Edukira joan

Nebulosa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Trifida nebulosaren egiazko koloreko irudia, gas- eta plasma-egitura konplexua erakusten duena

Nebulosa (latinezko nebula hitzetik, «hodei, laino»)[1] izarrarteko materiaren zati argitsu eta bereizi bat da. Hidrogeno ionizatuz, neutroz edo molekularrez osatuta egon daiteke, baita hauts kosmikoz ere. Nebulosak askotan izarrak sortzen diren eskualdeak dira, Arrano nebulosako Sorkuntzaren Zutabeak adibidez. Eskualde horietan, gasa, hautsa eta beste material batzuk «pilatu» egiten dira, eskualde trinkoagoak osatuz. Eskualde horiek materia gehiago erakartzen dute, eta, azkenean, izarrak sortzeko adina trinko bihurtzen dira. Uste da gainerako materialak planetak eta sistema planetarioetako beste objektu batzuk sortzen dituela.

Nebulosa gehienak oso handiak dira; batzuek ehunka argi-urteko diametroa dute. Lurratik giza begiz ikus daitekeen nebulosa bat handiagoa irudituko litzateke hurbiletik, baina ez distiratsuagoa.[2] Orionen nebulosa zeruko nebulosarik distiratsuena da, eta ilbetearen diametro angeluarraren bikoitza hartzen du. Begi hutsez ikus daiteke, baina lehen astronomoek ez zuten antzeman.[3] Inguruko espazioa baino trinkoagoak izan arren, nebulosa gehienak Lurrean sortutako edozein huts baino hutsago daude (105–107 molekula zentimetro kubiko bakoitzeko). Lurraren tamainako hodei nebular batek kilogramo gutxi batzuetako masa baino ez luke izango guztira. Lurreko aireak 1019 molekula inguru ditu zentimetro kubiko bakoitzeko; nebulosarik trinkoenek, aldiz, 104 molekula izan ditzakete zentimetro kubiko bakoitzeko. Nebulosa asko ikusgai daude, barruan dituzten izar beroek eragindako fluoreszentziagatik. Beste batzuk, berriz, hain barreiatuak dira, ezen esposizio luzeekin eta iragazki bereziekin baino ezin baitira detektatu. Zenbait nebulosa T Tauri izar aldakorrek argiztatzen dituzte, modu aldakorrean.

Hasieran, «nebulosa» terminoa edozein objektu astronomiko lauso deskribatzeko erabiltzen zen, Esne Bideaz haraindiko galaxiak barne. Andromeda galaxia, adibidez, Andromedako nebulosa deitzen zen garai batean (eta, oro har, galaxia espiralei «nebulosa espiral» deitzen zitzaien). XX. mendearen hasieran, Vesto Slipherrek, Edwin Hubblek eta beste batzuek galaxien benetako izaera berretsi zuten. Edwin Hubblek aurkitu zuen nebulosa gehienak izarrekin lotuta daudela eta izarren argiak argiztatzen dituela. Nebulosak sortzen zuten argi-espektro motaren arabera sailkatzen ere lagundu zuen.[4]

Behaketaren historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Karinako nebulosaren zati bat

150. urte inguruan, Ptolomeok bere Almagestoaren VII. eta VIII. liburuetan itxura nebulosa zuten bost izar jaso zituen. Halaber, Ursa Major eta Leo konstelazioen arteko eremu nebuloso bat aipatu zuen, inolako izarrekin lotuta ez zegoena.[5] Benetako lehen nebulosa, izar-kumulu batetik bereizita, Abd al-Rahman al-Sufi astronomo persiar musulmanak aipatu zuen bere Izar finkoen liburuan (964).[6] «Hodei txiki» bat aipatu zuen, Andromeda galaxia dagoen lekuan.[7] Omicron Velorum izar-kumulua «izar nebuloso» gisa katalogatu zuen, baita beste objektu nebuloso batzuk ere, hala nola Brocchiren kumulua.[6] Karramarro nebulosa sortu zuen supernoba, SN 1054, astronomo arabiarrek eta txinatarrek behatu zuten 1054an.[8][9]

1610ean, Nicolas-Claude Fabri de Peirescek Orion nebulosa aurkitu zuen teleskopio bat erabiliz. Nebulosa hori Johann Baptist Cysatek ere behatu zuen 1618an. Hala ere, Orion nebulosaren lehen azterketa xehatua 1659ra arte ez zen egin; Christiaan Huygensek egin zuen, eta uste zuen bera zela nebulosa hori aurkitu zuen lehena.[7]

1715ean, Edmond Halleyk sei nebulosaren zerrenda bat argitaratu zuen.[10] Kopuru hori etengabe handitu zen mendean zehar. 1746an, Jean-Philippe de Cheseauxk 20 nebulosako zerrenda bat osatu zuen (horietatik zortzi aurretik ezezagunak). 1751tik 1753ra, Nicolas-Louis de Lacaillek 42 nebulosa katalogatu zituen Itxaropen Oneko lurmuturratik; gehienak aurretik ezezagunak ziren. Ondoren, Charles Messierrek 103 «nebulosa»ko katalogo bat osatu zuen 1781erako (gaur egun Messier objektu deitzen zaie, eta gaur egun galaxiak direla dakigunak ere barne hartzen zituen). Messierren interesa kometak detektatzea zen, eta objektu horiek kometekin nahas zitezkeen.[11]

Nebulosen kopurua asko handitu zen gero William Herschelen eta haren arreba Caroline Herschelen lanari esker. Haien Catalogue of One Thousand New Nebulae and Clusters of Stars[12] 1786an argitaratu zen. Mila objektuko bigarren katalogo bat 1789an argitaratu zen, eta 510 objektuko hirugarren eta azken katalogoa 1802an. Lanaren zati handi batean, William Herschelek uste zuen nebulosa horiek bereizi gabeko izar-kumuluak baino ez zirela. 1790ean, ordea, nebulositatez inguratutako izar bat aurkitu zuen, eta ondorioztatu zuen benetako nebulositatea zela, eta ez kumulu urrunago bat.[11]

1864tik aurrera, William Hugginsek 70 nebulosa inguruko espektroak aztertu zituen. Aurkitu zuen horien heren batek, gutxi gorabehera, gas baten igorpen-espektroa zuela. Gainerakoek espektro jarraitua erakusten zuten, eta, beraz, izar-multzo bat zirela uste zen.[13][14] 1912an hirugarren kategoria bat gehitu zen, Vesto Slipherrek erakutsi zuenean Merope izarra inguratzen zuen nebulosaren espektroa Pleiadeak kumulu irekiarenarekin bat zetorrela. Beraz, nebulosak izarren argi islatuaren bidez erradiatzen du.[15]

1923an, Eztabaida Handiaren ondoren, argi geratu zen «nebulosa» asko, benetan, Esne Bideatik urrun dauden galaxiak zirela.

Slipherrek eta Edwin Hubblek nebulosa askoren espektroak biltzen jarraitu zuten. 29k igorpen-espektroak erakusten zituzten, eta 33k izar-argiaren espektro jarraituak.[14] 1922an, Hubblek iragarri zuen ia nebulosa guztiak izarrekin lotuta daudela, eta haien argia izarren argitik datorrela. Halaber, aurkitu zuen igorpen-espektroa duten nebulosak ia beti B motako edo beroagoko sailkapen espektrala duten izarrekin lotuta daudela (O motako sekuentzia nagusiko izar guztiak barne). Espektro jarraitua duten nebulosak, berriz, izar hotzagoekin agertzen dira.[16] Hubblek eta Henry Norris Russellek ondorioztatu zuten izar beroenak inguratzen dituzten nebulosak nolabait eraldatu egiten direla.[14]

NGC 604, Triangulum galaxiako nebulosa bat

Nebulosa mota desberdinak sortzeko hainbat mekanismo daude. Nebulosa batzuk izarrarteko materian jada dagoen gasetik sortzen dira; beste batzuk, berriz, izarrek sortzen dituzte. Lehen kasuaren adibide dira hodei molekular erraldoiak, izarrarteko gasaren fase hotzena eta trinkoena. Gas barreiatuagoa hoztu eta kondentsatuz sor daitezke. Bigarren kasuaren adibide dira nebulosa planetarioak, izar batek bere izar-eboluzioaren azken faseetan botatako materialetik sortuak.

Izar-sorrerako eskualdeak hodei molekular erraldoiekin lotutako igorpen-nebulosa mota bat dira. Hodei molekular bat bere pisuaren eraginez kolapsatzen denean sortzen dira, eta izarrak sortzen dituzte. Erdigunean izar masiboak sor daitezke, eta haien erradiazio ultramoreak inguruko gasa ionizatzen du, uhin-luzera optikoetan ikusgai bihurtuz. Izar masiboak inguratzen dituen hidrogeno ionizatuko eskualdeari H II eskualde deitzen zaio, eta H II eskualdea inguratzen duten hidrogeno neutrozko geruzei fotodisoziazio-eskualde. Izar-sorrerako eskualdeen adibide dira Orionen nebulosa, Arrosa nebulosa eta Omega nebulosa. Izar-sorrerak berak atzeraelikadura eragiten du: izar masiboen supernoba-leherketak, izar masiboen izar-haizeak edo erradiazio ultramorea, edo masa txikiko izarren isurketak. Horiek hodeia nahas dezakete, eta nebulosa suntsitu milioi urte batzuen buruan.

Beste nebulosa batzuk supernoba-leherketen ondorioz sortzen dira, izar masibo eta iraupen laburrekoen heriotzaren ondorioz. Supernoba-leherketak botatako materialak energiak eta nukleoak sortzen duen objektu trinkoak ionizatzen ditu. Horren adibiderik onenetako bat Karramarro nebulosa da, Taurus konstelazioan. Supernoba-gertaera 1054. urtean erregistratu zen, eta SN 1054 izena du. Leherketaren ondoren sortutako objektu trinkoa Karramarro nebulosaren erdigunean dago, eta haren nukleoa neutroi-izar bat da gaur egun.

Beste batzuk nebulosa planetario gisa sortzen dira. Hori masa txikiko izar baten bizitzaren azken fasea da, Eguzkiarena bezalako izarrena. 8-10 eguzki-masarainoko izarrak erraldoi gorri bihurtzen dira, eta poliki-poliki kanpoko geruzak galtzen dituzte, beren atmosferako pultsazioetan. Izar batek nahikoa material galdu duenean, tenperatura handitu egiten zaio, eta igortzen duen erradiazio ultramoreak bota duen inguruko nebulosa ionizatu dezake. Eguzkiak nebulosa planetario bat sortuko du, eta haren nukleoa nano zuri gisa geratuko da.

Mota klasikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nebulosa izena duten objektuak lau talde nagusitan sartzen dira. Haien izaera ulertu aurretik, galaxiak («nebulosa espiralak») eta izar gisa bereizteko urrunegi zeuden izar-kumuluak ere nebulosa gisa sailkatzen ziren, baina jada ez.

Hodei-itxurako egitura guztiak ez dira nebulosak; Herbig-Haro objektuak dira horren adibide.

Fluxu-nebulosak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fluxu integratuko nebulosak (ingelesez Integrated Flux Nebulae, IFN) duela gutxi samar (2004an) identifikatutako fenomeno astronomiko bat dira. Esne Bidea galaxiaren planoan dauden nebulosa gaseoso tipiko eta ezagunek ez bezala, IFNak galaxiaren gorputz nagusitik kanpo daude.

Terminoa Steve Mandelek sortu zuen, eta honela definitu zituen: «latitude galaktiko handiko nebulosak, izar bakar batek argiztatzen ez dituenak (galaxiaren planoko nebulosa gehienak bezala), baizik eta Esne Bideko izar guztien fluxu integratuaren energiak argiztatzen dituenak. Horren ondorioz, nebulosa horiek ikaragarri ahulak dira, eta esposizio-orduak behar dira haiek jasotzeko. Nebulosa-hodei horiek, izarrarteko materiaren osagai garrantzitsua, hauts-partikulez, hidrogenoz, karbono monoxidoz eta beste elementu batzuez osatuta daude».[17] Bereziki nabarmenak dira ipar eta hego zeru-poloen norabidean. Hego zeru-polotik hurbil dagoen nebulosa erraldoia MW9 da, South Celestial Serpent («Hegoaldeko Zeru-Sugea») izenez ezaguna.[18]

Nebulosa barreiatuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Karinako nebulosa nebulosa barreiatu baten adibidea da

Nebulosa gehienak nebulosa barreiatu gisa deskriba daitezke; hau da, hedatuak dira eta ez dute muga argirik.[19] Nebulosa barreiatuak hiru motatan bana daitezke: igorpen-nebulosak, islapen-nebulosak eta nebulosa ilunak.

Argi ikusgaiko nebulosak bi motatan bana daitezke. Batetik, igorpen-nebulosak daude, gas kitzikatu edo ionizatutik (batez ere hidrogeno ionizatutik) lerro espektraleko erradiazioa igortzen dutenak.[20] Askotan H II eskualde deitzen zaie (H II hidrogeno ionizatua da). Bestetik, islapen-nebulosak daude, batez ere islatzen duten argiari esker ikusten direnak.

Islapen-nebulosek berez ez dute argi ikusgai kantitate handirik igortzen, baina izarretatik hurbil daude eta haien argia islatzen dute.[20] Izarrek argiztatzen ez dituzten antzeko nebulosek ez dute erradiazio ikusgairik erakusten. Hala ere, hodei opako gisa detekta daitezke, atzean dauden objektu argitsuen argia blokeatzen baitute; nebulosa ilun deitzen zaie.[20]

Nebulosa horiek uhin-luzera optikoetan ikusgarritasun desberdina izan arren, guztiak dira infragorri-igorpenaren iturri distiratsuak, batez ere nebulosen barruko hautsagatik.[20]

Nebulosa planetarioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Nebulosa planetario»
Ostra nebulosa Camelopardalis konstelazioan dagoen nebulosa planetario bat da

Nebulosa planetarioak masa ertaineko izarren (0,5 eta ~8 eguzki-masa artekoen) izar-eboluzioaren azken faseen hondarrak dira. Erraldoien adar asintotikoko izar eboluzionatuek kanpoko geruzak kanporantz botatzen dituzte izar-haize indartsuen ondorioz. Horrela, gas-geruzak sortzen dira, eta izarraren nukleoa nano zuri gisa geratzen da.[20] Nano zuri beroaren erradiazioak botatako gasak kitzikatzen ditu, eta igorpen-nebulosak sortzen ditu. Haien espektroak izar-sorrerako eskualdeetan aurkitzen diren igorpen-nebulosenen antzekoak dira.[20] H II eskualdeak dira, hidrogeno gehiena ionizatuta dagoelako, baina nebulosa planetarioak izar-sorrerako eskualdeetakoak baino trinkoagoak eta konpaktuagoak dira.[20]

Nebulosa planetarioei lehen behatzaile astronomikoek eman zieten izena. Hasieran ezin zituzten planetetatik bereizi, eta planetak ziren haientzat interesgarrienak. Eguzkiak nebulosa planetario bat sortuko duela uste da, sortu eta 12.000 milioi urte ingurura.[21]

Nebulosa protoplanetarioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nebulosa protoplanetarioa edo nebulosa preplanetarioa[22] (ingelesezko laburduraz PPN, pluralean PPNe) objektu astronomiko bat da, izar baten eboluzio azkarreko aldi labur batean dagoena. Aldi hori erraldoien adar asintotikoaren azken fasearen (LAGB)[a] eta ondorengo nebulosa planetarioaren (PN) fasearen artean gertatzen da. PPN batek infragorri-erradiazio indartsua igortzen du, eta islapen-nebulosa mota bat da. Masa ertaineko izarren (1–8 M☉) bizi-zikloan, argitasun handiko eboluzio-faseetatik azkenaren aurrekoa da.[23]:469

Supernoba-hondakinak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Karramarro nebulosa, supernoba-hondakin baten adibidea

Supernoba bat gertatzen da masa handiko izar bat bere bizitzaren amaierara iristen denean. Izarraren nukleoko fusio nuklearra gelditzen denean, izarra kolapsatu egiten da. Barrurantz erortzen den gasak errebotatu egiten du, edo hain bortizki berotzen da, ezen nukleotik kanporantz hedatzen baita, eta izarra lehertu egiten da.[20] Hedatzen ari den gas-geruzak supernoba-hondakin bat osatzen du, nebulosa barreiatu berezi bat.[20] Supernoba-hondakinen igorpen optikoaren eta X izpienaren zati handi bat gas ionizatutik dator, baina irrati-igorpenaren zati handi bat igorpen ez-termiko bat da, sinkrotroi-igorpen izenekoa.[20] Igorpen hori eremu magnetikoetan oszilatzen duten abiadura handiko elektroietatik dator.

Nebulosen Zerrenda

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Izena M sistema NGC sistema Izendatzeko beste era Aurkitu zen data Distantzia (argi-urte)
Zorrotada Berdinen Nebulosa M2-9 1947
Pisuaren Nebulosa M 27 NGC 6853 1764 1.250
Eraztun Itxurako Nebulosa M 57 NGC 6720 1779 2.000 eta 5.000 artean
Inurriaren Nebulosa Mz3 1997ko Uztailaren 20
Eskimalaren Nebulosa NGC 2392 1787 5.000
Katu-begia Nebulosa NGC 6543 1786 3.260
Saturno Nebulosa NGC 7009 1782
Helizearen Nebulosa NGC 7293 1824 650
Harea-erlojuaren Nebulosa MyCn18 1996 8.000
Arraultzaren Nebulosa CRL 2688 1996 3.000
Pisu Txikiaren Nebulosa M 76 NGC 650, NGC 651 1780
Hontzaren Nebulosa M 97 NGC 3587 1781
Armiarma Gorriaren Nebulosa NGC 6537
Espirografoaren Nebulosa IC 418 2.000
NGC 5189 1835 3.000
Pikuaren Nebulosa OH231.8+4.2 5.000
NGC 3132 2.000
NGC 2438 1786 2.900
Oinatzaren Nebulosa M1-92
NGC 2346 1946 2.000
NGC 2440 1790 4.000
Sarraila Itxurako Nebulosa NGC 3372 8.000

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ nebula (Ingelesez), Online Etymology Dictionary.
  2. ↑ Howell, Elizabeth (2013ko otsailaren 22a), In Reality, Nebulae Offer No Place for Spaceships to Hide (Ingelesez), Universe Today.
  3. ↑ Clark, Roger N. (1990), Visual astronomy of the deep sky (Ingelesez), Cambridge University Press, 98. or., ISBN 9780521361552.
  4. ↑ What is a nebula? (Ingelesez), Space Center Houston, 2020ko martxoaren 19a. 2021eko ekainaren 27an kontsultatua.
  5. ↑ Kunitzsch, P. (1987), «A Medieval Reference to the Andromeda Nebula» (PDF), ESO Messenger (Ingelesez), 49: 42–43, Bibcode:1987Msngr..49...42K. 2009ko urriaren 31n kontsultatua.
  6. 1 2 Jones, Kenneth Glyn (1991), Messier's nebulae and star clusters (Ingelesez), Cambridge University Press, 1. or., ISBN 0-521-37079-5.
  7. 1 2 Harrison, T. G. (1984ko martxoa), «The Orion Nebula – where in History is it», Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society (Ingelesez), 25 (1): 70–73, Bibcode:1984QJRAS..25...65H.
  8. ↑ Lundmark, K. (1921), «Suspected New Stars Recorded in the Old Chronicles and Among Recent Meridian Observations», Publications of the Astronomical Society of the Pacific (Ingelesez), 33 (195): 225, Bibcode:1921PASP...33..225L, doi:10.1086/123101.
  9. ↑ Mayall, N. U. (1939), «The Crab Nebula, a Probable Supernova», Astronomical Society of the Pacific Leaflets (Ingelesez), 3 (119): 145, Bibcode:1939ASPL....3..145M.
  10. ↑ Halley, E. (1714–1716), «An account of several nebulae or lucid spots like clouds, lately discovered among the fixed stars by help of the telescope», Philosophical Transactions (Ingelesez), XXXIX: 390–92.
  11. 1 2 Hoskin, Michael (2005), «Unfinished Business: William Herschel's Sweeps for Nebulae», British Journal for the History of Science (Ingelesez), 43 (3): 305–320, Bibcode:2005HisSc..43..305H, doi:10.1177/007327530504300303, S2CID 161558679.
  12. ↑ Philosophical Transactions (Ingelesez), T.N., 1786, 457. or.
  13. ↑ Watts, William Marshall; Huggins, Sir William; Lady Huggins (1904), An introduction to the study of spectrum analysis (Ingelesez), Longmans, Green, and Co., 84–85. or.. 2009ko urriaren 31n kontsultatua.
  14. 1 2 3 Struve, Otto (1937), «Recent Progress in the Study of Reflection Nebulae», Popular Astronomy (Ingelesez), 45: 9–22, Bibcode:1937PA.....45....9S.
  15. ↑ Slipher, V. M. (1912), «On the spectrum of the nebula in the Pleiades», Lowell Observatory Bulletin (Ingelesez), 1: 26–27, Bibcode:1912LowOB...2...26S.
  16. ↑ Hubble, E. P. (1922ko abendua), «The source of luminosity in galactic nebulae.», Astrophysical Journal (Ingelesez), 56: 400–438, Bibcode:1922ApJ....56..400H, doi:10.1086/142713.
  17. ↑ Mandel, Steve (2005), The Unexplored Nebula Project (PDF) (Ingelesez), Advanced Imaging Conference (aicccd.com).
  18. ↑ Chadwick, Stephen; Cooper, Ian (2012ko abenduaren 11a), Imaging the Southern Sky (Ingelesez), Springer, 248. or., ISBN 978-1461447498.
  19. ↑ The Messier Catalog: Diffuse Nebulae (Ingelesez), SEDS. Jatorrizkotik 1996ko abenduaren 25ean artxibatuta. 2007ko ekainaren 12an kontsultatua.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 F. H. Shu (1982), The Physical Universe (Ingelesez), Mill Valley (Kalifornia): University Science Books, ISBN 0-935702-05-9.
  21. ↑ Chaisson, E.; McMillan, S. (1995), Astronomy: a beginner's guide to the universe (Ingelesez) (2. argitaraldia), Upper Saddle River (New Jersey): Prentice-Hall, ISBN 0-13-733916-X.
  22. ↑ Sahai, Raghvendra; Sánchez Contreras, Carmen; Morris, Mark (2005), «A Starfish Preplanetary Nebula: IRAS 19024+0044» (PDF), The Astrophysical Journal (Ingelesez), 620 (2): 948–960, Bibcode:2005ApJ...620..948S, doi:10.1086/426469.
  23. ↑ Kastner, J. H. (2005), «Near-death Transformation: Mass Ejection in Planetary Nebulae and Protoplanetary Nebulae», American Astronomical Society Meeting 206, #28.04; Bulletin of the American Astronomical Society (Ingelesez), 37, Bibcode:2005AAS...206.2804K.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]