou paillasses? Nous leur avons fait porter de la paille pour coucher;
6°) Pouvons-nous permettre qu'ils sortent deux à deux pour laver leur linge?
7°) S'il y a des malades, sommes-nous autorisés à les faire sortir de la maison de réclusion pour les traduire dans d'autres pour les faire traiter?
↑Jatorrizko testua frantsesez: Les ci-devant communes de Sare, Itxassou, Ascain, Biriatou et Serres, dont les habitants internés il y a huit mois par mesure de sûreté générale, n'ont pas été cultivées. Les habitants qui viennent d'obtenir la liberté de se retirer dans leurs foyers, demandent à grands cris des subsistances sans qu'on puisse leur procurer les moyens de satisfaire à ce premier besoin de l'homme, la faim.
↑Jatorrizko testua, frantsesez: Nés dans une contrée qui avait conservé une ombre de liberté au sein du despotisme (...) avec quelle ardeur n'avons-nous pas couru à l'heureuse révolution qui a rétabli le peuple français dans les plénitude de ses droits! (...). Nous avons seuls été chargés de construire les barraques qui sont entre Beaugard (Saint-Pé), Ascain et Sare (...). Nous avons employé plus de 3 000 journées pour les retranchements du camp des Sans-Culottes et autres ouvrages publics. Nous avons fourni une quantité immense de briques et de bois de chauffage (...). Toutes les réquisitions en grains, en fourrages, vêtements, contingents d'hommes ont été ponctuellement exécutées (...). Pour comble de tourments, plusieurs de nos jeunes filles ont été invitées par nos satellites à se procurer les moyens de subsister par les prostitutions; nous les avons vues rapporter à leur mère mourant de faim et de soif, des morceaux de pain de maïs; elles versaient des larmes dont nous ignorions la cause, mais leurs voyages répétés chaque jour nous ont enfin dévoilé cet affreux mystère et nous avons frémi de désespoir et d'horreur (...). Les biens, meubles et immeubles des habitants de Sare, n'ont été ni constatés ni légalement décrits; tous nos meubles et effets mobiliers ont été enlevés et portés confusément dans les communes voisines. Au lieu de les déposer dans des lieux sûrs, on en a vendu une partie aux enchères, et une autre partie sans enchères.
Lapurdi, Euskal Herria
Euskal Herria
Frantzia
Akitania Berria
Pirinio Atlantikoak.svg){kind=small}
Sare
27)
.jpg)
.png)
Datuak: Q274155
Multimedia: Sare / Q274155
Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Sara
