Edukira joan

Mahats

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Mahats
baia eta fruitu
Historia
Honen produktuaVitis vinifera, Mahatsondo eta Vitis vinifera subsp. vinifera

Mahatsa da mahatsondoaren fruitua, mordoetan biltzen diren ale zuri, gorri edo beltzen multzoa.[1] Sasoika hazten da, eta gordinik edota prozesaturik jan daiteke.

Mahatsondoa[2] mahatsak ematen dituen landarea da, eta mahastia[3] mahatsondoen multzo handia.

Mahatsondoetan mordoka sortutako fruituei ematen zaien izen arrunta da mahatsa[4].​​ Mundu osoan, hartzitzeko erabiltzen da, horrek ardoa ematen baitu[5][6][7].​​​ Mahastietan ereinda, mahats-parren artean, sei eta hirurehun mahats artean hazten dira mahats-mordoko[8]. Mami zuri edo purpura eta zapore gozokoa, mahatsa —ardo eta mahaspasa industrian erabiltzeaz gain— fruta fresko gisa eta zukuetan kontsumitzen da[9].

XX. mendean, Mitxelenak, hizkuntzalaritza konparatuaren metodoa erabiliz, *banats berreraiki zuen hitzaren lehenagoko forma baterako. Eztabaidatu izan da mahats hitzaren antzinatasunaz, ikusirik albo hizkuntzetan mahatsa izendatzeko erabiltzen diren erroetatik urruntzen dela euskal hitza. Azken ikerketen arabera, hipotesi nagusia da erromantzezko banasta hitzetik datorrela. Mahats hitzak presentzia urria du Erdi Aroko toponimian, eta erromantzezko banasta hitzak ('mahatsetarako saski' esan nahi duenak), berriz, bizitasun handia izango zuen mahastizaintzan garai horretan. Ardogintza euskal eremuan Erdi Aroan orokortu izana bat dator aldaketa fonetikoek iradokitzen duten kronologiarekin.[10]

Beltzak, moreak, berdeak, horiak, urre-kolorekoak, purpurak, arrosak, laranjak edo zuriak izan daitezke, azken horiek benetan berdeak diren arren eta ebolutiboki mahats gorrietatik eratorriak, bi generen mutazioaren ondorioz, ez dute antozianinarik garatzen, eta horiek dira pigmentazioa ematen dutenak. Substantzia horrek fruta izoztea eragozten du[11];​ txakurrek irentsiz gero, hilgarria ere izan daiteke[12].​ Fruitu lehor gisa mahaspasa edo mahats zimur deritzo. Antozianinak eta mahats moreek dituzten beste pigmentu kimiko batzuk dira ardo beltzen bioleta-tonuen arduradunak[13][14].​

Mahatsaren laborantza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mahats-laborantza Kalifornian
Mahats-laborantza Italian

Mundu osoan zehar hedatuta dago fruta moldakorra, erabilgarria eta landatzeko zailtasun handirik gabea delako, mahats-laboreak bide eman dio ezagutzen den praktika zaharrenetako bati, gaur egun ere eraldatzen ari denari: mahastizaintza[15].

Alderdi teknikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mahatsa, izozteekiko eta klima hotzekiko, nahiko gogorra da, eta, hala, mahastizaintzan, klima hotz samarreko herrialde eta eremuetan ere jardun daiteke (urteko batez besteko tenperatura 9 °C-tik jaisten ez den eremuak). Baina bere hazkunde-garaian, behar adina bero pilatu behar du behar bezala heltzeko. Mahatsa ez da lur kalitate gehiegi eskatzen duen laborea, izan ere, mahats-lur onenek aberastasun ertaina edo ahula dute. Mahatsondoa hainbat eratan heda daiteke, aukeratzen den hedapen-mota dagokion erabileraren araberakoa da[16]:

  • Haziaz: Hazi bidezko ugalketa mahatsondo-barietate berriak sortzeko erabiltzen da. Hazi bat ereiten hasi aurretik, estratifikazio hezeko aldi bat igaro behar du, hiru eta bost gradu zentigradu bitarteko tenperaturan, urtaro batean (hiru hilabete inguru). Haziaren bidezko ugalketak ez luke zailtasun handiagorik izan behar[16].
  • Aldaxkaz: Aldaxka bidezko hedapena da ohikoena ekoizpen komertzialeko laboreetan. Hamabi aste mintegian edukita, mahastien garapenak nahikoa izan beharko luke mahastira aldatzeko[16].
  • Belaunketaz: Belaunketa bidezko ugalketa, sustraitze bereziki konplexua duten aldakietan erabiltzen da, gehienbat. Aireko belaunketa edo belaunketa sinplea erabiltzen da, lubakikoa edo muinokoa[16].
  • Txertaketaz: Txertaketa bidezko hainbat ugalketa-mota daude, eta barietate bati lehen ez zuen ezaugarri jakin batzuk emateko erabiltzen da, gehienbat. Horren adibide bat izan zen XIX. mendean mahats-zorriak (filoxerak) kaltetutako mahasti europarrekin gertatutakoa; mahastizain europarrek filoxeraren aurrean jada erresistenteak ziren barietate amerikarrak Europako barietateekin txertatu behar izan zituzten izurritearen aurrean erresistentea izango zen europar barietate hibrido bat zabaltzeko. Patogeno batek barietate baten biziraupena arriskuan jartzen duen kasuetan, txertoa erabiltzen da. Era berean, barietate bat indartu behar denean edo bere bizi-zikloa handitu nahi denean, txertaketak erabiltzen dira[16].

Espainiako estatuan, mahatsa irailaren erdialdetik urriaren amaierara bitartean jasotzen da mahatsondotik. Planetako beste hemisferioan, urtarrila eta otsaila bitartean biltzen da mahatsa.

Jatorria eta historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jakina da mahatsaren erabilera eta laborantza gizateriaren parte izan dela antzinatik. Mahatsa Asiako kontinentekoa da, Kaukasokoa eta Mendebaldeko Asiakoa[17]. Mahats-laborantza historiaurreko garaietan hasi zen, Brontze Aroko aztarnategi arkeologikoetan haziak aurkitu baitituzte[18].

2007an, Areni hiritik gertu (Erevanetik 110 km hego-ekialdera, Armenian) gaur arte ezagutzen den upategirik zaharrena aurkitu zen, K.a. 4100. urtekoa[19].

Antzinako Egipton, mahats morea landatzen zen antzinako hieroglifoek diotenez (K.a. II. milurtekoa), greziarrek, feniziarrek eta erromatarrek ere mahats morea landatzen zuten, eta fresko jateko nahiz ardoak egiteko erabiltzen zuten[20].

Biblian (K.a. VII. mende inguruan idatzia) aipatzen da Jainkoak «gizakiaren bihotza alaitzen duen» ardoa ematen duela (Salmoa, 104:14-15). Jainkoak ere gonbidatzen du: «Etorri, erosi ardoa eta esnea» (Isaias profetaren liburua, 55:1).

Mahatsa jainkozko ñabardurak dituen fruitua izatera ere iritsi da; Dioniso den bezala, ardoaren jainko greziarra[21]. Greziar kulturek mahastizaintza garatu zuten, eta, Europan hain hedatua zegoen mahastizaintzaren praktika zela eta, fenomeno horrek historia osoan iraun zuen[22].

Erromatar Inperioa jotzen da Europako zati handi batean mahatsaren laborantza eta erabilera hedatzearen arduradun, K.a. I. milurtekoko azken mendeetan[23][24], baita herrialde eskandinaviarretan ere, non hotzak laboreak erraz hondatzen baitzituen. Han, beiraz babestutako berotegietan, mahats-sailak sortzera iritsi ziren[24].

Mahats-laborantza Ebanjelio kristauetan (II. mendea) aipatzen da Jesukristoren (kristauen jainkoa) lehen miraria kontatzean, non hark ura ardo bihurtu zuen Kanaango ezteietan[25].

IX. mendean, Xiraz hiria (Iran) Ekialde Ertaineko ardorik onenak ekoizteagatik zen ezaguna. Horregatik, syrah ardo beltza Persiako hiri horren izenetik datorrela uste da[26].

[[Filoxera

Europako mahats-labore gehienei eragin zien izurra izan zen, XIX. mendea]]

Europako produktu gehienak bezala, mahatsa eta haren eratorriak Amerikara iritsi ziren kolonizatzaileen ibilbideen bitartez, XV. mendean[24][22]. Amerikan ere azkar zabaldu zen mahastizaintza, baina jatorriz Ipar Amerika ekialdekoa zen izurri baten ondorioz, mahats-zorria, Europako mahats-laboreak intsektu horrek kutsatu zituen, eta Europako mahastizaintza larriki kaltetu zen urte askoan, bereziki XIX. mendearen amaieran[22][24].

Izurri hori dela eta, mahastizain europarrek hibridoak sortu behar izan zituzten mahatsondo amerikarrekin, ordurako mahats-zorriarekiko gogorrak bihurtuak baitziren[22][24]. ​​Horrek mahastizaintzaren berrasmatze handi bat ekarri zuen, mahatsondo-barietate erabat berri asko sortu baitziren.

Mahatsen sailkapena eta motak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Modu komertzialean hazitako mahatsak mahaiko mahats edo ardo-mahats gisa sailka daitezke. Sailkapen hori aurreikusitako kontsumo-metodoaren arabera egiten da: Gordinik jateko (mahaiko mahatsak) edo ardoak egiteko (ardo-mahatsak)[27].​ Bi mahats mota horiek espezie berekoak diren arren, desberdintasun esanguratsuak dituzte (laborantza selektiboen bidez ekoitziak). Mahaiko mahats-laboreek fruitu handiak emateko joera dute, hazirik gabea eta larruazal mehe samarra duena. Bestalde, ardo-mahatsak txikiagoak dira, hazi eta azal askoz lodiagoekin (ardogintzan gogoko den ezaugarria, izan ere, ardoaren lurrin gehiena azaletik baitator). Ardo-mahatsak ere gozoagoak izan ohi dira: Zukuak % 24 inguru azukre duenean biltzen dira. Mahaiko mahatsek, berriz, % 15 azukretan izaten dute pisuan[28].

Hazirik gabeko mahatsak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, hazirik gabeko mahatsen laboreek hartzen dituzte mahaiko mahats-sail gehienak. Mahatsondoak, begetatiboki, aldaxka bidez hedatzen direnez, hazirik ez izateak ez du inolako arazorik sortzen ugalketarako. Baina, laborarientzat, bai da arazoa, ereindako barietate bat erabili behar baitute guraso eme gisa, edo, garapenaren hasieran, enbrioiak berreskuratu behar dute ehunak hazteko teknikak erabiliz.

Hainbat iturri daude hazirik gabeko mahatsen oinarrizko laboreak eskuratzeko: Sultanina, Rusia Sedles y Black Monukka, guztiak Vitis viniferaren laboreak. Gaur egun, hazirik gabeko dozena bat mahats barietate baino gehiago daude. Horien artean daude Einset Sedles eta hazirik gabeko Benjamin Gunnels-en Prime mahatsak[29].

Hazirik gabeko mahatsen kontsumoaren kontrapisu bat da mahatsaren haziek ematen duten eduki fitokimikoak osasunerako ekar ditzakeen onurak galtzea[30][31].

Erabilerak, ezaugarriak, edukiak eta kontsumoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Emakumea mahatsekin

Gogokoak osasunarentzat mesedegarriak direlako, energia-iturria delako, bitamina asko dituelako (bereziki, B taldeko bitaminak), ur-kantitate handia duelako (% 70 eta % 80 bitartekoa) eta propietate antioxidatzaileengatik, mahatsa, Mediterraneoko dietaren funtsezko osagaia, mundu osoan erabiltzen da hainbat modutan kontsumitzeko[32][33][34]. Sendabelarrak prestatzeko ere erabil daiteke, hala nola kanpoko olioak, txaplatak, kremak eta konpresak[35].

Alabamako Unibertsitatearen ikerketa berri baten arabera, mahatsak polifenoletan aberatsak direnez, haren kontsumoak gure gorputzaren eta larruazalaren babes naturala areagotu dezake Eguzkiaren izpi ultramoreen aurrean[36].

Fruta fresko gisa kontsumitzeaz gain (mahaiko mahatsak), mahatsak platertxo eta prestakin desberdinetan erabiltzen dira gastronomikoki[37];​ postreak, mokaduak eta irabiakiak, hainbat sukalde-errezetatan erabiltzen da mahatsa[38][39][40]. Hala ere, mahatsa, batez ere, lehengai gisa erabiltzen da mundu osoan, produktu hauek egiteko:

Mahatsa kontsumitzeko beste modu bat mahaspasak dira[41].​ Mahatsa lehortu, eta partzialki deshidratatuta uzten da[42]. Mahats-mota asko erabiltzen dira mahaspasak egiteko, Korintoko mahaspasak nabarmendu behar dira; izenak dioen bezala, Korintoko mahaspasak dira[43]. thumb|Korintoko mahaspasak, Korintoko mahatsekin eginak.

Sultana mahaspasak ere oso ohikoak dira, eta testura leun eta mamitsuagatik balioesten dira[44].

Sultana mahaspasa urretsuak

Mahats-zukua fruitua likido batean (ura, normalean) birrindu edota likidotzean lortzen da. Normalean, hartzitua saltzen edo erabiltzen da ardoa, brandya eta ozpina egiteko[45][46].​​ Pasteurizatu den edo legamia naturalik ez duen mahats-zuku batek ez du inolako hartzidura-prozesurik egingo; beraz, ez du inolako alkohol-portzentajerik izango. Ardoaren industrian, mahats-zukua muztio gisa ezagutzen da (baldin eta zukuak azalaren, zurtoinaren, mamiaren eta haziaren ehuneko nahikoa badu)[47].

Sakontzeko, irakurri: «Ardo»

Mahatsa kontsumitzeko modurik ohikoena da; hartzidura-prozesu baten bidez, mahatsa ardo mota asko egiteko erabiltzen da, hemen batzuk[48]:

Patsa eta bere osaera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mahats patsa, mahats-hondarrak prentsaketaren ondoren

Mahats zuriaren eta morearen ardogintzan, prentsatze-prozesu baten ondoren, hondakin edo material organiko ugari sortzen da, eskuarki patsa edo zapi deritzona[49].​ Patsa azal birrinduek, haziek, zurtoinek eta hostoek osatzen dute, eta, oro har, konpost gisa erabiltzen dira. Mahats-patsa, birrindutako mahats-masa osoaren % 10-30 inguru dena, hainbat fitokimiko ditu, nola hala hartzitu gabeko azukreak, alkohola, polifenolak, taninoak, antozianinak eta beste zenbait konposatu, horietako batzuk bildu eta merkataritza-aplikazioetarako ateratzen dira[50] patsaren balorizazioa izeneko prozesu batean[51][52][53]

Antozianinak dira polifenol nagusiak mahats moreen barietateetan, eta flavanola (hau da, atequinak) polifenol mota ugariena da mahats zuriaren barietateetan. Aldaera moreetan, eduki fenolikoa handiagoa da mahats moreen larruazaleko antozianina dentsitatea eta kopurua handiagoa delako; mahats zurien larruazalean, berriz, ez dago antozianinarik[54].​ Mahatsaren azalaren eduki fenolikoa aldatu egiten da kultiboaren, lurzoruaren konposizioaren, klimaren, jatorri geografikokoaren eta laborantza-praktikaren arabera, eta, era berean, gaixotasunen eraginpean egotea, hala nola onddoek edo beste eragile patogeno batzuek eragindako infekzioak.

Konposizioa eta balio nutritiboa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

A, B eta C bitaminez aberatsa, mahatsak oligoelementu ugari ditu, organismoak asimilatu ahal izateko oreka egokian. Mahats hazi bakoitza argizariz estalita dago, legamiaz aberatsa. Energetikoa, mineralizatzailea, ez-toxikatzailea, freskagarria eta libragarria, mahatsak oroimenean eragina du eta zelulen berriztapenean, eta zainen babesean ere bai. Mahatsa jatea ona da, arazo hepatikoak, nerbiosoak edo digestiboak dituztenentzat.

Mahats gordina
(balio nutritiboa 100 gramoko)

ura: 80,54 gerrauts totalak: 0,48 g zuntzak: 0,9 gbalio energetikoa: 69 kcal
proteinak: 0,72 glipidoak: 0,16 g gluzidoak: 18,10 g azukre sinpleak: 15,48 g
oligoelementuak
kaltzioa: 10 mg burdina: 0,36 mg magnesioa : 7 mg fosforoa: 20 mg
potasioa: 191 mg kobrea: 0,127 mg sodioa : 2 mgzinka: 0,07 mg
bitaminak
C bitamina: 10,8 mgB1 bitamina: 0,069 mg B2 bitamina: 0,070 mgB3 bitamina: 0,188 mg
B5 bitamina: 0,050 mgB6 bitamina: 0,086 mg B9 bitamina: 0 µgB12 bitamina: 0,00 µg
A bitamina: 65 UIerretinola: 0 µg E bitamina: 0,19 µgK bitamina: 14,6 µg
gantz-azidoak
aseak: 0,054 g monoasegabeak: 0,007 g poliasegabeak: 0,048 g kolesterola: 0 mg

Mahatsetik eratorritako produktuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Prozesaturik, mahats zukuak, ozpina, muztioa eta ardoa egiteko erabiltzen du gizakiak. Mahaspasak fruitu lehorrak dira, mahats lehorrez eginak.

Banaketa eta ekoizpena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mahats ekoizpena 2005an

FAOren arabera, munduko 75.866 km²-ko lur-eremu erabiltzen da mahatsa landatzeko, eta urtero % 2 handitzen da. Mahats ekoizpenaren % 71 ardoa egiteko erabiltzen da; % 27, fruta gisa; eta % 2, fruitu lehor gisa. Ekoizpenaren zati bat mahats zukua egiteko erabiltzen da.

Honako taula honek mahasti eremu handienak estatuka erakusten ditu:

Herrialdea Eremua
Espainia 11.750 km2
Frantzia 8.640 km2
Italia 8.270 km2
Turkia 8.120 km2
AEB 4.150 km2
Iran 2.860 km2
Errumania 2.480 km2
Portugal 2.160 km2
Argentina 2.080 km2
Australia 1.642 km2
Libano 1.122 km2
10 mahats ekoizle handienak – 2009-10-8
Estatua Ekoizpena (tonak) Oharra
 Italia8,519,418F
 Txina6,787,081F
Ameriketako Estatu Batuak Estatu Batuak6,384,090F
 Frantzia6,044,900F
 Espainia5,995,300F
 Turkia3,612,781F
 Iran3,000,000F
 Argentina2,900,000F
 Txile2,350,000F
 India1,667,700F
Mundua 67,221,000 G
F = FAOSTAT 2007, G = Guztira gehitua (datu ofiziala, erdi-ofizialak eta estimazioak barne);

Iturria: FAO


Ez dago estatistika fidagarririk ekoizpenari buruz mahats motaka. Hala ere, motarik hedatuena, Sultana dela uste da, gutxienez 3.600 km² eremuan landatua. Bigarren hedatuena, Airén mota da. Beste mota hedatuenak, Cabernet Sauvignon, Merlot, Grenache, Tempranillo eta Chardonnay dira[55].

Sakontzeko, irakurri: «Mahatsondo»

Landatutako mahats gehiena, Vitis vinifera espezietik dator, Europa aldeko mediterraneotik eta erdialdeko Asiatik eratorria. Amerikan eta Asian, gutxiago ekoizten da:

Euskal Herria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mahats mota ugari dago, mahatsondoa erraz mutatzen den espeziea baita, hamaika aldaera sortzen dituena. Euskal Herrian, ardoa egiteko erabiltzen direnen artean, hauek dira ezagunenak:

Ardo zuria egiteko mahats barietate batzuk ezagunak dira gure artean, hala nola

Gainerako «mahats» espezieak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Era berean, badira beste landare-espezie batzuk fruituak ematen dituztenak eta mahats izena hartzen dutenak; besteak beste, honako hauek aipa ditzakegu:

Hondartza-mahatsa (Coccoloba uvifera espezieko fruitu) mahatsondo-mahatsarekin zerikusirik ez duen fruta baten izena da, Polygonaceae familiakoa baita, nahiz eta baduen, urrunetik, haren gustu txiki bat; itxura antzekoa dute, baina hazi handi bakar batekin. Landarea tamaina handiko zuhaitza izan daiteke, Kariben ohikoa da.

Mendikate-mahatsa edo Lleuke mahatsa (Prumnopitys andina espeziearen fruitua), Hego Amerikako eremu australeko konifera bat, eta haziak, sesilak, mahats handi baten tamainako mami bigun jangarri eta zapore onekoak biltzen ditu.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindiaren hiztegia, Euskaltzaindia. {{Erreferentzia}}: |izena= dago, baina |abizena= falta da (laguntza)
  2. ↑ Euskaltzaindiaren hiztegia, mahatsondo, Euskaltzaindia
  3. ↑ Euskaltzaindiaren hiztegia, mahasti, Euskaltzaindia
  4. ↑ «Urbina Vinos Blog: Taxonomía y Morfología de la Vid», Urbina Vinos Blog, 2019ko maiatzaren 10a. Jatorrizkotik 2021eko urtarrilaren 12an artxibatuta. 2021eko ekainaren 8an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: |deadurl= parametro ezezaguna ez da kontuan hartu (|url-egoera= iradokitzen da) (laguntza)
  5. ↑ Enófilo 2.0, El (2013ko azaroaren 22a), «El increíble proceso químico que transforma el mosto en vino», Directo al Paladar (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura)
  6. ↑ «Elaboración del vino II. Fermentación», Guía Vino (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  7. ↑ «Fermentación, un proceso mágico que transforma la uva en vino», Gastropass (Gaztelaniaz), 2017ko uztailaren 11a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  8. ↑ «Uva - EcuRed», www.ecured.cu (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  9. ↑ «Uva - Información general», www.frutas-hortalizas.com. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  10. ↑ «"'Mahats' hitzaren etimologia"», Fontes Linguae Vasconum, 131, Iruñea, 2021, ISSN 2530-5832.
  11. ↑ «Descubre por qué no venden helado de grapo», Primmero (Gaztelaniaz), 2016ko ekainaren 6a. Jatorrizkotik (html) 2018ko apirilaren 9an artxibatuta. 2018ko apirilaren 9an kontsultatua, Robert Green, izozki-freskagarriaren sortzailea, bezeroei mahats-zaporeko izozki-freskagarri batekin atsegin emateko xedea ezarri zion bere buruari, ezinezkoa dena, bada, fruta horrek antozianina izeneko molekula bat baitu, eta horrek eragotzi egiten du hura izoztea. Green jauna saiatu arren, ezin izan zuen lortu. Ez zen izozten, besterik gabe.
  12. ↑ Anne-Sophie Martineau; Véronique Leray; Anne Lepoudere; Géraldine Blanchard; Julien Bensalem; David Gaudout; Khadija Ouguerram; Patrick Nguyen (2016ko abuztuaren 3a), «A mixed grape and blueberry extract is safe for dogs to consume», DMC Veterinary Research (Ingelesez). Jatorrizkotik (html) 2018ko apirilaren 9an artxibatuta. 2018ko apirilaren 9an kontsultatua, The European Pet Food Industry Federation (2013) considers only the grape or raisin itself to be potentially dangerous; grape-seed extracts per-se, are not considered to be a threat.
  13. ↑ Brouillard, R.; Chassaing, S.; Fougerousse, A. (2003ko abenduaren 1a), «Why are grape/fresh wine anthocyanins so simple and why is it that red wine color lasts so long?», Phytochemistry (Ingelesez), 64 (7): 1179–1186, doi:10.1016/S0031-9422(03)00518-1, ISSN 0031-9422. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  14. ↑ Waterhouse, Andrew L. (2002ko maiatza), «Wine Phenolics», NYASA (Ingelesez), 957 (1): 21–36, Bibcode:2002NYASA.957...21W, doi:10.1111/j.1749-6632.2002.tb02903.x, ISSN 0077-8923. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  15. ↑ «Definición de Viticultura», Definición ABC (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  16. 1 2 3 4 5 «Cultivo de Uva», www.agrobit.com. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  17. ↑ «Uva - Origen y produccion», www.frutas-hortalizas.com. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  18. ↑ «Uva | Origen y variedades | Frutas | CONSUMER EROSKI», frutas.consumer.es. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  19. ↑ «Earliest known winery found in armenian cave», National Geographic News (Ingelesez), 2011ko urtarrilaren 12a. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  20. ↑ Services, Department of Health & Human, «Grape», www.betterhealth.vic.gov.au (Ingelesez). 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  21. ↑ «La uva: origen, propiedades, nombre científico, beneficios, y más», Conozcamos todas las propiedades de cada alimento (Gaztelaniaz), 2018ko uztailaren 11a. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  22. 1 2 3 4 anaescriva (2008ko irailaren 26a), «Las uvas y su historia (Ana E.)», Nutrición y Tecnología de los Alimentos (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  23. ↑ «Origen, historia y evolución del cultivo de la vid», Carlos Serres (Gaztelaniaz), 2018ko martxoaren 13a. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  24. 1 2 3 4 5 «Uva- Historia y producción - Región de Murcia Digital», www.regmurcia.com. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  25. ↑ «Jesús transforma el agua en vino - Historia de la Biblia - Historias bíblicas», BibliaVida. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  26. ↑ Johnson, Hugh (2004), «58», in Mitchell Beazly (ed.), "The story of wine" (Ingelesez), New Illustrated Edition, 131. or., ISBN 1-84000-972-1.
  27. ↑ «Las uvas, sus variedades y usos | Gastronómica Internacional», gastronomicainternacional.com (Gaztelaniaz), 2018ko otsailaren 28a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  28. ↑ Donald A. Dibbern, Jr. (2007ko maiatza), «Wine Grapes and Grape-y Wines», www.wineloverspage.com. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  29. ↑ «Seedless Grapes», web.archive.org, 2008ko ekainaren 19a. Jatorrizkotik 2008ko ekainaren 19an artxibatuta. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua. {{Erreferentzia}}: Parametro ezezagun hutsak: |deadurl= (laguntza)
  30. ↑ Shi, John; Yu, Jianmel; Pohorly, Joseph E.; Kakuda, Yukio (2003ko abenduaren 1a), «Polyphenolics in Grape Seeds—Biochemistry and Functionality», Journal of Medicinal Food, 6 (4): 291–299, doi:10.1089/109662003772519831, ISSN 1096-620X. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  31. ↑ Parry, John; Su, Lan; Moore, Jeffrey; Cheng, Zhihong; Luther, Marla; Rao, Jaladanki N.; Wang, Jian-Ying; Yu, Liangli Lucy (2006ko maiatzaren 1a), «Chemical Compositions, Antioxidant Capacities, and Antiproliferative Activities of Selected Fruit Seed Flours», Journal of Agricultural and Food Chemistry, 54 (11): 3773–3778, doi:10.1021/jf060325k, ISSN 0021-8561. 2020ko ekainaren 7an kontsultatua.
  32. ↑ «Propiedades de las uvas | Salud Información nutricional, beneficios, recetas,...», ComeFruta (Gaztelaniaz), 2017ko abuztuaren 25a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  33. ↑ Gottau, Gabriela (2018ko abenduaren 31a), «Uvas: propiedades, beneficios y su uso en la cocina», Vitónica (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  34. ↑ «Las magníficas propiedades para la salud de la uva.», - Puleva (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  35. ↑ «Preparaciones y aplicaciones», Secretos para contar (Gaztelaniaz), Panamericana Formas e impresos, 2014, 144-145. or., ISBN 978-958-57007-6-5.
  36. ↑ Oak, Allen S. W.; Shafi, Rubina; Elsayed, Mahmoud; Mishra, Bharat; Bae, Sejong; Barnes, Stephen; Kashyap, Mahendra P.; Slominski, Andrzej T.; Wilson, Landon S. (2021eko urtarrilaren 20a), «Dietary table grape protects against UV photodamage in humans: 2. molecular biomarker studies», Journal of the American Academy of Dermatology (Ingelesez), doi:10.1016/j.jaad.2021.01.036, ISSN 0190-9622. 2021eko martxoaren 3an kontsultatua.
  37. ↑ «Uvas: propiedades, beneficios y cómo tomarlas», Cuerpomente (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  38. ↑ «Cinco recetas de bocadillos con uvas», Malena Nutrición (Ingelesez), 2019ko abenduaren 31a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  39. ↑ Micasa, Por (2018ko irailaren 24a), «Originales recetas con uvas ¡Delicious!», Micasa (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  40. ↑ «Recetas con uvas variadas | Demos la vuelta al día», Demoslavueltaaldia (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  41. ↑ «Uvas pasas. Tipos», gastronomiaycia.republica.com (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  42. ↑ «Elaboración de pasas | Fibra dietética | Nutrición», Scribd (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  43. ↑ «Pasas de Corinto y sultanas Definicion», www.cocinamejor.com (Ingelesez). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  44. ↑ «Uvas Pasas Sultanas», SUCESORES DE IGNACIO LÓPEZ S.L. (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  45. ↑ «¿Cómo se elabora el vinagre de vino? | VitiVinicultura.net», www.vitivinicultura.net (Gaztelaniaz), 2014ko apirilaren 13a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  46. ↑ Brandy.
  47. ↑ «▷ ¿Qué es y de qué se compone el mosto de uva? ¿Cómo se hace? Usos», www.vitivinicultura.net (Gaztelaniaz), 2014ko otsailaren 12a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  48. ↑ vinetur.com, «¿Por qué el zumo de uva se transforma en vino?», www.vinetur.com (Gaztelaniaz). 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  49. ↑ «Orujo de uva | FEDNA», www.fundacionfedna.org. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  50. ↑ «Bioproductos a partir de hollejos, pepitas de uva y lías de fermentaciones vinícolas», ELMUNDO (Gaztelaniaz), 2015eko azaroaren 24a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  51. ↑ «Hacia la valorización de los desechos vinícolas», Tecnovino (Gaztelaniaz), 2016ko urtarrilaren 22a. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  52. ↑ Gómez-Brandón, María; Lores, Marta; Insam, Heribert; Domínguez, Jorge (2019ko maiatzaren 19a), «Strategies for recycling and valorization of grape marc», Critical Reviews in Biotechnology, 39 (4): 437–450, doi:10.1080/07388551.2018.1555514, ISSN 0738-8551, PMID 30939940. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  53. ↑ Muhlack, Richard A.; Potumarthi, Ravichandra; Jeffery, David W. (2018ko otsailaren 1a), «Sustainable wineries through waste valorisation: A review of grape marc utilisation for value-added products», Waste Management (Ingelesez), 72: 99–118, doi:10.1016/j.wasman.2017.11.011, ISSN 0956-053X. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  54. ↑ Cantos, Emma; Espín, Juan Carlos; Tomás-Barberán, Francisco A. (2002ko irailaren 1a), «Varietal Differences among the Polyphenol Profiles of Seven Table Grape Cultivars Studied by LC−DAD−MS−MS», Journal of Agricultural and Food Chemistry, 50 (20): 5691–5696, doi:10.1021/jf0204102, ISSN 0021-8561. 2020ko ekainaren 8an kontsultatua.
  55. ↑ The most widely planted grape in the world.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]