Nurenberg
| Nurenberg Nürnberg | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| hiri handia | |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatu burujabe | |||||||||||
| Alemaniako estatua | |||||||||||
| Gobernu-eskualde | Frankonia Erdikoa | ||||||||||
| Alkatea | Marcus König (en) | ||||||||||
| Izen ofiziala | Nürnberg | ||||||||||
| Jatorrizko izena | Nürnberg | ||||||||||
| Posta kodea | 90402–90491 eta 8500 | ||||||||||
| Udalerri kodea | 09564000 | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 49°27′14″N 11°04′39″E / 49.4539°N 11.0775°E | ||||||||||
![]() | |||||||||||
| Azalera | 186,45 km² | ||||||||||
| Altitudea | 209 m | ||||||||||
| Mugakideak | Fürth, Erlangen, Erlangen-Höchstadt (en) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 531.159 (2025eko abenduaren 31) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 2.849 bizt/km² | ||||||||||
| Informazio gehigarria | |||||||||||
| Telefono aurrizkia | 0911 | ||||||||||
| Hiri senidetuak | Krakovia, Kharkiv, Skopje, Antalya, Niza, Glasgow, San Carlos, Praga, Hadera (en) | ||||||||||
| Matrikula | N | ||||||||||
| nuernberg.de | |||||||||||
Nurenberg[1] (alemanez: Nürnberg, /ˈnʏɐ̯nbɛɐ̯k/ ahoskatua[2]) hiri alemaniarra da, Bavariako eskualdekoa. Pegnitz ibaiertzean dago.
Frankoniako hiririk populatuena da eta Bavariako bigarrena, Munichen atzetik. 503.002 biztanle zituen 2007an.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sorrera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hiria XI. mendearen hasieran sortu zen. Lehen aipamen ofiziala 1050ekoa da. Bertan gaztelua egon bide zen Ekialdeko Frankoen Erresuma eta Nordgauko Markaren arteko muga zaintzeko. Zenbait merkataritza bideren arteko bidegurutzea zen Erdi Aroan eta horrek oparotasuna ekarri zion.
Erdi Aroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Konrado III.a Germaniakoak Nurenbergko burgraverriaren hiriburu ezarri zuen. Gainera, Reichstaga (Inperioko Dieta) bertan bildu izanak Germaniako Erromatar Inperio Santuaren hiriburu "ez ofizial" bihurtu zuen. 1219an Askatasunaren Eskutitz Handia (alemanez: Großen Freiheitsbrief) jaso zuen, horren barnean hiri eskubideak, txanponak egiteko ahalmena eta aduanetako polizia edukitzea baimentzen zen. 1356an Karlos IV.ak bere Urrezko Buldan germaniar erregeek lehen Reichtaga mantendu behar zutela esatean ,Nurenberg Europako hiru hiri garrantzitsuenetako bat bihurtu zen.
Oparotasun giro hartan ordea izan zen gertaera lazgarririk ere. 1298an juduei sakrilegioa leporatu eta Rintfleisch-Pogrom izeneko pogromean 698 judu hil zituzten. XIV. mendean sarritan gertatu ziren antzeko masakreak Alemanian.
Aro modernoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XV. eta XVI. mendeetan alemaniar pizkundearen erdigunea izan zen. 1525ean hiriak Luteranismoa onartu zuen eta 1532ko Nurenbergeko Bake Itunean luterotarrek eskubide garrantzitsuak jaso zituzten. 1632an Hogeita Hamar Urteko Gerrak bete-betean harrapatu zuen eta krisi latza jasan zuen, denboran luzatu zena. XIX. mendean ia behea jo zuen eta Germaniako Erromatar Inperio Santua desegin zenean, Hiri Inperial Askearen kategoria galdu eta Bavaria barnean sartu zen, hura Nurenbergen zorrak bere gain hartzeko prest baitzegoen. 1835ean Nurenberg eta Fürth arteko trenbidea eraikitzeak oparotasuna berriz ekarri zion.
XX. mendea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bere historia handia zela eta, Adolf Hitlerrek Alderdi Naziaren egoitza ofizial izendatu zuen (Reichsparteitag) eta bertan hainbat kongresu antolatu zituzten. Hura zela eta, aliatuek bereziki eraso egin zioten. 1943an hasi ziren bonbardaketak eta 1945ean bukatu. Nurenberg hiriko % 90 erabat suntsituta geratu zen.
1945eko azaroaren 20an hasi ziren Nurenbergeko epaiketak hainbat buruzagi naziren aurka, Holokaustoa eta Bigarren Mundu Gerran egindako krimenengatik.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2022ko zentsuaren arabera 522.554 biztanle zituen: 255.482 gizonezko (% 48,9) eta 267.079 emakumezko (% 51,1); 100 emakumeko 95,7 gizonezko zeuden. Biztanleen % 16,1 18 urtetik beherakoak ziren eta % 20,2 65 urte edo gehiagokoak. Biztanleen % 24,2 atzerriko herritartasuna zuen. Biztanleen % 45,5 ezkongabeak ziren eta % 38,7 ezkonduta edo izatezko bikote erregistratuan.[3]
| Biztanleria-piramidea 2022 Guztira: 255.487 gizon, 267.066 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek Alemaniako erroldatik hartu diraPersonen: Alter (11 Altersklassen) - Familienstand (ausführlich)/Familienstand - Geschlecht (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis) / Zensusdatenbank, 2024ko uztailaren 11a. 2026ko irailaren 5ean kontsultatua.. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2022ko erroldaren arabera, udalerrian biztanleen % 59,9ek ez zuen inolako migrazio-jatorririk, ez berak ez gurasoek. % 37,9k migrazio-jatorri osoa zuten: beraiek etorkinak ziren edo bi gurasoak ziren etorkinak; eta % 2,3k gurasoetako bat bakarrik zuten etorkina. Migrazio-jatorri osoa zutenen artean, % 86,4 beraiek etorritakoak ziren eta % 13,6 bi guraso etorkinen ondorengoak ziren.[4]
Migrazio-jatorria
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2022ko erroldaren arabera, udalerrian 283.757 etxebizitza zeuden. Horietatik gehienak (197.811, % 69,7) alokairuan ziren. Etxebizitzen batez besteko azalera 77,97 m²-koa zen eta batez besteko alokairua 8,21 €/m²-koa. Hutsik zeuden etxebizitzen tasa % 3,1 zen, eta okupatutako etxebizitzen artean % 28,3 jabeak okupatzen zituzten.[5]
Erabilera
Gela kopuruari dagokionez, etxebizitza gehienek 3 gela zituzten (84.533). Etxebizitza gehienak 1950-1959 artean eraiki ziren (57.477); eraikin guztien % 89,4 1980 baino lehen eraiki zen. Berogailuari dagokionez, berogailu zentrala (zentralheizung) zen nagusi (141.903 etxebizitza).[5]
Gela kopurua
Eraikuntza garaia
Berogailu mota
Guztira 73.805 bizitegi-eraikin zeuden. Eraikinen gehiengoa ilarako etxea zen (38.474, % 52,1). Eraikinen artean, gehienek etxebizitza bakarra zuten (42.580).[5] Guztira 271.598 etxegune zeuden. Etxegune gehienak pertsona bakarrekoak ziren (139.295, % 51,3).[6]
Eraikin mota
Etxebizitza kopurua eraikineko
Etxegunearen tamaina
Ondasun nabariak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Nurenbergko gaztelua (Nürnberger Burg)
- San Sebaldo eliza (St. Sebalduskirche): Nurenbergko eliza zaharrena da, XIII. mendekoa.
- San Lorentzo eliza (St. Lorenzkirche): XIV. mendeko eliza gotikoa.
- Izpiritu sainduaren ospitalea (Heilig-Geist-Spital): 1332an sortu eta Erdi Aroko ospital handienetakoa izan zen. Legenardunak hartzen zituen.
- Hauptmarkt enparantza: Alde zaharreko giroaren erdigunea merkatu plaza horretan dago. Bertan dago 1385ean eraiki zen Schöner Brunnen iturria.
- Germanisches Nationalmuseum: Alemaniar kulturaren museoa.
- Neues Museum Nürnberg: Arte moderno eta garaikidearen museoa.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 15.0 | 19.3 | 23.7 | 31.0 | 32.2 | 35.1 | 38.6 | 37.6 | 32.3 | 27.7 | 20.4 | 15.1 | 38.6 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 2.5 | 4.4 | 9.2 | 14.4 | 19.4 | 22.8 | 24.6 | 24.2 | 19.4 | 13.9 | 7.2 | 3.5 | 13.8 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 0.0 | 0.8 | 4.7 | 9.0 | 14.0 | 16.9 | 19.1 | 18.4 | 14.0 | 9.3 | 4.2 | 1.0 | 9.3 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -3.1 | -2.9 | 0.4 | 3.3 | 8.0 | 12.1 | 13.3 | 12.7 | 9.0 | 5.2 | 1.2 | -1.8 | 4.7 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -25.4 | -30.2 | -18.3 | -9.2 | -4.3 | 0.0 | 3.1 | 0.6 | -2.7 | -7.3 | -12.7 | -23.0 | -30.2 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 41.7 | 36.6 | 47.0 | 39.8 | 60.8 | 66.1 | 80.4 | 63.5 | 49.6 | 52.6 | 47.4 | 51.4 | 636.8 |
| Eguzki orduak | 58.2 | 87.2 | 116.8 | 175.0 | 216.0 | 217.9 | 234.7 | 219.9 | 161.2 | 114.4 | 57.2 | 43.2 | 1701.6 |
| Iturria: Deutscher Wetterdienst[7] | |||||||||||||
Kirolak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nurenbergeko futbol taldeak, 1. FC Nurembergek, Alemaniako 9 Bundesliga eta 5 Kopa irabaziak ditu. 1920 eta 1930. hamarkadetan izan zen nagusi.
Nurenbergtar ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Albrecht Dürer (1471-1528), margolaria.
- Johann Pachelbel (1653-1706), musikaria.
Herri eta hiri senidetuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskaltzaindia - 157. araua
- ↑ Mangold, Max, ed. (1995), Duden, Aussprachewörterbuch (Alemanez) (6. argitaraldia), Dudenverlag, 590, 54. or., ISBN 978-3-411-20916-3.
- ↑ Zensus 2022 – Regionaltabellen (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis). 2026ko irailaren 5ean kontsultatua.
- ↑ Zensus 2022 – Regionaltabelle: Demografie (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek:|urtea=eta|data=ez datoz bat (laguntza) - 1 2 3 Zensus 2022 – Regionaltabelle: Gebäude und Wohnungen (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek:|urtea=eta|data=ez datoz bat (laguntza) - ↑ Zensus 2022 – Regionaltabelle: Haushalte und Familien (Alemanez), Statistisches Bundesamt (Destatis), 2024ko uztailaren 11a.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek:|urtea=eta|data=ez datoz bat (laguntza) - ↑ Dwd.de, Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte.
- ↑ Ville de Nice, Villes jumelées avec la Ville de Nice (Frantsesez).
- ↑ Nurenberg, Partnerstädte - Venedig (Italien) (Alemanez).
- ↑ Kraków - Miasta Bliźniacze, Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków (Polonieraz). 2013ko abuztuaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Skopjeko Hiria, Skopje - Twin towns & Sister cities.
- ↑ Partnerská města HMP, Portál „Zahraniční vztahy“, 2013ko uztailaren 18a.
- ↑ www.szfao.gov.cn
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Alemanez)(Ingelesez) Nurenberg hiriko webgune ofiziala
| Bavaria estatuko hiriak | ||
|---|---|---|
|
| ||
