Oregon
Oregon[1] (ⓘ) Ameriketako Estatu Batuetako Ipar-mendebalde Pazifikoa eskualdean dagoen estatu bat da. Estatu Batuen mendebaldearen parte da. Columbia ibaiak zehazten du iparraldeko mugaren zati handi bat, Washingtonekin, eta Snake ibaiak ekialdeko mugaren zati handi bat, Idahorekin. 42. ipar paraleloak zehazten du hegoaldeko muga, Kalifornia eta Nevadarekin. Mendebaldeko muga Ozeano Bareak osatzen du.
Milaka urtez, herri indigena ugari bizi izan dira Oregonen. Lehen merkatari, esploratzaile eta kolono europarrak XVI. mendearen hasieran eta erdialdean hasi ziren gaur egungo Oregongo kostalde Pazifikoa esploratzen. 1564an jada, espainiarrak Filipinetatik ipar-ekialderantz ontziak bidaltzen hasi ziren, Kuroshio korrontea baliatuz, Pazifikoaren iparraldea zeharkatzen zuen ibilbide zirkular zabal batean. 1592an, Juan de Fucak Ipar-mendebalde Pazifikoko kostaldearen mapa xehatuak egin eta ozeano-korronteak aztertu zituen, Oregongo kostaldea eta gaur egun haren izena daraman itsasartea barne. Lewis eta Clarken espedizioak XIX. mendearen hasieran zeharkatu zuen Oregon, eta handik gutxira tranpa-ehiztariek eta larru-merkatariek sortu zituzten Oregongo lehen kokaleku europar iraunkorrak. Estatu Batuek eskualdea batera okupatzeko eskubidea lortu zuten Erresuma Batuarekin sinatutako 1818ko Itunaren bidez. 1846ko Oregongo Itunak ofizialki Estatu Batuen subiranotasunaren menpe jarri zuen Oregon, eta bi urte geroago Oregon Lurraldea sortu zen. Oregon 1859ko otsailaren 14an onartu zuten Estatu Batuetan, 33. estatu gisa.
Gaur egun, 4,2 milioi biztanlerekin eta 254.000 km²-rekin, Oregon Estatu Batuetako bederatzigarren estaturik handiena da, eta biztanle kopuruz 27.a. Hiriburua, Salem, Oregongo hirugarren hiririk populatuena da, 175.535 biztanlerekin.[2] Portland, 652.503 biztanlerekin, Estatu Batuetako 26. hiria da. Portlandeko metropoli-eremua, Washingtongo ondoko konderriak barne hartzen dituena, herrialdeko 26. metropoli-eremurik handiena da, 2.512.859 biztanlerekin. Oregon Estatu Batuetako estaturik geografikoki anitzenetako bat ere bada:[3] sumendiak, ur-masa ugari, hosto iraunkorreko baso trinkoak eta baso mistoak, eta basamortu garaiak eta sasidi erdi-lehorrak ditu. 3.429 metrorekin, Hood mendia da estatuko gunerik garaiena. Oregongo parke nazional bakarra, Crater Lake Parke Nazionala, Crater aintziraren inguruko kalderak osatzen du; Estatu Batuetako aintzirarik sakonena da. Estatuan dago munduko organismorik handiena ere: Armillaria ostoyae, Malheur Baso Nazionalaren 8,9 km²-ren azpian hedatzen den onddo bat.[4]
Historikoki, Oregongo ekonomia nekazaritzaren hainbat formatan, arrantzan, egurgintzan eta energia hidroelektrikoan oinarritu da. Oregon da ondoz ondoko Ameriketako Estatu Batuetako zur-ekoizle nagusia, eta zurgintza-industria nagusi izan zen estatuko ekonomian XX. mendean.[5] Teknologia da Oregongo beste indar ekonomiko nagusietako bat, 1970eko hamarkadan Silicon Forest sortu eta Tektronix eta Intel hedatu zirenetik. Beavertonen egoitza duen Nike kirol-arropa enpresa da estatuko korporazio publikorik handiena, urtean 46.700 milioi dolarreko diru-sarrerekin.[6]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lurralde menditsua da: kostaldean Coast Range dago; Cascade Range mendiek iparretik hegora zeharkatzen dute estatu osoa; ekialdean ere mendi asko daude, adibidez, Blue Mountains eta Strawberry Mountains. Hegoaldea idorra da: han dago Great Sandy basamortua. Columbia ibaia da nagusia, Washingtonen eta Oregonen arteko mugan. Snake eta Willamette ibaiak haren adarrak dira. Mendebaldean, klima epela da; barnealdean, kontinentala.
Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 8,8 °C-koa izan zen.[7][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (19,2 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 27,9 °C) eta hotzena abendua (0,3 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −3,8 °C). Urteko prezipitazioa 816 mm-koa da; hilabeterik euritsuena abendua da (133 mm) eta lehorrena uztaila (12 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,3 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (8,1 °C) baino 1,1 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik hiru 2000tik aurrerakoak dira (2014, 2015 eta 2025). Urterik beroena 2015 izan zen (10,2 °C) eta hotzena 1916 (6,5 °C).[7]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 2927 berokuntza-gradu-egun eta 129 hozte-gradu-egun izan ziren.[7]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 5.0 | 6.9 | 10.1 | 13.1 | 18.0 | 22.1 | 27.9 | 27.6 | 23.4 | 15.9 | 8.4 | 4.3 | 15.2 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 0.9 | 2.0 | 4.5 | 6.9 | 11.0 | 14.5 | 19.2 | 18.8 | 15.1 | 9.2 | 3.7 | 0.3 | 8.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -3.3 | -2.8 | -1.1 | 0.6 | 4.1 | 7.0 | 10.5 | 10.1 | 6.8 | 2.5 | -1.1 | -3.8 | 2.5 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 115 | 86 | 92 | 73 | 60 | 37 | 12 | 12 | 25 | 64 | 108 | 133 | 816 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Europarrek kolonizatu aurretik, amerindiar herriak bizi ziren Oregonen: wailatpuak, kalapuyak, yakonak, klamathak, atapaskoak eta beste. XVI. mendetik espainiarrak eta ingelesak kostaldean ibili ziren, eta barrualdea Robert Gray-k esploratu zuen 1792an. 1819an, Espainiak Oregonekiko zituen lurralde-eskubideak Estatu Batuei utzi zizkien.
1818an, Estatu Batuek eta Britainia Handiak izenpetutako hitzarmenak bi estatu horiei ematen zien Oregonen jabetza. Estatu Batuen eta Britainia Handiaren arteko liskarren ondoren, gaurko Washington eta Idaho estatuei dagozkien lurraldeak kendu zitzaizkion Oregon lurraldeari eta, Louis McLane AEBren ordezkari aritutako negoziazioetan, 1848an sortu zen gaur egungo mugak zituen Oregon, 1859an AEBko estatu bihurtzekoa. 1861ean urrea aurkitu izanak areagotu zuen kolonizazioa; indiarrak matxinatu ziren, baina 1889an menderatu zituzten.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 4.237.256 biztanle zeuden. Batez besteko adina 39,9 urtekoa zen (
Oregongo mapa), 39,0 urtekoa gizonezkoen artean eta 40,9 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 20,5 18 urtetik beherakoak ziren eta % 18,8 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 98,0 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 96,2 gizon zeuden adin-talde horretan.[8][9]

- 1.472 – 7.075(4)
- 7.380 – 12.602(4)
- 16.658 – 23.720(3)
- 25.740 – 27.384(4)
- 27.564 – 40.926(3)
- 50.636 – 70.274(4)
- 81.119 – 97.728(4)
- 110.024 – 132.843(3)
- 213.072 – 381.584(4)
- 426.280 – 795.391(3)

- 0,3 bizt./km² – 0,6 bizt./km²(4)
- 0,6 bizt./km² – 1,3 bizt./km²(4)
- 2,1 bizt./km² – 3,6 bizt./km²(3)
- 4,2 bizt./km² – 4,9 bizt./km²(4)
- 5,5 bizt./km² – 8,4 bizt./km²(3)
- 9,7 bizt./km² – 16,4 bizt./km²(4)
- 20,7 bizt./km² – 28,2 bizt./km²(4)
- 30,3 bizt./km² – 31,2 bizt./km²(3)
- 46,7 bizt./km² – 87,6 bizt./km²(4)
- 115,0 bizt./km² – 659,5 bizt./km²(3)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 2.097.500 gizon, 2.139.756 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[10] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 4.237.256 biztanle zeuden. Herritarren % 13,9 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 83,2 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 71,7[oh 3]; % 2,2 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,9; % 5,3 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 4,5; % 7,1 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 6,1; % 1,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,0; % 0,5 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4; eta % 0,6 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,5.[oh 4][11]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 45,6 estatu berean jaiotakoak, % 43,2 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 9,8 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 49,6 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 50,4 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 43,0, biztanleria osoaren % 4,2); ondoren Asian (% 32,5, % 3,2), Europan (% 15,0, % 1,5), Afrikan (% 4,1, % 0,4), Ipar Amerikan (% 3,6, % 0,4) eta Ozeanian (% 1,9, % 0,2).[oh 6][12]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 1.813.747 etxebizitza zeuden, horietatik % 92,2 okupatuta eta % 7,8 hutsik.[13] Okupatutako etxebizitzen artean, % 61,7 jabeek okupatutakoak ziren eta % 38,3 errentan hartutakoak.[9] Estatuan 1.671.983 etxegune zeuden guztira, horietatik % 62,8 familia-etxeguneak ziren eta % 37,2 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 74,3 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 25,7 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 73,1 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 26,9 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[14] Talde-bizilekuetan bizi ziren 96.930 pertsona (biztanleria osoaren % 2,3); horietatik 21.920 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 25.364 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[13]
Etxebizitzak
Oregongo mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 91,8k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 36,8k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 14,1k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[15]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Meatze asko daude: urrea, kobrea, zilarra, burdina, nikela. Haietaz gainera, aipatzekok dira argindarra Columbia ibaiaren eta haren adarren inguruan; halaber, abere-hazkuntza, nekazaritza (garia, oloa, barazkiak, fruituak), arrantza (izokina), elikagaien industria, zurgintza eta elektrometalurgia.
= Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 83.011 $ zen (
Oregongo mapa), eta familiena, 102.281 $. Per capita errenta 45.612 $ zen. Biztanleriaren % 11,9 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[16] Etxeguneen artean, % 4,5k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 12,7k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[17]
Etxeguneen errenta banaketa
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]{{ lur | data=2011/12/26}
- ↑ Euskaltzaindia (2012ko maiatzaren 25a), 170. araua: Amerikako toponimia (PDF).
- ↑ United States Census Bureau (2022ko uztailaren 1a), Census QuickFacts: Salem city, Oregon; United States (Ingelesez), U.S. Census Bureau QuickFacts. Jatorrizkotik 2023ko ekainaren 6an artxibatuta. 2023ko maiatzaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Jewell eta McRae, 2014, 4. or.
- ↑ Bob Beale (2003ko apirilaren 10a), Humungous fungus: world's largest organism? (Ingelesez), ABC (Environment & Nature News). Jatorrizkotik 2006ko abenduaren 31n artxibatuta. 2016ko abenduaren 9an kontsultatua.
- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
Forest Land Protection Programizeneko erreferentziarako - ↑ 2022 Shareholder Letter for Nike, Inc. (PDF) (Ingelesez), Nike, Inc.. Jatorrizkotik (PDF) 2023ko otsailaren 9an artxibatuta. 2023ko otsailaren 13an kontsultatua.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
