Psikoponpo


Irelu, jainko, jainkosa eta izpiritu psikoponpo bat mitologietan edo erlijioetan hildakoaren arimak bizitzaz haratago, zerura edo infernura eramateko eginkizuna duen izakia da. Hitza greziar ψυχοπομπóς (psychopompós)-tik dator, psikea, «arima» eta pompós, 'gidak edo sorrarazten duena'.
Deskribapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Izaki hauek mendeetan zehar irudikatzen diren zenbait animalia, espiritu, jainko, aingeru edo deabrurekin lotzen dira batez ere.
Kultura batzuetan ere xamanaren funtzioetako bat psikoponpo gisa ere jardutea dela uste da. Kasu honetan, arima bizitza haratago gidatu ez ezik, birsortzen lagunduko luke ere; arima jaioberria mundura sartuz. Xamanak kontzientzia egoera aldatuan bidaiatzen du beste munduetara, bere laguntzaileekin batera beste errealitatetik (animalia boteretsuak) eta irakasleek lagunduta, beste errealitatetik arimagune seguru batera eramaten laguntzen du. Askotan "hildakoaren" arima harrapatuta dauden espazioetatik ihes egiten laguntzen du, linbotik terminologia katolikoaren kasuan.
Beste errealitateko (munduak edo erresumak) irakasleak gizabanakoaren kulturak markatutako sinesmenen esparruan etortzen dira maiz, adibidez, Jesus, Ama Birjina, Mahoma, etab.
Ohikoa da xamanak lan honengatik kuota altuak eskatzea. Baina zeregin hori ere askotan egiten dute oboloa eskatu gabe.
Psikoponpoak erlijio desberdinetan
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Antzinako mitologiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Psikoponpo adibide klasikoak antzinako erlijioetan ikus daitezke:
- Antzinako Egipton; hildakoen jainkoa Anubis.
- Hinduismoan; heriotzaren jainkoa Yama.
- Antzinako Grezian; Hermes[1][2] jainkoa eta Karon[3] txalupa gidaria.
- Antzinako Erroman; Merkurio jainkoa.
- Eskandinaviar mitologian; Walkiriak.
- Mitologia Aztekan; Xolotl.
- Etruriar mitologian; Vanth.
Mitologia modernoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Txinatar erlijio tradizionalean Heibai Wuchang, literalki "Zuri eta Beltza iragankortasuna", hildakoen espirituak azpimundura gidatzen dituzten bi jainkoak dira.
Hinduismoan Shivak Tarakeshwararen itxura hartzen du antzerako rola egiteko, arima mokshara bideratzen du. Era berean Bhagavata Puranan, Visnudutas eta Yamadutas haien maisuen mezulariak ziren, Vishnu eta Yama. Haien lana Ajamilaren istorioan irudikatzen da. Askoren ustetan, azpimundura eramateko arimak gorputik bortizki ateratzen dira.[4]
Persiar tradizioan, Daenak, Zoroastrismoaren jainkosak, Chinvat zubia zeharkatzea merezi zuenei emakume zerbitzari gazte eta eder bezala agertzen zitzaien. Merezi ez zuenei sorgin zahar lazgarri bezala.[5]
Islamean, Azraelek arimak zerura eramaten dituen heriotzaren aingeru bezala jokatzen du.[6]
Heriotzaren jainko espezifikoaren kontzeptu politeista ukatua izan zen Judaismo monoteistagatik, Jainkoa bakarrik bizitza eta heriotzaren zuzendaria baita.[7]
Kultura askotan, xamanek psikopomparen rola betetzen zuten. Xaman hauek ez zuten bakarrik hildakoaren arima gidatzen, baizik eta jaiotzatik laguntzen zuten, jaioberriaren arima mundura aurkezten.[8] Gaur egungo "midwife to the dying" edota "End of Life Doula[9]" tituluetan psikoponparen lana nabari daiteke.
Filipinetako kulturan antzinako espirituek (anito) psikopomparen funtzioa zuten. Espirituek hildakoa itxaroten dute eta pertsona hiltzerakoan arima berreskuratzen dute, filipineraz: sundô, eta beste mundura gidatzen zuten.[10]
Kristautasunean, Petri Santua, Mikel goiaingerua eta Jesus psikopomp bezala ikusiak dira, heriotzatik zerura bideratzean, edota, Petriren kasuan, ateetatik sartzen uztean.[11]
Kultura popularrean
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Psikopomparen adibiderik ezagunena Herio da, kultura askotan moldatua izan da mundu osoan zehar; Japoniako kulturan gaur egun, Shinigamia.
1989an Sthephen Kingen The Dark Half nobelan eta 1993ean izen berdinarekin egindako pelikulan, txolarreak psikoponpa bezala irudikatuta daude.
Psikologian
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Psikologia analitikoan, psikoponpa inkontzientzia eta kontzientziaren bitartekoa da. Ametsetan sinbolikoki gizon edo emakume jakintsu bezala irudikatzen da, batzuetan animalia laguntzaile bezala irudikatzen da.
Animaliak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Mitologia / Erligioa | Animalia | Azalpen gehigarria | Irudia |
|---|---|---|---|
| Maia | Jaguarra (Balam) | Maientzat jaguarra boterearen ikurra da. | |
| Egipto | Enara (Anubis eta Toth[12]) | Enarak Isisen hegaztiak dira. | |
| Mikene (Grezia) | Zaldia[13] | - | |
| Zelta | Erroia (Morrigan)[14] | Morrigan heriotzaren jainkosa da, bataia guztietan erroi itxura hartuta egoten zen. | |
| Arebako | Saia | Saiek borrokan hildakoen gorpuak jaten zituzten. | |
| Lusitania eta Vetonia | Hontza, otsoa, behorra edo ahuntza (Ataecina jainkosa) | - | |
| Kitxua | Hontza (Chiki Tuku) | Hontzak abesterakoan komunitateko partaide baten heriotza aurreikusten zen. | |
| Azteka | Txakurra | Apanohuaya ibaitik Mictlanera gidatzen zituen arimak, betiere animaliren bat txarto tratatu ez izatekotan. |
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Law, Helen H.; Kerenyi, Karl (1947ko urtarrila), «Hermes der Seelenfuhrer», American Journal of Archaeology, 51 (1): 108, doi:10.2307/499341, ISSN 0002-9114. 2021eko martxoaren 2an kontsultatua.
- ↑ Sánchez de la Torre, Ángel (2003ko uztailaren 30a), «La naturaleza de las cosas como factor jurídico (Un aspecto del esfuerzo de los griegos por alcanzar la «ciencia de la justicia»)», Arbor, CLXXV (691): 1111–1129, doi:10.3989/arbor.2003.i691.691, ISSN 1988-303X. 2021eko martxoaren 2an kontsultatua.
- ↑ «Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, ψυ_χο-πομπός», www.perseus.tufts.edu. 2021eko otsailaren 28an kontsultatua.
- ↑ Gardenstone (2011), The Mercury-Woden Complex: - A Proposal - (Ingelesez), BoD – Books on Demand, ISBN 978-3-8448-0750-9. 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «Page 1. Zoroastrianism After Life. Zoroastrian Funeral Customs & Death Ceremonies», heritageinstitute.com. 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «DEATH, ANGEL OF - JewishEncyclopedia.com», jewishencyclopedia.com. 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «Angel of Death», www.jewishvirtuallibrary.org. 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Hoppál, Mihály (2005), Sámánok Eurázsiában, Akadémiai Kiadó, ISBN 963-05-8295-3, OCLC 494447604. 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
- ↑ March 15, Rachel Browne; 2015 (2015eko martxoaren 15a), «The rise of the death doula», Macleans.ca (Ingelesez). 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|abizena2=parametroak zenbakizko izena du (laguntza)Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Scott, William Henry (1994), Barangay : sixteenth-century Philippine culture and society, Ateneo de Manila University Press, ISBN 971-550-135-4, OCLC 32930303. 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «Jewish Myth, Magic, and Mysticism: Knock, Knock, Knocking on Heaven's Door: Jewish Psychopomps», ejmmm2007.blogspot.com. 2021eko martxoaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Balieiro, Cristina; Künsch, Dimas A.; Menezes, José Eugenio de Oliveira; Lobato, Marcelo; Martinez, Monica (2015eko abenduaren 28a), «A imagem arquetípica do psicopompo nas representações de Exu, Ganesha, Hermes e Toth», Revista de Estudos Universitários - REU (Portugesez), 41 (2), ISSN 2177-5788. 2021eko martxoaren 2an kontsultatua.
- ↑ Viejo Montesinos, José Luis (1996ko abenduaren 30a), «El hombre como animal: el antropocentrismo en la zoología», Asclepio, 48 (2): 53–71, doi:10.3989/asclepio.1996.v48.i2.397, ISSN 1988-3102. 2021eko martxoaren 2an kontsultatua.
- ↑ Ó hÓgáin, Dáithí (1991), Myth, legend & romance : an encyclopaedia of the Irish folk tradition (1. argitaraldia), Prentice Hall Press, ISBN 0-13-275959-4, OCLC 22181514. 2021eko martxoaren 2an kontsultatua.







