Edukira joan

Mikologia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Mikologia: onddoak aztertzen dituen zientzia.

Mikologia (miko=onddoa, logia=ikasketa) onddoak aztertzen dituen biologiaren adarra da. Onddoak organismo eukariotoak dira eta gaur egun Fungi erreinuan sailkatzen dira. Hortaz, landareetatik bereizten dira, nahiz eta historikoki haiekin batera sailkatu izan diren. Oro har, gorputza hifen izeneko harizpi mikroskopikoz dago osatuta, eta hifen multzoak mizelioa eratzen du. [1]

Onddoek ez dute klorofilarik, eta ondorioz, ezin dute fotosintesiaren bidez materia organikoa sortu. Beraz, heterotrofoak dira eta digestio extrazelularraren bidez elikatzen dira: entzima batzuk kanporatu, materia organikoa deskonposatu eta, ondoren, mantenugaiak xurgatzen dituzte. Espezie askok materia organiko hila erabiltzen dute elikagai-iturri gisa, eta deskonposatzaile garrantzitsuak dira ekosistemetan. Beste batzuek organismo biziekin harreman sinbiotikoak edo parasitikoak ezartzen dituzte. Onddoak askotariko habitetan aurki daitezke, hala nola, lurzoruan, basoetan, ur gezatan eta itsas inguruneetan, baita beste organismo batzuen gainazalean edo barruan ere. [2]

Ugalketa sexuala zein asexuala egin dezakete, eta askotan esporak sortzen dituzte hedapenerako. Mikologiak, beraz, onddoen biologia, ekologia, dibertsitatea, eboluzioa eta gizakiarentzat duten garrantzia aztertzen ditu, besteak beste, elikaduran, medikuntzan eta industrian. [2]

Onddoen bilketa, kontsumoa eta azterketa gizakiaren historiaren hasieratik garatu dira; bai elikagai-iturri gisa, bai naturaren ezagutzaren barruan.  

Neolito garaiko aztarnen artean, Frantziako Dordoina eskualdeko haitzuloetan onddoen irudiak aurkitu dira. Horien artean, Boletus generoko espezieen eta Fistulina hepatica espeziearen antzeko irudiak identifikatu izan dira, K.a. 1400. urte inguruan Amenemhat faraoiaren hilobian (Antzinako Egipton) topatu zituztenak.

Onddoen azterketa sistematikoagoa Antzinako Grezian hasi zen. K.a. V. mendean, Hipokrates medikuak eta Euripides poetak onddoei buruzko erreferentziak egin zituzten. K.a. IV. mendean, Aristotelesek izaki bizidunak sailkatzeko lanak egin zituen, eta Teofrastok haren ikerketei jarraipena eman zien. Geroago, Dioskoridesek (I. mendea) eta Galenok (II. mendea) ere horren inguruko ekarpenak egin zituzten.

Erromatar Inperioaren garaian, onddo espezie ugari ezagutu eta identifikatu ziren. I. mendeko irudietan Lactarius deliciosus espeziea agertzen da. Adibidez, garai hartako kontakizun ezagun baten arabera, Agripinak Klaudio enperadorea pozoitu zuen akats baten ondorioz, Amanita caesarea perretxiko jangarrien artean Amanita phalloides espezie pozoitsua sartu baitzuen. Plinio Zaharrak ere onddoei buruzko deskribapenak egin zituen, hain zuzen ere Amanita perretxikoei buruz, garai horretan Boletus ere esaten zitzaien.

Erdi Aroan, mikologiaren garapena moteldu egin zen. Garai hartako ekarpen nabarmenenetako bat Avizena filosofo eta mediku pertsiarrak egindakoa izan zen, XI. mendearen inguruan. Bestalde, Claviceps purpurea onddoak zekalearen gaixotasuna eragiten zuen, eta kutsatutako aleen kontsumoak ergotismoa eragin zezakeen; gaitz horrek ondorio larriak izan zituen Europako hainbat lekutan.

XVI. mendean, Pizkunde garaian, Andrea Cesalpino (1519–1603) mediku, botanikari eta filosofo italiarrak onddoen sailkapenari buruzko azterketak egin zituen, aurreko naturalisten ezagutzak oinarri hartuta.

XVIII. mendean, Carl von Linné naturalista suediarrak Systema Naturae lana argitaratu zuen, izaki bizidunak sailkatzeko sistema taxonomikoa garatuta. Sistema horretan, onddoak ere sartu zituen, eta espezieak generoaren eta espeziearen arabera izendatzeko nomenklatura binomiala finkatzen lagundu zuen. Bere lanetan hainbat perretxiko espezie deskribatu zituen.

XIX. mendean, Charles Darwinek " On the Origin of Species " lana argitaratu zuen 1859an, eboluzioaren teoria garatuta. Aldi berean, organismoen sailkapen sistematikoak eta onddoen deskribapen zientifikoak aurrera egin zuten. Garai horretan, onddoekiko interesa areagotu egin zen, nahiz eta perretxikoen kontsumoak eragindako intoxikazioak ere gertatzen jarraitu.

XX. mendean, mikologiak garapen zientifiko handia izan zuen. Mikroskopioaren hobekuntzek, eta bereziki mikroskopia elektronikoaren erabilerak, onddoen ezaugarri makroskopikoak ez ezik, mikroskopikoak ere aztertzea ahalbidetu zuten, hala nola esporak eta basidioak. Horri esker, espezieak zehaztasun handiagoz bereizi eta sailkatu ahal izan ziren. Ezagutza berriek, gainera, genero eta espezie askoren sailkapenaren berrikuspena ekarri zuten.

XX. mendearen amaierarako, 100.000 onddo espezie baino gehiago deskribatuta zeuden. Horietako askok egitura mikroskopikoak dituzte, eta beste batzuek begi hutsez ikus daitezkeen ugalketa-egiturak (fruituak) sortzen dituzte; azken horiei eguneroko hizkeran perretxiko esaten zaie.

XXI. mendean, mikologiaren ikerketa eta onddoen ezagutza zabaltzen jarraitu da. Horren adibide dira perretxikoak biltzeko zaletasuna garatu dutenak edota haien erabilera gastronomikoa aztertzen ari direnak. Horren erakusgarri dira mikologia-elkarteak, argitalpen espezializatuak eta espezieak identifikatzeko baliabideak. Mikologiak, beraz, zientzia arlo gisa ez ezik, naturarekiko harremana eta gastronomia uztartzen dituen zaletasun gisa ere garrantzia du. [3][4]

Landare-erreinuan eta animalia-erreinuan ez bezala, onddoak soilik xurgapenaren bidez elikatzen dira. Prozesu hori gauzatzeko onddoek hiru mekanismo nagusi erabiltzen dituzte, materia organikoa lortzeko iturriaren arabera:

Onddo parasitoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elikagaiak organismo bizidunetatik lortzen dituzte (landareetatik zein animalietatik), eta gaixotasunak edo heriotza ere eragin diezaiekete. Adibide adierazgarrien artean espezie lignikolak daude, hala nola Armillaria mellea, Polyporus sulphureus eta makalaren perretxikoa (Agrocybe aegerita).

Onddoen eragina bai naturan bai gure osasunean bikoitza da. Alde batetik, kaltegarriak suerta daitezke; izan ere, landareak hiltzeko, patata, zereal edo fruta-arboletan nekazaritza-izurriteak sortzeko eta, azaleko mikosiaren bidez, gizakiok infektatzeko gai dira. Hala ere, badituzte alderdi positibo ugari ere: ekologiaren ikuspuntutik, esaterako, pinuaren prozesionaria gisako izurriteak kontrolatzen dituzte, basoen birsorkuntzan ezinbesteko funtzioa betetzen dute eta, ondorioz, zuhaitz gaixoen deskonposizio-prozesua azkartzen da. Horrez gain, medikuntzan ere oso preziatuak dira hainbat espeziek dituzten ezaugarri sendagarriengatik: badira odoljarioak eteteko balio dutenak, diabetesaren zein minbiziaren aurka borrokatzen laguntzen dutenak edota ezaugarri diuretikoak dituztenak. [5] [6]

Onddo saprofitoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Onddoen erreinuan elikadura-estrategiarik zabalena saprofitismoa da. Izen horrekin ezagutzen dira hildako materia deskonposatzen duten onddoak. Izaki hauen digestioa zelulen kanpoaldean gertatzen da: ingurunera entzimak askatzen dituzte materia organikoa desegiteko, guztia leundu edo likido bihurtuz, eta, azkenik, sortutako elikagaiak xurgatu egiten dituzte. Mekanismo horri esker, oso material gogorrak degradatzeko ahalmena dute, esaterako, egurra, larrua edota hainbat oihal mota.

Onddo hauen gehiengoa aerobioa da, bizitzeko oxigenoa ezinbestekoa baitute. Hala eta guztiz ere, badira oxigenorik ezean materia organikoa hartzitzeko gaitasuna duten espezie anaerobioak ere. Horren erakusgarri garbia dugu Neocallimastix generoa. Onddo berezi horiek zenbait animalia hausnarkariren digestio-sistemako floran bizi dira, eta abere horiek jandako landareen zelulosa eta lignina desegitea da haien zeregin nagusia. [5] [6]

Onddo sinbiotikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste izaki bizidun batzuekin eratzen dituzten elkarte mutualistei esker lortzen dute elikagaia onddo sinbiotikoek. Nutrizio-estrategia horren eredu garbia dira mikorrizak; hots, landareen eta onddoen arteko kooperazio bat da. Sinbiosi horretan, onddoak landarearen mantenugai berak baliatzen ditu, inongo kalterik eragin gabe. Antzeko beste adibide ezagun bat likenena (onddo likenizatuena) da; kasu horretan, harreman onuragarria izaki fotosintetiko baten eta onddo baten artean sortzen da. [5] [6]

Onddoen ugalketa modu asexualean, sexualean edo bien arteko konbinazioa baten bidez gerta daiteke. Ugalketa sexuala inguruneko baldintzak desegokiak direnean gertatzen da, horrela aldakortasun-genetikoa ahalbidetuta. Baina horrek, energia-gastu handiagoa dakar, esporak ekoiztu behar baitira. Ugalketa sexualaren garapena honela gertatzen da:

  • Esporak: Onddoaren ugalketa-unitatea. Onddoek milaka edo milioika espora askatzen dituzte, baina oso gutxik lortzen dute ernetzea.
  • Hifak: Ingurumen-baldintzak egokiak badira (tenperatura, hezetasuna, lurzorua…), espora ernetu eta hifa mehe eta adarkatua sortzen du.
  • Lehen mailako mizelioa: Hifa askoren multzoa da, espora bakar batetik sortua, eta zelula bakoitzak nukleo bakarra du. Ugalketarako bateragarriak diren bi mota nagusi daude, positiboa (+) eta negatiboa (−).
  • Bigarren mailako mizelioa: Bi mizelio primario (edo monokariotikoak, espora bakar baten ernetzetik datozenak eta nukleo bakarra dutenak zelula bakoitzeko) elkartzen direnean sortzen da. Horrek lurpean urte asko iraun ditzake. Batzuetan, borobilak osatzen ditu, sorgin-zirkuluak izenekoak.
  • Primordioa: Ingurumen-baldintzak egokiak direnean, bigarren mailako mizelioak fruitu-gorputzaren hasierako egitura sortzen du, pixkanaka garatzen dena eta onddoaren ezaugarriak hartzen dituena.
  • Karpoforoa/fruitu gorputza: Lurrazalaren gainetik agertzen den onddoaren egitura da, normalean txapela eta oina dituena, begi bistaz erraz ikus dezakeguna.
  • Himenioa: Esporak sortzen diren eremua da, espeziearen arabera, orriak, hodiak, tolesturak edo arantzak izan ditzake. Honetan basidioak sortzen dira, eta horietan esporak. Horiek askatzean,  bizi-zikloa berriro hasten da.

Baina ugalketa sexuala ez da esporen bidez soilik gertatzen, plasmogamia eta kariogamia bidez ere gerta daiteke. Plasmogamia bi hifa haploide bateragarriren zitoplasmen fusioaren bitartez gertatzen da, eta kariogamia, hifen fusioz, estruktura diploide bat sortuta.  

Aurretik aipatu bezala, ugalketa asexuala ere ematen dute, baina hau, batez ere, ingurumen-baldintzak oso egokiak direnean gertatzen da. Izan ere, onddoek ugalketa hau denbora gutxian asko zabaltzeko erabiltzen dute. Ugalketa mota horri esker bereizten dira. Onddo batzuk ugalketa sexualean bezala espora bidez ugaltzen dira, baina kasu honetan esporei mitoesporak deritze, hau da, mitosi bidez sortu diren esporei. Espora horiek, haizearen, uraren edo animalien bidez garraiatzen dira. Beste batzuk gemazioa pairatuko dute (legamien ezaugarria bereizgarria). Prozesu horretan, zelula bat bere arbasotik banandu ostean beste indibuduo sortuko da. Azkenik, ugaltzeko beste modu bat fregmentazioa da: modu honetan mizelio zati bat apurtu eta beste onddo independiente bat sortzen da. [3] [7]

Onddoak oso talde anitza dira. Mundu osoan daude (lurrean, airean, uretan, landareen gainean eta gure azalaren gainean) eta bizimodu ugari dituzte: deskonposatzaileak, parasitoak edo sinbionteak. Asko saprofitoak edo deskonposatzaileak dira, eta materia hilez elikatzen dira; hauek lurrean, orbelean, egurrean, gorotzetan… aurki daitezke. Beste onddo batzuk sinbiosian bizi dira, hau da, bizimodu sinbiontea dute landareen sustraiekin (mikorrizak), edo alga batzuekin (likenak). Bestalde, izaki bizidun horietako batzuk bizkarroiak dira, eta kalte eragiten dieten beste organismo batzuez elikatzen dira. Azken horiek, hostoen gainazaletan edo kimuetan, sustraietan, gizakion azalean eta mukosetan edota intsektuen gorputzetan topa daitezke. [8] [9]

Onddoek funtsezko lekua dute gure elikaduran. Alde batetik, txanpiñoiak eta boletusak bezalako onddo jangarriek proteina, bitamina, mineral eta antioxidatzaile ugari eskaintzen dituzte. Gainera, karbohidrato eta gantz gutxi dituztenez, ezin hobeak dira dieta osasungarri zein begetarianoetarako. Bestalde, legami-biomasa ere ekoizten da, elikagaiak aberastu eta haien balio nutrizionala handitzeko.[10]  [11] [12][13]

Medikuntza eta farmazia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Penizilinaren egitura kimikoa

Onddo batzuek konposatu antibiotikoak (penizilina, adibidez) ekoizten dituzte. Horiez gain, sistema immunologikoa estimulatzen duten, kolesterola murrizten duten eta presio arteriala kontrolatzen laguntzen duten konposatu bioaktiboak daude. Gainera, beste onddo batzuk genetikoki eraldatu daitezke giza hormonak sortzeko, intsulina kasu, eta organismo-eredu gisa ere erabiltzen dira ikerketa biomedikoetan. [10]  [11] [12]

Bioteknologia eta industria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Onddoek elikadura-, farmazia- eta nekazaritza-industriarako funtsezkoak diren entzimak, metabolitoak eta bitaminak ekoizten dituzte. Hartzidura desberdinetan aplikatzen dira (alhoholikoa esaterako), kostu handiko konposatuen ekoizpena optimizatzeko, hala nola, ogia, garagardoa, ardoa, koji-a, gazta…. Bestalde, bioerremediazioan, hondakin organikoen birziklapenean zein bioerregaien ekoizpenean erabiltzen dira. Hainbat materialen propietateak hobetzeko ere erabiltzen dira, egurra esaterako. [10]  [11] [12]

Nekazaritza eta izurriteen kontrola

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Onddo batzuek bioindikatzaile gisa jokatzen dute, bakterio patogenoekin lehiatuta edo laboreei kaltetzen dieten intsektuak parasitatuta. Modu horretan, pestizida kimikoen beharra murrizten da, eta nekazaritza jasangarriagoa eta ekologikoagoa lortzen laguntzen du. [10]  [11] [12]

Beste erabilera batzuk

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zenbait kulturatan, onddoak apaingarri edo zeremonietako objektu gisa erabiltzen dira, eta zenbait espeziek ezaugarri haluzinogenoak dituzte, erritual tradizionaletan erabili izan direnak.  

Laburbilduz, onddoak organismo balioaniztunak dira, onura nutrizionalak, medikoak, industrialak eta ekologikoak ekartzen baitituzte. Era berean, funtsezko tresna dira giza osasunerako, bioteknologiarako eta ingurumen-jasangarritasunerako. [10]  [11] [12]

Perretxiko ezberdinen marrazkiak.

Gaur egungo onddoren sistematikak honako azpibanaketa hauek ditu:

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Micología Clinisciences», www.clinisciences.com. 2026ko urriaren 15ean kontsultatua.
  2. 1 2 Fernández, Alejandro (2023ko ekainaren 13a), «Micología: Significado y Ramas», Círculo de Universidades Hispanoamericanas UAIII (Gaztelaniaz). 2026ko urriaren 15ean kontsultatua.
  3. 1 2 Ubillos, Javier, Curso de iniciación a la micología (PDF) (Gaztelera), Fichas Micológicas. or.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: hizkuntza ezezaguna (lotura)
  4. ↑ Webster, John (1996ko urtarrila), «A century of British mycology», Mycological Research, 100 (1): 1–15, doi:10.1016/S0953-7562(96)80093-1, ISSN 0953-7562. 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  5. 1 2 3 mikelbao (2026ko ekainaren 16a), «El reino fungi: Alimentación de los hongos», BAO, La Revista de Bilbao (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  6. 1 2 3 Guilarte, Mariana Fernández (2020ko abenduaren 12a), «Nutrición de los hongos, características y tipos según su ecología trófica», Animales y biología (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  7. ↑ «El lugar de los hongos en el ecosistema | Museo de Historia Natural de Concepción», www.mhnconcepcion.gob.cl (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  8. ↑ «El lugar de los hongos en el ecosistema | Museo de Historia Natural de Concepción», www.mhnconcepcion.gob.cl (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  9. ↑ Marin, Luis H. Fernandez (2024ko ekainaren 27a), «El hábitat de los hongos: ¿Dónde viven? | Actualizado noviembre 2026», MALVA (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  10. 1 2 3 4 5 Fernández, Alejandro (2023ko ekainaren 13a), «Micología: Significado y Ramas», Círculo de Universidades Hispanoamericanas UAIII (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  11. 1 2 3 4 5 Medrano, José De Pedro (2023ko azaroaren 10a), «Usos de los hongos: alimentación, medicina e industria», AMIVALL (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  12. 1 2 3 4 5 Medrano, José De Pedro (2023ko azaroaren 10a), «Usos de los hongos: alimentación, medicina e industria», AMIVALL (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
  13. ↑ «CK12-Foundation», flexbooks.ck12.org. 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]