Edukira joan

Melilla

Artikulu hau erdi-babestua dago. Erabiltzaile anonimoek ezin dute aldatu.
Wikipedia, Entziklopedia askea
Melilla
Melillako Hiri Autonomoa

Melillako bandera

Melillako armarria
Geografia
HiriburuaMelilla
35°17′37″N 2°56′18″W
Azalera12,3
Punturik altuenaMelilla Highest Point (en) Itzuli
KontinenteaAfrika
MugakideakBeni Ansar eta Ekialdea (Maroko)
Administrazioa
Alkate-PresidenteaJuan José Imbroda PP
LegebiltzarraEspainiako Gorteak
Demografia
Biztanleria86.780
Dentsitatea7.033,55 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak
Bestelako informazioa
melilla.es

Melilla (amazigeraz: Tamlilt; arabieraz: مليلة, Malila, edo, egungo eta tokiko ahoskeran, Mlila; antzina Rusadir deitua) Espainiako autonomia-hiria da. Afrikako lurraldean kokaturik dago eta Marokok, Ceutarekin batera, beretzat aldarrikatzen ditu. Azken erroldaren arabera 86.780 biztanle zituen.

Biztanle asko espainiar jatorrikoak dira, militarrak gehienak, eta juduen kopurua ere handi samarra da. Ez dago musulman asko, eta daudenak merkatariak dira. Azken urteetan emigrazio handia izan da. Portu frankoa denez, merkataritzak badu garrantzia, itsas portuaren inguruan batez ere.

Melillak 12 km²-ko azalera du, Tres Forcas puntaren ekialdean. Itsasertzean Alboran itsasoarekin mugatzen da (ekialdean), eta lurzoruaz Marokorekin, zehazki Mariguari eta Farjanako udalerriekin iparraldean eta mendebaldean, eta Beni Enzar hiriarekin hegoaldean. Era berean, Guelaya eskualde geografiko naturalaren barne dago.

Melilla Zaharra gotorlekua dauka, XVI. eta XVIII. mendeen artean eraikia. Gotorlekuak biltegiak, urputzuak, gotorlekuak, fosuak, kobazuloak, meategiak, kapilak (horietako bat, Afrikako bakarra den gotiko estiloko obra erlijiosoa) eta ospitaleak ditu, Mediterraneo aldeko kostaldeko gotorleku osatuena bihurtuz. Gainera, XIX. mendean eraikitako neomedieval estilozko gotorleku kanpokoak ere baditu. Hiriaren ondare arkitektonikoa, Melillako Zabalgune deituriko eremuan kokatua, XX. mendeko hasierako Espainiako modernismoaren adibiderik onenetako bat dela kontsideratzen da.

Melilla hiria.

Melilla hiriaren ezagun den lehen izena Russadir edo Rusaddir izan zen, K.a. VIII. mendean Tiroko feniziar kolonia gisa sortua. Izen hori iraun zuen garaia kartagotarra eta erromatarra izan zen arte, K.o. VII. mendera arte. Melilla izenaren etimologia ez dago argi. Aukeretako bat da Melilla izena latinezko Mellitus edo grezierazko Melita hitzetik etortzea, K.a. I. mendean feniziar garaian egindako txanponetan oinarrituta, non erleak agertzen baitziren gari belar artean, eta Russadir izena punikera zaharrean ageri baitzen. Izen hori, antza, iraun zuen Mauretania Tingitanako probintzia erromatarrean itsas merkataritza garatu zen garaira arte.

IX. mendean, Yaqubi geografoak Malila izeneko biztanleria aipatzen du, eta XIII. mendean Almohadeek Maliliyya hiria gotortu zuten. Inguruko bertako rifearrek erabiltzen duten izena Mritch da, eta horrek amazigaren tamazight hizkuntzako Tamlilt erro etimologikotik dator, eta literalki "Zuria" esan nahi du; Melilla kokatuta dagoen harri kareharrizko kolore zuriari egiten dio erreferentzia.[1][2][3]

Hiria Medina Sidonia Jauregiko arma heraldikoak erabiltzen ditu, Alfonso XIII.ak 1913an emandako errege dekretu baten bidez.[4] Melillako armarria hau da:

Melillako armarria

Hiriaren armarria Medina Sidonia Jauregikoa da. Dukesaren koroa du, eta bertan Guzmán el Bueno ageri da Tarifa gazteluaren gotorlekuan daga bota nahian. Arma estroitutako Herkulesen Zutabeek eusten diote, "Non Plus Ultra" inskripzioarekin. Bestalde, armarria azurrezko esparru batean dago, eta bertan bi urrezko eta gorri jaqueldutako sukaldeko kazola daude, zazpi berdeko sugeekin apainitakoak, zutabean jarrita. Armarria Leon eta Castillaren errege arma errealei dagokien borduraz inguratuta dago, gorrizko zati bederatzi, urrezko gazteluekin, eta zilarkiko zati bederatzi, gorrizko azeriekin. Armarria goialdean, Tarifa gazteluaren atzean, hegaldun zinta bat darama "Praefere Patriam Liberis Parentem Decet" leloarekin (Aita-semea baino aurrena patrua jarri behar da), eta armarria behealdetik, kanpotik, berdeko dragoi bat du.

Melillako Hiriaren Aldizkari Ofiziala 2007ko martxoaren 27ko 4385. zk., 1167. or. [5]

Hiriak erabiltzen duen bandera armarria zeru urdin argi batez kargatua dago. Alfonso XIII erregeak eman zizkion “Muy Valerosa” eta “Humanitaria” izendapenak 1913ko martxoaren 11ko Errege Dekretu bidez, 1893ko Margalloren Gerran, 1909ko eta 1911ko Melillako Gerran herritarren laguntzagatik. [6]“Muy Caritativa” izendapena ere Alfonso XIII.a erregeak eman zuen 1929ko otsailaren 9an, Cabrerizas Bajaseko gotorlekuaren polborategiaren leherketan biktimen laguntzagatik. [7]Eta “Movimiento Nacionaleko Aurrerakoia” titulua Francisco Franco jaunak eman zuen 1962ko martxoan, herria Gerra Zibilaren hasiera izan zelako; azken titulua da, eta ez da erabiltzen, ez baita onartu; titulua oroitarazten du “Espainiako Aurrerakoia Afrikan” izendapena, Errege Katolikoek eman zutena, eta Andaluziako kostaren defentsarako aurrerapen gisa berberisko piratekiko.[8]

Bere zaindariak Arrosarioko Ama Birjina eta Frantzisko Asiskoa dira.

Geografia fisikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako ibaia nagusia Urrezko ibaia da (Río de Oro), Gurugú mendian jaiotzen dena, Marokon. Han Meduar ibaia deitzen zaio. Hiriaren hego-mendebaldean jaiotzen da eta Melillako badian itsasoratzen da, San Lorentzo eta Los Cárabos hondartzen artean.

Urtearen zati handienean lehor egoten da, eta ur emaria soilik izaten du euri jarraituak gertatzen direnean, adibidez 2008ko urriaren 26an izandako euriteetan. Egun hartan Melillako hesia behera etorri zen, eta Urrezko ibaia eta haren errekastoak gainezka egin zuten, hesiaren ondoan zegoen presa txiki bat suntsituz, Nano ibaian. Ibaia hego-mendebaldetik ipar-ekialdera doa gutxi gorabehera, eta ezkerretik jasotzen ditu Tigorfaten erreka, Heriotzaren erreka, Nano ibaia eta Cabrerizasko arroila. Eskuinetik Farhana eta Sidi-Guariach errekak jasotzen ditu.

    Datu klimatikoak (Melilla)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 16 16 17 20 25 27 29 29 25 23 20 17 23
Batez besteko tenperatura (ºC) 13 13 15 16 18 22 24 25 23 20 17 15 18
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 10 11 12 13 15 18 21 22 21 17 13 11 15
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 8 9 9 7 6 3 1 2 3 7 7 8 70
Iturria: [9]

Afrikako kontinentearen ipar-mendebaldean dago kokatuta, Alborango itsasoak bustita eta Almeriako kostaldearen parean. Hondartzen eta portuaren inguruan erdi-zirkulu zabal batean antolatuta dago, Tres Forcas lurmuturraren ekialdeko aldean, Gurugú mendiaren oinetan eta Urrezko ibaiaren ahoan, itsas mailatik bi metrora. Hasierako hirigune nagusia penintsulako muino batean eraikitako gotorleku bat zen, gutxi gorabehera 30 m-ko garaierakoa.

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Beni Ansar eta Ekialdea (Maroko).

Melillako erliebeak aniztasun handia du: penintsula harritsua, ordoki garaia eta masa bolkanikoa barne hartzen ditu. Mediterraneo itsasora luzatzen den Melillako penintsulan erliebe garaia nabarmentzen da. Hego-ekialdean Mar Chica aintzira litorala dago, eta hegoaldean, berriz, Gurugú masa bolkanikoa. Hiriko altuera maximoa 200 metro baino handiagoa da itsas mailarekiko. Melilla muino baten gainean eraikita dago, ekialdean itsasorantz leunki jaisten dena, mendebaldean aldiz lurralde malkartsuagoa du. Ekialdeko kostaldeak itsasorako ikuspegi panoramikoak eskaintzen dituzten haitzarteak ditu. Erliebe askotariko honek hiriaren egituraketa baldintzatu du: alde zaharra lurraren irregularitateetara egokituta dago, eta auzo modernoagoak eremu lauetan zabaltzen dira. [10]

Pedogenesi prozesu sintetikotzat hartzen da, non faktore natural guztiak, bai bizidunak bai bizigabeak, parte hartzen duten.[11]

Melillak geografia eta mendikate erliebeak ditu, eta horiek eragina dute bere lurzoruak sortzean. Klima mediterraneoa da, uda lehor eta negu leunarekin, eta horrek lurzoru kalkar eta harrizkoak sortzen laguntzen du. Landaredia, batez ere matorralak eta baso sakabanatuak, humusa sortzen laguntzen du, eta horrek emankortasuna handitzen du zenbait eremutan.[11]

Melillako lurzoruak kalkar, harrizko eta lurrunduak dira, erliebe eta altitudaren arabera. Pedogénesis prozesuak higadura, materia organikoaren deskonposizioa eta lurzoruaren alkalinitatea markatzen ditu, kalkaren presentziagatik. Hala ere, urbanizazio eta nekazaritza jarduerek prozesu hauek eragin dituzte, lurzoruaren konpakzioa eta emankortasunaren galera eraginez.[11]

Palmera komun
Datil-palmondo

Melilla, biogeografikoki, Reino Holárticon kokatzen da, zehazki Mediterráneoaren eskualdean, Mendebaldeko Mediterraneoko azpi-eremuan.

Orokorrean, Melillako landaredia mediterraneoko basoa da, hosto iraunkorreko eta lehorra jasateko egokitutako landareekin, udako lehortean egokitutakoak. Rostrogordo pinudiak-n ugariak dira: Pinus halepensis, acebuche, ficus benjamina, trachycarpus fortunei, nekosta eta capsicum annuum. Azpialdeko basoa landare lehor eta espinatsuak dituzten espezie lehorrez osatuta dago: erramu, tomillo eta jara Melillako landarediaren parte dira.[11]

Tortuga mora
Greziar dortoka
Camaleoi komun
Chamaeleo

Melillako fauna bere ingurune naturalean estu lotuta dago, bereziki eskualdean nagusi den landarediarekin. Giza esku-hartzeek eragindako aldaketak gorabehera, espezie askok egokitu eta bizirik iraun dute lurralde honetan.[11]

Espezie adierazgarrien artean narrastiak nabarmentzen dira, hala nola camaleoi komun (Chamaeleo chamaeleon) eta tortuga mora (Testudo graeca), eskualde honetakoak eta desagertzeko arriskuan daudenak. Bereziki, tortuga mora Melillarekin lotura historikoa du, eta antzinako garaietatik bere presentzia aurkitu da. Espezie honek garrantzi handia du fauna lokalean, eta bere presentzia kulturarekin lotuta dago.[11]

Hegaztien fauna ere oso aberatsa da, egunsenti eta gau hegazti harrapari espezieak barne, hala nola halcon peregrino, cernícalo eta mozolo. Gainera, Melillan hegaztien migrazio pasoa nabarmena da, eta Europa eta Afrikaren artean bidaiatzen duten hegazti mota gehiago baino ehun espezie baino gehiago erregistratu dira.[11]

Melillako itsas ekosistemak ere desagertzeko arriskuan dauden espezieak hartzen ditu, hala nola tortuga boba eta delfin mula, nahiz eta itsas ekosistema hauei buruzko informazioa mugatua den. Gainera, bere uretan Mediterraneoko koralezko hondar eta hainbat itsas invertebratu espezie interesgarri daude.[11]

Espezie inbaditzaileak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillan, Espezie exotiko inbaditzaileek (EEI) lurraldeko biodibertsitatean eragin handia dute, bereziki hezeguneetan eta babespeko eremuetan. Inbaditzaile nagusien artean daude:

  • Vinagreta (Oxalis pes-caprae), eskualdeko landare babestu bat den katuhazpegiko txilardi (Helianthemum caput-felis) desagerrarazten ari dena.

Inbaditzaile hauek ur-ekosistemak aldatzen dituzte, bertako espezieak baztertuz eta habitataren egitura aldatuz. Txilardi babestua zaintzeko kontserbazio-ahaleginak egin diren arren, espezie inbaditzaileak kontrolatzeko kudeaketa-plan baten eza eta hirigintza-presioa erronka nagusi izaten jarraitzen dute.[12]

Hiria ondoko hondartzak ditu: Aguadú, Horcas Coloradas, Alkazabakoa, Galapagos, Trápana, San Lorenzo, Cárabos, Hipódromo eta Hipikako.

Aire eta zarata kutsadura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibilgailuen trafikoa da hiriko kutsadura iturri nagusia.[13]

Melillan aldian-aldian gertatzen diren lehorte urteek aireko partikulak eta gas kutsatzaileak (hala nola karbono dioxidoa eta nitrogeno oxidoak) areagotzen dituzte, nahiz eta oraindik baimendutako mailak gainditzen ez dituzten.[14]

Zarata kutsadurari dagokionez, Melillan 65,7 dezibelio baino gehiago neurtu dira, OMEk ezarritako mugak gaindituz.[15]

Kostako kutsadura arrisku handiena ur fekaletatik (%65,8) eta olio eta petrolio isurietatik (%34,2) dator. Biztanleria dentsitate handiak hondakin-ur kopuru handi bat eragiten du, eta horietako batzuk zuzenean itsasora isurtzen dira. Melillan araztegi bat dagoen arren, inguruko herrietako isuriek ere eragina dute, itsasoko uraren gardenetasuna murriztuz eta fotosintesia zailduz. Horrek ekosistema urtarretan oreka desorekatu, germen kopurua handitu eta apar eta koipe geruzak agertzea eragiten du.[16][16]

Arrisku naturalak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillak hainbat arrisku natural ditu, eta horiek lurraren antolaketan eta garapen urbanoan eragina dute. Arrisku nagusia ureztatze-arazoa da, euri-jasa handien ondorengo ubide urek eragindakoa. Hiria zeharkatzen duen Urre ibaiak ibilgu artifizial mugatua du, eta horrek sarritan gainezkatzeak sortzen ditu, batez ere aho inguruan, Industrial eta Real auzoetan.[17]

Ibaiaren uholdeak zabor solidoen pilaketak, lurraren okupazio ilegalak eta ibaiaren garbiketarik ezak areagotzen ditu. Gainera, hiri-garapena dela eta, ur korronteen sare naturala aldatu egin da, eta horrek euri jasaren aurreko zaurgarritasuna handitzen du.[18]

Beste arrisku batzuk dira higadura ibai-ibilguetan eta kostaldean, labaintzeak labar guneetan, eta sismikotasun ertaina, 0,08 g-ko azelerazio sismikoarekin, 500 urteko maiztasunean VI intentsitateko lurrikarak aurreikusten dituena.[19]

Artikulu nagusia: «Melillako historia»

Antzinako Aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melilla hiriaren historia K.a. VII.[20] mendean hasi zen, Gibraltarreko itsasartearen eta Mendebaldeko Mediterraneoko merkataritza-bideen ondoan zegoen kokapena aprobetxatu zuten feniziar merkatariek bertan ezarri zirenean. K.a. II. mendean izan zuten loraldia. Kartagotarren gainbeherarekin, Rusadir[21] Mauretaniako erreinuaren parte bihurtu zen, eta 42. urtean erromatar Mauretania Tingitana probintzian sartu zuten.

Musulmanen etorrerarekin 680tik aurrera, Guelaya penintsula baztertu zen Hispania zaharra konkistatzen jarraitzeko, Tariq itsasartea 711n zeharkatuz eta musulmanek 732ra arte jarraituko zuten Hispania Septimana zaharrean; baina Fez eta Tilimsen hiri artean izandako gerrak Rusadirren biztanleak Melillako hondakinak uztera behartu zituen.

Horrela, lurraldea abandonatuta egon zen 927ra arte, ungo Abd ar-Rahman III.a. kalifak Malagatik bidalitako itsasontzi batek Melila hartu zuenean. XI. mendean Melillako taifa sortu zen, Kordobako Kaliferri zatitu ondoren.[22] Hiri harresiz inguratua zen, Medina Cubo muinoan zegoen, San Cristobal muinoan hilerri bat aurkitu zen eta harresiak kanpoaldean zelaiak zeuden. Al-Ándalus garaiko aztarna arkeologikoak eskasak dira, hurrengo mendeetan eraikitako fortifikazioek estali zutelako.

Melilla eta bere gotorlekuak (Fuerte de Victoria Grande, San Carlos gaztelua edo Fuerte del Rosario) Mendeak:[[{{{aurrekoa}}}. mendea|{{{aurrekoa}}}.a]] - {{{hau}}}.a - [[{{{hurrengoa}}}. mendea|{{{hurrengoa}}}.a]]Hamarkadak:[[{{{urte_hasiera}}}00ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}00koa]] [[{{{urte_hasiera}}}10ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}10koa]] [[{{{urte_hasiera}}}20ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}20koa]] [[{{{urte_hasiera}}}30ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}30koa]] [[{{{urte_hasiera}}}40ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}40koa]][[{{{urte_hasiera}}}50ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}50koa]] [[{{{urte_hasiera}}}60ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}60koa]] [[{{{urte_hasiera}}}70ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}70koa]] [[{{{urte_hasiera}}}80ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}80koa]] [[{{{urte_hasiera}}}90ko hamarkada|{{{urte_hasiera}}}90koa]]Kategoriak:[[:Kategoria:{{{hau}}}. mendeko jaiotzak|Jaiotakoak]] - [[:Kategoria:{{{hau}}}. mendeko heriotzak|Hildakoak]]. mendean
Melilla eta bere gotorlekuak, hala nola Victoria Grande Fort, San Carlos Gaztelua edo Rosario Fort, XVIII. mendeko bigarren erdian

Portugaldar eta gaztelatarrek Fezeko Erresuma iparraldean egindako hedapena XV. mendean Melillaren hartuarekin amaitu zen, Pedro de Estopiñánek 1497an, Juan Alonso Pérez de Guzmán, Medina Sidoniako dukeak hasitako espedizio batean, Melillako plaza Gaztelako Koroaren jurisdikzio errealean integratuz.[23][24][25]

1767an, Paz eta Merkataritza Ituna sinatu zen Marokorekin, Jorge Juanek Marokoko Enbaxadore Extraordinario gisa eta Mohammed III. sultana Hamed El Gazel marokoar enbaxadoreak sinatua. Sinatutakoaren kontrara, 1774an Melillaren setioa gertatu zen Mohamed ben Abdallah sultanaren eskutik, zeinak, Ingalaterrako laguntzarekin, Ipar Afrika kristau plaza hartzea zuen helburu. Hiri hori Juan Sherlock kanpoko mariskalaren defentsarekin defendatu zen.[26]

1780an, Aranjuezko Ituna sinatu zen, Espainiako eta Marokoko portuetan merkataritza librearen bermea emanez.

Aro Garaikidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melilla la Vieja-ren gotorlekua 1849an

1860an, Wad-Ras Itunak Afrika Gerrari amaiera eman zion, Espainiako Isabel II erreinak eta Marokoko Mohámmed IVk sinatua, hiriaren mugak Marokorekin ezarri ziren, El Caminante kanonaren tiroek iristen ziren lekura arte, itune horretan zehaztutakoaren arabera. 1863an, Ceuta, Melilla eta Chafarinas portu libre izendatu ziren, eta 1864an, Espainiako agintariek bizilagunek hiri horretan libreki bizitzeko aukera eman zuten.

Melillaren perimetroa Wad-Ras itunean ezarrita, Afrikako gerran ondoren

Europako potentzien nazioarteko harremanetan, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, 1906an Algeciras Konferentzia Internacionala gertatu zen, Frantziak Marokoko Frantziar Babeslekua ezarri zuena eta Espainiak Marokoko Espainiako Babeslekua. Interes ekonomiko eta politikoek, lehenik Melillako Gerra (1909) eta Rif Gerra (1911-1926) eragin zituzten.

Rif gerran egindako kanpamendu militarra Melillako Real auzoan, 1920ko hamarkadan

Protektoratua ezartzeak eta Margallo gerraren (1893-1894) ondorioz lortutako dotazio militar zabala eragin positiboak izan zituen hiriko ekonomian, eta ekialdeko partea ekonomia-kapitala bihurtu zen. Rifeko Meatzetako Espainiako Konpainiaren burdinaren ustiapena, Espainiako kapitalarekin lortutako meatzetako ustiapen gutxietako bat, eta Afra mendiko plomoaren ustiapena, Beni Buifruren, Melillako Modernista Zabaltzearen eraikuntzan lagundu zuen, horrela Melilla Espainiako bigarren hiria bihurtuz eraikin modernisten kopuruan, Bartzelonatik bakarrik atzean gelditzen delarik. Rifeko gerra, non Annualeko Desastreak (1921) Espainiako historiako porrot militar handiena izan zuen, hainbat kazetari eta gerra-analistak kontatu zuten Melillara bidaiatuz eta ''El Telegrama del Rif'' egunkariak ere.

Rifeko gerra luze eta odoltsuaren ondoren, Marruecosko Espainiako Protektoratuko gudarostea Espainiako handiena zen. 1936ko uztailaren 17an Melillan gertatutako matxinada militarra 1936ko uztailaren estatu kolpearen lehen mugimendua izan zen, eta Espainiako gerran hasi zen.

1953an, Melillako Monumentu Historikoaren Multzoa Kultura Intereseko Ondasun izendatu zen, Melilla La Vieja gotorlekua, Modernista Zabaltzea eta Industrial eta Real auzoetako zenbait eremu barne hartuta. Espainiak eta Marrokok 1956ko apirilaren 7an sinatu zuten Espainiako-Marroko Deklarazio Komuna, Espainiako Marruecosko Protektoratuaren amaiera suposatuz.

Melillako Autonomia Estatutua 2/1995 Lege Organikoak onartu zuen, martxoaren 13an. Data horretarako, Melilla Malaga probintziako udalerri bat zen. 1998an, Melillako hesia eraiki zen Espainiako eta Marrokoko arteko mugaren parte gisa. 2001ean, Zerbitzu Militarra behartutako zerbitzua kentzea gertatu zen, eta oroitzapen hori Melillako portuko Soldero ordezkariaren estatua ospatzen du. 2007an, Melillako Arkeologia eta Historia Museoa eta Amazig eta Sefardi Kulturak Museoa inauguratu ziren.

2015etik aurrera, Europar Batasuneko immigrazio eta muga-politiken gabeziak agerian jarri dira, bereziki, Europako Batasuneko mugak. Melillan, egungo gertakari larriena 2021eko muga-istripuaren gertakaria izan da, eta euren kasu berriagoa, adingabe ezkongabeen fenomenoa.[27][28]

Biztanleriaren tamainaUrtea65.00070.00075.00080.00085.00090.000200020052010201520202025MelillaBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 43.770 gizon, 43.297 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.01
0.05
 
95-99
 
0.17
0.21
 
90-94
 
0.51
0.56
 
85-89
 
1.12
1.18
 
80-84
 
1.76
1.70
 
75-79
 
2.13
3.04
 
70-74
 
3.13
4.98
 
65-69
 
4.81
6.09
 
60-64
 
5.73
6.60
 
55-59
 
6.47
6.43
 
50-54
 
6.53
6.95
 
45-49
 
7.08
7.06
 
40-44
 
7.22
6.31
 
35-39
 
6.58
6.74
 
30-34
 
6.78
7.17
 
25-29
 
6.76
7.67
 
20-24
 
7.12
7.28
 
15-19
 
6.93
7.82
 
10-14
 
7.53
6.98
 
5-9
 
6.73
5.18
 
0-4
 
4.90
Iturria: Instituto Nacional de Estadística[29]

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 61,2 udalerri berean jaioak ziren[30], probintziako batez bestekoaren (% 61,2) parean. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak % 14,2 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 24,6 —probintzian % 24,6—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera
Udal
Best
Esta
Udalerri berean · % 61,2Beste erkidegoa · % 14,2Estatutik kanpo · % 24,6
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 21.387 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 87)[31]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Kolonbia, Venezuela dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Afri
Amerika · % 8Europa · % 4,3Afrika · % 87Asia · % 0,7Ozeania · % 0
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 29.347 etxebizitza zeuden: 25.534 (% 87,0) nagusiak eta 3.813 (% 13,0) ez-nagusiak.[32] Kontsumo elektrikoaren arabera, 2.129 (% 7,3) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 2.946 (% 10,0) hutsik zeuden.[33] Etxebizitza nagusien % 62,0 jabetzan zegoen eta % 31,6 alokairuan.[34] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 36 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 166 plazarekin (4,61 plaza etxebizitzako).[35]

Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.834 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 613 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 1.600-1.800 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 121 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 4,0 igo zen (1.764 €/m²).[36]

29.347etxebizitza
25.578etxegune
2.946hutsik (% 10,0)
36etxebizitza turistiko (2026)
1.834€/m² batez beste (2023)

Etxebizitza multzoa

25.534
3.813
Etxebizitza nagusia (25.534)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (3.813)

Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)

24.272
2.946
Okupatuak (24.272)Noizbehinkakoak (2.129)Hutsik (2.946)

Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)

15.843
8.065
Jabetzan (15.843)Alokairuan (8.065)Beste erregimen bat (1.626)

Guztira 25.578 etxegune zeuden, eta horietatik 4.638 (% 18,1) pertsona bakarrekoak ziren.[37] Etxeguneen % 76,5 familia batek osatzen zuen eta % 4,2 familiarik gabeko etxegune anitzak ziren.[38]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 14.638
2 pertsona5.236
3 pertsona4.927
4 pertsona4.811
5 edo gehiago5.966

Etxeguneak motaren arabera

4.638
19.556
Pertsona bakarrekoa (4.638)Familia bakarrekoa (19.556)Familiarik gabeko etxegune anitza (1.074)Bi familia edo gehiago (310)

Etxebizitzen % 32,8 1980 baino lehen eraiki ziren, eta % 39,1 2001etik aurrera.[39] Etxebizitzen % 27,4 60 m²-tik beherako azalera zuten eta % 13,3 120 m²-tik gorakoa.[40]

Eraikuntza garaia

1900 aurretik0
1900-19201.265
1921-19403.144
1941-19501.105
1951-19601.611
1961-19701.585
1971-1980906
1981-19901.499
1991-20006.007
2001-20108.450
2011-20203.013

Azalera erabilgarria

< 30 m²413
30-45 m²2.717
46-60 m²4.897
61-75 m²5.445
76-90 m²6.195
91-105 m²3.439
106-120 m²1.302
121-150 m²1.661
151-180 m²783
> 180 m²1.447

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 68.531 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 27,2 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 22,0; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 27,0; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 23,8.[41] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 25,4 zen 2021ean eta % 27,2 2024an; beraz, 1,8 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 24,8 izatetik % 23,8 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 28,6 ziren, eta gizonen artean % 25,7; 2,9 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 27,5 eta gizonen % 20,0 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

68.531biztanle 15 urte edo +, 2024
% 27,2goi-mailako ikasketak+1,8 puntu 2021etik
% 23,8lehen hezkuntza edo gutxiago−1,1 puntu 2021etik
% 15,4ikasten ari dira, 2024
% 23,8
% 27,0
% 22,0
% 27,2
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 23,8Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 27,0Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 22,0Goi-mailako ikasketak · % 27,2
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024).

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 70,8 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 29,2 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 449 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 58,9 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 41,1. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 12,7 ziren.[41]

Ikasketa-maila xehatua
Ikasketarik gabe
% 12,7
DBH eta antzekoak
% 27,0
Erdi-mailako LH
% 9,0
Goi-mailako LH
% 7,9
Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak
% 9,8
Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak
% 5,1
Masterrak eta espezialitateak
% 3,6
Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Melilla, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak18.614% 27,28.817% 25,79.797% 28,6
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa15.096% 22,08.501% 24,86.595% 19,3
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)18.528% 27,010.093% 29,48.435% 24,6
Lehen hezkuntza edo gutxiago16.293% 23,86.866% 20,09.427% 27,5
Guztira68.531% 100,034.277% 100,034.254% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Melilla, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 25,4% 21,8% 27,9% 24,867.009
2022% 26,3% 22,1% 27,9% 23,866.532
2023% 26,7% 22,1% 27,6% 23,667.490
2024% 27,2% 22,0% 27,0% 23,868.531

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 15,4 ikasten ari zen (10.521 pertsona).[42] Ikasten ari zirenetatik, % 50,1 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 26,5 batxilergoan, % 15,6 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 6,3 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 53,8 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 45,6; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 19,0 eta emakumeen % 12,8. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 84,8 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 45,8 eta 25–29 urtekoen % 15,6; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 3,2 baino ez.[43] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 47,1 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 28,6.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka
15–19 urte
% 84,8
20–24 urte
% 45,8
25–29 urte
% 15,6
30–34 urte
% 8,0
35–39 urte
% 7,3
40–44 urte
% 5,2
45–49 urte
% 3,4
50–54 urte
% 2,4
55 urte edo +
% 0,4
Egiten ari diren ikasketa-maila
Maila zehaztu gabe
% 1,0
Goi-mailako ikasketak
% 50,1
Erdi-mailako LH
% 15,6
Batxilergoa
% 26,5
DBH eta antzekoak
% 6,3
Lehen hezkuntza edo beheragokoa
% 0,5
Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 71,7 estatuan jaio zen, eta % 28,3 atzerrian.[41] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 30,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 12,7 eta % 47,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 36,8 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,2; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 9,8 eta % 62,6, hurrenez hurren.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 30,3
Goi-mailakoak
% 12,7
% 28,9
Batx. / erdi LH
% 13,1
% 30,3
DBH
% 27,1
% 10,5
Lehen H. edo gutx.
% 47,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 36,8
Goi-mailakoak
% 9,8
% 23,4
Batx. / erdi LH
% 9,8
% 27,6
DBH
% 17,8
% 12,2
Lehen H. edo gutx.
% 62,6
Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 19,9 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 3,9.[42] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 50,4 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 45,6 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Biztanleria eta nazionalitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria nazionalitatearen arabera banatuta.

Nazionalitatea Melillan (2022)[44]
Nazionalitatea Gizonak Emakumeak Guztira % Proportzioa
Espainiarra 37453 36042 73495 86,2 %
Atzerritarra 5537 6138 11675 13,7 %

Espainiarrak arabiar, hinduar eta judu jatorrikoak barne hartzen ditu. Hinduar komunitateak Melillara 1910ean iritsi zela kontsideratzen du, zona frankoko merkataritzarekin lotuta, antzera Kanarietan, Ceutan edo Gibraltar-en gertatzen den bezala.[45] Komunitate juduak Ipar Afrikan zehar daude Espainiatik 1492an kanporatuak izan zirenetik, eta Tetuan hurbilean hilerri judu bat dago, non sefardien hilobiak dauden espainiatik kanporatu zirenetik Espainiar Marokoko Protekoratuaren garaietara arte.[46] Ipar Marrakecheko eta Melillaren arteko harremanetik dator Melillako magrebiar edo musulman biztanleria.

Melillako biztanle guztien hizkuntza ofiziala eta komuna gaztelania da, bereziki andaluziar dialektoa erabiltzen dena, nahiz eta komunitate bakoitzak bere arbasoen jatorrizko hizkuntza zabalki erabili, nortasun kulturalaren ikur gisa. Hala, hinduar komunitateak nagusiki hindia erabiltzen du zaharren artean, eta gazteek ingelesa. Hebrearren komunitateak haquetía erabiltzen du, Ipar Afrikako ladinoko edo judeoespainiako dialekto bat. Musulman biztanleriak batez ere bereber edo tamazight (ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ) hitz egiten du, Ipar Marrakechen zabaldutako ahozko hizkuntza tokiko aldaera batekin. Bere ofizialtasunari buruz eztabaida dago, hezkuntza sisteman sartzearen bidez eskola-porrota gainditzeko onuragarria izan daitekeen edo ez.[47][48]

Gaztelania bakarrik du ofizialtasun aitormena, baina beste hizkuntza guztiak nabarmenduta daude urtero otsailaren 21ean, Ama Hizkuntzaren Nazioarteko Egunaren harira.[49]

2020an Espainiako eskualdeetako jaiotze tasa handiena eta batez besteko adin txikiena zuen eskualdea izan zen. Melilla Espainiako biztanleria dentsitateari dagokionez 27. hiria da, Fuengirola eta Cosladaren artean kokatua, eta 80. postuan dago biztanleria aldetik, Chiclana de la Frontera eta Toledo artean.

INEren arabera, 2021ean Melillan 12 586 atzerritar erroldatu ziren, horietatik 11 371 marokoarrak ziren.[50][51][52]

Barne Ministerioaren arabera, marokoar herritarrek Melillara bisa gabe sartu daitezke, betiere gauez ez bada geratzen, F baimena badute (Muga-langileak) edo Nadorrekin lotutako eremuan bizi direla frogatzen badute eta bidaia-agiri baliodun bat badaramate.[53]

2020an, 5.000 muga-langile inguru zeuden Melillan, eta Marokoko Gobernuak Covid-19aren pandemiaren ondorioz ezarritako muga-itxieraren ondorioz kaltetuta izan ziren.[54][54]

Nadorren bizi diren herritarrek bisa gabe sartzeko aukerak Melillako osasun-sistema kolapsatzera eraman du, bereziki eskualdeko ospitaleko larrialdi-zerbitzuetan. Kontseilu Ekonomiko eta Sozialaren arabera, atzerritar biztanleria Melillako biztanleriaren %12 da, Espainiako seigarren tokian jarriz, Katalunia, Gaztela-Mantxa edo Murtziaren atzetik. Hau azaltzen da 1986an Melillan bizi ziren 10 000 marokoar jatorriko biztanleriari Espainiako nazionalitatea eman zitzaion prozesuarekin.

Immigrazio irregularra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1990eko hamarkadatik aurrera, immigrazio irregularra nabarmen hazi da Melillan, Ceuta eta Kanariak bezalako egoeran, Europako Batasunaren eta Afrikaren arteko muga izateagatik. Presio migratorio honek tentsioak sortu ditu Espainia eta Marokoren arteko harreman diplomatikoetan. Gertaera larriena 2021eko Espainia eta Marokoren arteko mugako ezbeharra izan zen, baita azken urteetan agertu den adingabe atzerritar ez lagunduen fenomenoa ere.[55]

Hiri-antolamendua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Errege Juan Carlos I.aren etorbidea
Etorbide nagusia

Melillako hiri-hedapena 1860ko Wad-Raseko ituna ondoren hasi zen, hasiera batean hazkunde geldoa izan zuena, batez ere Malagako probintziako eta judu immigrazioaren ondorioz. 1861ean, jarduera komertzialak biztanleria bultzatu zuen, eta urte horretan 375 biztanle besterik ez zituen. 1868an hedapen-plana onartu zen eta 1879an gauzatu zen. 1881ean, harresietatik kanpoko auzoak eraiki ziren, hala nola Alkazaba eta Mantelete, eta 1893rako biztanleria 3.031 izatera iritsi zen.

1893 eta 1909 artean, biztanleria nabarmen hazi zen, 1893ko gerraren eta tropen etorreraren ondorioz 6.000 biztanlera iritsiz. Auzo berriak sortu ziren eta azpiegitura garrantzitsuak eraiki ziren. 1906an, 8.800 biztanle zituen eta 1909rako Hipodromoa bezalako auzo berriak sortu ziren eta eraikin altuak eraiki ziren. Hala ere, 1910ean onartutako hiri-plana ez zen bete, eta hazkunde irregularra ekarri zuen.[56][57]

Ondorengo hamarkadetan, Melillak zabaltzen jarraitu zuen, jabetza urbanistikoa sendotuz eta auzo informalak sortuz, hala nola García Valiño eta Virgen de la Victoria, etxebizitza-eskaerari erantzunez, batez ere Annualgo hondamendiaren (1921) ondoren. Hedapen hori 1956an burutu zen, erabilgarri zeuden azken lurzoruak urbanizatuta, hiri-nukleo nagusia osatuz.[58][59]

Hedapen-prozesu hori Melillako HAPOaren bilakaerarekin batera joan zen, lurraren erabilera eta eraikuntza baldintzak arautzeko helburuz. Jatorrizko plana 1986an onartu zen eta 1995ean berrikusi. Geroztik, hainbat aldaketa izan ditu: 2014an kuartelen sailkapen-aldaketa eta 2015ean E.U.-34 Valenzuela kuartelaren unitatearen aldaketa puntuala, besteak beste. Azkenik, 2023an, 1995eko HAPOa eta bere eguneratze berria batera indarrean egoteagatik, behin-behineko baimenen etetea onartu zen. Helburua hiri-antolaketa egokia bermatzea da, egungo beharretara egokitua eta hazkunde orekatua bultzatzen duena.[60]

Gurutze Gorriko Antzinako Ospitalea, Ekonomia eta Ogasun Kontseilaritza hartzen duena
Gurutze Gorriko Ospitale Zaharra, Ekonomia eta Ogasun Kontseilaritza hartzen duena

Ogasun Agentziaren datuen arabera, Melilla Espainiako bosgarren eskualdea da urteko errenta gordinean, Balear Uharteak eta Asturias artean kokatuta, 29 556 €-rekin, Espainiako batez bestekoaren gainetik (2018).[61] INEren arabera, bere BPG per capita 18 482 €koa da biztanleko, azkenaurreko postuan kokatuz, Extremaduraren aurretik eta Andaluziaren atzetik.[62] Egoera hau populazioaren hazkundeak azaltzen du, batez bestekoaren gainetik izan baitzen: %32koa 2000 eta 2018 artean.

Lan-merkatu

2023an Melillako lan-merkatuak %27,42ko langabezia-tasa erakusten du, Espainiako bigarren altuena. Enplegu-tasa %42,55ekoa da, estatuaren batez bestekoaren azpitik. Zerbitzu sektorea da afiliazioen eta kontratazioen liderra, kontratuen %90 sektore honetan egiten baitira. Kontratuen egonkortasunean hobekuntza egon den arren, kontratu kopurua %16,45 jaitsi da. Melilla gazte langileen igorle eskualdea izaten jarraitzen du, batez ere Andaluziarantz. Kontratatutako lanbide ohikoenak kualifikazio baxukoak dira, hala nola garbitzaileak eta zerbitzariak. 2024rako aurreikuspenak baikorrak dira merkataritza eta ostalaritza sektoreetan, baina eskaintza eta eskaria ez datoz bat prestakuntza egokiaren faltagatik.[63]

Zerbitzu sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillan aberastasuna eta enplegua gehien sortzen dituen sektore ekonomikoa zerbitzu sektorea da, 2018ko 1564 milioi euroko BPGaren %80 ordezkatuz, eta biztanleriaren %32 okupatuz (2021).

Jarduera enpresariala

2022an, 4 856 enpresa zeuden hirian, oro har tamaina txikikoak. Horietatik 2 617 merkataritza, garraio eta ostalaritzan aritzen ziren, 1 714 zerbitzuetan, 615 jarduera profesional eta teknikoetan, eta gainerakoak bestelako zerbitzuetan.[64]

Melillan hainbat merkataritza-establezimendu aurki daitezke, besteak beste, Parque Melilla Merkataritza Gunea, handizkako denda batzuk, hipermerkatuak eta supermerkatuak. Nabarmentzekoak dira banaketa-kate handietako establezimenduak, hala nola Carrefour hipermerkatua, Mercadona denda batekin, Dia hiru saltokirekin, Lidl establezimendu batekin eta Aldi denda batekin.[65]

Gainera, Marokorekin izandako merkataritza historikoki funtsezkoa izan da Melillako ekonomiarentzat, batez ere aduana komertzialaren bidez, honek hirirako oinarrizko ondasunen sarrera ahalbidetzen baitzuen. Hala ere, 2018an Marokok aduana hau itxi zuen, eta horrek kalte handia eragin zien Melillako merkatariei eta 5 000 inguru mugaz gaindiko langileei. 2020an, pandemiak eragindako mugen itxierak egoera are gehiago okertu zuen.

2025ean, hiru urteko negoziazioen ondoren, Espainia eta Maroko ados jarri ziren aduana komertzialak berriro irekitzeko, nahiz eta produktu batzuek eta kamioien kopuruak muga batzuk izan. Hitzarmen honek mugaz gaindiko merkataritzaren zati bat berreskuratu du, sektore kaltetuenei arnasa emanez.[66][67][68]

Administrazio Publikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melilla La Viejatik Melillako ikuspegia
Melillaren ikuspegia Melilla Zaharretik

Melilla Espainiako eskualdea da non Administrazio Publikoek, bereziki Defentsa Ministerioak, ekonomian pisu handia duten, guztizkoaren %47 ordezkatuz, Ceutarekin batera partekatzen duen egoera. 2015ean Teknologia Zentro bat inauguratu zen, IKT enpresen garapena bultzatzeko helburuarekin.[69][70][71]

Bigarren sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industriak garrantzi handia izan zuen Melillan XXs ean, batez ere nekazaritza eta kontserba ekoizpenean. Mende honen hasieran, arrantza industria izan zen nabarmentzen zen sektorea, arrain kontserben fabrikazioari esker, hala nola Luigi Dassorik 1907an sortutako San Luis kontserba-fabrika. Industria hau azkar hazi zen, itsas produktu esportazioek bultzatuta, penintsulako beste hiri eta Mediterraneoko herrialdeetara.[72]

Arrantza jardueraz gain, Melillak produktu batzuk eraldatzeko industria ere garatu zuen, hala nola irin, jogurt, ardo eta olioaren ekoizpena, jarduera nekazaritzari esker. Zentzu horretan, “Estatuko Nekazaritza Finka” funtsezkoa izan zen tokiko ekoizpenaren garapenean, 90eko hamarkadaren erdialdera arte iraun zuena. Hala ere, denboraren poderioz, urbanizazioak eta ur baliabideen gabeziak kalte handia egin zieten sektore horiei.[73]

Iraganeko arrantza eta nekazaritza industriaren garrantzi nabarmenaz gain, gaur egun Melillako industria jarduerak nabarmen gutxitu dira. Antzinako fabrikak beste erabilera batzuek ordezkatu dituzte, eta hiriko jarduera ekonomikoak zerbitzu sektoreara bideratu dira, batez ere hiri-hazkundearen eta baliabide naturalen (ura kasu) gabeziaren ondorioz.[74]

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 45.814 gidari zeuden erroldatuta: 26.659 gizon (% 58,2) eta 19.155 emakume (% 41,8)[75]. Biztanleen % 52,6 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 73.465 ibilgailuk osatzen zuten: 47.643 turismo, 10.646 motozikleta, 7.925 furgoneta, 3.088 kamioi eta 2.706 ziklomotor[75]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 547 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (547) parean eta Espainiakoaren (525) gainetik.

Turismoen batez besteko adina 13,2 urtekoa zen; turismoen % 9,3k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 26,6k 25 urte baino gehiago[75]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 55 gasolinazko zen eta % 44,4 diesel; 340 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,5; probintzian % 0,5). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 4,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 38,6k ez zuen etiketarik[oh 1].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
34%
23%
39%
0 etiketa · 520 (% 0,7)ECO · 2.957 (% 4,1)C etiketa · 24.539 (% 33,7)B etiketa · 16.701 (% 22,9)Etiketarik gabe · 28.145 (% 38,6)
Turismoak, adinaren arabera
9%
12%
18%
34%
27%
< 4 urte · 4.453 (% 9,3)4–8 urte · 5.916 (% 12,4)8–15 urte · 8.420 (% 17,7)15–25 urte · 16.176 (% 34)≥ 25 urte · 12.678 (% 26,6)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Melillak lurralde mugatua du, eta zati handi bat hiriguneak hartzen du; gainera, beste zati esanguratsu bat Defentsa Ministerioaren esku dago. Horrek mugatu egiten du lurraren erabilera eta garapena, funtsezkoa baita lehen sektorea eta beste jarduera ekonomiko batzuk garatzeko. Lurraren kudeaketak hirigintza, defentsa eta ekoizpen interesak orekatzea eskatzen du.

Nekazaritza eta abeltzaintza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

80ko hamarkadara arte, abeltzaintza eta nekazaritza funtsezko sektoreak izan ziren Melillako ekonomian. Baratzek lurraldearen heren bat baino gehiago hartzen zuten, barazkiak, zerealak eta animalia-produktuak ekoiztuz, penintsulara esportatu ere egiten zirenak. “Estatuko Nekazaritza Finka”-ren sorrera funtsezkoa izan zen tokiko nekazaritza garatzeko. Hala ere, 80ko hamarkadatik aurrera, urbanizazioak eta ur faltak sektore horien gainbehera ekarri zuten. 1994an “Ureztatzeko Plana” abiarazi bazen ere, jarduera nekazaritza ahuldu egin zen eta gaur egun autokontsumorako baratze txikietara mugatzen da.[76][77]

Melillako arrantza kaia
Melillako arrantza-kaia

Melillako arrantza funtsezkoa izan da antzinatik, eta gorakada handia izan zuen XXs aren hasieran. 1907an San Luis kontserba-fabrikak esportazioaren bultzada handia eman zion, batez ere sardinenari. 1914tik aurrera, Andaluziako arrantzaleak iritsi ziren "Neguko Kanpainarako", eta horrek ekoizpena handitu zuen.[73]

Ohiko espezieak sardinak, atunak eta itsaskiak ziren, eta zati handi bat esportatzen zen herrialde askotara. Flotak modernizazio handia jasan zuen, itsasontzien motorizazioarekin, eta 1930ean 100 itsasontzi baino gehiago izan ziren.[78]

Urteen poderioz, arrantzarako instalazio modernoagoak eraiki ziren, hala nola lonjak 1916an eta 1921ean. Gainera, kontserba eta gatitze industria, San Luisena kasu, pertsona askori eman zion lana.[79]

Hala ere, 80ko hamarkadatik aurrera, sektorea gainbehera hasi zen gehiegizko ustiapenaren eta arrantza-murrizketen ondorioz, nahiz eta 1945ean Arrantzaleen Kofradia sortu zen.[80]

Melilla–San Juan de las Minas trenbide-linea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melilla–San Juan de las Minas linea 1914an inauguratu zen eta funtsezkoa izan zen Melillako ekonomiarentzat, burdin mineralaren garraioa Rif eskualdetik portura erraztuz. Rifeko Meategien Espainiako Konpainia enpresak kudeatzen zuen eta jarduera industriala, portuko merkataritza eta azpiegituretan egindako inbertsioak bultzatu zituen. Errentagarritasuna galdu zuen Marokoren independentzia eta errepidezko garraioaren gorakadaren ondoren, 1972an itxi baitzen. XX. mendeko Melillako motor ekonomikoetako bat izan zen.[81]

Melillaren Plan Estrategiko Integrala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillak Plan Estrategiko Integrala garatu du bere ekoizpen-eredua eraldatzeko helburuarekin, hiru sektore nagusitan oinarrituta: turismo sektorea, ekonomia digitala eta ekonomia berdea eta zirkularra. Gaur egun sektore hauek eragin mugatua dute hirian, baina ekonomia dibertsifikatzeko eta enplegua hobetzeko aukera handiak eskaintzen dituzte.[82]

Turismo sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako hotel-plazak 2023an
Mota Egoitzak Plazak
Hotelak 4 izar 2 339
3 izar 3 400
1 izar 1 35
Guztira 6 774
Ostatuak 2 izar 1 21
1 izar 1 21
Guztira 2 42
Pentsioak 1 izar 2 22
Guztira 2 22
Guztira 10 838

Melillako turismo sektoreak potentzial handia du bere ondare historikoarengatik eta Marokorekin dituen harremanengatik, baina erronkei egin behar die aurre, hala nola garraioaren prezio altuak eta estrategia argi baten falta. Plan Estrategikoak honako neurriak proposatzen ditu: ondare historikoa berritzea helburu turistikoekin, nazioarteko sustapen-plan bat garatzea eta turismo-enpresentzako finantzaketa bultzatzea, eta turismo-erresilientziarako estrategia bat ezartzea azpiegiturak hobetzeko eta bisitari gehiago erakartzeko. Gaur egun Melillak 10 ostatu-establezimendu eta 838 plaza ditu, gaitasun mugatua. Nahiz eta okupazioa handitu (2023an %58ra iritsi), hotel-azpiegiturak hobetzeko beharra aitortzen da. Hori dela eta, autonomia-erkidegoak hainbat proiektutan dihardu eskaintza handitzeko: Gobernadorearen Etxea hotel bihurtzea, Paradorra berritzea eta San Lorenzoko Explanadan hotel berri bat eraikitzea, baita dauden hotelak hobetzeko laguntzak eskaintzea ere, turismo sektorea sendotzeko, batez ere kongresu eta ekitaldien alorrean.[83][84]

Ekonomia digitala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia digitala sendotu nahi da industria-sarea eta ETEak modernizatuz, digitalizazioan inbertituz eta enpresen eta langileen gaitasunak hobetuz. Horrek ekonomia dibertsifikatzen lagunduko luke eta sektore publikoarekiko mendekotasuna murriztuko luke, teknologia-merkatuak eskaintzen dituen aukerak aprobetxatuz.[85]

Ekonomia berdea eta zirkularra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia jasangarria bultzatzeko, Planak hainbat neurri aurreikusten ditu: hondakinen birziklapena hobetzea, energia-autokontsumoa sustatzea (energia-komunitateen bidez) eta energia-eraginkortasuna areagotzea, bereziki turismo-sektorean. Beste proiektu batzuk ere nabarmentzen dira, hala nola itsas kontserbazioa eta ur-horniduraren hobekuntza.

Kontseilu Ekonomiko eta Sozialaren 2019ko datuen arabera, Melillan gutxieneko diru-sarrerak jasotzen dituztenen %46 atzerritarrak dira, Errioxaren atzetik bigarren. Langabezia-tasa %20,2koa zen (2021ean), Espainiako hirugarren altuena Andaluzia eta Ceutaren atzetik.[86][87]

Porto frankoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako portuatik bidaiarien garraioa
Bidaiarien garraioa Melillako portutik

Europar Batasuneko lurralde berezi bat eta porto frankoa da, eta egoera berezia du BEZ, PAC eta PPC araudietan. Portu askea da 1863tik, eta estatus hori mantentzen du. Schengen eremuan dago, baina ez Europar Batasuneko Aduana Batasunean, beraz, merkantzien inportazioek ez dute zergarik ordaintzen. Inportazioen BEZaren ordez, zerga propio bat aplikatzen da: Ekoizpen, Zerbitzu eta Inportazioen gaineko Zerga (IPSI), eta hidrokarburoen eta tabakoaren gaineko zerga osagarriak ere badaude, Espainiako gainerako lurraldeetan aplikatzen diren kontsumo berezien zergak ordezkatzen dituztenak.[88]

Ceuta eta Melillako Zerga Araubide Berezia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zerga-tasak BEZ europarraren erdia inguru dira eta bildutako dirua guztiz hiriko administrazio autonomikoak biltzen eta kudeatzen du, bere urteko aurrekontuaren heren bat finantzatuz.[88] Gainera, Melillan erroldatutako zergadun guztiek, pertsona fisiko zein juridiko, Estatuaren zuzeneko zergen (adibidez IRPF edo Sozietateen gaineko zerga) eta zeharkako eta tokiko zergen %50eko hobaria dute. 2018an, Ogasun Ministerioak Melilla eta Ceutarako apustu online enpresentzako zerga murriztu zuen, egoitza fiskala bertan duten enpresentzat. Horrela, Melillako fakturazio handieneko enpresa Codere Online da.[89][90]

Zorra bizia: bilakaera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zorra biziaren kontzeptuak soilik banku eta aurrezki-kutxekin hartutako zor finantzarioak hartzen ditu kontuan: kredituak, errenta finkoko baloreak eta hirugarrenei transferitutako maileguak; merkataritza-zorra ez da kontuan hartzen.

Melillako zor bizia

2023an, udalaren zor bizia biztanleko 1196,14 € zen.[91]

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 14.655 euro-koa zen[92], eta etxegune bakoitzeko 47.850 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (14.655 euro) parean dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 17.850 euro zen. Errenta gordina 16.343 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 63,7[93]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 14,6), beste diru-sarrerak (% 13), langabezia-prestazioak (% 2), beste prestazioak (% 6,8).

64%
15%
13%
Soldata · % 63,7Pentsioak · % 14,6Langabezia · % 2Beste prestazioak · % 6,8Beste sarrerak · % 13
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[94][oh 2].

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Melilla udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 39.187 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 58,3; gainerako % 41,7 inaktibo zeuden (beste inaktiboak % 46,6, erretiratuak % 32,3 eta ikasleak % 21,0).[95] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 21,4 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 61,6 zen eta emakumezkoena % 55,0; langabezia-tasa, aldiz, % 14,3 eta % 29,3 zen, hurrenez hurren.[95]

Okupatuen kopurua 30.238 zen 2023ean, 2021eko 29.796etik gora.[96] Emakumeek okupatuen % 41,6 osatzen dute, eta gizonek % 58,4.

30.238okupatu, 2023+% 1,5 2021etik
% 41,6emakumeak okupatuen artean
% 58,3jarduera-tasa, 2024
% 21,4langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 45,8
% 12,5
% 8,8
% 13,5
% 19,5
Okupatuak · % 45,8Langabeak · % 12,5Ikasleak · % 8,8Erretiratuak · % 13,5Beste inaktiboak · % 19,5
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Melilla, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak30.806% 45,817.742% 52,813.064% 38,8
Langabeak8.381% 12,52.956% 8,85.425% 16,1
Inaktiboak28.065% 41,712.923% 38,415.142% 45,0
Guztira67.252% 100,033.621% 100,033.631% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 91,3), eraikuntza (% 5,6), industria (% 2,9) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 0,2).[96] Xeheago, jarduera-adarrik handiena administrazio publikoa da (% 27,3), ondoren merkataritza (% 14,1) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 10,9) datoz.

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023)
% 91,3
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 0,2Industria · % 2,9Eraikuntza · % 5,6Zerbitzuak · % 91,3
Jarduera-adar zehatzak
Administrazio publikoa
% 27,3
Merkataritza
% 14,1
Osasuna eta gizarte-zerbitzuak
% 10,9
Administrazio-jarduera lagungarriak
% 9,2
Hezkuntza
% 8,0
Ostalaritza
% 7,1
Eraikuntza
% 5,6
Jarduera artistikoak eta aisialdikoak
% 3,1
Gainerako 13 jarduera-adarrak
Garraioa eta biltegiratzea
% 2,8
Jarduera profesionalak
% 2,7
Beste zerbitzu batzuk
% 2,4
Manufaktura-industria
% 1,6
Informazioa eta komunikazioak
% 1,5
Etxeetako jarduerak
% 1,2
Ur-hornidura eta hondakinak
% 1,1
Finantza- eta aseguru-jarduerak
% 0,6
Energia elektrikoa eta gasa
% 0,2
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza
% 0,2
Higiezinen jarduerak
% 0,2
Erauzketa-industriak
% 0,0
Lurraldez kanpoko erakundeak
% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 53,3; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 32,4), eta oinarrizko okupazioak % 9,8.[97] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 60,4 eta emakumeen % 43,3).

% 32,4
% 53,3
% 9,8
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 32,4Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 53,3Oinarrizko okupazioak · % 9,8Ez dago jasota · % 4,5
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Melilla, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak9.804% 32,44.969% 28,14.835% 38,4
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak16.106% 53,310.665% 60,45.441% 43,3
Oinarrizko okupazioak2.954% 9,81.326% 7,51.628% 12,9
Ez dago jasota1.374% 4,5700% 4,0674% 5,4
Guztira30.238% 100,017.660% 100,012.578% 100,0

Okupatuen % 87,4 besteren konturako langileak dira, eta % 12,6 norberaren konturakoak.[98]

% 9,3
% 65,9
% 21,4
Norberaren kontura, langileak dituena · % 3,3Norberaren kontura, langilerik gabe · % 9,3Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 65,9Besteren kontura, aldi baterakoa · % 21,4
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Melilla, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura3.820% 12,62.624% 14,91.196% 9,5
Besteren kontura26.418% 87,415.036% 85,111.382% 90,5
Guztira30.238% 100,017.660% 100,012.578% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 72,0 estatuan jaio zen, eta % 28,0 atzerrian.[95] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 55,9 okupatuak dira, % 15,4 erretiratuak, % 10,1 bestelako inaktiboak, % 9,9 ikasleak eta % 8,8 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 44,9 okupatuak dira, % 22,4 bestelako inaktiboak, % 18,0 erretiratuak eta % 12,8 langabeak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 44,7 okupatuak dira, % 19,7 bestelako inaktiboak, % 13,7 langabeak, % 12,5 ikasleak eta % 9,4 erretiratuak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 37,0 bestelako inaktiboak dira, % 24,7 langabeak, % 22,6 okupatuak, % 13,6 erretiratuak eta % 2,1 ikasleak.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 55,9
Okupatuak
% 44,9
% 8,8
Langabeak
% 12,8
% 9,9
Ikasleak
% 1,9
% 15,4
Erretiratuak
% 18,0
% 10,1
Beste inakt.
% 22,4
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 44,7
Okupatuak
% 22,6
% 13,7
Langabeak
% 24,7
% 12,5
Ikasleak
% 2,1
% 9,4
Erretiratuak
% 13,6
% 19,7
Beste inakt.
% 37,0
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 79,7 estatuan jaio zen, eta % 20,3 atzerrian.[97] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 58,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 31,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 5,9 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 66,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 15,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 13,2 oinarrizko okupazioetakoak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 44,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 42,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 8,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 38,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 33,0 oinarrizko okupazioetakoak eta % 19,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 31,7
Goi eta erdi maila
% 15,5
% 58,8
Langile kualifikatuak
% 66,1
% 5,9
Oinarrizko okup.
% 13,2
% 3,6
Ez dago jasota
% 5,3
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 42,6
Goi eta erdi maila
% 19,4
% 44,2
Langile kualifikatuak
% 38,8
% 8,6
Oinarrizko okup.
% 33,0
% 4,6
Ez dago jasota
% 8,8
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[99] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 90,8 zerbitzuetan ari dira, % 5,4 eraikuntzan eta % 3,6 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 72,8 zerbitzuetan ari dira, % 21,4 eraikuntzan eta % 5,1 industrian. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 97,7 zerbitzuetan ari dira; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 95,9 zerbitzuetan ari dira, % 2,9 industrian.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 0,2
Nekazaritza
% 0,7
% 3,6
Industria
% 5,1
% 5,4
Eraikuntza
% 21,4
% 90,8
Zerbitzuak
% 72,8
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 0,1
Nekazaritza
% 0,3
% 1,3
Industria
% 2,9
% 0,9
Eraikuntza
% 1,0
% 97,7
Zerbitzuak
% 95,9
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Gobernua eta politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurre-autonomia testuingurua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako Batzarraren jauregia
Melillako Batzarraren Jauregia

Ceuta eta Melilla Javier de Burgosen probintzia-banaketaren ondoren Kádizko eta Málagako udalerri bihurtu ziren, salbuespen txiki batzuekin (Primo de Riveraren diktadura eta Espainiako Bigarren Errepublika garaian bereziki). Andaluziako autonomia erkidegoaren sorrerari buruzko negoziazioetan, Espainiako Langileen Alderdi Sozialistako ordezkariek zalantzan jarri zuten Ceuta eta Melilla erkidego horren parte izatea egokia zen ala ez. UCDk eta zenbait regionalista andaluziarrek aurka egin zuten banatzearen aurka. PSAk ez zuen jarrera argirik. Aldi berean, Ceuta eta Melillako biztanleek eta bi hirietako UCD eta PSOEko ordezkariek banaketaren aurka egin zuten. Alderdi sozialistak bi arrazoi aipatu zituen:

Batetik, Marokok Mendebaldeko Sahara okupatu berri zuen, eta beldur ziren Ceuta eta Melilla hurrengo helburu militarrak izango zirela. Horrek erkidego berria ezegonkortu zezakeen.[100] Bigarren arrazoia zen Ceuta eta Melilla eskuinaren gotorlekuak zirela eta PSOEren garaipena ia ezinezkoa zela. Horrek arriskuan jarriko zukeen sozialisten garaipena Andaluziako gobernu berrian.[100] Azkenik, Ceuta eta Melilla Andaluziako autonomia-erkidegotik kanpo utzi zituzten. Sozialistek aurkeztutako arrazoietako bat bera ere ez zen bete: ez zen Marokoren eraso militarrik izan eta sozialistek eskuindarren aurka irabazi zituzten hurrengo hauteskundeak bi hirietan.

1981. urtean, Ceuta eta Melillako udalek Espainiako konstituzioaren bosgarren xedapen iragankorra betetzeko eskatu zuten. Xedapen horrek dio:

Ceuta eta Melillako hiriek autonomia-erkidego bihurtu ahal izango dira, baldin eta hala erabakitzen badute beren udal bakoitzak, kideen gehiengo absolutuak hartutako erabakiaren bidez, eta Gorte Nagusiek baimentzen badute, lege organiko baten bidez, 144. artikuluan aurreikusitako baldintzetan.

Marokoren presioengatik, Ceuta eta Melillaren autonomia-estatutuak 1995. urtera arte ez ziren onartu. Artikulu hori inoiz ez zen bete, izan ere, 1995ean Autonomia Estatutu bat onartu zitzaien (1/1995 Lege Organikoa, E.A.O., 1995eko martxoaren 14a), eta haren bidez hiria autonomia-entitate bihurtu zen, autonomia-erkidego baten parekoa ez zena. Estatutu hori indarrean sartu zenetik hiri autonomo gisa ezagutzen da Melilla.

1995eko estatutuak ahalbidetu zuen karguak ez bikoiztea, udal karguek aldi berean autonomikoak izatera igaro baitziren. Horrela, Melillako presidentea alkatea ere bada, udal osoko bilkura Melillako biltzarra da aldi berean, eta zinegotziak autonomia-diputatuak ere badira.

Autonomia-esparrua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2005ean, Autonomia Estatutuaren erreforma-proiektu bat abiatu zen. Proiektu horren bidez, eskumen gehiago bereganatzeaz gain, Melilla hiri autonomoa ofizialki autonomia-erkidego bihurtuko zen, Espainiako gainerako erkidegoekin parekatzeko. Hala ere, erreforma ez zen gauzatu Alderdi Popularraren ezezkoagatik.[101]

Melillako Gobernu Kontseilua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Gobernu Kontseilua Melillako hiri autonomoaren autogobernua antolatzen duen erakundea da. Honako hauek osatzen dute: Melillako presidentea, hiriko ordezkari gorena eta Estatuko ordezkari arrunta hirian. Bere hautaketa Biltzarreko osoko bilkuran gehiengo absolutuaren aldeko boto bidez egiten da, eta izendapena Espainiako erregeari dagokio.[102] Gaur egun Melillako presidentea Juan José Imbroda da.

2023-2027 legealdian, Alderdi Popularrak bakarka gobernatzen du, Melillako Biltzarrako 25 diputatuetatik 14 eskuratu baitzituen, gehiengo absolutua lortuz. Horri esker, Juan José Imbroda berriz ere Melillako presidentea izendatu zuten 2023ko uztailaren 7an. Hona hemen bere Gobernu taldea:

Alderdi Politikoa Melillako Alderdi Popularra
Kargua Izena
Alkatetza–presidentetza Juan José Imbroda Ortiz
Lehen lehendakariordetza.
Ekonomia, Merkataritza, Berrikuntza, Teknologia, Turismo eta Sustapen Sailburua
Miguel Marín Cobos
Bigarren lehendakariordetza.
Ingurumena eta Natura Sailburua
Daniel Ventura Rizo
Hirugarren lehendakariordetza.
Herritarren Segurtasuna Sailburua
José Bienvenido Ronda Inglés
Kultura, Kultura Ondarea eta Adinekoen Gaietako Sailburua Fadela Mohatar Maanan
Ogasuneko Sailburua Daniel Conesa Mínguez
Presidentetza, Administrazio Publikoa eta Berdintasuna Sailburua Marta Victoria Fernández de Castro Ruiz
Gizarte Politikak eta Osasun Publikoa Sailburua Randa Mohamed El Aoula
Hezkuntza, Gazteria eta Kirola Sailburua Miguel Ángel Fernández Bonnemaisón

Melillako Biltzarrari dagokio Melillako Hiri Autonomoko legeak egitea eta onartzea, baita hiriko presidentearen hautaketa eta kargugabetzea ere.[103]

Melillako Biltzarrerako hauteskundeak dira Melillako herritarrek beren 25 ordezkari politikoak hautatzeko formula demokratikoa. Hauteskunde horien bidez osatzen da Melillako autonomia-kamerako ordezkaritza.

Melillako Autonomia Estatutua (Lege Organikoa 2/1995, 1995eko martxoaren 13koa) onartu ostean, lehen hauteskunde autonomikoak 1995eko maiatzaren 28an egin ziren. Ondoren, beste hauteskunde hauek egin dira: 1995ean, 1999an, 2003an, 2007an, 2011n, 2015ean, 2019an eta 2023an.

Melillako Biltzarra presidente batek (hiri autonomoko alkatea eta presidentea bera da) eta guztira diputatuen 25 ordezkarik osatzen dute, alderdi politiko ezberdinetako kideak izanik.

2023ko Melillako Batzar Eleak
Alderdi Hautagai Botoak Zinegotziak
Melillako Alderdi Popularra Juan José Imbroda 15555 52,67 % 14 ▲ 4
Coalición por Melilla Dunia Al-Mansouri 5557 18,81 % 5 ▼ 3
Melillako Alderdi Sozialista Gloria Rojas 3148 10,66 % 3 ▼ 1
Vox José Miguel Tasende 2937 9,94 % 2 ▬
Somos Melilla Amin Azmani 1508 5,10 % 1 Berria
Iturria: Junta Electoral Central
Melillako Batzarrarako hauteskundeen emaitzak[104]
Alderdi politikoa 2023 2019 2015 2011 2007
% Botoak Zinegotziak % Botoak Zinegotziak % Botoak Zinegotziak % Botoak Zinegotziak % Botoak Zinegotziak
Popular Alderdiak (PP) 52,67 15 555 14 37,83 12 943 10 42,75 13 654 12 53,91 16 852 15 55,96 16 102 15
Coalición por Melilla (CpM) 18,81 5557 5 30,61 10 472 8 26,44 8445 7 23,66 7394 5 21,71 6245 5
Espainiako Alderdi Sozialista Obreroa (PSOE) 10,66 3148 3 14,40 4928 4 12,57 4013 3 8,58 2683 2 18,23 5246 5
Vox 9,94 2937 2 7,76 2655 2 — — — — — — — — —
Somos Melilla (SML) 5,10 1508 1 — — — — — — — — — — — —
Herritarrak (CS) — — — 5,54 1897 1 6,74 2154 2 — — — — — —
Askatasuneko Popularrak (PPL) — — — — — — 5,43 1734 1 6,81 2128 2 — — —

Lehendakaritzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako lehendakariak
Legisladuraren epea Lehendakaria Alderdi Aginte hasiera Aginte amaiera
1995-1999 Ignacio Velázquez Rivera PP 1995eko martxoaren 14a 1998ko martxoaren 3a
Enrique Palacios Hernández Independentzia 1998ko martxoaren 3a 1999ko uztailaren 5a
1999-2003 Mustafa Hamed Moh Mohamed Aberchán CpM 1999ko uztailaren 5a 2000ko uztailaren 19a
Juan José Imbroda Ortiz UPM 2000ko uztailaren 20a 2003ko ekainaren 16a
2003-2007 PP 2003ko ekainaren 16a 2007ko uztailaren 9a
2007-2011 2007ko uztailaren 9a 2011ko uztailaren 4a
2011-2015 2011ko uztailaren 4a 2015eko uztailaren 6a
2015-2019 2015eko uztailaren 6a 2019ko ekainaren 18a
2019-2023 Eduardo de Castro González Indep. (ex-Cs) 2019ko ekainaren 18a 2023ko uztailaren 7a
2023-2027 Juan José Imbroda Ortiz PP 2023ko uztailaren 7a Karguan

Herritarren erakundeak eta sindikatuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023ko irailean Melillak 136 herritarren elkarte zituen guztira.[105] Elkarte horien helburu sozialak askotarikoak dira, eta auzo-elkarteak, elkarte kulturalak, gazteen elkarteak eta gurasoen elkarteak nabarmentzen dira kopuruari dagokionez. Beste batzuk gutxiengo sozialen arretari, ekologiari edo kontsumitzaileen eskubideei eskainita daude. Era berean, Espainian nagusi diren sindikatu nagusiak ere badaude hirian, hala nola Unión General de Trabajadores (UGT) eta CC.OO. beste batzuen artean.[106][107]

Melillako barruti judiziala da justizia administraziorako barrutia, eta hiriko botere judizialaren organo nagusia Andaluziako, Ceutako eta Melillako Justizia Auzitegi Gorena da.[108][109]

Lurralde-antolaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Barrutiak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Barrutia Azalera

km²

Biztanleria

2008[110]

1. Barrutia ... 2850
2. Barrutia ... 4901
3. Barrutia ... 1909
4. Barrutia ... 7546
5. Barrutia ... 13 456
6. Barrutia ... 4657
7. Barrutia ... 9460
8. Barrutia ... 26 669
Melilla 12,3 71 448
1. Barrutia 2. Barrutia 3. Barrutia 4. Barrutia
Medina Sidonia auzoa Espainiako Heroiak auzoa (erdigunea) El Carmen auzoa La Paz poligono erresidentzialeko auzoa (poligono eta María Cristina mendia)
General Larrea auzoa (Mantelete zaharra) General Gómez Jordana auzoa Auzoa Hebreo
Ataque Seco auzoa Príncipe de Asturias auzoa Tiro Nacional auzoa
5. Barrutia 6. Barrutia 7. Barrutia 8. Barrutia
Cristóbal Colón auzoa (askotan "Cabrerizas" bezala oker izendatua) Concepción Arenal auzoa General Real edo Real auzoa La Libertad auzoa (Primo de Rivera diktaduraren garaian izendatua)
Cabrerizas auzoa Isaac Peral auzoa (Tesorillo) SEPES industria-poligonoa Hipódromo auzoa (Sanjurjo diktaduraren garaian izendatua)
Batería Jota auzoa Las Margaritas industria-poligonoa Alfonso XIII auzoa
Hernán Cortés eta Las Palmeras auzoak Auzo Industriala
Reina Regente auzoa Virgen de la Victoria auzoa
Los Pinares auzoa Constitución auzoa
Cañada de Hidum auzoa

Posta-banaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Posta-kodeen sistemaren erreforma 1984an ezarri aurretik, Melillak 29801 kodea erabiltzen zuen, Málagako probintziari zegokiona, zeinarekin lotura administratiboa baitzuen. 29 zenbakia probintzia horretako herri guztientzat zen, eta Melillak ez zuen berezko kodifikaziorik, bere kokapen eta estatus politiko berezia izan arren.[111]

Egoera hori aldatu zen 1995eko irailaren 27ko Agindua indarrean sartu zenean; agindu horrek posta-kode berriak ezarri zituen zenbait eremuren berezitasun territorialak hobeto islatzeko. Agindu horren ondorioz, 1996ko otsailaren 1etik aurrera, Melillak 52 aurrizkia erabiltzen hasi zen, eta 52001 posta-kodea esleitu zitzaion hiri buru gisa. Aldaketa horrek banaketa administratibo bat ezarri zuen Málagarekin, eta Melillaren hiri autonomoa izatearen aitortza instituzionalaren barruan kokatu zen.[112]

Ordutik, Melillako posta-kode guztiak 52rekin hasten dira, lurralde penintsularretik bereiziz eta hiriaren berezko izaera administratibo eta territoriala indartuz.[113]

Espainia eta Maroko arteko harremanak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillaren mapa

Espainia eta Marokoren arteko harremanetan behin eta berriz agertzen diren gaiak daude, hala nola Marokok Ceuta eta Melilla bere lurraldean sartzeko egiten duen aldarrikapena, baita subiranotasun-plazak, Perejil uharteko gertakaria, 2007ko gatazka diplomatikoak, 2021eko maiatzaren 17ko Ceuta eta Melillako mugetako pertsonen sarrera masiboa eta Bakarrik dauden atzerritar adingabeak fenomenoa.

Espainiako Gobernuak ez du inolako negoziaziorik abiarazi, Ceuta, Melilla eta subiranotasun-plazak Espainiako lurralde nazionalaren parte direlako, eta espainiarrek lurralde horien espainiar izaera babesten dutelako.[114][115]

Marokok, berriz, Maroko Handiaren ideia nazionalistan oinarritzen du bere jarrera, eta zenbaitetan desinformazio kanpainak egiten ditu Erresuma Batuko komunikabideetan, Melilla edo Ceuta Gibraltarrekin parekatzeko asmoz. Gibraltar Itsasoz haraindiko britainiar lurraldea da eta deskolonizatu beharreko lurraldeen zerrendan dago.[116][117][118]

Azpiegiturak eta zerbitzuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elektrizitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako zentral elektrikoa
Melillako zentral elektrikoa

Melillako energia-hornidura hiriko Klima eta Energiarako Ekintza Planaren (PACES) helburuekin bat dator. Melillako zentral elektrikoa, 1920 eta 1925 artean eraikia Rif-eko Meatzeetako Espainiako Konpainiak, hasieran mineral-kargalekurako energia emateko sortu zen, eta ondoren energia Gaselec-i saldu zitzaion. Endesak 1963an erosi zuenetik, zentrala hainbat aldiz modernizatu da, besteak beste, 1.000 kW-eko sorgailuak eta 12.600 kW-eko MAN motor bat (2002an instalatua) gehituz. Zentralak batez ere fuel-olioa eta gasolioa erabiltzen ditu, eta prozesuetarako itsasoko ura eta hiriko hornikuntza-saretik hartutako ura baliatzen du.[119][120]

2020an, zentralak ekonomia zirkularraren inguruko proiektu berritzaile bat ezarri zuen: "Second Life Battery Energy Storage System". Proiektu horrek ibilgailu elektrikoen bateriak baliatzen ditu energia biltegiratzeko, eta horrek ahalbidetzen du hornidura elektrikoa ziurtatzea matxuren aurrean. Proiektu hau BASF sariaren irabazle izan zen Espainiako ekonomia zirkularraren praktika onenaren kategorian. Zentralak zeregin funtsezkoa izan du Melillako energia-sistema hobetzeko bidean, jasangarritasunean eta etengabeko horniduran lagunduz.[121][122]

Melillara petroliotik eratorritako erregaien hornidura Moeve konpainiak hiriko portuan dituen biltegietatik dator. Erregaia portutik gasolindegietara garraiatzeko, zisterna-kamioiak erabiltzen dira.[123]

Butano eta propano gasa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Moeve enpresak Melillako hirian butano eta propano gasa banatzeko instalazio logistikoak ditu, horrela erregai mota horrek sortzen duen eskaria asetzeko. Halaber, butano arinagoak banatzen ditu hirian, bonboi arinagoekin.

Ur edangarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako desalinatzaile planta

Melillako ur edangarriaren hornikuntza Guadalquivir Ur Konfederazioak egiten du, 1927an sortu zen entitate publiko juridiko propioa, Guadalquivir ibaiaren urak kudeatzeko, eta haren arroa Andaluzia, Extremadura, Gaztela-Mantxa, Murtzia, Ceuta eta Melillako erkidegoetan zabaltzen da.

Melillak urtean 8,26 milioi m³ ur inguru kontsumitzen ditu, biztanle bakoitzeko egunean 300 litro inguruko eskariarekin. Hornikuntza gainazaleko eta lurpeko hartzidurekin egiten da, eta batez ere desalinatzaile planta baten ekarpenarekin. Iturri naturalek Marokoko lurraldean dauden iturburuak, Urre ibaiaren galeriak eta hainbat akuifero (bolkanikoa, kareharria eta alubiala) barne hartzen dituzte, eta Ataque Seco desalinatzaile planta egunean 20.000 m³ arte hornitzen du, hiriko kontsumoaren zati handi bat estaltzen duena. Sistema ponpaketa estazio eta banaketa deposituekin osatzen da, biztanleriari etengabeko hornikuntza bermatzeko.

Hondakinak eta kale garbiketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Valoriza (Sacyr taldearen kidea) Melillako Udalaren garbiketa publikoaren enpresa da. 1985ean sortua, hiri hondakin solidoen kudeaketa eta kale garbiketa arduratzen da. Horretarako, 354 langile, 100 ibilgailu, makina parke zentral bat, garbiketa laguntzaileko sei parke, lau puntu garbi, transferentzia estazio bat, hondakinak biltzeko sistema pneumatiko bat eta hondakinak tratatzeko zentro integral bat ditu, baita bulego nagusiak ere. Valoriza-ren urteko aurrekontua 50 milioi eurotik gorakoa da.

Melillako elikagaien hornikuntza batez ere Iberiar penintsulatik egiten da, eta neurri txikiagoan, Marokorekin egindako akordioetatik. Fruituak, barazkiak, arraina eta haragia batez ere Merkatu Zentralaren bidez eta supermerkatu handien bidez hornitzen dira. Merkatu honek merkataritza lokalaren eta biztanleriari eguneroko elikagaiak eskaintzearen gune garrantzitsua da.

Melilla en Red proiektuak 5 Wi-Fi gune doako eta haririk gabeko Interneteko sarbidea ahalbidetzen ditu. Gaur egun, 21 puntu Wi-Fi funtzional daude, hamaika eraikin publikoetan (asamblea, liburutegia, adinekoentzako kultur gelak, Erakusketa eta Kongresuen Jauregia edo Javier Imbroda Pabiloia) eta hamar espazio publikoetan (Lobera parkean, Hernández parkean, San Lorentzoko Plaza Multifuntzionalean, Noray Portuan, Espainiako Plazan edo Kultura Plazan). Nabigazio abiadura motelagoa da, baina Melillan orri guztietara sartzeko aukera dago.

CEIP Reyes Católicos

Melillak hezkuntza eskumenak ez ditu transferituta, beraz, Hezkuntza Ministerioak kudeatzen du. Ministerio honek hezkuntza sistema autonomikoaren kudeaketa eta erabakiak hartzen ditu hirian, hezkuntza politikak eta gidalerroak ezarriz.

Melillan haur-eskolak, publikoak eta pribatuak, eta lehen hezkuntzako ikastetxeak daude, Melillako hiri autonomoaren menpekoak. Bigarren hezkuntzako institutuek Hezkuntza Ministerioaren menpe daude, Melillako Hezkuntza Lurralde Zuzendaritzaren bidez, eta hauek dira: IES Leopoldo Queipo, IES Juan Antonio Fernández Pérez, IES Miguel Fernández, IES Enrique Nieto, IES Russadir, IES Virgen de la Victoria eta CIFP Reina Victoria Eugenia. Horrez gain, Hezkuntza Bereziko zentroa Reina Sofía, Helduen Hezkuntzako Zentroa (CEPA) Carmen Conde Abellán eta Arte Eskola (EA) Miguel Marmolejo daude, baita La Salle El Carmen, Enrique Soler eta Nuestra Señora del Buen Consejo (HH. Franciscanas de los SS.CC.) bezalako ikastetxe kontzertatuak ere.

Haur, lehen eta bigarren hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillak hainbat hezkuntza-zentro ditu hezkuntza maila desberdinetan, publikoak, kontzertatuak eta pribatuak.

Zentro publikoen sarean, Melillak 13 hezkuntza infantil eta lehen hezkuntzako zentro, 7 bigarren hezkuntzako zentro eta 5 helduen hezkuntza zentro ditu.

Unibertsitate hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionala

Unibertsitate-hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Granadako Unibertsitatea Melillan dago ordezkatuta, Hezkuntza eta Kirol Zientzien, Gizarte eta Zuzenbide Zientzien eta Osasun Zientzien fakultateekin. Halaber, Distantziako Hezkuntzako Unibertsitate Nazionalaren (UNED) zentro elkartu bat eta Musika Kontserbatorio Profesional bat ere badaude.

Garraioa eta komunikazioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aire-garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako Aireportua
Melillako aireportua
Artikulu nagusia: «Melillako aireportua»

Melillak aireportu bat dauka hirigunetik 3 km ingurura kokatua.[124]

Melillako aireportua Espainiako Aire Armadaren basearekin pista eta kontrol-dorre bera partekatzen du. Zati zibila AENAk kudeatzen du eta honako helmuga hauek ditu zuzeneko hegaldiekin: Malaga, Madril, Bartzelona, Granada, Almeria, Sevilla, Palma eta Gran Canaria, eta udako denboraldian baita Asturias, Santiago de Compostela eta Tenerife ere.[125]

Bidaiarien terminalak 6 fakturazio-mahai, 3 txartel-ate eta 2 ekipaje-zinta ditu. Segurtasun eta pasaporteen kontrol-gela bat eta turismo-informazioko puntu bat ere badaude iritsiera-gunean. AENAren arabera, 2024an 507.957 bidaiari, 10.977 hegaldi eta 32 tona zama mugitu ziren. Une honetan, Iberia Regional/Air Nostrum da operatzen duen hegazkin-konpainia bakarra.

Hiriak Aireportuaren izena Hegaldi-konpainiak Hegazkinak Maiztasunak
Espainia
Almería Almeríako Aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Asturias Asturiasko Aireportua Air Nostrum

(Denboraldikoa: abuztua)

ATR 72-600
Bartzelona Josep Tarradellas Barcelona-El Prat aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Granada Federico García Lorca Granada-Jaén aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Kanariar Handia Gran Canariako Aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Madril Adolfo Suárez Madrid-Barajas aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Malaga Málaga-Costa del Sol aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Palma Palma de Mallorcako Aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Santiago de Compostela Santiago de Compostelako aireportua Air Nostrum (Denboraldikoa: uztaila-abuztua) ATR 72-600 A A A O OI
Sevilla Sevillako Aireportua Air Nostrum ATR 72-600
Tenerife Tenerife Iparra aireportua Air Nostrum (Denboraldikoa: uztaila-abuztua) ATR 72-600 A A A L I

Itsas-garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako portua
Melillako Portua
Artikulu nagusia: «Melillako Portua»

Melillako portuak eguneroko ferri zerbitzua eskaintzen du Malaga, Almeria eta Motril hiriekin.

2024an 711 900 bidaiari erregistratu zituen. Baleària eta Transmediterránea konpainiek eskaintzen dituzte zerbitzu hauek.

Hiria Portuaren izena Itsas konpainia
Espainia
Malaga Malagako Portua Trasmediterránea / Baleària
Almería Almeríako Portua Trasmediterránea / Baleària
Motril Motrileko Portua Baleària

Bidaiarien bilakaera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2010 eta 2019 artean, Melillak bidaiarien kopuruaren hazkunde jarraitua izan zuen, batez ere aire-garraioaren igoeragatik. Hala ere, itsas-garraioa izan da beti erabiltzaile gehien izan duen garraiobidea, nahiz eta hegazkin bidezko bidaiak ugaritu diren, 2017tik aurrera batez ere.

COVID-19 pandemiak eragin handia izan zuen 2020an, bidaiarien kopuruak %66,33 jaitsi baitziren. Mugikortasun-murrizketek itsas-garraioa gehiago kaltetu zuten. Hala ere, itsas-garraioak mantendu zuen nagusitasuna.

2021ean eta 2022an, berriz, indarrez suspertu zen bidaiarien kopurua: %39,10 igo zen 2021ean eta %81,95 2022an. Aire-garraioa izan zen suspertze horren buru, baina itsas-garraioa nagusi izaten jarraitu zuen.

2023an eta 2024an hazkundea motelagoa izan zen (%5,43 eta %6,27, hurrenez hurren), baina itsas-bidaiarien kopuruak airekoak gainditu zituen oraindik ere, edukiera eta ibilbide maiztasunengatik.[126]

Identifikatzailea Izenburua
ML-101 Farhanako muga-pasoa
ML-204 Melillako hiria
ML-300 Melillako saihesbidea

Lurreko garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste hiriekin loturak errepide bidezkoak dira, honako muga-pasoez igaroz: Mariguarikoa (ikastetxe marokoar bateko ikasleentzat bakarrik), auzo txinatarra (oinezkoentzat), Farjana (ibilgailuentzat), azken biak Melillako eta Nador probintziako bizilagunentzat bakarrik; eta Beni Enzar-ekoa, nagusia, ibilgailuentzat eta pasaportearekin edonor sar daitekeena.

Hiri-autobusak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Artikulu nagusia: «Omnibús Autobuses kooperatiba»

Melillako hiri autonomoak bere autobus sare propioa du, C.O.A. izenekoa, Omnibús Autobuses kooperatiba izeneko tokiko enpresak kudeatua. Flota moderno batez hornituta dago, kolore urdin argiko autobusekin.[127]

Hala ere, zerbitzua motel eta desegokia da hiriaren tamainarentzat, eta horrek bidaiari gutxi izatea eta enpresa ia porrot egoeran egotea eragin du.[128][129]

Tarifaren motaPrezioa
Bakarreko txartela0,90 €
Monedero txartela (bidaia bakoitza)0,75 €
Monedero txartela (jaulkipena)Lehenengo aldia: 1,50 €
Galera edo hondatzea: 3,00 €
Gazte tarifa0,55 € (erroldatuta daudenentzat bakarrik)
Ikasle bonu hilabetekoaEgun eskolarteko 2 bidaia, 22,50 €/hilean
Ikasle bonu urtekoaIrailetik ekainera (9 hilabete), egunero 4 bidaia, 300,00 €
Langabetuen bonua25 bidaia/hilean, 12,50 €
Langileen bonua45 bidaia/hilean, 31,50 €
Pentsiodunen bonuaProiektuan
Lineak
LineaIbilbideaMaiztasuna
Línea 1
Plaza de España - Real20' - 30'
Línea 2
Mercado Central - Plaza de España - Frontera Beni Enzar15' (astelehenetik larunbatera) - 20' (igande eta jai egunetan)
Línea 3
General Marina - Alfonso XIII - Real20' - 30'
Línea 5
Torres Quevedo - Cabrerizas30'
Línea 6
Torres Quevedo - Reina Regente - Frontera Mariguari40'
Línea 7
Mercado Central - Frontera de Farjana20' (astelehenetik larunbatera) - 40' (igande eta jai egunetan)
Mercedes-Benz W201, Melillako taxi tipikoa

Melillak taxi-flota ugari ditu, geltoki finkoak hirigune erdian eta muga eremuetako inguruan (azken hauek, ordu puntaetan), nahiz eta ibilgailu gehienak oso zaharrak izan, bigarren edo laugarren eskukoak, 30 urte baino gehiago dituztenak eta ez bereziki erosoak edo seguruak, atzeko eserlekuetan segurtasun uhala eta bestelako babesa ez dutelako askok.[130][131]

Oinezkoentzako espazioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espazio oinezkoak hobetzeko, egokitzeko eta handitzeko ahalegin handiak egiten ari dira, kaleak 30, 20, 10 kale edo oinezko kale bihurtuz.[132][133][134][135]

Dique Sur-etik hasi eta Portu Deportivo ingurura iristen den ''Carlos Huelin'' izeneko bizikleta-bidea dago, alkohol-kontsumoarekin gidari batek istripu batean hildako txirrindulariaren omenez, 2018ko irailaren 23an inauguratu zena. kritika ugari izan ditu.[136]

Ibilgailu elektrikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugikortasun elektrikoa bultzatzeko ahaleginak handitzen ari dira, tokiko eta nazio mailako ekimen desberdinen bidez. Tokiko Gobernuak neurriak hartu ditu hirian ibilgailu elektrikoen erabilera sustatzeko, batez ere Plan MOVES III bezalako funts eta programen bidez.

Melillak 800000 euro inguru jasoko ditu Plan MOVES IIItik, helburu nagusia ibilgailu elektrikoen erosketa eta karga-instalazioen eraikuntza bultzatzea da. Partida hau Berreskurapen, Eraldaketa eta Erresilientzia Planaren (PRTR) barruan dago, eta 'Proyecto Melilla' izeneko sozietate publikoak (Promesa) kudeatuko du. Laguntzak ibilgailu elektrikoen erosketa estaliko dute, ibilgailu zahar bat kentzen denean 7.000 euroko pizgarriarekin.

Ibilgailu elektrikoetaz gain, Melillak energia berriztagarrien garapenean ere jartzen du arreta, batez ere energia fotovoltaikoan. Eguzki-panelen instalazioa sustatzen ari dira, hori ez ezik, trantsizio energetikoan laguntzeaz gain, hiriko energia-eraginkortasuna hobetzeko aukera ere emango du.[137]

Melillako Osasun Arloako zentroak Ingesa (Instituto Nacional de Gestión Sanitaria) erakundeak kudeatzen ditu

Melillak ez ditu Osasuneko eskumenak transferitu, beraz, Espainiako Osasun Ministerioa(https://es.wikipedia.org/wiki/Ministerio_de_Sanidad_(España)) mendekoa da, eta bere kudeaketa Instituto Nacional de Gestión Sanitaria (INGESA)ren bitartez egiten da.

Hiriak Melillako Eskualdeko Ospitalea dauka, 1988an inauguratu zen hiriaren ospitale nagusi gisa. Horrez gain, osasun zentro lau ditu: Zentroa, Iparraldeko Eskualdea (Cabrerizas), Mendebaldeko Eskualdea (Alfonso XIII) eta Ekialdeko Eskualdea (Polavieja). Zentro hauek eta Melillako Ospitale Komarala Melillako Osasun Arloa osatzen dute. Melillako Unibertsitate Ospitalearen eraikuntza lanak 2009an hasi ziren, eta inaugurazioa 2023rako aurreikusi zen.[138][139]

Melillako osasun zentroak ez dira nahikoak, marokoar herritarren eskari handia dela eta saturatuta daudelako. Melillak Espainiako zerbitzu medikuak erabiltzeko tasa handiena du, marokoar herritarrak egunero Melillako Hesia zeharkatzen dutelako, 25.000 eta 30.000 bitarte. Horrek premiazko zerbitzuak saturatzen ditu, sistema sanitario universalari dagokion legediaren ondorioz. Nador, Berkán, Alhucemas eta Uchda (Maroko) herrietan ere ospitaleak badaude, Melillako Ospitale Komarala aukeratzen dute doako arreta ematen duelako. Era berean, Espainiako lurraldean jaiotako eta bertako gurasoak dituzten haurrak Espainiako nazionalitatea dute, eta horrek ematen dio Melillari jaiotza-tasa handiena eta biztanleria batez besteko adin txikiena izateko berezitasuna.[140] Melillan eta Ceutan emandako osasun laguntza horiek 105 milioi euroko galerak ekarri zituzten 2018an.[141]

Herritarren Segurtasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillan martxan dago Larrialdiak 112 sistema, doako 112 zenbakia erabiliz, osasuneko larrialdiak, Hondamendia, suhiltze-lanak, salbamendua, Herritarren segurtasuna eta Babes zibila arloetako egoerak artatzen dituena.[142]

Melillan herritarren segurtasunaren estrategia, jende-mugimendu eta -bilkura handiak diren uneetan, hala nola Aste Santuko eta Feria udaberriko jaiak edo arrisku handiko futbol partiduak, batez ere bertako taldeen arteko lehia handienak, edo beste tentsio eta interesa handiko ekitaldiak, Melillako Udaleko Koordinazio Operatibo Zentroak (Cecop) prestatzen du, eta haren harremanetarako telefonoa 112 da. Zentro horretan parte hartzen dute Polizia Nazionalak, Udaltzaingoa, Babes Zibila eta Suhiltzaileak. Cecopen osagai horiez gain, segurtasunaren mantentze-lanetan laguntzen dute beren eskumen eta arduretarako: Guardia Zibil, Gurutze Gorria eta Espainian 061 izenez ezagutzen den larrialdi medikuen zerbitzua. Gainera, Melillako Polizia Nazionalaren Goi-kargu-zentroa eta Melillako Agintaritza Nagusia, Melillako Herri-Landa Konpainiak eta Guardia Zibil-eko C.O.S.-ak ere badute presentzia.

Melillako Agintaritza Nagusia Espainiako Lur Armadaren unitate bat da, eta Melillako hiri autonomoaren eta haren eremuko defentsa eta segurtasunaren ardura du. Unitate militarrak honako hauek dira:

  • Melillako 52. Regulares Taldea
  • Legioaren Gran Capitán 1. Tertzioa
  • Alcántara 10. Zenbakidun Gurutzatutako Zaldizko Erregimentua
  • Zenbakidun Artilleria Erregimentu Nahasia
  • Ingeniarien Erregimentua
  • Transmisio Batailoia
  • Logistika Taldea
  • G.A.A.A.L. VII Artilleria Taldea
  • Melillako Itsas Konpainia (Espainiako armadako unitaterik zaharrena)[143]
  • Aire Armadako Militar Aireportua

Gizarte zerbitzuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako hiriak ematen dituen gizarte zerbitzuak babesa, zaintza eta gizarte sustapena eskaintzen dituzte, desgaitasuna duten pertsonen eta gizarte talde zaurgarrienen alde, bai tokiko administrazioetatik, autonomia erkidegotik edo babesgune pribatuetatik, hala nola Caritas, Gurutze Gorria eta bestelako GKE-etatik. Hiriak gizarte zerbitzuak bi talde handitan banatzen ditu: komunitarioak eta espezializatuak.[144]

Melillako Komunitate Gizarte Zerbitzuak Udaleko Ongizate eta Elkartasun Sailak kudeatzen ditu. Zerbitzu hauek lau ekintza-multzotan banatzen dira: Informazio, Orientazio eta Balorazio Sozialeko Zerbitzua (SIVO), Bizikidetza eta Gizarte Berrintegrazio Zerbitzua (CORE), Etxeko Laguntza Zerbitzua, Gizarte Lankidetza Zerbitzua eta Mendekotasun Arretarako Zerbitzua.

Gizarte Zerbitzu Espezializatuak behar zehatz eta espezifikoenei erantzuten diete, eta hiru ekintza-lerrotan garatzen dira: etxerik gabeko pertsonak eta inmigranteak (COIS), barriada populazioa eta larrialdi-egoerak. Zerbitzu hauek hauek hartzen dituzte barne: adinekoak, desgaitasunak dituzten pertsonak, haur eta familia, etxerik gabekoak, drogazaleak eta inmigranteak.[145]

Melillak ondare interesgarria dauka:

Melilla Zaharra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Artikulu nagusia: «Melilla Zaharra»
Trápanako kala

Melilla Zaharra Melillako gotortutako hiriburua da, itsasertzeko kareharrizko mendi gainean kokatua. Hiriaren jatorrizko erdigunea da eta Espainiako XVI. eta XIX. mende arteko arkitektura militarraren multzo defensibo onenetakoa da, ondo kontserbatua. Antzinako fenizio eta púniko fortifikazioen gainean eraiki zuten eta monarkia hispaniarraren ingeniari militarren eskutik etapaka handitu zen.

Lau gotorleku banatuta dago, eta bertan daude elementu nabarmenak, hala nola Santiago Kapera (Afrikako kontinentean dagoen eraikin gotiko bakarra), Conventicoko Kobazuloak, Victorien Fortalak eta suteen aurkako galerien sare bat.[146]

Gaur egun, Melillako Ondare Historiko-Artistikoaren parte da eta Interes Kulturala gisa onartua dago, hiriaren turismo eta ondare erakargarri nagusietako bat izanik.[147]

Santiago Ate eta Kapera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Artikulu nagusia: «Santiagoko atea (Melilla)»
Santiagoko atea

Santiago Ate eta Kapera Melilla Zaharraren lehen gotorlekuaren parte dira eta hiriko ondare historiko nabarmena dira. Santiago Ate 1549an eraiki zuen Miguel de Perea ingeniariak, eta hainbat aldiz berritu da. Izkinak dituen diseinuarekin eta dorre batek babestuta dago, eta Carlos V. enperadorearen armarria du gailurrean.

Ondoan dago Santiago Kapera, 1551n eraikia, Afrikan dagoen arkitektura gotikoaren erakusgarri gutxietako bat izanik. Formatu laukizuzenekoa da eta abertzale hiruki batek estaltzen du. Berritu egin da hainbat aldiz eta gaur egun hiriaren azpiko galeriak bisitatzeko atea ere bada.[146]

2025ean Afrikatik abiatzen den lehen bide ofiziala den Vía Rusadirren hasiera puntua izan zen. Bertan kilometro marka bat jarri da, 972,09 km Melillatik Santiago de Compostelara daudela adierazteko, eta ikurrak dituzte hala nola gezia horia eta adelezko konka.[148]

Convenziko Kobazuloak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Artikulu nagusia: «Conventicoko Kobazuloak»
Convenziko Kobazuloak

Convenziko Kobazuloak Melilla Zaharraren lehen gotorlekuan dauden kobazulo artifizial multzo bat dira, kareharriaren gainean zulatuak. Jatorria XVIII. mendean du, Melillako Inguraketa (1774–1775) garaian babesleku eta biltegi gisa handitu zituztenean. Denboran zehar, baita kultu leku eta ontzien babesleku ere erabili izan ziren.[149]

Victorien Fortalak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victorien Fortalak Melilla Zaharraren Laugarren Gotorlekuan daude, eta 1735 eta 1736 artean eraiki zituzten armada etsaiaren artilleria kokalekua ekiditeko, eta berritu ziren 1778an Melillako Inguraketaren ondoren.[150]

Multzoak Rosario gotorlekua, Victoria Handi gotorlekua eta Victoria Txiki gotorlekua barne hartzen ditu.

Kanpoko Fortalak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gotorleku multzo bat dira, elkarren artean konektatu gabe eta elkarretatik urrun eraikitakoak, XIX. mendearen bigarren erdian eraikiak. Neomedieval estilo dotore eta apaintsu batean, jolas eta dibertsio elementu gehiago dirudite defentsa egiturak baino, kolore biziak (adibidez, laranja) dituztelako askotan.

Eremuko harriz eginda daude hormak, eta arku eta dorreak adreiluz. Defentsarako teknika zaharkituak dituzte, artilleria modernoak ezin ditu horiek erresistitu, eta Rifeko kabilek, Melillaren etsai zirenek, ez zuten artilleriarik.

Artikulu nagusia: «Melilla Berria»

XIX. mendearen amaieratik aurrera, oparotasun-aldi bat hasi zen, hiri moderno baten sorrera ekarri zuena. Melilla, Bartzelonaren ondoren, Espainiako arkitektura modernistaren ordezkaritza handiena duen hiria da, eta Afrikako kontinentean modernismoaren presentzia handiena duena. Ehunka eraikin (500 baino gehiago katalogatuta daude) erdialdeko zabalgunean eta hiriko auzoetan banatuta daude. Hiri-eremu moderno hori ere Kultura Intereseko Ondasun izendapenaren bidez babestuta dago, eta Melillan bizi izan zen Bartzelonako Eskolako arkitekto baten eraikin ugari ditu: Enrique Nieto Nieto. Arkitekto horrek obra modernista oso zabala egin zuen, Lluís Domènech i Montaner arkitektoaren jarraitzaile gisa. Lore-motibodun eraikin modernistak nabarmentzen dira. Melillako beste arkitekto modernista garrantzitsu batzuk Emilio Altzugarai Goikoetxea eta Tomás Moreno Lázaro izan ziren.[151]

1930eko hamarkadan, art déco estiloa Melillako arkitekturan zabaltzen hasi zen, eta Francisco Hernanz Martínez eta Lorenzo Ros Costa bezalako arkitektoek eraikin ikusgarriak egin zituzten hiriko auzoetan.[152]

Melillan, halaber, estilo historizistako eta eklektikoko eraikinak daude.

Purísima Concepción udal-hilerria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako hilerri nagusia da. Hilerriko plazan dago, Agua sakanaren amaieran. 1890ean hasi ziren eraikitzen, Eligio Suza ingeniarien komandantearen proiektuaren arabera eta Manuel Fernández kontratistaren ardurapean. 1892ko urtarrilaren 1ean inauguratu zuten, eta Juan Verdejo bikarioak bedeinkatu zuen. Bertan lurperatutako lehen gorpua Francisco López López lau hilabeteko haurrarena izan zen.[153]

Parkeak eta lorategiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Espainiako plaza hiriko plaza publiko nagusietako bat da, eta hirigune historikoaren erdialdean dago. Batzar Jauregia bezalako eraikin adierazgarriez inguratuta dago, eta hiriko erreferentziazko guneetako bat da. Horrez gain, hiriak beste plaza batzuk ere baditu: Kulturen plaza, Espainiako Heroien plaza, Menéndez Pelayoren plaza, Benítez komandantearen plaza eta San Lorentzo plaza.

Hernández parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako parkerik garrantzitsuena da. 1902an eraiki zuten, trapezio-formarekin, Vicente García del Campo ingeniariaren diseinuari jarraituz, eta Espainiako plazan dago.

Lobera parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Cándido Lobera Girela sortzailearen izena du. Arbitraje Batzordeko presidente zenean, parkea sortu zuen, lursail horretan txabolak eraikitzea saihesteko.

Juan Carlos I Rey baso-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sei hektareako natura-gunea da, eta hiriko birika botanikoetako bat da. Paseatzeko, kirola egiteko eta familiarekin aisialdiaz gozatzeko leku ezaguna da. Mediterraneoko flora aberatsa eta fauna askotarikoa ditu, bereziki hegaztiak eta narrastiak. Historikoki, nekazaritza-ustiategi bat izan zen, protektoratuan lantzeko espezie egokiak ikertzeko erabiltzen zena. Denboran zehar aldaketak izan baditu ere, parkea biodibertsitatea zaintzeko gune garrantzitsua da oraindik.[154]

Agustín Jerez parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1992an inauguratu zuten, Agustín Jerez Rodríguezen omenez. Hektarea erdiko azalera du, eta Kanarietako palmondoen (Phoenix canariensis), datil-palmondoen (Phoenix dactylifera) eta Washingtonia robusta espezieko palmondoen bildumagatik da ezaguna. Kanarietako palmondoak hiriko ondare berezitzat jotzen dira, apaingarri-balio handia dute eta palmondo-gurgurio gorriak mehatxatzen ditu, espezie inbaditzaile horrek. Floraz gain, parkean fauna ere badago, hala nola arabazozo beltzak eta arabazozo pikartak.[155]

Uraren lorategiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2006an inauguratu zituzten, eta 0,6 hektareako azalera dute Urrezko ibaiaren bokaletik gertu. Parkeak Kanarietako palmondoen ilarak, argi-efektuak dituzten iturriak eta hainbat landare-espezie ditu, hala nola kaktazeoak, landare mamitsuak eta agabazeoak. Erdiko iturri bat nabarmentzen da, erdi emakume eta erdi sirena den emakume baten eskultura duena. Gauez argiztatzen da, eta ikusmen-erakargarri bihurtzen da egunez zein gauez.[156]

Aztarnategi arkeologikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gobernadorearen Etxean egindako indusketek aztarna arkeologiko garrantzitsuak agerian utzi dituzte XX. mendearen hasieratik, eta Melilla Zaharrean K.a. VII. mendetik izandako okupazioa erakutsi dute. Urteetan zehar, hainbat ikerketa-talde aritu dira bertan lanean. Aurkikuntzen artean, K.a. II. eta I. mendeetako etxebizitzak nabarmentzen dira, antzinako Rusaddir hiri feniziarrarekin lotutakoak. Beste aztarnategi esanguratsu batzuk ere aurkitu dira, hala nola Huerta de Reyes, Ibero-maurustar kulturako biztanleen aztarnekin, eta Chafarinas uharteak, K.a. V. milurtekoko aztarnekin. Rusaddir eskualdeko portu garrantzitsua izan zen, eta hainbat okupazio-fase izan zituen, erromatarren agintea barne. Gaur egun, aztarnategia abandonatuta dago eta hondatuta daude haren aztarna batzuk; hala ere, Gobernadorearen Etxe zaharra zaharberritzeko proiektuaren barruan aztarnategia berreskuratzea aurreikusten da.[157][158]

Melillan, kultura Kultura, Kultura Ondare eta Adinekoen Kontseilaritzak kudeatzen du. Melillako Hiri Autonomoko Gobernuaren organoa da, eta hiriko kultura-jarduerak koordinatzeaz eta sustatzeaz arduratzen da.[159]

Melillako arkitekturak hainbat tipologia eta eredu ditu, XVI. mendetik XIX. mendera bitarteko gotorleku-tekniketatik hasi eta XIX. mendetik aurrerako arkitektura moderno eta garaikideraino; azken horiek bereziki XX. mendean garatu ziren. Horien artean, Melillako arkitektura modernista nabarmentzen da, bai eta haren aurreko eta ondorengo beste korronte arkitektoniko batzuk ere. Horri esker, Afrikako hiria Espainiako modernismoaren ordezkaritza handiena duen bigarren hiria da, Bartzelonaren ondoren, eta Afrikako modernismoaren ordezkaritza handiena duena. Melillako Multzo Historiko-Artistikoa osatzen duten mila eraikin baino gehiago katalogatuta daude; multzo hori Kultura Intereseko Ondasun izendatua dago, eta erdialdeko zabalgunean eta hiriko auzoetan banatuta dago.[160]

Melillan, eskultura-elementuak ere nabarmentzen dira, hala nola Marokoko kanpainetako heroiak oroitzeko eraikitako monumentuak: Monumento a los Héroes de Taxdirt (1910) eta Monumento a los Héroes y Mártires de las Campañas (1927-1931); Francoren erregimeneko monumentuak, hala nola Monumento a los Héroes de España (1941) eta Francisco Franco Legioko komandantearen estatua; eta beste eskultura garaikide batzuk, hala nola Homenaje al Modernismo Melillense, Monumento a Pedro de Estopiñán y Virués, Encuentros eta Fernando Arrabali egindako omenaldia. Eskultore aipagarrienen artean, Mustafa Arruf eta Carlos Baeza Torres daude, besteak beste.

Melillako pinturak eragin handia izan du hiriko kultura anitzeko inguruneak, eta hainbat estilo artistiko garatu dira bertan. Eduardo Morillas margolaria nabarmentzen da, hiriko historiarekin eta paisaiarekin duen loturagatik ezaguna. Melillako argia, koloreak eta arkitektura modernista irudikatu ditu bere lanetan. Bere obrak arte garaikidea eta tokiko tradizioak uztartzen ditu, eta hiriaren aintzatespen artistikoari laguntzen dio. Halaber, Carlos Baezaren lana ere aipagarria da, bereziki La Ciudad de las Cúpulas (Kupulen hiria) saila, arkitektura modernista nabarmentzen duena. Horrez gain, Arte Garaikideko Museoak hiriko artearen bilakaeraren erakusgarri den bilduma bat dauka, Victorio Manchónen lanekin.[161]

Melillako idazle aipagarrienen artean, besteak beste, hauek daude: Miguel Fernández González, Fernando Arrabal, Juan Guerrero Zamora eta Carmen Conde.[162]

Melillako Udalak urtero Melilla Hiriko Nazioarteko Poesia Saria ematen du. Saria 1979an sortu zen Miguel Fernándezen omenez, hiriko poetarik nabarmenena izan baitzen.[163]

Melillan hainbat museo daude: Melillako Historia, Arkeologia eta Etnografia Museoa, Peñuelasko Biltegietan kokatua; Melillako Museo Historiko Militarra, Concepción Alta gotorlekuan; Arte Sakratuko Museoa, Conventicoko Kobazuloetarako sarbidea duena; Andrés García Ibáñez Arte Moderno eta Garaikideko Museoa, Vela Dorrean; Melillako Herri Arte eta Ohituren Museoa, Melillako Ikasketen Elkartean; Melillako Egiptoar Museoa; Gaseleceko Elektrizitatearen Museoa; eta Melillako Automobilaren Museoa.[164]

Historia, Arkeologia eta Etnografia Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Historia, Arkeologia eta Etnografia Museoa

Melillako Historia, Arkeologia eta Etnografia Museoa Peñuelasko Biltegietan dago, eta bi atal nagusitan banatuta dago: bata ijito, sefardi eta amazigh kulturei eskainia, eta bestea hiriaren historiari, historiaurreko garaietatik Aro Garaikidera arte. Museoaren jatorria XX. mendera artekoa da, pieza arkeologikoen bilketarekin hasi baitzen. Hainbat aldiz aldatu zuen kokalekua, 2011n egungo egoitzan ezarri aurretik. Bildumen artean, bereber, sefardi eta ijito kulturetako objektuak nabarmentzen dira, baita aurkikuntza arkeologikoak ere, hala nola Kartagoko eta Nasriden garaiko txanponak eta Melilla Zaharraren maketa bat.[165]

Museo Historiko Militarra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Museo Historiko Militarra

Melillako Museo Militarra 1997an inauguratu zuten, Melilla Zaharreko Concepción Alta gotorlekuan. Hiriaren bosgarren mendeurrena ospatzeko antolatutako historia militarrari buruzko erakusketa batetik sortu zen. Bilduman uniforme militarrak, maketak, dioramak, Enigma makina bat eta Isabel II.aren zaldi-zelak nabarmentzen dira. Horrez gain, kanoiak eta morteroak ditu artilleria-plataformetan, eta aldi baterako erakusketak antolatzen ditu goiko aretoan.[166]

Arte Sakratuaren Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Arte Sakratuaren Museoa frantziskotarren antzinako komentuan dago, Melilla Zaharreko Lehen Gotorlekuan. Melillako Hiri Autonomoak, Malagako gotzaindegiak, Melillako gotzaindegi-bikariotzak, hiriko kofradiek eta Melilla Ciudad Monumental fundazioak elkarlanean sortu zuten. Museotik Conventicoko Kobazuloetara ere sar daiteke. Bildumako pieza nabarmenen artean, Eguzkiaren kustodia dago.[167]

Erlojuaren Etxea museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Erlojuaren Etxea museoa

Melillako Erlojuaren Etxea museoa Vela Dorrean dago, Melilla Zaharreko Lehen Gotorlekuan. Museoa sortzeko, Almeriako Andrés García Ibáñez artistak bere bildumaren zati bat eman zion Melillako Hiri Autonomiari. Horrez gain, artistaren beraren bildumako beste lan batzuk ere ikusgai daude.

Museoak sei areto ditu, eta hainbat garai hartzen ditu, XVIII. mendetik aurrera. Besteak beste, XIX. mendeko Errealismoa, Figuratibismo Berria eta Espainiako Dokumentalismo Fotografikoa erakusten ditu. Halaber, hainbat artistaren eskulturak daude ikusgai, hala nola Juan López, Emilio Manescau Baccarelli, Félix Alonso eta Mustafa Arruf artistenak; pinturen artean, berriz, Vicente Maeso Cayuela, Victorio Manchón, Carlos Monserrate, Eduardo Morillas eta Francisco Hernández margolarien lanak nabarmentzen dira.[168]

Melillako Egiptoar Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Melillako Egiptoar Museoa

Melillako Egiptoar Museoa Egiptoko arteari eskainitako museoa da. 2021ean inauguratu zuten, eta Espainian Egiptoko arteari soilik eskainitako bi museoetako bat da, Bartzelonakoarekin batera. Hiru solairutan banatuta dago, eta Antzinako Egiptoko zibilizazioarekin lotutako hainbat bilduma erakusten ditu, balio historiko eta kultural handiko piezak barne. Museoak Egiptoko historiaren, kulturaren eta artearen ikuspegi zabala eskaintzen du, eta hiriko kultura-erreferenteetako bat da.[169]

Gaselec Elektrizitatearen Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gaseleceko Elektrizitatearen Museoa

Gaselec Elektrizitatearen eta Industriaren Museoa 1997an sortu zuen Gustavo Cabanillasek, Hispano-Marokoar Gas eta Elektrizitate Konpainiako presidenteak. Konpainia horri Melillako Gas eta Elektrizitate Konpainia (GASELEC) izena jarri zioten 2003an. 2004an, museoa Gaselec Fundazioan txertatu zuten.

Museoak hainbat atal ditu: areto teknikoa eta biltegia, mendearen hasierako altzariekin hornitutako bulegoa eta konpainiaren forja-erakusketa erakusten duen Industriaren Museoa.[170]

Automobilaren Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Automobilaren Museoa

Melillako Automobilaren Museoa aurretiazko hitzordua eskatuta bisita daiteke, telefonoz. Miguel Ángel Hernández bildumagileak sortu zuen, 1970etik automobilak biltzeko interes handia baitzuen. Juan Díez Sánchez historialariaren eta beste hainbat laguntzaileren lankidetza izan zuen, besteak beste, José Nieto Egea, José Miguel Fernández eta Federico Navajasena.

Museoak 35 automobil, 12 motozikleta eta sidekarra duten beste bi motozikleta erakusten ditu, ibilgailu historikoen bilduma esanguratsua osatuz.[171]

Fosilen eta Mineralen Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fosilen eta Mineralen Museoa fosilak eta mineralak erakutsi eta aztertzeko erakundea da. Melillako «Ingeniero Ramón Gavilán» Natura Interpretatzeko Zentroan dago. 2015ean inauguratu zuten, eta gutxi gorabehera 130 piezako bilduma du. Besteak beste, itsas animalien fosilak, ornogabeen aztarnak eta ornodunen fosilak biltzen ditu, hala nola marrazoen hortzak.

Museoak hezkuntza-jarduerak antolatzen ditu, hala nola tailerrak eta bisita gidatuak, eta UNE-EN ISO 9001:2015 kalitate-ziurtagiria jaso du. Zabaltze-prozesuan dago, eta Petrologia Areto bat eta Melillako Natur Zientzien Museoa sortzeko proiektuak ditu.[172]

Erakusketa-aretoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hirian beste erakusketa-areto batzuk ere bisita daitezke, hala nola Erregearen Ospitalekoa, Vicente Manchón aretoa, Federico García Lorca kultur etxean, eta Melillako Errege Itsas Klubekoa.[173]

  • Melillako Artxibo Historikoa: Melilla, Vélez de la Gomera, Alhucemas eta Chafarinas uharteetako Gerra Idazkaritzen notariotza-protokoloak gordetzen ditu bere dokumentu-funtsen artean. Dokumentu horietako gehienak XVIII. eta XIX. mendeetakoak dira.[174]
  • Melillako Artxibo Nagusia: 2012an sortu zuten, hiriaren dokumentu-funtsak kontserbatzeko, zaintzeko eta etorkizunean erabiltzeko eskuragarri jartzeko.[175]
  • Melillako Tarteko Artxibo Militarra: 4.000 dokumentu-unitate baino gehiago ditu, eta XVIII. mendetik gaur egunera arteko dokumentuak biltzen ditu.[176]
  • Melillako Eliz Artxiboak: hiriko parrokietako dokumentu-funtsak gordetzen ditu.[177]

Kultura-erakundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Melillako adinekoentzako kultura-gelak.[180]
  • Melillako Batzorde Islamikoa.[181]
  • Mem Guímel Kultur eta Gizarte Elkartea.[182]

Melillan musikarekin lotutako hainbat erakunde daude. Horien artean, Melillako Musika Kontserbatorio Profesionala nabarmentzen da, musika-irakaskuntzaz arduratzen dena. Halaber, Ciudad de Melilla Musika Banda, Orkestra Sinfonikoa eta Abesbatza Elkartea hiriko musika-jardueraren sustatzaile nagusietako bat da. Horrez gain, Komandantzia Nagusiko Musika Unitateak kontzertuak eta emanaldi musikalak eskaintzen ditu, besteak beste, musika militarreko eta prozesioetako piezak interpretatuz.[183][184][185]

Zinema eta antzerkia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kursaal – Fernando Arrabal antzokia

Melillan antzerkiaren, dantzaren, musikalen eta bestelako ikuskizunen eskaintza kulturala Kursaal – Fernando Arrabal antzokiaren eta Erakusketa eta Kongresu Jauregiaren inguruan antolatzen da. Lehenengoa Melillako Hiri Autonomoko Kultura Kontseilaritzaren menpe dago, eta bigarrena Turismo Patronatuaren ardurapean.

Perelló zinema-antzokia hiriko zinema komertzial bakarra da, eta 1932tik dago martxan. Udan, kontzertuak antolatzen dira Melilla Zaharrean, Carvajal auditoriumean eta azokagunean, artista nazionalen eta nazioartekoen parte-hartzearekin. Urte osoan zehar, tokiko musika-taldeek jarduera handia izaten dute, batez ere areto pribatuetan eta aisialdiko lokaletan.

Aktoreak eta komedianteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako aktore eta antzezle aipagarrienen artean, José Tallaví nabarmentzen da, bereziki Henrik Ibsen, Calderón de la Barca eta Ángel Guimerá idazleek sortutako pertsonaiak antzezteagatik ezaguna. Hiriko kale nagusietako batek Actor Tallaví izena darama. Beste aktore aipagarri bat Antonio César Jiménez Segura da, haren omenez Melillako Hiri Autonomoak Antonio César Jiménezi monumentua eraiki baitzuen, General Chacel kalean kokatua. Halaber, Goyo Jiménez umorista ezaguna da, telebistako hainbat saiotan parte hartzeagatik eta, batez ere, stand-up comedy komediante gisa egindako lanagatik.

Kultura-ekitaldiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Zinema Astea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Zinema Astea hirian urtero egiten den zinema-jaialdia da. 2009an inauguratu zuten, eta Kultura Kontseilaritzak antolatzen du, hirian zinema eta ikus-entzunezko kultura sustatzeko helburuarekin.

Edizio bakoitza maiatzean egiten da, eta nazioko zein nazioarteko film luzeak, film laburrak eta haurrentzako zinema eskaintzen ditu. Proiekzioak batez ere Kursaal-Fernando Arrabal antzokian eta Perelló zinema-antzokian egiten dira.

Jaialdiak bestelako jarduerak ere antolatzen ditu, hala nola mahai-inguruak, aurkezpenak eta kontzertuak. Sari nagusien artean, José Sacristán saria nabarmentzen da, lehenago «Melilla Hiria saria» izenez ezagutzen zena. Sari hori Espainiako zinemako pertsonaia nabarmenei ematen zaie.[186]

Tenpluen Ibilbidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tenpluen Ibilbidea Melillako lau tenplu nagusiak bisitatzen dituen ibilbide turistikoa da, hiriaren erlijio-aniztasuna erakusten duena. Ibilbidea Sortzez Garbiaren elizan hasten da (1657), estilo erromaniko berantiarrekoa eta barrokoa, non Garaipenaren Ama Birjina gurtzen den. Ondoren, Or Zaruah sinagoga bisitatzen da (1924), komunitate juduaren eraikin modernista. Hirugarren geldialdia Tenplu Hindua da, hiriko tradizio hindua ordezkatzen duen eraikin modernista. Azkenik, Meskita Nagusira iristen da ibilbidea (1950), musulmanen gurtzarako toki garrantzitsua.[187]

Karlos V.aren Errenazimentuko Azoka

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karlos V.aren Errenazimentuko Azoka urtero Melillan egiten den kultura-ekitaldia da, XVI. mendeko giroa berreskuratzeko eta hiriaren historia sustatzeko helburuarekin. 2016an hasi zen, eta Melilla Zaharrean ospatzen da, hirigune historikoa Errenazimentuko garaiko merkatu bihurtuz.

Azokak 60 postu baino gehiago ditu, garaiko artisautza eta gastronomia eskaintzen dituztenak. Horrez gain, zuzeneko ikuskizunak, antzerki-emanaldiak, esgrima-erakustaldiak, musika eta jarduera interaktiboak antolatzen dira. Azoka hainbat gune tematikotan banatzen da, kultura desberdinak irudikatuz, hala nola gaztelarra, amazigha, sefardia eta ijito-indiarra.

Ekitaldiak milaka bisitari erakartzen ditu urtero, kultura-turismoa sustatuz eta tokiko ekonomia indartuz. Oro har, ekainean egiten da.[188]

Ilargirako Musika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilargirako Musika udako gauetan ospatzen den kultur ekitaldia da, hiriko leku esanguratsuetan aire zabaleko kontzertuak eskaintzen dituena. Hainbat musika-genero biltzen ditu, musika klasikotik flamenkoraino. Publiko guztiari zuzenduta dago, eta tokiko zein nazioarteko artistak hartzen ditu, Melillako kulturaren eta artearen sustapena bultzatuz. Hiriko udako jarduera nagusietako bat da.[189]

Jazz Jardunaldiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Jazz Jardunaldiak jazzari eskainitako urteroko ekitaldia dira. Hiriko hainbat gunetan nazioko eta nazioarteko musikarien kontzertuak eskaintzen dituzte. Jaialdiak jazzaren estilo desberdinak biltzen ditu, tradizionaletik garaikideraino, eta tokiko artisten parte-hartzea sustatzen du. Kontzertuez gain, hezkuntza-jarduerak ere antolatzen dira, hala nola tailerrak eta masterclassak. Ekitaldi honek hiriko kultura- eta turismo-jarduera dinamizatzen laguntzen du.[190]

Kantautoreen Lehiaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Kantautoreen Lehiaketa urtero egiten den ekitaldia da, egile-kantaren musika sustatzeko helburua duena. Tokiko zein beste leku batzuetako kantautore berriei beren abesti originalak aurkezteko aukera eskaintzen die. Lehiaketak tokiko kultura eta talentu berrien ikusgarritasuna sustatzen ditu, eta grabazioak egiteko zein kontzertuak eskaintzeko aukerak barne hartzen dituzten sariak ematen ditu. Gainera, musika-topagune garrantzitsu bihurtu da, kultura-jarduera osagarriekin.[191]

Gaztelania da Melillako hizkuntza ofiziala. Biztanle gehienek hitz egiten dute, eta hamar biztanletik zazpirentzat ama-hizkuntza da. Rifeko hizkuntza edo amazigera ere biztanleriaren zati handi baten ama-hizkuntza da, eta erabilera oso zabalduta dago familia- eta gizarte-esparruetan.

Komunitate musulmaneko biztanle batzuek arabiera hitz egiten dute, eta judu-komunitateko batzuek, berriz, hebreera, nahiz eta kopuru txikiagoan izan. Ingelesa da gehien ikasten den atzerriko hizkuntza, baina frantsesa ere oso erabilia da merkataritza-arrazoiengatik eta Maroko eta Aljeriarekiko hurbiltasunagatik; izan ere, herrialde horietan hizkuntza hori oso zabalduta dago.

Melilla herri-kulturan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillan girotutako eleberri aipagarrienen artean honako hauek daude:[192][193][194][195]

Telebista-saioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillan filmatutako edo bertan girotutako telesail aipagarrienen artean, honako hauek daude: Reina del Sur (2011), Tiempos de guerra (2017), La unidad (2020) eta Sagrada familia (2022). Azken horien artean, La unidad telesaila nabarmentzen da, 2019an Melillako hainbat tokitan filmatu baitzuten hiru astez.[196][197]

Melilla hainbat filmatze-lanen agertoki izan da urteetan zehar. Bertan filmatutako pelikula aipagarrienen artean, honako hauek daude: En Ghentar se muere fácil (1967), Huevos de oro (1993), Morirás en Chafarinas (1995), El hombre que conocía el infinito (2015), Chavela (2017), Adú (2020), Alegría (2021) eta El salto (2024).[198]

Melillari eskainitako abesti ezagunen artean, honako hauek nabarmentzen dira: Emilio el Morok 1969an interpretatutako Viva Melilla; Joaquín Díazen Para Melilla embarcamos (1979); Leo Rubioren Pasodoble a Melilla (1993); eta Ismael Serrano abeslariaren Melilla (2003).[199][200][201][202]

Espainiako hegoaldeko beste hiri eta herri askotan bezala, Melillan hainbat jai ospatzen dira urtero. Horien artean daude Gabonak, Urtezahar gaua, Urteberri eguna, Errege Magoen eguna, Aste Santua,[203] San Joan gaua, Inauteriak, Maiatzeko gurutzeak, Andre Mariaren Jasokundea, Espainiako Egun Nazionala, Espainiako Konstituzioaren Eguna eta Sortzez Garbiaren eguna. Horiez gain, azken urteotan kanpoko jatorria duten beste ospakizun batzuk ere zabaldu dira, hala nola Halloween, Santu Guztien egunarekin bat egiten duena.[204]

Melillako Azoka
Melillako zezen-plaza

Melillako Azoka

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Azoka, Iraileko Azoka izenez ere ezaguna, hiriko jai nagusia da. Urtero ospatzen da, hiriko zaindaria den Garaipenaren Ama Birjina omentzeko, haren jai-egunarekin batera, irailaren 8an. 2008tik aurrera, San Lorentzo Erabilera Anitzeko Zelaian egiten da; aurretik, mende bat baino gehiagoz, Hernández parkean ospatu zen.

Azokak bederatzi egun inguru irauten du, eta tradiziozko zein egungo ospakizunak uztartzen ditu. Egunez, bertako gastronomia eta flamenko-musika eskaintzen dituzten txosnak nabarmentzen dira; gauez, berriz, kontzertuak, atrakzioak eta kultura-jarduerak antolatzen dira. Programazioan zezen-ekitaldiak, su artifizialak eta hiriko kale nagusietan zehar egiten den prozesio erlijiosoa ere sartzen dira, hiriko zaindariaren irudiarekin.[205]

Melillako Aste Santua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Aste Santuko prozesioa: Pollinica kofradiaren irteera Astelehen Santuan, Hernández parkean

Melillako Aste Santua hiriko erlijio-jai nagusietako bat da, eta herritarren parte-hartze handia eta tradizio sakona ditu. Dokumentatutako jatorria 1498koa da, Vera Cruzko Kristoaren prozesioarekin. Irudi hori gaur egun Nazarenoaren Kofradiak zaintzen du, hiriko kofradiarik zaharrenak.[206]

Aste Santuan, bost kofradiek —Flagelazioa, Nazarenoa, Jesus Gatibua, Bakardadea eta Umiliatua— prozesioak antolatzen dituzte Erramu Igandetik Pizkunde Igandera bitartean. Prozesioek hiriko alde historikoko eta modernoako kaleak zeharkatzen dituzte.[207]

Ekitaldi aipagarrienetako bat Hilobi Santuaren prozesioa da, Ostiral Santuan egiten dena. Penitentzia-ekitaldi ofizialtzat hartzen da, eta agintari zibil eta militarrek parte hartzen dute. Beste ohitura bereizgarri bat mantilla beltza daramaten emakumeen presentzia da, errespetuaren eta doluaren ikur gisa.[208]

Melillako Eguna

Melillako Eguna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irailaren 17an Melillako Eguna ospatzen da, 1497an hiria Gaztelako Koroan sartu izana gogoratzeko. Jai-egunean, oroitzapenezko ekitaldiak eta zeremonia ofizialak egiten dira.

Beste jai batzuk

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Karmengo Ama Birjina Melillan

Karmengo Andre Mariaren jaia uztailaren 16an ospatzen da. Ospakizunak prozesio bat du lurretik, eta ondoren itsas prozesioa egiten da, Karmengo Ama Birjinaren irudiekin; itsasgizonen zaindaria da. Horien artean, Perchelgo Koroatutako Karmengo Ama Birjina nabarmentzen da. Bere jai-egunaren ondorengo igandean ateratzen da prozesioan, goizean San Agustin elizarantz abiatuz. Arratsaldean, irudia Melillako portuan ontziratzen da, eta, ondoren, elizara itzultzeko itsas prozesioa egiten da.[209]

Ekainaren azken asteburuan Karlos V.aren Errenazimentuko Azoka ospatzen da Melilla Zaharrean. Hiru egunez, Erdi Aroko azoka bat antzezten da, garai hartako giroa berreskuratzeko.[210]

Melillako zaindaria

Irailaren 8an urtero Garaipenaren Ama Birjinaren eguna ospatzen da, Melillako zaindariaren jaia.

Horrez gain, Ramadan garaiko Eid al-Fitr eta Eid al-Adha jaiak ofizialak dira hirian.[211]

Komunitate bakoitzak bere jaiak ospatzen ditu; juduen artean, Hanuka; hinduen artean, Diwali; eta musulmanen artean, Aid al-Kebir edo Sakrifizioaren Jaia, Bildotsaren Jaia ere deitua. Azken hori 2010etik lan-egutegian ofizialki aitortutako kristau ez den komunitate baten jai bakarra da.[212]

Melillak urtean zehar 15 jaiegun ditu: bederatzi Estatuko Administrazio Orokorrak ezarritakoak, bost Melillako Batzarrak ezarritakoak, eta bat hiriko zaindariaren omenez ezarritakoa. Jaiegun ez-laboralak honako hauek dira:

Urtarrilaren 1a: Urteberri eguna. Urtarrilaren 6a: Errege Magoen Epifania. Ramadan: Eid al-Fitr. Maiatzaren 1a: Langileen Nazioarteko Eguna. Aste Santua: Ostegun Santua. Aste Santua: Pazko astelehena. Eid al-Adha. Abuztuaren 15a: Andre Mariaren Jasokundea. Irailaren 17a: Melillako Eguna. Urriaren 12a: Espainiako Jai Nazionala.[213] Azaroaren 1a: Santu Guztien Eguna. Abenduaren 6a: Espainiako Konstituzioaren Eguna. Abenduaren 8a: Sortzez Garbiaren Eguna. Abenduaren 25a: Eguberriak.

Melillako jantzi tradizionala

Jantzi tradizionala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako emakumeen jantzi tradizionalak historia nahiko berria du. 1994an sortu zen, Joaquín Callejónek eta Diego Piñerok Miss Espainia lehiaketan Melillako ordezkariak jantziko zuen eskualdeko jantzia diseinatu zutenean. Jantziak hirian dauden lau kulturak irudikatu behar zituen, urdina izan behar zuen, Melillako banderaren kolorearen arabera, eta elementu tradizionalak bildu behar zituen. Horretarako, gona arrantza-sareekin eta borla zuriekin apaindu zuten, amantal eta mahuketan lore-bordatuak gehitu zituzten, eta organza bezalako ehunak erabili zituzten, amazigh eta hinduen eraginak adierazteko. Lepoko ertzeko borlek Daviden izarra osatzen zuten, kultura juduaren ikur gisa. Diseinua, geroago, gizonezkoentzako bertsio batera egokitu zen, Mister Melilla lehiaketarako.[214]

Melillako zezen-plaza

Melillan zezenketak 1946tik aurrera garrantzia hartu zuen. Urte hartan egin zen hiriko lehen zezenketa, zezen-plazaren eraikuntza-lanak amaitu gabe zeudenean. Plaza ofizialki urtebete geroago inauguratu zen.[215]

Melillako gastronomia tradizionala oso anitza da. Dieta mediterraneoaren barruan kokatzen da, eta oliba-olioa, zerealak, lekaleak, barazkiak, arraina, fruitu lehorrak eta haragia ditu oinarri; ardoa kontsumitzeko tradizio handia ere badu. Horrez gain, Espainiako, rifeko, Andaluziako, Magrebeko eta sefardien kulturetako eraginak uztartzen ditu. Horren ondorioz, hainbat tradizio gastronomiko eta zapore biltzen dituen sukaldaritza aberatsa sortu da. Melillako plater adierazgarrienen artean honako hauek daude:

Arrain frijitua

Rusadir erara prestatutako zapoa: Melillako plater tradizionala, zapoarekin eta bertako hainbat osagairekin prestatua.

Paella: Espainiako sukaldaritzako plater ezaguna, Rifeko eskualdean ere zabaldu dena.

Olla gitana: Andaluziako eltzekari tradizionala, lekaleekin, haragiarekin eta barazkiekin prestatua.

Oilaskoa moruna erara: Rifeko sukaldaritzako espezia-nahasketekin ondutako eta marinatutako oilaskoa, hiriko espezialitate ezagunenetako bat.

Harira: Magrebeko zopa tradizionala, haragiarekin, dilistekin, garbantzuekin eta espeziekin prestatua.

Arrain-kazuela: Itsasoko arrain freskoarekin prestatutako eltzekari tradizionala.

Arkume-brotxetak

Arrain frijitua: Andaluziako eta Rifeko sukaldaritzan ohikoa den platera; arraina olio berotan frijitzen da, kanpotik kurruskaria geratu arte.

Itsaskiak: Bereziki txirlak, ganbak eta otarrainxkak; baratxuriarekin edo plantxan prestatzen dira.

Haragi-brotxeta espeziadunak: Rifeko sukaldaritzako espeziekin marinatutako haragi-zatiak, Melillako parrilladetan oso ezagunak.

Cortadilloak

Tajina: Magrebeko eltzekari tradizionala, arrainarekin, oilaskoarekin, txahalarekin, arkumearekin edo keftarekin prestatua, buztinezko ontzi batean su motelean egosia.

Matbuja entsalada: Sefardien plater tradizionala, barazkiekin eta ongailuekin prestatua, zapore arin eta freskagarrikoa.

Kuskusa: Magrebeko plater ezaguna, gari-semolarekin prestatua eta hainbat eltzekarirekin zerbitzatua.

Msemena: Rifeko sukaldaritzako ogi hostoretsuak, krepeen antzekoak.

Pastela: Magrebeko pastel tradizionala, haragiz, fruitu lehorrez eta espeziez betea eta hostorez bilduta.

Mendafin-tea

Shebakia: Magrebeko gozoki tradizionala, frijitutako orearekin prestatua, eztiz estalia eta sesamo-haziz hautseztatua.

Cortadilloa: Espainiako gozoki tradizionala, bizkotxoaren antzekoa, irinarekin, azukrearekin eta olioarekin prestatua.

Mendafin-tea: Rifeko eskualdean oso ezaguna den edari freskagarria, otorduen ondoren edan ohi dena.

Aniztasun gastronomiko horrek Melillako kultura-ondare aberatsa islatzen du, Mediterraneoko eta Afrikako sukaldaritzen osagaiak eta prestatzeko teknikak uztartuz.

Ikerketa Soziologikoen Zentroak (CIS) 2019ko martxoan erlijio-sentimenduari buruz argitaratutako datuen arabera, Melillako biztanleen erlijio-sinesmenen banaketa honako hau zen:[216][217][218][219]

Melillako antzinako auzo judua

1492tik aurrera, juduak Espainiatik kanporatu ondoren, haietako asko Melillan geratu ziren. Hiri autonomoan 7.000 judu inguru bizi izan ziren XX. mendearen erdialdera arte. Bigarren Mundu Gerraren eta Israelgo Estatua sortzearen ondorioz, komunitatearen tamaina nabarmen murriztu zen. 2018an, hirian 1.200 judu inguru zeudela kalkulatzen zen.[220]

1864tik aurrera, Marokoko hirietatik etorritako sefardiak Melillan bizitzen hasi ziren, beren herrialdean aurkitzen ez zuten segurtasuna Espainian bilatzen baitzuten.[221]

1903an, Marokoko tropa inperialek eta koroaren aldeko hautagaiaren aldeko indarrek Taza hiriko juduen aurkako sarraskiak egin zituzten. Horren ondorioz, familia judu ugarik Melillara ihes egin zuten. Hiriak harrera egin zien, eta familia horietako askok bertan finkatu eta Espainiako nazionalitatea eskuratu zuten.[222]

1936ko uztailaren 17an, 17 judu fusilatu zituzten frankismoaren aldeko indarrek; horietatik 16 ezkerreko alderdi politikoetako kide izateagatik hil zituzten.[221]

Kristautasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikerketa Soziologikoen Zentroaren (CIS) arabera, katolizismoa da Melillan gehien praktikatzen den erlijioa.[223]

2019an, melillarren % 65,0 katolikotzat jotzen ziren: % 31,7 ez-praktikatzaileak ziren eta % 33,3 praktikatzaileak. Biztanleen % 30ek beste erlijio batzuetako jarraitzaile zirela adierazi zuten; % 2,7k ez-sinestunak zirela eta % 2,3k ateoak zirela.[223]

Melillako eliza katolikoak Malagako elizbarrutiaren menpe daude.[224]

Iturri batzuen arabera, musulmanek Melillako biztanleriaren erdia inguru osatzen dute. Datu horiek, ordea, Ikerketa Soziologikoen Zentroak (CIS) emandako kopuruekin bat ez datoz.[225][226]

Melillan komunitate hindu txiki eta autonomoa dago, merkataritzan garrantzi handia izan duena. Azken hamarkadetan, ordea, komunitate horren tamaina murriztu egin da, kideetako asko Iberiar penintsulara joan baitira bizitzera. Gaur egun, gutxi gorabehera 100 kide ditu komunitateak.[227]

Jesus Bihotz Sakratuaren eliza

Kristauen gurtza-lekuen artean, honako hauek nabarmentzen dira: Sortzez Garbiaren Errege eta Pontifize Eliza, Jesus Bihotz Sakratuaren eliza, kapera militarra, San Frantzisko Xabierko parrokia, Mirarizko Dominaren parrokia, Santa María Micaelaren eliza eta San Agustin eliza. Horiez gain, Kristo Erregearen kapera eta San Juan Bautista de La Salle, Nuestra Señora del Buen Consejo eta Divina Infantita ikastetxe kristauetako kaperak daude, baita eliza protestante eta ebanjelikoen hainbat gurtza-leku ere.

Musulmanen meskita nagusiak Adiskidetze Onaren meskita, Meskita Nagusia eta Arahma meskita dira; azken hori hilerriko meskita izenez ere ezagutzen da. Horiez gain, auzoetako beste meskita batzuk daude: Assalam, Abubakr Sadik, Bacha, Azegag, Manteletekoa, Bolakoa, Altos del Realekoa, Batería Jotakoa, Reina Regentekoa eta Montekoa, baita Zauia Al Alauia ere.

Juduen sinagoga nagusia Or Zaruah sinagoga da, Yamin Benarroch sinagoga izenez ere ezaguna. Beste sinagoga batzuk ere badaude, hala nola Isaac Benarroch, Almosnino, Chocrón, Benguigui eta Foinquinos sinagogak.

Melillan tenplu hindu bat ere badago.

Melillako kirol-jarduera Hezkuntza, Gazteria eta Kirol Kontseilaritzak arautzen du. Hiriko kirol-zentroetan jarduera fisiko ugari eskaintzen ditu, hala nola gimnasia, aerobika, muskulazioa, arte martzialak eta tenisa, besteak beste.[228]

2015ean, Europako Kirol Hiriburuen Elkarteak (ACES Europa) Melilla 2016ko Europako Kirol Hiria izendatu zuen, kirola sustatzeko hiriak egindako ahalegina aitortuz.[229]

Hondartzako eskubaloia Melillan
Hondartzako boleiboleko Espainiako Txapelketa, San Lorentzo hondartzan eta V. Mendeurreneko dorreen inguruan

Kirol-instalazioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriak kirol-zentroen sare zabala du, Hezkuntza, Gazteria eta Kirol Kontseilaritzaren mendekoa. Instalazio horietako asko enpresa pribatuek kudeatzen dituzte, administrazio-emakida bidez. Zentro horietan hainbat kirol-jarduera egin daitezke, hala nola igeriketa, eta kirol-pabiloi estaliak, kirol anitzeko pistak, zelaiak, muskulazio-gelak eta kirol-campusak erabil daitezke.[230]

Álvarez Claro udal-estadioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Álvarez Claro udal-estadioa Melillako kirol-esparru nagusia da, eta Unión Deportiva Melilla futbol-taldearen egoitza da. 1945eko irailaren 29an inauguratu zuten, Rafael Álvarez Claro orduko alkatearen eskutik; haren omenez jarri zioten izena estadioari. 10.000 ikuslerentzako edukiera du.[231]

Bere historian zehar, hainbat talde ospetsuren aurkako partidak jokatu dira bertan, hala nola Atlético de Madrid, Athletic Club, Levante UD eta Real Madrid CF taldeen aurkakoak. Espainiako 21 urtez azpiko selekzioaren nazioarteko partidak ere hartu ditu. Gainera, 2015eko Emakumezkoen Erregina Kopako finalaren egoitza izan zen.[232]

2021etik aurrera, estadioa udal-kiroldegi bihurtzeko eraldaketa-prozesuan dago. Instalazio berrien artean, eskalada-rokodromoa, padel-pistak eta tiro-galeria daude.[233]

Javier Imbroda kiroldegia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Javier Imbroda kiroldegia 2.900 ikuslerentzako edukiera duen kirol-pabiloia da. Bertan jokatzen dituzte etxeko partidak Melilla Baloncesto saskibaloi-taldeak (LEB Oro), Melilla Fútbol Sala areto-futbol taldeak (LNFS) eta Club Voleibol Melilla boleibol-taldeak (Gizonezkoen Superliga).[234][235][236]

1995eko otsailaren 17an inauguratu zen, Melillako Hiriaren Kirol Pabiloia izenarekin. 2007an, Javier Imbroda entrenatzaile melillarraren omenez berrizendatu zuten. Imbroda Espainiako saskibaloiaren pertsonaia nabarmena izan zen, eta CB Málaga taldearekin ACB Ligako txapeldunordea izan zen 1993-94 denboraldian.[237]

Pabiloiak kirol-ekitaldi garrantzitsuak hartu ditu, besteak beste, Asturiasko Printzesa Saskibaloi Koparen hiru edizio eta ACB Ligara igotzeko kanporaketetako hiru final. 2025ean, klimatizazioa hobetzeko inbertsioak iragarri ziren, 2024ko abuztuan egindako Javier Imbroda I. Memoriala bezalako ekitaldietan izandako tenperatura altuen ondoren.[238][239]

«General Bañuls» Hipika Kirol eta Kultur Gunea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

«General Bañuls» Hipika Kirol eta Kultur Gunea 1914an sortu zen, Melillako Hipika Elkarte gisa. 1920an, Alfontso XIII.a erregeak Errege Hipika Elkarte titulua eman zion, eta 2014an gaur egungo izena hartu zuen, Francisco Bañuls jeneralaren omenez.[240]

Zentroak kirol- eta kultura-jarduera ugari eskaintzen ditu. Nabarmentzekoak dira zaldiketa, tenisa eta padela lantzeko eskolak, baita haren instalazio modernoak ere. Historian zehar hainbat txapelketa eta gizarte-ekitaldi hartu ditu.[241]

Ikasle nabarmenen artean Feliciano López tenislari espainiarra dago. Melillan bizi izan zen bost eta hamabi urte bitartean, eta zentro horretan hasi zen teniseko lehen urratsak egiten, ondoren ibilbide profesional arrakastatsua garatu aurretik.[242][243]

Melillako Errege Itsas Kluba
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Errege Itsas Kluba (RCMM) 1944ko martxoaren 6an sortu zen, Melillako Itsas Klub izenarekin. Urte bereko abuztuaren 13an inauguratu zuten ofizialki, eta 2006an Errege titulua jaso zuen Juan Carlos I.a erregearen eskutik. 6.000 bazkide baino gehiago ditu.[244]

RCMM itsas kiroletan nabarmentzen da, bereziki belan. 1997tik Melillako Aste Nautikoa antolatzen du, eta saskibaloi-atala ere badu, 18 talderekin. Horrez gain, instalazio eta jarduera ugari eskaintzen ditu: itsas jardueretarako gunea, igerilekua, gimnasioa, petanka-pista, sauna, jatetxea, kafetegia eta erakusketa-aretoa.[245]

Kultura-arloan, itsasoarekin lotutako gaiei buruzko kultura-jardunaldiak antolatzen ditu klubak, baita gizarte- eta hezkuntza-jarduerak ere.[246]

Beste instalazio batzuk
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Horrez gain, Melillak hainbat kirol-instalazio ditu: futbol- eta futbol 7ko zelaiak, motokros-zirkuitua, automobil telegidatuen zirkuitua, padel-klubak, petanka-klubak, El Fuerte kirol-kluba, Melillako golf-zelaia, Lázaro Fernández eta García Pezzi kiroldegiak, udal-igerilekuak eta Álvarez Claro kirol-pistak.[247]

Melilla Baloncesto Kluba Melillako saskibaloi-taldea da, 2021-2022 denboraldian LEB Oro ligan lehiatzen zena. Asturiasko Printzearen Saskibaloi Kopa hiru aldiz irabazi du.[248]

Nabarmentzekoa da, halaber, Club Voleibol Melilla (CV Melilla), 2021-2022 denboraldian Gizonezkoen Superligan lehiatzen dena.

Futbolean, Unión Deportiva Melilla (UD Melilla) nabarmentzen da. 2022-2023 denboraldian RFEF Lehen Mailan jokatzen zuen. Horrez gain, CD Intergym Melilla taldeak RFEF Hirugarren Mailako IX. multzoan parte hartzen zuen 2021-2022 denboraldian.

Hirian Melilla Fútbol Sala areto-futbol taldea ere badago, LNFSko bigarren mailan lehiatzen dena.

Kirol-ekitaldiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Legioaren Afrikar Lasterketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Legioaren Afrikar Lasterketa Melillan urtero egiten den erresistentzia-kiroleko lehiaketa da, Legioaren «Gran Capitán» 1. Tertzioak antolatua. Hainbat modalitate biltzen ditu: 50 kilometroko korrika-lasterketa, 25 kilometroko martxa, mendiko bizikleta (BTT) eta 75 kilometroko bizikleta elektrikoa. Horrez gain, haurrentzako MiniAfricana izeneko proba ere antolatzen da.

Ibilbideak naturaguneak, hondartzak eta hiriko alde historikoa zeharkatzen ditu, eta zailtasun fisikoagatik eta paisaia-erakargarritasunagatik nabarmentzen da. Gehienez 3.500 parte-hartzaile onartzen ditu ekitaldiak, eta hornidura-guneak, laguntza medikoa eta jarduera osagarriak eskaintzen ditu, hala nola Afrikar Afari tradizionala. Melillako kirol-ekitaldi adierazgarrienetako bat da, eta kirola eta legionarioen balioak lotzen dituen sinboloa.[249]

Melillako Aste Nautikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Aste Nautikoa abuztuan urtero Kirol Portuan egiten den ekitaldia da, Melillako Errege Itsas Klubak antolatua. Kirol-lehiaketak, hala nola bela arineko eta gurutzontzietako estropadak, aisialdiko, kulturako eta prestakuntzako jarduerekin uztartzen ditu.

Ekitaldiaren barruan, Bi Kontinenteen Itsas Estropada nabarmentzen da, Melilla eta Motril lotzen dituena. Horrez gain, tailerrak, bisita gidatuak, kontzertuak eta adin guztietako pertsonentzako jarduerak eskaintzen dira. «Oztoporik gabeko itsasoa» lelopean, inklusioa eta itsas kiroletarako sarbide unibertsala sustatzen ditu. Kirol-turismorako eta hiriko kultura-bizitzarako ekitaldi garrantzitsua da.[250]

Komunikabideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Prentsa idatzia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nazio-mailako hedapeneko egunkariez gain, Melillak bi tokiko egunkari ditu: Melilla Hoy[251] eta El Faro.[252]

Televisión Melilla

Melillan Espainiako telebista-kate nazional guztiak emititzen dira, baita Andaluziako kate publikoa ere, Canal Sur Televisión. Hiriak tokiko bi telebista-kate ditu: Televisión Melilla[253] eta Popular TV.[254] Horrez gain, RTVEk estudio bat du hirian, albisteak emititzeko.

Nazio-mailako irrati-kate guztiak sintoniza daitezke Melillan, eta horietako batzuek tokiko edizioak dituzte, hala nola COPE[255] eta Onda Cero.[256]

Internetaren eta sare sozialen hedapenarekin batera, hainbat komunikabide eta atari sortu ziren. Horietatik MelillaMedia baino ez da geratzen; Melillako Hiri Autonomoaren mendekoa da.[257]

2022ko urrian, Melillako eta Marokoko iparraldeko Rif eskualdeko historiari buruzko dokumentu-funts digital pertsonal bat jarri zen martxan. Sarbide librekoa da, eta ikertzaileentzako zein ikasleentzako material ugari biltzen du.[258]

Irrati-afizionatuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ISO 3166-1 arauak EA luzapena gordetzen du Ceuta eta Melillarentzat. Bi hiri horietan irrati-afizionatuek erabiltzen duten dei-seinalearen kodea (call sign) EA9 da, eta bakoitza entitate bereizitzat hartzen da.

Udalak emandako ohorezko sariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melillako Udalak ofizialki ematen dituen titulu, ohore eta kondekorazioen helburua merezimendu bereziak, onura nabarmenak edo aparteko zerbitzuak saritzea da. Honako hauek dira: Seme Kutun edo Seme Adoptatu titulua, Melillako Ohorezko Domina eta Melillako Hiriko Domina, urrezko, zilarrezko eta brontzezko kategorietan.[259]

Melillako Udalak ematen dituen lehen eta goi-mailako ohorezko sariak Seme Kutun titulua dira, Melillan jaiotako herritar nabarmenei emana, hala nola Fernando Arrabal edo Javier Imbrodari; eta Seme Adoptatu titulua, Melillan jaio ez diren pertsona ospetsuei emana, hala nola José Manuel García-Margallori edo Carlota O'Neilli.[260][261]

Hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Melilla ondorengo hiriekin senidetuta dago:

Lankidetza-hitzarmena duten eskualdeak:

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
  2. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Descripción de África y Asia libro 5, Historia natural - Plinio el viejo», www.historia-del-arte-erotico.com. 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  2. ↑ «Dialnet», Dialnet (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  3. ↑ Wheels, Solidary (2020ko abuztuaren 19a), «AMAZIGH: EL PUEBLO OLVIDADO DE MELILLA», Solidary Wheels (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  4. ↑ Real decreto concediendo á la Plaza de Melilla el uso del escudo oficial de la Casa Ducal de Medina Sidonia (PDF).
  5. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla», www.melilla.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  6. ↑ Un escudo con abolengo - MelillaHoy (Gaztelaniaz), 2018ko martxoaren 12a. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  7. ↑ MELILLAKO AUTONOMIA HIRIKO PROTOKOLO ETA ZEREMONIALAREN ARAUDIA (PDF).
  8. ↑ 1962ko martxoaren 1eko 462/1962 DEKRETUA. Melillari “Movimiento Nacionaleko Aurrerakoia” izendapena ematea (PDF).
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20180910233903/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=83306&refer=&units=metric Weatherbase webgunea
  10. ↑ «Descripcion de la demarcación hidrográfica de Melilla - CHG», www.chguadalquivir.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 «Guía de campo de la Geología Geología de Melilla» (PDF).
  12. ↑ «especies exóticas invasoras», Guelaya Ecologistas en Acción Melilla (Gaztelaniaz), 2020ko urtarrilaren 30a. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  13. ↑ Melilla (2023ko otsailaren 8a), «La principal fuente de contaminación en Melilla es el tráfico rodado • Ecologistas en Acción», Ecologistas en Acción (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  14. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Contaminación Atmosférica y Calidad del Aire», www.melilla.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  15. ↑ «Ordenanza de ruidos de la Ciudad Autónoma de Melilla», www.ruidos.org. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  16. 1 2 20minutos (2024ko ekainaren 12a), «Estas son las dos banderas negras de Melilla por contaminación y mala gestión», www.20minutos.es - Últimas Noticias (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura)
  17. ↑ «La CHG abre a consulta pública los mapas de riesgo de inundaciones de origen fluvial en Melilla - Detalle de noticia - CHG», www.chguadalquivir.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  18. ↑ Melilla en Verde dice que lleva años avisando de posible inundación - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  19. ↑ Medio Ambiente destaca que el Estado es competente en reducir el riesgo de inundaciones - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  20. ↑ «Historia de Melilla», En español (Italieraz). 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  21. ↑ «Rusaddir, Melilla – Digital Atlas of the Roman Empire», web.archive.org, 2017ko apirilaren 27a. 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  22. ↑ Cazorla, Jesús Miguel SÁEZ (2002ko urtarrilaren 1a), «"Espacios y Funciones Urbanas de la Melilla Medieval"», Akros, la revista del museo, nº 1. 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  23. ↑ «Inicio - España», EFE Noticias (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  24. ↑ Ferreiro, Miguel Ángel (2016ko abuztuaren 26a), «La toma de Melilla: Medina Sidonia y la conquista de las tierras áridas», El Reto Histórico (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.
  25. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  26. ↑ www.satec.es, satec sa, «Cultura de Defensa - Pascua Militar», www.defensa.gob.es (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 20an kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: puntuazio gehigarria (lotura)
  27. ↑ «200 etorkin Melillan sartzen saiatu dira, baina ez dute lortu», EiTB, 2014-12-19
  28. ↑ «700 immigrante inguru Melillara igarotzen saiatu dira», Berria, 2015-01-02
  29. ↑ «Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera)(68535)», INE (Gaztelaniaz). 2026ko uztailaren 31n kontsultatua.
  30. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Melilla.tab.
  31. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Melilla.tab.
  32. ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  33. ↑ «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  34. ↑ «Etxebizitza nagusiak jabetza-erregimenaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  35. ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
  36. ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
  37. ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  38. ↑ «Etxeguneak motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  39. ↑ «Etxebizitzak eraikuntza-urtearen arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  40. ↑ «Etxebizitzak azaleraren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  41. 1 2 3 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  42. 1 2 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  43. ↑ «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  44. ↑ «Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)», INE (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  45. ↑ Administrador (2010eko uztailaren 6a), «Templo Hindú de Ceuta: La Comunidad hindú celebra el centenario de su llegada a Ceuta», Templo Hindú de Ceuta. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  46. ↑ «Cementerio Judio de Tetuan | Cimetiere Israelite Tetouane ... -», www.cementeriojudiotetuan.org (Frantsesez). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  47. ↑ «La lengua materna no es un problema», Anís del moro, 2012ko uztailaren 4a. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  48. ↑ Press, Europa (2013ko otsailaren 23a), «Defienden la cooficialidad del árabe ceutí y su incorporación al sistema educativo para atajar el fracaso escolar», www.europapress.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  49. ↑ Celebran el Día Internacional de las Lenguas Maternas (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  50. ↑ López Bueno, José María (2011), «Melilla y sus relaciones con su entorno marroquí inmediato: teoría, práctica y oportunidades», Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla (35): 91–107, ISSN 0213-7925. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  51. ↑ Peregil, Francisco (2021eko abenduaren 13a), «La vida en suspenso al otro lado de la valla de Ceuta y Melilla», El País (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  52. ↑ «Población extranjera por Nacionalidad, provincias, Sexo y Año.», INE (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  53. ↑ Pueblo, Defensor del, «Revocación por el Consulado General de España en Nador (Marruecos) de las resoluciones denegatorias de unos visados de reagrupación familiar - Defensor del Pueblo», www.defensordelpueblo.es (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  54. 1 2 Moreno, Sonia (2020ko irailaren 27a), «El limbo de los trabajadores transfronterizos en Ceuta y Melilla: sin empleo y sin ayudas si no son residentes», ElDiario.es (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  55. ↑ «Morocco People 2024, CIA World Factbook», theodora.com. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  56. ↑ Historia en sintesis de los límites de Melilla - MelillaHoy (Gaztelaniaz), 2017ko apirilaren 28a. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  57. ↑ «Conjunto del Ensanche Modernista de Melilla», Melilla Monumental (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  58. ↑ El urbanismo judío en Melilla, parte de la historia arquitectónica de la ciudad (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  59. ↑ «La Ciudad Autónoma de Melilla, tan desconocida como valiosa | 2.0Viajes», 2.0viajes.com. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  60. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Plan General de Ordenación Urbana de Melilla», www.melilla.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  61. ↑ Errenta gordina batez beste 1000 biztanletik gorako udalerrietan: 2018.
  62. ↑ «España en cifras 2019», www.ine.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  63. ↑ ==/4267-1.pdf Melillako Lan Merkatuaren Txostena 2023ko datuekin (PDF). {{Erreferentzia}}: Egiaztatu |url= balioa (laguntza)
  64. ↑ «Melilla - ¿Cuántas empresas hay en tu municipio?», www.epdata.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  65. ↑ Food, Financial (2020ko otsailaren 26a), «El centro comercial Murias Parque Melilla elevó sus ventas un 16,2% en 2019», Financial Food (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  66. ↑ «Activos por sector económico y provincia(3990)», INE (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  67. ↑ Marruecos da por finiquitado el comercio atípico en Melilla - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  68. ↑ «TELECINCO - televisión a la carta, series y entretenimiento», Telecinco (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  69. ↑ M, Á J. (2010eko abenduaren 28a), «El centro tecnológico abrirá a Melilla la opción de entrar en la red de I+D+i», Diario Sur (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  70. ↑ «Melilla inaugura su Centro Tecnolgico para formacin y empleo en I+D+i | www.diariosur.es», web.archive.org, 2018ko uztailaren 31a. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  71. ↑ «Inauguran el Centro Tecnológico, que podría empezar a funcionar en mayo | Melillamedia», web.archive.org, 2018ko uztailaren 31a. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  72. ↑ Saruel Hernández, Fernando (2018), «Melilla: su pasado industrial», II Congreso Internacional de Patrimonio Industrial y de la Obra Pública: Patrimonio Industrial: pasado, presente y futuro, 2018, ISBN 978-84-09-12038-3, págs. 79-90, Fundación Patrimonio Industrial de Andalucía: 79–90, ISBN 978-84-09-12038-3. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: lana parametroa ISBNarekin (lotura)
  73. 1 2 Mohamed, Farid (2020ko abuztuaren 13a), Melilla, cuando era conocida como “La América Chica” - MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  74. ↑ Hospitalario (2011ko uztailaren 4a), «El pasado industrial de Melilla», El Alminar de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  75. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Melilla.tab (Wikimedia Commons).
  76. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla», www.planestrategicomelilla.net. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  77. ↑ El Gobierno anuncia la compra de Villa Pilar para su recuperación agrícola y medioambiental - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  78. ↑ La Dársena Pesquera de Melilla: Un pasado, un presente y un futuro prometedor - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  79. ↑ La pesca, uno de los sectores más olvidados de toda Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  80. ↑ «elpueblodeceuta.com», www.elpueblodeceuta.com. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  81. ↑ Spanish Railway » Blog Archive » Ferrocarril de la Compañía Española de Minas del Rif – Protectorado de Marruecos (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  82. ↑ Melilla encomienda su futuro al sector turístico, a la economía digital y a la verde y circular - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  83. ↑ «Turismo Melilla», bonosmelilla.es (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  84. ↑ La Ciudad trabaja en aumentar la oferta hotelera aunque aún hay "margen" - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  85. ↑ economía digital - MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  86. ↑ INFORME 02|2019 LA INMIGRACIÓN EN ESPAÑA: EFECTOS Y OPORTUNIDADES ISBN 978-84-8188-384-8 (PDF). {{Erreferentzia}}: line feed karakterea |izenburua= parametroan (16. posizioa) (laguntza)
  87. ↑ «EPA - Encuesta de Población Activa de las Comunidades Autónomas 2025 | Datosmacro.com», datosmacro.expansion.com (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  88. 1 2 «Régimen Fiscal Especial de Ceuta y Melilla (normativa) - Fiscalidad Autonómica y Local», www.agenciatributaria.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  89. ↑ Romero, Víctor (2018ko apirilaren 28a), «Montoro crea un paraíso fiscal del juego en Ceuta y Melilla para competir con Gibraltar», elconfidencial.com (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  90. ↑ «Ranking de Empresas en Melilla | Ranking Empresas», Directorio Ranking Empresas - Ranking de las principales empresas españolas (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  91. ↑ «Nomenclátor. Población por unidad poblacional», INE (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  92. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Melilla.tab.
  93. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Melilla.tab.
  94. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  95. 1 2 3 «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  96. 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  97. 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  98. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  99. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  100. 1 2 Olcina, Antonio Gil; Mendoza, Josefina Gómez (2007), Geografía de España, Ariel España. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  101. ↑ «El PP de Melilla reclama convertirse en comunidad autónoma», La Razón (Gaztelaniaz), 2025eko otsailaren 2a. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  102. ↑ Gehiengo hori lortzen ez bada, proposamen berriak izapidetuko dira. Lehenengo bozketatik bi hilabete igaro ondoren hautagaiek ez badute gutxieneko gehiengoa lortzen, Biltzarra automatikoki desegingo da eta jarduneko presidenteak hauteskunde berriak deituko ditu. Autonomia Estatutuaren 118. artikulua, III. kapitulua, IV. titulua
  103. ↑ «Título I. De la Organización Institucional de la Ciudad de Melilla - Estatuto Autonomía», app.congreso.es (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  104. ↑ «Resultados elecciones Municipales 24M en Melilla (comunidad) - elDiario.es», elecciones.eldiario.es (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  105. ↑ comentó, Pablo, La Asociación de Vecinos del Tesorillo inaugura su bar, abierto a todos los melillenses (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  106. ↑ «Comisiones Obreras de Melilla», melilla.ccoo.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  107. ↑ «UGT | Sindicato Unión General de Trabajadoras y Trabajadores de España», www.ugt.es (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  108. ↑ «Ministerio de Justicia - Direcciones y teléfonos», www.mjusticia.gob.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  109. ↑ «TSJ Andalucía, Ceuta y Melilla | CGPJ | Poder Judicial | Tribunales Superiores de Justicia», www.poderjudicial.es. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  110. ↑ Estudio sobre la pobreza en Melilla (PDF).
  111. ↑ País, El (1984ko uztailaren 6a), «Correos crea 17 nuevos distritos postales y reorganiza todos los que ya existían», El País (Gaztelaniaz), ISSN 1134-6582. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  112. ↑ Ministerio de Obras Públicas, Transportes y Medio Ambiente (1995eko urriaren 4a), Orden de 27 de septiembre de 1995 sobre modificación del código postal de las ciudades de Ceuta y Melilla, 29195–29196. or.. 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  113. ↑ comentó, Español, Melilla y Andalucía (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 25ean kontsultatua.
  114. ↑ «Exteriores defiende la 'absoluta españolidad' de Ceuta y Melilla | España | elmundo.es», www.elmundo.es. 2025eko maiatzaren 26an kontsultatua.
  115. ↑ «Spaniards Review Ceuta and Melilla Situation | Angus Reid Public Opinion», www.angus-reid.com (Ingelesez). 2025eko maiatzaren 26an kontsultatua.
  116. ↑ «La política exterior y de cooperación de España en el Magreb - Catarata», www.catarata.org (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 26an kontsultatua.
  117. ↑ Dioniso García Flórez, Ceuta eta Melilla. Estatu kontua, Melillako Autonomia Erkidegoa, 1999, 48. orr.
  118. ↑ Dioniso García Flórez, Ceuta eta Melilla. Estatu kontua, Melillako Autonomia Erkidegoa, 1999, 61-63. orr.
  119. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Plan de Acción para el Clima y la Energía (PACES) de la Ciudad Autónoma de Melilla», www.melilla.es. 2025eko maiatzaren 26an kontsultatua.
  120. ↑ «Información pública - Informe detallado CENTRAL DIESEL DE MELILLA | PRTR España», prtr-es.es. 2025eko maiatzaren 26an kontsultatua.
  121. ↑ Press, Europa (2020ko azaroaren 10a), «La central de Endesa en Melilla recibe el premio Basf por su sistema con baterías de coches eléctricos», www.europapress.es. 2025eko maiatzaren 26an kontsultatua.
  122. ↑ E.I.C (2020ko azaroaren 19a), «Endesa, a la vanguardia de la economía circular en España», El Independiente (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 26an kontsultatua.
  123. ↑ «Gasolineras en Melilla - Moeve, antes Cepsa», www.moeve.es (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 27an kontsultatua.[Betiko hautsitako esteka]
  124. ↑ «Presentación | Aeropuerto de Melilla | Aena», www.aena.es. 2025eko maiatzaren 27an kontsultatua.
  125. ↑ «Air Nostrum_IBERIA Regional», www.airnostrum.es. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.[Betiko hautsitako esteka]
  126. ↑ M.R (2025eko urtarrilaren 13a), “Récord histórico” de vehículos e incremento de pasajeros en el puerto de Melilla en 2024 - MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 27an kontsultatua.
  127. ↑ «Inicio», Coa Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  128. ↑ Press, Europa (2020ko apirilaren 4a), «La empresa de autobuses urbanos de Melilla, "al borde de la quiebra" tras el cierre la frontera Marruecos y el Covid-19», www.europapress.es. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  129. ↑ CpM sigue sin cumplir con el transporte público (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  130. ↑ Medio Ambiente ofrece subvenciones al sector del taxi para renovar su flota de vehículos (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  131. ↑ El sector del taxi plantea en Melilla una subida media del precio del viaje (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  132. ↑ «Anteproyecto de nueva urbanización de la zona centro • Medioambiente Melilla», Medioambiente Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  133. ↑ «Chacel • Medioambiente Melilla», Medioambiente Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  134. ↑ Japon, Lorena (2018ko azaroaren 7a), La Ciudad propone quitar todos los aparcamientos de la Avenida y poner zona azul en calles del Centro - MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  135. ↑ Comentó, Rojo, Medio Ambiente propone peatonalizar la zona del Kursaal y de Cándido Lobera - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  136. ↑ Voces en contra del carril bici en el paseo marítimo - MelillaHoy (Gaztelaniaz), 2018ko apirilaren 2a. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  137. ↑ M.R (2025eko apirilaren 3a), Melilla recibirá en torno a 800.000 euros para el Plan Moves III y energía fotovoltaica - MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  138. ↑ «Area de Salud de Melilla», www.areasaludmelilla.es. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  139. ↑ Press, Europa (2021eko uztailaren 4a), «Las obras del nuevo hospital de Melilla podrían acabar a finales de 2022 tras diez años de retrasos», www.europapress.es. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  140. ↑ Rodrigo, Borja (2017ko uztailaren 14a), «Colapso hospitalario en Melilla: ingresan a pacientes en habitaciones para presos», elconfidencial.com (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  141. ↑ melillahoy.es https://melillahoy.es/la-atencin-a-extranjeros-en-los-hospitales-de-ceuta-y-melilla-es-una-sangra-millonaria-para-el-sistema/. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: |izenburua= falta da edo hutsik dago (laguntza)
  142. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Teléfono de Emergencias 112», www.melilla.es. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  143. ↑ «La Compañía de Mar de Melilla: marinos en la unidad más antigua del Ejército de Tierra», Defensa y Aviación (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  144. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Servicios Sociales Comunitarios o básicos», www.melilla.es. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  145. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Servicios Sociales», www.melilla.es. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  146. 1 2 «Puerta y Capilla de Santiago», Melilla Monumental (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  147. ↑ abravo.es http://abravo.es/publicaciones/Melilla%20la%20Vieja-Plan%20Especial%20de%20los%20Cuatro%20Recintos%20Fortificados.pdf. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: |izenburua= falta da edo hutsik dago (laguntza)
  148. ↑ Debate, El (2025eko martxoaren 19a), «Melilla ya tiene su primer hito del Camino de Santiago africano», El Debate (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  149. ↑ «Cuevas del Conventico», Melilla Monumental (Gaztelaniaz). 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  150. ↑ Administrator, «- 4º Recinto fortificado», www.melillamedioambiente.com. 2025eko maiatzaren 28an kontsultatua.
  151. ↑ Bravo Nieto, Antonio; Bellver Garrido, Juan Antonio (2020), «La influencia de Lluís Domènech i Montaner en el ensanche de Melilla: el proyecto modernista del arquitecto Enrique Nieto para David J. Melul, 1915», Domenechiana: revista del Centre d'Estudis Lluís Domènech i Montaner (17), CEDIM (Centre d'Estudis Lluís Domènech i Montaner): 136–153, ISSN 2339-7047. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  152. ↑ Bravo Nieto, Antonio (2008), Modernismo y Art Decó en la arquitectura de Melilla, ISBN 978-84-7290-428-6. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  153. ↑ Castro Maestro, Angel (2003), «Melilla... Hacia la ciudad: Melilla en los albores del siglo XX», Akros: Revista de Patrimonio (2), Consejería de Cultura: 39–44, ISSN 1579-0959. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  154. ↑ comentó, Fuad (2023ko irailaren 16a), El parque forestal Juan Carlos I Rey, un pulmón botánico en Melilla (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  155. ↑ El Parque de Agustín Jerez, un espacio verde de palmeras canarias - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2023ko urriaren 1a. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  156. ↑ «Jardines del Agua en Melilla | Guía Repsol», REPSOL (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  157. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Secciones del Museo», www.melilla.es. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  158. ↑ «Museos», museomelilla.es. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  159. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Consejería de Cultura, Patrimonio Cultural y del Mayor», www.melilla.es. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  160. ↑ Bravo Nieto, Antonio (2008), Modernismo y Art Decó en la arquitectura de Melilla, ISBN 978-84-7290-428-6. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  161. ↑ Unas 60 obras de arte puro melillense - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2014ko azaroaren 24a. 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  162. ↑ Redacción (2025eko urtarrilaren 15a), El escritor melillense Fernando Arrabal recibe el Premio Zenda de Honor 2023-2024 - MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  163. ↑ Japon, Lorena (2018ko uztailaren 11a), La 40 edición del premio Internacional de Poesía y la beca Miguel Fernández se fallarán en el Instituto Cervantes de Madrid - MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  164. ↑ Del Campo, Paula (2018ko abuztuaren 26a), «Los museos de Melilla, no tan olvidados este verano», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2018ko azaroaren 12an kontsultatua.
  165. ↑ «Museo de Arqueología e Historia - Melilla: Información, tarifas, precios, entradas, cómo llegar, teléfono, horarios, mapa, fotos, libros y guías, visitas guiadas y tours», InSpain.org (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  166. ↑ «Museo Histórico Militar – Turismo Melilla», Turismo Melilla, 2017ko urriaren 27a. 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  167. ↑ «Museos | Fundación Melilla Monumental», Fundación Melilla Monumental, 2018ko uztailaren 16a. 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  168. ↑ «El 24 de septiembre se inaugura la pinacoteca de la Casa del Reloj», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  169. ↑ «Home MEM», Fundación Gaselec (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 31n kontsultatua.
  170. ↑ Ferreiro, Miguel Ángel (2015eko maiatzaren 26a), «Museo Eléctrico y de la Industria de la Fundación Gaselec en Melilla», El Reto Histórico (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  171. ↑ «La Tribuna de Automoción: referentes en información del motor», La Tribuna de Automoción (Gaztelaniaz), 2025eko martxoaren 27a. 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  172. ↑ admin (2016ko apirilaren 13a), Museo de fósiles (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 13an kontsultatua.
  173. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - SALAS DE EXPOSICIONES Y EXTENSIÓN CULTURAL», www.melilla.es. 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  174. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Servicios Archivísticos», www.melilla.es. 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  175. ↑ «Portada del Archivo Histórico Nacional», censoarchivos.mcu.es (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  176. ↑ «Portada Archivo Intermedio Militar de Melilla | Patrimonio Cultural de Defensa», patrimoniocultural.defensa.gob.es (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  177. ↑ «Portada del Archivo Histórico Nacional», censoarchivos.mcu.es (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  178. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Biblioteca Pública», www.melilla.es. 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  179. ↑ «Portada Biblioteca Histórico Militar de Melilla | Patrimonio Cultural de Defensa», patrimoniocultural.defensa.gob.es (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 8an kontsultatua.
  180. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - AULAS CULTURALES PARA MAYORES», www.melilla.es. 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  181. ↑ «Búsqueda de Entidades Religiosas - Ministerio de Justicia», Ministerio de Justicia. 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  182. ↑ «Por la difusión de la cultura Judío-Sefardí desde 2007», Mem Guímel (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  183. ↑ «Home - Sistema Educativo Digital», Conservatorio Profesional de Música de Melilla. 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  184. ↑ «Banda, Orquesta y Coro «Ciudad de Melilla»», AsbanorMelilla (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  185. ↑ Redacción (2025eko martxoaren 28a), «La Unidad de Música de la Comandancia de Melilla ofrecerá un repertorio de marchas de la Pasión de Cristo», MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 29an kontsultatua.
  186. ↑ Meléndez, Ángel (2017ko urtarrilaren 17a), «El Premio Semana de Cine de Melilla pasará a denominarse, a partir de ahora, José Sacristán», MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  187. ↑ «Arquitectura modernista en Melilla y Ruta de los Templos», Spain.info (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 13an kontsultatua.
  188. ↑ «Mercado Renacentista de Carlos V», Melilla Monumental (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 13an kontsultatua.
  189. ↑ ‘Música a la Luna’, una gran iniciativa - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2024ko uztailaren 7a. 2025eko apirilaren 13an kontsultatua.
  190. ↑ Díaz, Raúl, «XXIX Jornadas sobre Jazz Juan Claudio Cifuentes», UNED Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 13an kontsultatua.
  191. ↑ El cantautor Tontxu actúa este miércoles en la UNED de Melilla - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2025eko apirilaren 1a. 2025eko apirilaren 13an kontsultatua.
  192. ↑ MELILLA Y LA POESÍA ESPAÑOLA DESDE 1900 (Gaztelaniaz), Editorial UNED, 2015eko maiatzaren 7a, ISBN 978-84-362-6949-9. 2022ko otsailaren 22an kontsultatua.
  193. ↑ Burgos, Carmen de (1909), En la guerra: (Episodios de Melilla) (Gaztelaniaz). 2022ko otsailaren 23an kontsultatua.
  194. ↑ «Novelas para viajar a Melilla», Hoteles.net (Gaztelaniaz). 2022ko otsailaren 23an kontsultatua.
  195. ↑ «Melilla 1921, crónicas de guerra», El Pueblo de Ceuta (Gaztelaniaz). 2022ko otsailaren 24an kontsultatua.
  196. ↑ Sánchez Ballesteros, Luisa María, «'La Unidad', una serie de Movistar + que estará de rodaje en distintos lugares de la Ciudad de Melilla durante tres semanas», Melilla Hoy (Gaztelaniaz). Jatorrizkotik 2019ko apirilaren 24an artxibatuta. 2019ko apirilaren 25ean kontsultatua.
  197. ↑ «Melilla, escenario de la serie 'La Unidad' de Movistar+», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2019ko apirilaren 24a. 2019ko apirilaren 25ean kontsultatua.
  198. ↑ Melilla, una ciudad de cine - El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  199. ↑ «Letra de la canción Melilla - Ismael Serrano», Cancioneros.com (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  200. ↑ «Viva Melilla - Emilio El Moro», Letras.com (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  201. ↑ Leo Rubio - Pasodoble a Melilla (Ingelesez). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  202. ↑ Joaquín Díaz, obra completa • Canciones (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 28an kontsultatua.
  203. ↑ «COFRADÍAS MELILLA 2020», Issuu (Ingelesez). 2022ko otsailaren 10ean kontsultatua.
  204. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Calendario Laboral 2025», Melillako Hiri Autonomoa (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  205. ↑ Penúltimo día de la Feria de Melilla en imágenes (Gaztelaniaz), 2024ko irailaren 7a. 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  206. ↑ «Melilla: el secreto mejor guardado de la Semana Santa Española», ABC (Gaztelaniaz), 2025eko martxoaren 29a. 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  207. ↑ Rodríguez, Víctor A. Lafuente Sánchez, Francisco Sangorrín Perdices eta David Rodríguez, «Semana Santa en Melilla», Cofradías y Hermandades (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura)
  208. ↑ «Recorridos y horarios para las procesiones del Viernes Santo», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2022ko apirilaren 14a. 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  209. ↑ Monumental, Melilla (2020ko uztailaren 16a), «Conociendo nuestro patrimonio Virgen del Carmen», Melilla Monumental (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  210. ↑ «En junio regresa el Mercado Medieval a Melilla», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 14an kontsultatua.
  211. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Calendario de Festivos 2022», Melillako Hiri Autonomoa (Gaztelaniaz).
  212. ↑ «Ceuta y Melilla celebran la fiesta musulmana del Sacrificio del Cordero», Antena 3 (Gaztelaniaz), 2010eko azaroaren 17a.
  213. ↑ Ley 18/1987, de 7 de octubre, que establece el día de la Fiesta Nacional de España en el 12 de octubre
  214. ↑ El traje regional de Melilla: la representación de las culturas en un vestido (Gaztelaniaz), 2022ko urtarrilaren 28a. 2025eko apirilaren 5ean kontsultatua.
  215. ↑ Heras, Mario de las (2023ko abuztuaren 31a), «La única corrida de toros en África: vuelve la Feria de Melilla con Talavante, de Justo y Caballero», El Debate (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 14an kontsultatua.
  216. ↑ «Melilla es la autonomía con mayor porcentaje de musulmanes españoles», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2013ko otsailaren 16a. 2019ko uztailaren 2an kontsultatua.
  217. ↑ «En Melilla, sólo 1 de cada 4 niños estudia Religión Católica en clase: el doble cursa otra religión», Religión en Libertad (Gaztelaniaz), 2016ko martxoaren 1a. 2019ko uztailaren 2an kontsultatua.
  218. ↑ «Melilla ya supera el 50 % de residentes musulmanes», Público (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 2an kontsultatua.
  219. ↑ «Andalucía, entre las regiones con mayor porcentaje de católicos no practicantes», Andalucía en Datos (Gaztelaniaz), 2019ko apirilaren 16a. 2022ko otsailaren 24an kontsultatua.
  220. ↑ Del Campo, Paula (2018ko azaroaren 6a), «El pueblo judío en Melilla se redujo a 1200 habitantes a partir de mitad del siglo XX», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2022ko abuztuaren 12an kontsultatua.
  221. 1 2 Alemany, Luis (2018ko maiatzaren 30a), «La última esperanza del barrio judío de Melilla», El Mundo (Gaztelaniaz). 2022ko abuztuaren 12an kontsultatua.
  222. ↑ «Los judíos de Melilla», Mem Guimel (Gaztelaniaz). 2022ko abuztuaren 12an kontsultatua.
  223. 1 2 «Estudio del CIS sobre Melilla» (PDF), CIS. Jatorrizkotik (PDF) 2022ko uztailaren 2an artxibatuta. 2025eko martxoaren 22an kontsultatua.
  224. ↑ Rodríguez, José Vicente (2014ko maiatzaren 31a), «El 37 % de las declaraciones de la Renta en Málaga marcan la X para la Iglesia», La Opinión de Málaga (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 22an kontsultatua.
  225. ↑ «Melilla, un referente internacional en su modelo de convivencia e interculturalidad», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 22an kontsultatua.
  226. ↑ Ponce Herrero & Martí Ciriquián 2019, 117 or. .
  227. ↑ «Melilla: Where Catalan "Modernisme" Meets North Africa», HuffPost (Ingelesez), 2013ko irailaren 19a. 2025eko martxoaren 22an kontsultatua.
  228. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Consejería de Educación, Juventud y Deporte», www.melilla.es (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  229. ↑ «Melilla recoge el galardón de Ciudad Europea del Deporte 2016», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 14an kontsultatua.
  230. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla - Instalaciones Deportivas», www.melilla.es (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  231. ↑ «MelillaEsDeporte.es - La inauguración del Estadio Álvarez Claro», Web Archive (Gaztelaniaz), 2017ko abuztuaren 15a. 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  232. ↑ «¿Recuerdas la emoción de la Copa de la Reina 2015?», RFEF (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  233. ↑ «El estadio Álvarez Claro pasa a convertirse en un complejo polideportivo municipal», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2021eko apirilaren 6a. 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  234. ↑ «Club Melilla Baloncesto – Web del Club Melilla Baloncesto», Club Melilla Baloncesto (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  235. ↑ «CD Melistar FS: Toda la información del club», LNFS (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  236. ↑ «Club de Voleibol Melilla – Sitio Oficial», Club Voleibol Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  237. ↑ «Trayectoria y logros de Javier Imbroda», ACB (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  238. ↑ «Invierten 87.985 € para hacer "más humano" el pabellón Javier Imbroda», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  239. ↑ «La Final de la Copa Princesa de Asturias 2022 bate su primer récord», FEB (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  240. ↑ Centro Deportivo Sociocultural Hípica "General Bañuls", Club en Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  241. ↑ «Centros deportivos socioculturales», DIAPER (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  242. ↑ Calderay, Antonio (2023ko uztailaren 2a), «Melilla fue clave en la formación de Feliciano López como tenista», MelillaHoy (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  243. ↑ Serras, Manel (2002ko ekainaren 30a), «Feliciano López, el superviviente desconocido», El País (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  244. ↑ «Real Club Marítimo de Melilla», Real Club Marítimo de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  245. ↑ «Club Marítimo de Melilla», RCM (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  246. ↑ «Arrancan las XI Jornadas Culturales», Real Club Marítimo de Melilla (Gaztelaniaz), 2025eko otsailaren 21a. 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  247. ↑ «Ciudad Autónoma de Melilla. Instalaciones deportivas», Melillako Hiri Autonomoa (Gaztelaniaz). 2025eko apirilaren 16an kontsultatua.
  248. ↑ «Inicio», Club Melilla Baloncesto (Gaztelaniaz). 2022ko otsailaren 5ean kontsultatua.
  249. ↑ Marcha – Carrera – Carrera Africana (Gaztelaniaz). 2022ko otsailaren 5ean kontsultatua.
  250. ↑ «La VII Semana Náutica de Vela Ligera entra en escena», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz), 2019ko abuztuaren 10a. 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  251. ↑ «Melilla Hoy Diario de Noticias de Melilla», Melilla Hoy (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 3an kontsultatua.
  252. ↑ «El Faro de Melilla - Diario digital», El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 3an kontsultatua.
  253. ↑ «Inicio», INMUSA (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 3an kontsultatua.
  254. ↑ «Popular TV Melilla», Popular TV Melilla (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 3an kontsultatua.
  255. ↑ Cope Melilla – 98.4 FM (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 3an kontsultatua.
  256. ↑ «Home», Onda Cero Melilla (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 3an kontsultatua.
  257. ↑ MelillaMedia (Gaztelaniaz). 2019ko uztailaren 3an kontsultatua.
  258. ↑ Fondo Documental Personal sobre la historia de Melilla y la región del Rif en el norte de Marruecos (Gaztelaniaz). 2022ko azaroaren 11n kontsultatua.
  259. ↑ «Margallo recibe la distinción de 'Hijo Adoptivo' de Melilla elogiando el reconocimiento a los héroes militares de España», Europa Press (Gaztelaniaz), 2012ko irailaren 15a. 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  260. ↑ Noticias sobre Hijo Predilecto en El Faro de Melilla (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  261. ↑ «El escaño de UCD que le ha valido el título de 'Hijo Predilecto' de Melilla a García Margallo», Confidencial Autonómico (Gaztelaniaz). 2025eko martxoaren 9an kontsultatua.
  262. ↑ «Protocolo General de Colaboración entre la Junta de Andalucía y la Ciudad Autónoma de Melilla», Junta de Andalucía (Gaztelaniaz), 2024ko otsailaren 12a. 2025eko martxoaren 14an kontsultatua.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]