Edukira joan

Nurenberg

Nurenberg
Nürnberg
hiri handia
Administrazioa
Estatu burujabe Alemania
Alemaniako estatua Bavaria
Gobernu-eskualdeFrankonia Erdikoa
AlkateaMarcus König (en) Itzuli
Izen ofizialaNürnberg
Jatorrizko izenaNürnberg
Posta kodea90402–90491 eta 8500
Udalerri kodea09564000
Geografia
Koordenatuak49°27′14″N 11°04′39″E / 49.4539°N 11.0775°E / 49.4539; 11.0775
Mapa
Azalera186,45 km²
Altitudea209 m
MugakideakFürth, Erlangen, Erlangen-Höchstadt (en) Itzuli, Nürnberger Land (en) Itzuli, Roth (en) Itzuli, Schwabach, Fürth (en) Itzuli eta Oberasbach
Demografia
Biztanleria531.159 (2025eko abenduaren 31)
alt_left 269.448 (%50,7) (%49,3) 261.711 alt_right
Dentsitatea2.849 bizt/km²
Informazio gehigarria
Telefono aurrizkia0911
Hiri senidetuakKrakovia, Kharkiv, Skopje, Antalya, Niza, Glasgow, San Carlos, Praga, Hadera (en) Itzuli, Shenzhen, Kavala, Atlanta, Kordoba, Gera, Venezia, Lagos eta Cetinje
MatrikulaN
nuernberg.de

Nurenberg[1] (alemanez: Nürnberg, /ˈnʏɐ̯nbɛɐ̯k/ ahoskatua[2]) hiri alemaniarra da, Bavariako eskualdekoa. Pegnitz ibaiertzean dago.

Frankoniako hiririk populatuena da eta Bavariako bigarrena, Munichen atzetik. 503.002 biztanle zituen 2007an.

Hiria XI. mendearen hasieran sortu zen. Lehen aipamen ofiziala 1050ekoa da. Bertan gaztelua egon bide zen Ekialdeko Frankoen Erresuma eta Nordgauko Markaren arteko muga zaintzeko. Zenbait merkataritza bideren arteko bidegurutzea zen Erdi Aroan eta horrek oparotasuna ekarri zion.

Nurenberg neguan, gaztelutik ikusita

Konrado III.a Germaniakoak Nurenbergko burgraverriaren hiriburu ezarri zuen. Gainera, Reichstaga (Inperioko Dieta) bertan bildu izanak Germaniako Erromatar Inperio Santuaren hiriburu "ez ofizial" bihurtu zuen. 1219an Askatasunaren Eskutitz Handia (alemanez: Großen Freiheitsbrief) jaso zuen, horren barnean hiri eskubideak, txanponak egiteko ahalmena eta aduanetako polizia edukitzea baimentzen zen. 1356an Karlos IV.ak bere Urrezko Buldan germaniar erregeek lehen Reichtaga mantendu behar zutela esatean ,Nurenberg Europako hiru hiri garrantzitsuenetako bat bihurtu zen.

Oparotasun giro hartan ordea izan zen gertaera lazgarririk ere. 1298an juduei sakrilegioa leporatu eta Rintfleisch-Pogrom izeneko pogromean 698 judu hil zituzten. XIV. mendean sarritan gertatu ziren antzeko masakreak Alemanian.

XV. eta XVI. mendeetan alemaniar pizkundearen erdigunea izan zen. 1525ean hiriak Luteranismoa onartu zuen eta 1532ko Nurenbergeko Bake Itunean luterotarrek eskubide garrantzitsuak jaso zituzten. 1632an Hogeita Hamar Urteko Gerrak bete-betean harrapatu zuen eta krisi latza jasan zuen, denboran luzatu zena. XIX. mendean ia behea jo zuen eta Germaniako Erromatar Inperio Santua desegin zenean, Hiri Inperial Askearen kategoria galdu eta Bavaria barnean sartu zen, hura Nurenbergen zorrak bere gain hartzeko prest baitzegoen. 1835ean Nurenberg eta Fürth arteko trenbidea eraikitzeak oparotasuna berriz ekarri zion.

Bere historia handia zela eta, Adolf Hitlerrek Alderdi Naziaren egoitza ofizial izendatu zuen (Reichsparteitag) eta bertan hainbat kongresu antolatu zituzten. Hura zela eta, aliatuek bereziki eraso egin zioten. 1943an hasi ziren bonbardaketak eta 1945ean bukatu. Nurenberg hiriko % 90 erabat suntsituta geratu zen.

1945eko azaroaren 20an hasi ziren Nurenbergeko epaiketak hainbat buruzagi naziren aurka, Holokaustoa eta Bigarren Mundu Gerran egindako krimenengatik.

2022ko zentsuaren arabera 522.554 biztanle zituen: 255.482 gizonezko (% 48,9) eta 267.079 emakumezko (% 51,1); 100 emakumeko 95,7 gizonezko zeuden. Biztanleen % 16,1 18 urtetik beherakoak ziren eta % 20,2 65 urte edo gehiagokoak. Biztanleen % 24,2 atzerriko herritartasuna zuen. Biztanleen % 45,5 ezkongabeak ziren eta % 38,7 ezkonduta edo izatezko bikote erregistratuan.[3]

Biztanleriaren tamainaUrtea360.000390.000420.000450.000480.000510.000540.0001920194019601980200020202040NurenbergBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 255.487 gizon, 267.066 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
8.47
 
75+
 
12.60
8.90
 
65-74
 
10.37
21.15
 
50-64
 
20.07
13.28
 
40-49
 
12.85
16.01
 
30-39
 
14.34
7.61
 
25-29
 
7.01
7.75
 
18-24
 
7.40
2.70
 
15-17
 
2.48
8.23
 
6-14
 
7.46
2.89
 
3-5
 
2.68
3.00
 
0-2
 
2.73
Iturria: Datu hauek Alemaniako erroldatik hartu diraPersonen: Alter (11 Altersklassen) - Familienstand (ausführlich)/Familienstand - Geschlecht (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis) / Zensusdatenbank, 2024ko uztailaren 11a. 2026ko irailaren 5ean kontsultatua..

2022ko erroldaren arabera, udalerrian biztanleen % 59,9ek ez zuen inolako migrazio-jatorririk, ez berak ez gurasoek. % 37,9k migrazio-jatorri osoa zuten: beraiek etorkinak ziren edo bi gurasoak ziren etorkinak; eta % 2,3k gurasoetako bat bakarrik zuten etorkina. Migrazio-jatorri osoa zutenen artean, % 86,4 beraiek etorritakoak ziren eta % 13,6 bi guraso etorkinen ondorengoak ziren.[4]

Migrazio-jatorria

312.951
197.795
Migrazio-jatorririk gabe (312.951)Migrazio-jatorri osoa (197.795)Migrazio-jatorri partziala (11.806)

2022ko erroldaren arabera, udalerrian 283.757 etxebizitza zeuden. Horietatik gehienak (197.811, % 69,7) alokairuan ziren. Etxebizitzen batez besteko azalera 77,97 m²-koa zen eta batez besteko alokairua 8,21 €/m²-koa. Hutsik zeuden etxebizitzen tasa % 3,1 zen, eta okupatutako etxebizitzen artean % 28,3 jabeak okupatzen zituzten.[5]

283.757etxebizitza
77,97 m²batez besteko azalera
8,21 €/m²batez besteko errenta

Erabilera

76.189
197.811
Jabetzan (76.189)Alokairuan (197.811)Aisialdikoa (700)Hutsik (9.055)
% 3,1hutsik dauden tasa
% 28,3jabetza tasa

Gela kopuruari dagokionez, etxebizitza gehienek 3 gela zituzten (84.533). Etxebizitza gehienak 1950-1959 artean eraiki ziren (57.477); eraikin guztien % 89,4 1980 baino lehen eraiki zen. Berogailuari dagokionez, berogailu zentrala (zentralheizung) zen nagusi (141.903 etxebizitza).[5]

Gela kopurua

Gela bakarra18.982
2 gela42.947
3 gela84.533
4 gela76.909
5 gela30.849
6 gela16.342
7 gela edo gehiago13.195

Eraikuntza garaia

1919 aurretik32.034
1919-194929.745
1950-195957.477
1960-196954.540
1970-197936.058
1980-198921.615
1990-199922.148
2000-200911.866
2010-20158.600
2016 eta geroago9.674

Berogailu mota

79.201
42.927
141.903
Urrutiko berogailu-sarea (Fernheizung) (79.201)Solairuko berogailua (Etagenheizung) (42.927)Bloke-berogailua (Blockheizung) (3.336)Berogailu zentrala (Zentralheizung) (141.903)Labe indibiduala (14.840)Berogailurik gabe (1.548)

Guztira 73.805 bizitegi-eraikin zeuden. Eraikinen gehiengoa ilarako etxea zen (38.474, % 52,1). Eraikinen artean, gehienek etxebizitza bakarra zuten (42.580).[5] Guztira 271.598 etxegune zeuden. Etxegune gehienak pertsona bakarrekoak ziren (139.295, % 51,3).[6]

73.805bizitegi-eraikin
271.598etxegune

Eraikin mota

20.014
12.802
38.474
Etxe bakartua (20.014)Etxe atxikia (bikoitza) (12.802)Ilarako etxea (38.474)Bestelako eraikin mota (2.516)

Etxebizitza kopurua eraikineko

42.580
10.618
11.420
Etxebizitza bakarra (42.580)2 etxebizitza (5.441)3-6 etxebizitza (10.618)7-12 etxebizitza (11.420)13 etxebizitza edo gehiago (3.745)

Etxegunearen tamaina

139.295
71.499
29.544
Pertsona bakarra (139.295)2 pertsona (71.499)3 pertsona (29.544)4 pertsona (20.747)5 pertsona (6.673)6 pertsona (3.840)

Ondasun nabariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Nurenbergko gaztelua (Nürnberger Burg)
  • San Sebaldo eliza (St. Sebalduskirche): Nurenbergko eliza zaharrena da, XIII. mendekoa.
  • San Lorentzo eliza (St. Lorenzkirche): XIV. mendeko eliza gotikoa.
  • Izpiritu sainduaren ospitalea (Heilig-Geist-Spital): 1332an sortu eta Erdi Aroko ospital handienetakoa izan zen. Legenardunak hartzen zituen.
  • Hauptmarkt enparantza: Alde zaharreko giroaren erdigunea merkatu plaza horretan dago. Bertan dago 1385ean eraiki zen Schöner Brunnen iturria.
  • Germanisches Nationalmuseum: Alemaniar kulturaren museoa.
  • Neues Museum Nürnberg: Arte moderno eta garaikidearen museoa.
    Datu klimatikoak (Nuremberg, 1981–2010, muturreko tenperaturak 1955-2013)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 15.0 19.3 23.7 31.0 32.2 35.1 38.6 37.6 32.3 27.7 20.4 15.1 38.6
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 2.5 4.4 9.2 14.4 19.4 22.8 24.6 24.2 19.4 13.9 7.2 3.5 13.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 0.0 0.8 4.7 9.0 14.0 16.9 19.1 18.4 14.0 9.3 4.2 1.0 9.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -3.1 -2.9 0.4 3.3 8.0 12.1 13.3 12.7 9.0 5.2 1.2 -1.8 4.7
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -25.4 -30.2 -18.3 -9.2 -4.3 0.0 3.1 0.6 -2.7 -7.3 -12.7 -23.0 -30.2
Pilatutako prezipitazioa (mm) 41.7 36.6 47.0 39.8 60.8 66.1 80.4 63.5 49.6 52.6 47.4 51.4 636.8
Eguzki orduak 58.2 87.2 116.8 175.0 216.0 217.9 234.7 219.9 161.2 114.4 57.2 43.2 1701.6
Iturria: Deutscher Wetterdienst[7]

Nurenbergeko futbol taldeak, 1. FC Nurembergek, Alemaniako 9 Bundesliga eta 5 Kopa irabaziak ditu. 1920 eta 1930. hamarkadetan izan zen nagusi.

Nurenbergtar ezagunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hiri senidetuak

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia - 157. araua
  2. ↑ Mangold, Max, ed. (1995), Duden, Aussprachewörterbuch (Alemanez) (6. argitaraldia), Dudenverlag, 590, 54. or., ISBN 978-3-411-20916-3.
  3. ↑ Zensus 2022 – Regionaltabellen (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis). 2026ko irailaren 5ean kontsultatua.
  4. ↑ Zensus 2022 – Regionaltabelle: Demografie (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a. {{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek: |urtea= eta |data= ez datoz bat (laguntza)
  5. 1 2 3 Zensus 2022 – Regionaltabelle: Gebäude und Wohnungen (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a. {{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek: |urtea= eta |data= ez datoz bat (laguntza)
  6. ↑ Zensus 2022 – Regionaltabelle: Haushalte und Familien (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a. {{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek: |urtea= eta |data= ez datoz bat (laguntza)
  7. ↑ Dwd.de, Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte.
  8. ↑ Ville de Nice, Villes jumelées avec la Ville de Nice (Frantsesez).
  9. ↑ Nurenberg, Partnerstädte - Venedig (Italien) (Alemanez).
  10. ↑ Kraków - Miasta Bliźniacze, Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków (Polonieraz). 2013ko abuztuaren 10ean kontsultatua.
  11. ↑ Skopjeko Hiria, Skopje - Twin towns & Sister cities.
  12. ↑ Partnerská města HMP, Portál „Zahraniční vztahy“, 2013ko uztailaren 18a.
  13. ↑ www.szfao.gov.cn

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]