Lodosa
| Lodosa | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Lodosaren ikuspegia. | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Estellerriko Erribera | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Laura Remirez (Lodosa Organizacion de Independientes Unidos) | ||||||||||
| Posta kodea | 31580 | ||||||||||
| INE kodea | 31157 | ||||||||||
| Herritarra | lodosar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°25′27″N 2°04′42″W / 42.424166666667°N 2.0783333333333°W | ||||||||||
| Azalera | 45,34 km² | ||||||||||
| Garaiera | 320 metro | ||||||||||
| Distantzia | 74 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 4.964 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 107,26 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 3.0 + % 5.1 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.lodosa.es | ||||||||||
Lodosa[3] ([loðos̺a]) Nafarroa Garaiko hego-mendebaldeko udalerri bat da, Lizarrako merindadekoa eta Erriberakoa. Nafarroako hiriburu Iruñetik 74 kilometro hego-mendebaldera dago, eta 4939 biztanle ditu.
Lodosa ezaguna da bertan ekoizten direlako pikillo piperrak, jatorri deitura batek babestuak.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosa Lizarrako merindadearen hegoaldean kokatzen da. Lizarratik hasita N-111 errepidea hartu behar da Los Arcoserako norabidean, eta bertan NA-129 errepidea Sesmarantz. Udalerria 127 kilometroko Lodosako ubidearen hasiera puntua da.
Inguru naturala eta klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosako klima, Ebro ibarrean bezala, mediterraneo-kontinental motakoa da. Oro har, tenperatura aldaketa handiak izaten dira, eta prezipitazioak modu irregularrean jausten dira urtaro bakoitzean. Haizeari dagokionez, iparreko cierzo haizea izaten da ohikoena, askotan indar handiarekin jotzen duena.
Urteko batez besteko tenperatura nahiko epela da, 12-14 °C-koa, baina alde handiak daude udaren eta neguaren artean. Neguan tenperaturak gradu batekoak edo bikoak izaten dira maiz, eta udan 30 gradutik gorako egunak ere nahiko normalak dira, askotan termometroak 40 gradura ere hurbiltzen direla. Urteroko batez besteko prezipitazioak 400-500 mm ingurukoak izaten dira.
Udalerriak zeukan jatorrizko landareditik 56 hektarea makal baino ez dira gordetzen. Azken mendeetan landatutako pinuek 32 hektarea hartzen dituzte.
Estazio meteorologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosan, itsasoaren mailatik 321 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1982an jarritako estazio meteorologiko bat dago.[4]
Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosak mugakide ditu iparraldean Sesma; mendebaldean Mendabia, mendebalde eta hegoaldean Errioxako Autonomia Erkidegoa; eta ekialdean Karkar eta Sartaguda.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erromatarren garaiko hainbat aztarna aurkitu dira, horietatik nabarmenena "Mairuen zubia" izeneko akueduktuaren arrastoak. Akueduktu honek Araba eta Errioxa arteko ur hornikuntza bermatzeko eraiki zen. 1120. urtean Lodosako Gartzea Lopez seniorra, Iruñeko erregearen boterearen ordezkaria zen Mendabian. XIV. mendean Lodosa nobleziaren jabetzako jaurerria zen Lergako Martin Jimenezek (jaurerriaren jabeak) Lodosa Olibako monasterioari saldu zionean. Monasterioak aldi berean 1352. urtean saldu zion jaurerria Carlos II.a erregeari.
Nafarroako Erresuma Gaztelako koroaren barne geratzean, Lodosa jaurerri izaten jarraitu zuen, eta halaxe izango zen XIX. mendera arte. 1757. urtean Nafarroako Gorteek eginiko banaketa administratibo berrian, Lodosa, Leringo konderriaren barnean geratu zen. 1835 eta 1845. urtean eginiko erreformen ondorioz, jaurerriak bertan behera geratu eta Lodosa udalerri independente bilakatu zen, udaletxe propioarekin. Bestalde, Gerrate karlistetan Lodosak bi aldeen erasoak jasan zituen.
XIX. mendearen amaieratik hasita, herriaren garapen industriala hasi zen. XX. mendean eta batez ere mendearen bigarren erditik aurrera, kontserba fabrika ugari eraiki ziren herrian. Ordu arte, nekazaritzatik bizi zen biztanleria gehienaren bizimodua, erabat aldatu zen eta horrekin batera biztanleriaren bilakaera. Pixkanaka inguruko herri txikiagoetatik etorritako biztanleek, Lodosaren hazkunde demografikoa eragin zuten. Herriko nekazaritzaren ardatza, Ebro ibaiaren bi aldeetan dauden lur ureztagarrien 100 hektareak eta lehorreko lurren azalera handia dira.
Independentzia Gerra (XIX. mendea)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Independentzia Gerraren eragina nabarmena izan zen Lodosan, Ebro ibaia igarotzeko zegoen zubirik garrantzitsuena bertan zegoelako. Lodosan Frantziako armadaren kuartela zegoen, zubia gune estrategikoa zelako. Gertakaririk garrantzitsuenak 1808ko urria eta azaroa bitartean gertatu ziren. 1808ko urriaren 18an Palafoxek Castaños gonbidatu zuen Zaragozara joatera, gerra ekintza estrategia bat ezartzeko asmoarekin. Bi buruen arteko elkarrizketa 20an eta 21ean izan zen. Urriaren 25ean frantses armadaren eta espainiar armadaren arteko borrokak izan ziren Lodosatik gertu.
Napoleon Bonaparteren asmoa, Tuterara joatea zen, horrela 21ean Lodosa, 22an Calahorra eta 23an Tutera bereganatzeko. Logroñora heltzean, Moncey jeneralari Ebro ibaia igarotzeko agindu zion, Lodosan zeuden frantses armadako gizonekin bat egiteko. Behin Lodosara helduta, Lannes mariskalak Monceyren taldearen gaineko agintea hartu zuen, 24.000 infante eta 5.000 zaldunekin sendotua. Frantziarren asmoa Lannesek Calahorran Castañosen gizonei erasotzea zen, Neyk Soriatik espainiarren atzealdeari erasotzen zion bitartean. Dena den, Castaños jeneralak, frantsesek atzealdetik eraso egingo zietela jabetu eta bere gizonak atzera joateko agindu zuen. Hala, Castañosen gizonak Tarazona eta Tutera bitartean Ebro ibaiarekiko perpendikular geratu ziren. Azkenik, 1808ko azaroaren 24an, Tuterako guduan, bi herrialdeetako armadak aurrez aurre jarri ziren.
Karlistaldiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosa eta Ebro ibaia gatazkaren mendebalde eta hegoaldeko mugan zeuden. Miranda Ebro eta Tutera bitartean, Ebro ibaiaren gaineko Briñas, Logroño eta Lodosako zubiak baino ez zeuden. 1835eko udatik aurrera, Mendigorriko guduaren ostean, Logroñotik Iruñeraino joateko, Isabel erreginaren aldeko armada liberalak Lodosako zubia erabili zuten. Lodosarrek armadako gaiak eta animalien garraioan lagundu behar izan zuten. Ebro ibaiaren eskuinaldeko ibaialdean, Isabeldarrek telegrafoa eraiki zuten Ausejo - Lodosa - Andosilla eta Lerin arteko linea. Gaur egun, telegrafoaren eraikina altxatu zen muinoak "telegrafo" izena dauka eta oraindik ere, eraikina babesten zuen gotorlekuaren arrastoak mantentzen dira.
Karlistek hainbat aldiz eraso zuten Lodosa lehen gerran zehar, eta 1836ko abuztuaren 16an, erasoen ondorioz, Lodosako udaletxeak su hartu zuen. Dena den, Iturralde jeneralak zuzenduriko armada karlistak, porrot egin zuen Iturralde jeneralak zuzenduriko armada liberalaren aurrean. Isabeldarrek 900 soldadu karlista preso hartu zituzten. Lehen gerra karlistan, aurkariaren aurrerapena gelditzeko, karlistek merkatuaren gunean zeuden makal guztiak moztu zituzten.
Gerra zibila Lodosan
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1936ko uztailaren 18an, gertaturiko altxamendu militarraren lehen albisteak herrira heldu zirenean, bertako langile erakundeek herria okupatu eta erasotzaileei aurre egiteko agindua eman zuten. Horrela, uztailaren 19an, herriko gune estrategikoetan barrikadak jarri ziren, Mendabiarako zubian esaterako. Eskopetak eta trabukoak zeramatzatela, gizon armatuen taldeak atera ziren. Arratsaldeko lauretan, Guardia Zibila, matxinatuen aldekoa, kalera irten zen. Tiroketak gertatu ziren bata bestearen atzetik, baina ez zuten egoera kontrolatzerik lortu, eta horrela falangisten laguntza eskatu zuten.
Metrailadoreekin falangistek eta guardia zibilek erresistentzia gailentzea lortu zuten eta herriko gizon eta emakume ezkertiarren taldeek Errioxarantz eta inguruko mendietarantz egin zuten ihes. Gainontzeko biztanleak, euren etxeetara itzuli ziren, gertatuko zen errepresio gogorraren beldurretan, izan ere, Lodosa, frankisten matxinadaren aurkako erresistentzia handieneko herria izan zen. Kaleak hutsik geratu ziren orduan.
Okupatzaileekin batera Luciano Aramendia etorri zen Lodosara, erreketeen buru. Ospitalean zeuden zaurituetako batzuk fusilatu egin zituen, eta egunkariek bere buruaz beste egin zutela esan zuten. Uztaileko hurrengo egunetan, fusilamenduek jarraitu egin zuten eta irailera arte iraun zuten. Herritar asko Sanjurjoren erreketeen taldean sartzera behartu zituzten. Guardia Zibilaren koartelera deitu zituzten herriko gizon gehienak eta bi aukera eman zizkieten, edo erreketeekin edo errepide bazterrean buruan tiro batez hilik. Guztira 133 pertsona erail zituzten 1936ko hilabete haietan, eta horiei Sanjurjoren erreketeekin beharturik joandako pertsonak gehitu behar zaizkie.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosako ekonomia industria eta zerbitzuen inguruan dago antolaturik. Antzina, nekazaritza izan zen herriko ekonomiaren ardatza, baina pixkanaka nekazaritzak garrantzia galdu du. Dena den, gaur egun, Lodosa pikillo piperraren ekoizpenagatik da ezaguna Euskal Herrian eta mundu osoan. Piperrez gain, bestelako barazki eta frutak ere landatzen dira eta lehorreko landaketen artean, zereala, mahatsa eta olibondoa dira aipagai.
Bigarren sektoreari dagokionez, nekazaritzarekin zerikusia duten industriak, elikagaien makineria eta medikuntzarekin loturiko produktuen salmenta enpresak dira aipagai. Horrez gain, eraikuntzaren alorrean, harrobi bat eta eskaiola ekoizteko fabrikak daude Lodosan. Zerbitzuei dagokionez, Lodosak dendak, tabernak eta banketxe bulegoak ditu.
Nekazaritza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herrian lantzen diren 3.000 hektareatatik, heren bat, lur ureztagarritzat lantzen dira, batez ere barazkiak hazteko. Horien artean, zainzuria eta piperra daude, eta XIX. mendean patatak garrantzi handia izan arren, 1983an 100 hektarea baino ez zituen hartzen. Sekain lurretako landaketen artean, garia, garagarra eta bestelako zerealak daude.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 14.584 euro-koa zen[5], eta etxegune bakoitzeko 37.688 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 19.754 euro zen. Errenta gordina 17.578 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 55,5[6]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 24,2), beste diru-sarrerak (% 13,2), langabezia-prestazioak (% 2,3), beste prestazioak (% 4,9).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[7][oh 1]. Udalerrian indizea 33 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 3 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) gainetik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Lodosa udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 2.199 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 53,1; gainerako % 46,9 inaktibo zeuden (erretiratuak % 48,4, beste inaktiboak % 41,3 eta ikasleak % 10,3).[8] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 13,3 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,9 zen eta emakumezkoena % 48,2; langabezia-tasa, aldiz, % 9,5 eta % 18,1 zen, hurrenez hurren.[8]
Okupatuen kopurua 1.950 zen 2023ean, 2021eko 1.800etik gora.[9] Emakumeek okupatuen % 42,5 osatzen dute, eta gizonek % 57,5.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 1.906 | % 46,0 | 1.106 | % 52,4 | 800 | % 39,4 |
| Langabeak | 293 | % 7,1 | 116 | % 5,5 | 177 | % 8,7 |
| Inaktiboak | 1.941 | % 46,9 | 889 | % 42,1 | 1.052 | % 51,8 |
| Guztira | 4.140 | % 100,0 | 2.111 | % 100,0 | 2.029 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 47,1), industria (% 42,7), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 6,3) eta eraikuntza (% 3,9).[9] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 41,9), ondoren merkataritza (% 13,7) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 6,9) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 54,7; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 21,9), eta oinarrizko okupazioak % 19,5.[10] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 59,1 eta emakumeen % 48,7).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 427 | % 21,9 | 204 | % 18,2 | 223 | % 26,9 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 1.066 | % 54,7 | 663 | % 59,1 | 403 | % 48,7 |
| Oinarrizko okupazioak | 381 | % 19,5 | 209 | % 18,6 | 172 | % 20,8 |
| Ez dago jasota | 76 | % 3,9 | 46 | % 4,1 | 30 | % 3,6 |
| Guztira | 1.950 | % 100,0 | 1.122 | % 100,0 | 828 | % 100,0 |
Okupatuen % 83,8 besteren konturako langileak dira, eta % 16,2 norberaren konturakoak.[11]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 315 | % 16,2 | 190 | % 16,9 | 125 | % 15,1 |
| Besteren kontura | 1.635 | % 83,8 | 932 | % 83,1 | 703 | % 84,9 |
| Guztira | 1.950 | % 100,0 | 1.122 | % 100,0 | 828 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 80,1 estatuan jaio zen, eta % 19,9 atzerrian.[8] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 52,9 okupatuak dira, % 31,7 erretiratuak, % 6,4 bestelako inaktiboak, % 5,3 langabeak eta % 3,8 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,5 okupatuak dira, % 31,7 bestelako inaktiboak, % 5,9 langabeak, % 3,5 erretiratuak eta % 3,3 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 42,3 okupatuak dira, % 23,2 bestelako inaktiboak, % 22,4 erretiratuak, % 6,2 ikasleak eta % 5,9 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 37,5 okupatuak dira, % 35,8 bestelako inaktiboak, % 19,7 langabeak, % 4,2 ikasleak eta % 2,8 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 80,2 estatuan jaio zen, eta % 19,8 atzerrian.[10] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 59,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 22,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 14,3 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 57,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 33,7 oinarrizko okupazioetakoak eta % 4,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 48,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 30,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 17,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 51,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,0 oinarrizko okupazioetakoak eta % 7,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[12] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 50,3 industrian ari dira, % 37,9 zerbitzuetan, % 6,7 eraikuntzan eta % 4,9 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 40,9 industrian ari dira, % 29,8 zerbitzuetan, % 24,6 nekazaritzan eta % 4,8 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 63,6 zerbitzuetan ari dira, % 33,8 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,3 zerbitzuetan ari dira, % 43,0 industrian eta % 3,7 nekazaritzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 58 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.631 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[13][oh 2]. Udalerriaren azalera 45,3 km² denez, NAE lurraldearen % 58 da[14]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 58,3 lur goldagarria (1.533 ha, 46 ustiategitan), % 36,7 larre iraunkorrak (966 ha, 6 ustiategitan), % 4,8 arbolak (126 ha, 38 ustiategitan), % 0,2 berotegiak edo babes garai irisgarriak (6,5 ha, 7 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,23 ha, 7 ustiategitan)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 766 behi eta 39.011 hegazti zeuden[15][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 3.007 gidari zeuden erroldatuta: 1.827 gizon (% 60,8) eta 1.180 emakume (% 39,2)[16]. Biztanleen % 60,8 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 3.721 ibilgailuk osatzen zuten: 2.482 turismo, 334 kamioi, 322 furgoneta, 238 motozikleta eta 185 ziklomotor[16]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 502 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) parean eta Espainiakoaren (525) azpitik.
Turismoen batez besteko adina 14,3 urtekoa zen; turismoen % 6,1k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 11,8k 25 urte baino gehiago[16]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 68,6 diesel zen eta % 30,5 gasolinazko; 31 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 35,2k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritzari lotutako herria izanik, Lodosak ez zuen XX. mendeko industrializazioaren eragin handirik izan, eta populazioa ez zen askorik handitu. 100 urtetan biztanle kopurua bikoiztera ere ez zen iritsi.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 2.512 gizon, 2.430 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 34 udalerri berean jaioak ziren[19], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 18,9 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 20,9 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 1.034 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 48,7)[20]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Errumania, Kolonbia dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 2.714 etxebizitza zeuden: 1.833 (% 67,5) nagusiak eta 881 (% 32,5) ez-nagusiak.[21] Kontsumo elektrikoaren arabera, 343 (% 12,6) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 374 (% 13,8) hutsik zeuden.[22]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 836 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 408 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 800-1.000 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 123 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 0,9 jaitsi zen (844 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 6,2 azpitik zegoen.[23]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 1.833 etxegune zeuden, eta horietatik 477 (% 26,0) pertsona bakarrekoak ziren.[24]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 4.190 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 22,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 16,4; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 42,7; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 18,6.[25] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 21,4 zen 2021ean eta % 22,3 2024an; beraz, 0,9 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 20,2 izatetik % 18,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 24,3 ziren, eta gizonen artean % 20,3; 4,0 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 20,6 eta gizonen % 16,7 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 60,1 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 39,9 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 11 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 43,5 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 56,5. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 3,0 ziren.[25]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 933 | % 22,3 | 434 | % 20,3 | 499 | % 24,3 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 688 | % 16,4 | 374 | % 17,5 | 314 | % 15,3 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 1.788 | % 42,7 | 970 | % 45,4 | 818 | % 39,8 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 781 | % 18,6 | 357 | % 16,7 | 424 | % 20,6 |
| Guztira | 4.190 | % 100,0 | 2.135 | % 100,0 | 2.055 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 21,4 | % 16,4 | % 42,0 | % 20,2 | 4.108 |
| 2022 | % 21,9 | % 16,9 | % 42,7 | % 18,6 | 4.117 |
| 2023 | % 22,1 | % 16,6 | % 42,6 | % 18,7 | 4.153 |
| 2024 | % 22,3 | % 16,4 | % 42,7 | % 18,6 | 4.190 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 8,1 ikasten ari zen (338 pertsona).[26] Ikasten ari zirenetatik, % 43,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 26,6 batxilergoan, % 18,6 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 9,5 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 49,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 33,1; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 24,6 eta emakumeen % 14,9. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 83,3 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 26,0 eta 25–29 urtekoen % 10,7; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,3 baino ez.[27] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 31,7 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 11,9.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 78,6 estatuan jaio zen, eta % 21,4 atzerrian.[25] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 25,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 4,0 eta % 37,2, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 28,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 15,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 6,2 eta % 41,0, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 8,8 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 5,4.[26] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 44,8 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 33,3 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 544 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %11,39 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren gainetik).
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea 1848 eraiki eta 1948an berreraiki zen ia osorik, Oteitza eta Ariz arkitektoek eginiko diseinua jarraituz. Fatxada nagusiak harlanduzko harri zatiak eta karabista adreiluak dauzka. 1984an eraberritze txiki bat burutu zen, ataria mantenduz eta fatxada berreraikiz. Lan horiek 56 milioi pezetako kostua izan zuten.
- HELBIDEA: Kale Zabala, 1
Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1999tik 2011ra herriko alkatea UPN alderdiko Jesús María García Antón izan zen. 2007an udaleko hamaika zinegotzietatik UPNk zazpi lortu zituen, eta hortaz, gehiengo osoa eskuratu zuen. Beste zerrendak PSN, Lodosa Organización de Independientes Unidos (LOIU) eta Agrupación Electoral Independientes por Lodosa (IPL) izan ziren.
2011n ere UPN bozkatuena izan bazen ere, LOIUko Pablo Azcona aukeratu zuten alkate, PSNren laguntzarekin. LOIUn ezkerreko independenteak eta abertzaleak biltzen dira[28][29].
2015eko udal hauteskundeetan UPN alderdiak beherakada nabarmena izan zuen (bost zinegotzi izatetik hiru izatera igaro zen) eta LOIU taldeak gehiengoa eskuratu zuen, alde nabarmenarekin (zazpi zinegotzi eskuratu zituen). Pablo Azcona berriro hautatu zuten alkate.
| Lodosako udalbatza | |||||
| Alderdia | 2015eko maiatzaren 24a | 2011ko maiatzaren 22a | |||
| Zinegotziak | Boto kopurua | Zinegotziak | Boto kopurua | ||
| Lodosa Organizacion de Independientes Unidos | 7 / 11 |
1.383 (% 56,82) |
4 / 11 |
843 (% 33,53) | |
| Nafar Herriaren Batasuna | 3 / 11 |
620 (% 25,47) |
5 / 11 |
1.158 (% 46,06) | |
| Nafarroako Alderdi Sozialista | 1 / 11 |
336 (% 13,8) |
2 / 11 |
450 (% 17,90) | |
| Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak mir.es webgunean | |||||
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek izan dira Lodosako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[30] | |
| Francisco Javier Aguirre Rojas[30][31] | 1979 | 1983 | Agricultores Independientes | |
| Rafael Martinez Lizanzu[30][31] | 1983 | 1987 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Francisco Javier Gorena Gutierrez[30] | 1987 | 1991 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Antonio Remirez Marin[30] | 1991 | 1995 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Fermin Remirez Elias[30] | 1995 | 1999 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Jesus Maria Garcia Anton[30] | 1999 | 2003 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Jesus Maria Garcia Anton[30] | 2003 | 2007 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Jesus Maria Garcia Anton[30] | 2007 | 2011 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Pablo Azcona Molinet[30][32] | 2011 | 2015 | Lodosa Organizacion de Independientes Unidos | |
| Pablo Azcona Molinet[30][32] | 2015 | 2019 | Lodosa Organizacion de Independientes Unidos | |
| Pablo Azcona Molinet[30][32] | 2019 | 2021 | Lodosa Organizacion de Independientes Unidos | |
| Lourdes San Miguel Rojo[30][32] | 2021 | 2023 | Lodosa Organizacion de Independientes Unidos | |
| Laura Remirez[33][32] | 2023 | Jardunean | Lodosa Organizacion de Independientes Unidos | |
Azpiegiturak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Garraiobideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosa eta inguruko herriak autobus bidez elkarturik daude. Lodosan dauden autobus lineen artean honakoak dira aipagai:
- Autobuses Jiménez enpresaren Logroñorako linea.
- Autobuses Parra enpresaren Calahorrarako linea.
- Autobuses Arriaga enpresaren Gasteiz eta Calahorrarako linea.
- La Estellesa enpresaren Lizarra eta Iruñerako linea eta Donostiarako linea.
- Conda enpresaren Iruñerako linea.
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Lodosa eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,80k zekien euskaraz hitz egiten.
Hezkuntza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ibaialde Ikastola, Sartaguda errepideko 19. zenbakian dago.
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iraileko hirugarren igandean, Angustiasko Ama Birjinaren omenezko jaiak antolatzen dira. Jaiak ostegunean hasten dira txupinazioaren jaurtiketarekin eta igandera arte irauten dute. Jaietako ekitaldi nagusiena ama birjinari eginiko lore eskaintza eta prozesioa dira.
Gainera, oso famatuak dira iraileko festak, zezena soka batekin herrian zehar ateratzen dutelako, bai goizez bai arratsaldez. Ondoren, zezen plazara eramaten dute eta bertan betizu batzuk ateratzen dituzte.
Lodosako patroiaren jaiak Emeterio eta Zeledonio santuen omenez ospatzen dira,uztailaren 30ean hasi eta abuztuaren 4ra arte. Antolatzen diren ekitaldien artean, entzierroak, gaueko kontzertuak, artisautza azoka, Riau-Riaua, txarangak eta umeentzako jolasak daude. Oro har, Nafarroa Garaiko beste herri askotan bezala, jaiak zezenen inguruan daude antolaturik.
Otsailaren 3an San Blasko jaiak dira.
Gastronomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Emeterio eta San Zeledonio baseliza: Ebro ibaiaren hegoaldeko ertzean, herrigunetik kanpo eta udalerriko bi santu zaindariei sagaratua dago.
Monumentuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Miguel eliza: 1533 eta 1622 urteen artean eraikia. Eliza barruan 1797. urteko kaxadun organo neoklasiko bat dago. Nabea lau zatitan banatzen da eta kanporantz zabaltzen da hiru ateren bitartez. Ate nagusia aurrealdean kokatzen da eta beste biak ebanjelio eta epistolan.

- Mairuen akueduktuaren arrastoak: Erromatarren garaiko egitura da, "Alcanadre-Lodosa" ubidetik geratzen den atala. Arabako Kanpezuko udalerritik Errioxako Calahorrara ura garraiatzeko erabili zela uste da. 1977an jatorrizko egitura ezagutzeko indusketa burutu zen. Akueduktuak 13 arku dauzka.
Zerbitzuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosa, "Elizagorria, Lodosa, Mendabia, Sartaguda eta Sesmako zerbitzu sozialen Mankomunitateko" kidea da.
Herri eta hiri senidetuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lodosa ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Lodosar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Joaquín de Pablo (1784-1830), militarra.
- Eusebio López (1846-1929), inprimatzailea.
- Antonio Baztan (1848-1928), politikaria.
- José Iruretagoyena (1879-1960), militarra.
- Isolina Pliego (1886-1968), maistra, Iruñean jaioa.
- Angel Martínez Baigorri (1899-1971), apaiz eta idazlea.
- José Espartza (1929-2018), pilotaria.
- Carlos Martinez (1986-), futbolaria.
- Iñigo Zubiri (1994-), futbolaria.
- Garazi Fácila (1999-), futbolaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q984882.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- 1 2 3 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ NaBairekiko kolaborazioa garatu du; ikus elkarrizketa Azconari, Diario de Noticias, 2011ko ekainaren 17a.
- ↑ LOIUren webgunea.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko apirilaren 17an kontsultatua.
- 1 2 «Lodosa», Auñamendi Eusko Ikaskuntza. 2020ko apirilaren 17an kontsultatua.
- 1 2 3 4 5 «LOIU logra un hito histórico en Lodosa al mantenerse en el poder 16 años», Diario de Noticias de Navarra (Gaztelaniaz), 2023ko ekainaren 17a. 2025eko martxoaren 2an kontsultatua.
- ↑ «Todos los alcaldes y alcaldesas de Navarra, pueblo a pueblo», Diario de Noticias de Navarra (Gaztelaniaz), 2023ko ekainaren 18a. 2025eko martxoaren 2an kontsultatua.

