Lehoi
| Lehoi | |
|---|---|
| Pleistozeno goiztiar | |
| Iraute egoera | |
Kaltebera (IUCN 3.1) | |
| Sailkapen zientifikoa | |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Carnivora |
| Familia | Felidae |
| Generoa | Panthera |
| Espeziea | Panthera leo Linnaeus, 1758 |
| Banaketa mapa | |
| Datu orokorrak | |
| Ernaldia | 108 egun |
| Elikadura iturri nagusia | Ungulatua |
| Masa | 1,65 kg arra: 188 kg emea: 126 kg |
| Haginkadaren indarra | 112 |
| Kumaldiaren tamaina | 2,5 |
| Edoskitzea | 8 hilabete |
| Eguneko zikloa | crepuscular (en) |
| Genomaren kokapena | ensembl.org… |
Lehoia (Panthera leo) Felidae familiako ugaztun espezie bat da.[1]
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lehoiaren izenak, antzekotasun handia duena hizkuntza erromanikoetan, latinetik (leo) eta grekera zaharretik (λέων) dator. Hebreerazko lavi hitzarekin ere loturarik izan lezake, edo aitzinako Egiptoar hizkuntzarekin.[2][3]
Askotan deskribatu izan da Felis leo izenaz, XVIII. mendean Linneok idatziriko Sistema Naturaen, adibidez.[4] Haren izen zientifikoaren osagai generikoa, Panthera,[5] greko klasikotik datorrela uste da sarritan; Pan- ("guztia") eta ther- ("piztia"), baina herri etimologian izango liteke.[1]
Taxonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lehoi (Panthera leo) espeziearen barnean hainbat azpiespezie daude gaur egun bizirik: beste batzuk iraungituak izan dira, alldiz:[1][6][7][8]
- Kongoko lehoia (Panthera leo azandica) - Allen, 1924
- Katangako lehoia (Panthera leo bleyenberghi)[9] - Lönnberg, 1914
- Transvaaleko lehoia edo Hego Afrikako lehoia (Panthera leo krugeri) - Roberts, 1929
- Nubiako lehoia (Panthera leo nubica) - Linnaeus, 1758
- Asiar lehoi (Panthera leo persica)[10] - Meyer, 1826
- Mendebaldeko Afrikako lehoia (Panthera leo senegalensis)[11] - Meyer, 1826
Iraungitako espezieak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Sri Lankako lehoia (Panthera leo sinhaleyus). Sri Lankan aurkituriko duela 39.000 urteko fosil arrastoak dira.[12]
- P. leo fossilis. Pleistozeno erdiko lehoi handia zen haren arrasto fosilak Erresuma Batuan, Alemania, Italian eta Txekian induskatu dira.[13][14]
- Haitzuloetako lehoia (Panthera spelaea). Eurasian bizi zen Pleistozeno berantiarrean iraungitako lehoi espeziea zen. Azken glaziazioan galdu zen, duela 13.000 urte inguru, klima aldaketak eta gizakien ehizak eraginda. Ikerketa genetikoek erakutsi dute espezie bereizia zela.[15][16]
- Amerikar lehoia edo Ipar Amerikako haitzuloetako lehoia (Panthera leo atrox). Ipar Amerikatik Patagoniara Pleistozenoan zehar zabaltzen zen lehoi azpi-espezie bat zen.[17]

Morfologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mutur ahaltsu batzuekin, baraila sendoarekin eta zortzi zentimetroko letagin batzuekin, lehoia bigarren katuki bizidun handiena da, tigrearen ondoren. Harrapakin handiak hil ditzake eta bere koloreak beise argitik marroi horixkara doaz, gorrixka edo okre ilunetatik pasatuz.[18] Behealdeak argiagoak izan ohi ditu eta isatsaren muturrean ileak beltzak ditu.[19] Lehoi umeek heldutu ahala galtzen duten ilaje pinttoa dute, nahiz eta batzuetan hanketan eta sabelean mantentzen den, lehoi emeetan batez ere.[9][20][21]
Lehoi helduetan, arren pisua 150-250 kg-en artean izan ohi da eta emeena 120-182 kg inguruan.[22] Buruaren eta gorputzaren luzerari dagokionez, 1,70 - 2,50 metrokoa da arretan eta 1,40 - 1,75 metrokoa emeetan. Isatsak metro bat inguru neurtzen du. Bai arrak bai emeak, isatsaren amaieran ile-mulu bat dute brotxa formarekin.[20][23][24][25][26]
| Emeak (♀) | Arrak (♂) | |
|---|---|---|
| Luzera[27] | 160 - 184 cm | 184 - 208 cm |
| Buztan luzera[27] | 72 - 89,5 cm | 82,5 - 93,5 cm |
| Pisua[22][28] | 118,37 - 143,52 kg (Hego Afrikan)
119,5 kg (Afrika ekialdean) 110 - 120 kg (Indian) |
186,55 - 225 kg (Hego Afrikan)
174,9 kg (Afrika ekialdean) 160 - 190 kg (Indian) |
Adatsa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arra oso erraz bereizten da, duen adatsagatik, espeziearen ezaugarri nabariena baita:[29] Arrak irudi handiago eta harroago rmaten diola pentsatzen da. Beste arrekin lehian eta beste harrapariak kikiltzeko baliatzen dute. Adatsaren tamainari eta koloreei dagokienez, baldintza genetikoekin, heldutasun sexualarekin, klimarekin eta testosterona-ekoizpenarekin lotuak dira.[30][31] Orokorrean, zenbat eta ilunago eta trinkoago izan, animalia hainbat eta osasuntsuagoa da.[32]
Bizi-zikloa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lehoiak haragijaleak dira eta famili harremaneetan oinarritutako bizimodu taldekoia dute. Emeek taldea sortzen dute, eta haiekin familia harremanik ez duen ar batekin eta kume guztiekin bizi dira. Emeek ehizatzen dute, eta arrek lurraldea zaintzen dute. Kume arrak, heltzean, familiagunetik kanporatuak dira.[33][34]
Poligamoak dira. Emeak 18 eta 26 hilabete artean izaten ditu kumeak.[35][21] Zoologikoetan, urtean behin dute kumaldia. Lehoi emearen ernaldiak 110 egun irauten du: kume bat eta lau artean izaten ditu aldiro. Zoologikoetan 30 urte arte bizi izaten dira, baina basatiak direnean arrak 12 urte eta emeak 16 urte inguru bizi ohi dira.[36]
Ekologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Habitata
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Egun, lehoirik gehienak Afrikako hego eta mendebaldean bizi dira, baina haien bizilekuak oso arin murrizten ari dira.[37] Gaur egun Afrikan 16.500 lehoitik 47.000ra artean besterik ez dagoela kalkulatu da. Espezie horren urritzea eragiten duten kausak ez dira oso argiak, baina biologo askoren ustez gizakiarena litzateke erru nagusia.[20][38]
Lehoiek askatasunean bizirik iraungo badute, beharrezkoa da natura parkeak zaintzea, hala nola Etosha parke nazionala.
Lehoi taldeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bi lehoi talde mota daude:[21]
Dieta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lehoiak animalia haragijaleak dira, hau da, beste animalia batzuk jaten dituzte.[21][40] Harrapakinari hozka egin eta itoarazita hil ohi dute. Gehien ehizatzen dituzten animaliak, ñuak, bestelako zerbido handiak, zebrak, basurdeak eta afrikar bufaloak dira. Noizbehinka, eta lehoi talde handia baldin bada, jirafak, hipopotamoak (soilik lehorrean), errinozero gazteak eta elefante kume edo gazte galduak ere ehizatzen dituzte.[41][42]
Tamaina oso handiko animaliak bere harrapakin ohikoenak ez izan arren, jirafak, hipopotamoak, errinozero gazteak eta elefante kume zein gazteak ehizatzen trebatu diren lehoi talde handiak badaude.[41]

Beste harrapariak ehizatzeko aukera badu ere ehizatuko ditu (gehienetan konpetentziagatik jan barik hil egiten dituzten arren), lehorrean galdutako krokodiloak, gepardoak, lehoinabarrak eta afrikar txakur basatiak. Hienak salbuespena dira, hienak hil egiten dituzte harrapakinen lehiakide nagusiak direlako (harrapakin berdinak ehizatzen dituzte, gepardo eta lehoinabar bakartiek harrapakin txikiagoak ehizatzen ohi duten bitartean), baina ez dute inoiz hauen gorpurik jaten.[21][41]
Beraz, orokorrean (eta hienak ez ezik), harrapari gehienak lehiakidetzat hartu eta jan barik hiltzen dituzte, besteak beste, hain animalia txikiekin asetuko ez liratekeelako (ñuen pisuaren goratik dagoen haragi kopurua behar dute).
Ehizatzeko joera duten arren, lehoiak oportunistak eta sarraskijaleak ere dira. Izan ere, elikaduraren gehiena hilda topatzen dituzten animaliak janez edo beste harrapariek ehizatutakoa lapurtuz lortzen dute.[21][26]
Kontserbazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Espezie bulnerablea da[6] eta, bere banaketa-eremu afrikarrean, azken bi hamarkadetan zehar populazioen gainbehera bat sufritu du, seguraski itzulezina, % 30 - % 50 arteko galera sufritu dituzte. Populazioak ez dira bideragarriak mugatutako erreserbetatik eta parke nazionaletatik kanpo. Nahiz eta gainbehera honen kausa erabat ulertua ez izan, habitataren galera eta pertsonekiko estutasunak kezka-arrazoirik garrantzitsuenak dira gaur egun.[10][43][44]
Lehoiak, Erroma Zaharretik gaur egunera, gatibutasunean izan dira eta XVIII. mendearen amaieretatik oso preziatuak bilakatu dira eta mundu guztiak zoologikoetan erakutsitako espeziea izan dira.[45][46] Berezko zoologikoak ugalketa programetan laguntzen ari dira mehatxatutako subespezie asiarra babesteko.[47][48]
Herri kulturan
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arrak oso ondo bereizi ahal dira, lepoan duten ileagatik. Horri esker, oso sarritan agertzen da literaturan, banderetan eta filmak eta literatura garaikideetan eskulturan, pinturan...[49]
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 3 Mammal species of the world : a taxonomic and geographic reference (3. argitaraldia), Johns Hopkins University Press, 2005, ISBN 0-8018-8221-4, OCLC 57557352. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ «Home : Oxford English Dictionary», www.oed.com (Ingelesez). 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ «No document found», www.perseus.tufts.edu. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Laurentii Salvii.; Linne?, Carl von (1758), Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae ?secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis., Holmiae : Impensis Direct. Laurentii Salvii,. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: puntuazio gehigarria (lotura) - ↑ Okens Lehrbuch der Naturgeschichte: 3. Theil. Zoologie ; 2. Abt. Fleischthiere. 3,2 (Alemanez), 1816. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- 1 2 IUCN (2014ko ekainaren 20a), Panthera leo: Bauer, H., Packer, C., Funston, P.F., Henschel, P. & Nowell, K.: The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T15951A115130419 (Ingelesez), doi:10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t15951a107265605.en. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Kitchener, A. C.; Breitenmoser-Würsten, C.; Eizirik, E.; Gentry, A.; Werdelin, L.; Wilting, A.; Yamaguchi, N.; Abramov, A. V.; Christiansen, P.; Driscoll, C.; Duckworth, J. W.; Johnson, W.; Luo, S.-J.; Meijaard, E.; O'Donoghue, P.; Sanderson, J.; Seymour, K.; Bruford, M.; Groves, C.; Hoffmann, M.; Nowell, K.; Timmons, Z. & Tobe, S. (2017). "A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group". Cat News. Special Issue 11: 71–73.
- ↑ Hunter, Luke (2018), A field guide to the carnivores of the world (2. argitaraldia), ISBN 978-1-4729-5080-2, OCLC 1056109209. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- 1 2 Haas, Sarah K.; Hayssen, Virginia; Krausman, Paul R. (2005eko uztaila), «Panthera leo», Mammalian Species (Ingelesez), 762: 1–11, doi:10.1644/1545-1410(2005)762[0001:PL]2.0.CO;2, ISSN 0076-3519. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- 1 2 IUCN (2008ko ekainaren 30a), Panthera leo ssp. persica: Breitenmoser, U., Mallon, D.P., Ahmad Khan, J. & Driscoll, C.: The IUCN Red List of Threatened Species 2008: e.T15952A5327221 (Ingelesez), doi:10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15952a5327221.en. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ IUCN (2014ko martxoaren 7a), Panthera leo (West Africa subpopulation): Henschel, P., Bauer, H., Sogbohoussou, E. & Nowell, K.: The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T68933833A54067639 (Ingelesez), doi:10.2305/iucn.uk.2015-2.rlts.t68933833a54067639.en. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Meegaskumbura, Madhava (2005eko urtarrilaren 1a), «A second extinct big cat from the late quaternary of Sri Lanka», The Raffles Bulletin of …. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Sotnikova, Marina V.; Foronova, Irina V. (2014ko abuztua), «First Asian record of Panthera (Leo) fossilis (Mammalia, Carnivora, Felidae) in the Early Pleistocene of Western Siberia, Russia», Integrative Zoology (Ingelesez), 9 (4): 517–530, doi:10.1111/1749-4877.12082. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Sabol, Martin (2014ko urriaren 31a), «Panthera fossilis (REICHENAU, 1906) (Felidae, Carnivora) from Za Hájovnou Cave (Moravia, the Czech Republic): a fossil record from 1987 – 2007» (PDF), Acta Musei Nationalis Pragae, Series B, Historia Naturalis / Sborník Národního muzea řada B, přírodní vědy (Ingelesez): 59–70, doi:10.14446/AMNP.2014.59, ISSN 1804-6479. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Barnett, Ross; Mendoza, Marie Lisandra Zepeda; Soares, André Elias Rodrigues; Ho, Simon Y. W.; Zazula, Grant; Yamaguchi, Nobuyuki; Shapiro, Beth; Kirillova, Irina V.; Larson, Greger (2016ko ekainaren 23a), «Mitogenomics of the Extinct Cave Lion, Panthera spelaea (Goldfuss, 1810), Resolve its Position within the Panthera Cats», Open Quaternary (Ingelesez), 2: 4, doi:10.5334/oq.24, ISSN 2055-298X. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: markatu gabeko DOI librea (lotura) - ↑ Stuart, Anthony J.; Lister, Adrian M. (2011ko abuztua), «Extinction chronology of the cave lion Panthera spelaea», Quaternary Science Reviews (Ingelesez), 30 (17–18): 2329–2340, doi:10.1016/j.quascirev.2010.04.023. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Barnett, Ross; Shapiro, Beth; Barnes, Ian; Ho, Simon Y. W.; Burger, Joachim; Yamaguchi, Nobuyuki; Higham, Thomas F. G.; Wheeler, H. Todd; Rosendahl, Wilfried (2009ko apirila), «Phylogeography of lions ( Panthera leo ssp.) reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity», Molecular Ecology (Ingelesez), 18 (8): 1668–1677, doi:10.1111/j.1365-294X.2009.04134.x. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Turner, J. A.; Vasicek, C. A.; Somers, M. J. (2015). "Effects of a colour variant on hunting ability: the white lion in South Africa". Open Science Repository Biology: e45011830.
- ↑ McBride, Chris (1977), The white lions of Timbavati, E. Stanton, ISBN 0-949997-32-3, OCLC 3509558. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- 1 2 3 Guggisberg, C. A. W. (1975), Wild cats of the world (1. argitaraldia), ISBN 0-8008-8324-1, OCLC 1627553. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- 1 2 3 4 5 6 Schaller, George B. (1972), The Serengeti lion : a study of predator-prey relations, ISBN 0-226-73639-3, OCLC 500945. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- 1 2 Smuts, G. L.; Robinson, G. A.; Whyte, I. J. (1980ko martxoa), «Comparative growth of wild male and female lions ( Panthera led )», Journal of Zoology (Ingelesez), 190 (3): 365–373, doi:10.1111/j.1469-7998.1980.tb01433.x, ISSN 0952-8369. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Smuts, G. L. (1982). Lion. Johannesburg, South Africa: MacMillan.
- ↑ SINHA, DR SATYA PRIYA (2011), ECOLOGY OF WILDIFE IN SPECIAL REFERENCE TO GIR LION (P.LEO PERSICA)., LAP LAMBERT ACADEMIC PUBL, ISBN 3-8443-0545-9, OCLC 1201652874. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Brakefield, Tom (1996), Big cats : kingdom of might (1st softcover ed. argitaraldia), Voyageur Press, ISBN 0-89658-329-5, OCLC 33863554. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|edizioa=parametroak testu gehigarria du (laguntza) - 1 2 Nowak, Ronald M. (1999), Walker's mammals of the world (6. argitaraldia), Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-5789-9, OCLC 39045218. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- 1 2 Kingdon, Jonathan (2013), Mammals of Africa., Bloomsbury Publishing, ISBN 978-1-4081-8996-2, OCLC 854973585. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Chellam, R. and A. J. T. Johnsingh (1993). "Management of Asiatic lions in the Gir Forest, India". In Dunstone, N.; Gorman, M. L. (eds.). Mammals as predators: the proceedings of a symposium held by the Zoological Society of London and the Mammal Society, London. Volume 65 of Symposia of the Zoological Society of London. London: Zoological Society of London. pp. 409–23.
- ↑ Zoologische Staatssammlung Mchen (1950), Verfentlichungen der Zoologischen Staatssammlung Mchen, Mchen : Die Staatssammlung. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: argitaletxea eta kokapena (lotura) - ↑ Yamaguchi, Nobuyuki; Cooper, Alan; Werdelin, Lars; Macdonald, David W. (2004ko abuztua), «Evolution of the mane and group‐living in the lion ( Panthera leo ): a review», Journal of Zoology (Ingelesez), 263 (4): 329–342, doi:10.1017/S0952836904005242, ISSN 0952-8369. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Munson, Linda (2006ko uztaila), «Contraception in felids», Theriogenology (Ingelesez), 66 (1): 126–134, doi:10.1016/j.theriogenology.2006.03.016. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Menon, Vivek (2003), A field guide to Indian mammals, Dorling Kindersley, India in association with Penguin Book, India, ISBN 0-14-302998-3, OCLC 61684347. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Estes, Richard (1991), The behavior guide to African mammals : including hoofed mammals, carnivores, primates, University of California Press, ISBN 0-520-05831-3, OCLC 19554262. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Scott, Jonathan (2002), Lion, HarperCollins, ISBN 0-00-714666-3, OCLC 50582127. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Pacifici, M.; Santini, L.; Di Marco, M.; Baisero, D.; Francucci, L.; Grottolo Marasini, G.; Visconti, P.; Rondinini, C. (2013). "Generation length for mammals". Nature Conservation (5): 87–94.
- ↑ Hayssen, Virginia Douglass (1993), Asdell's patterns of mammalian reproduction : a compendium of species-specific data, Comstock Pub. Associates, ISBN 0-8014-1753-8, OCLC 27188281. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ IUCN (2008ko ekainaren 30a), Panthera leo ssp. persica: Breitenmoser, U., Mallon, D.P., Ahmad Khan, J. & Driscoll, C.: The IUCN Red List of Threatened Species 2008: e.T15952A5327221 (Ingelesez), doi:10.2305/iucn.uk.2008.rlts.t15952a5327221.en. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Riggio, Jason; Jacobson, Andrew; Dollar, Luke; Bauer, Hans; Becker, Matthew; Dickman, Amy; Funston, Paul; Groom, Rosemary; Henschel, Philipp (2013ko urtarrila), «The size of savannah Africa: a lion's (Panthera leo) view», Biodiversity and Conservation (Ingelesez), 22 (1): 17–35, doi:10.1007/s10531-012-0381-4, ISSN 0960-3115. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ «Biology: Maneless lions live one guy per pride», Science News (Ingelesez), 161 (16): 253–253, 2009ko uztailaren 1a, doi:10.1002/scin.5591611614. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Frank, L. G. (1998). Living with lions: carnivore conservation and livestock in Laikipia District, Kenya. Mpala Research Centre, Nanyuki: US Agency for International Development, Conservation of Biodiverse Resource Areas Project, 623-0247-C-00-3002-00.
- 1 2 3 Hayward, Matt W.; Kerley, Graham I. H. (2005eko azaroa), «Prey preferences of the lion ( Panthera leo )», Journal of Zoology (Ingelesez), 267 (3): 309–322, doi:10.1017/S0952836905007508, ISSN 0952-8369. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Mukherjee, Shomita; Goyal, Surendra P.; Chellam, Ravi (1994ko abenduaren 20a), «Refined techniques for the analysis of Asiatic lion Panthera leo persica scats», Acta Theriologica, 39: 425–430, doi:10.4098/AT.arch.94-50. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Singh, H. S. (2017ko martxoaren 1a), «Dispersion of the Asiatic Lion <i>Panthera leo persica</i> and its Survival in Human-Dominated Landscape Outside the Gir Forest, Gujarat, India», Current Science, 112 (05): 933, doi:10.18520/cs/v112/i05/933-940, ISSN 0011-3891. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Chardonnet, P. (2002). Conservation of African lion. Paris, France: International Foundation for the Conservation of Wildlife.
- ↑ De Courcy, Catherine (1995), The zoo story, Penguin Books, ISBN 0-14-023919-7, OCLC 33858832. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ «Lion - Panthera leo : WAZA : World Association of Zoos and Aquariums», web.archive.org, 2011ko irailaren 29a. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Barnett, Ross; Yamaguchi, Nobuyuki; Shapiro, Beth; Nijman, Vincent (2007), «Using ancient DNA techniques to identify the origin of unprovenanced museum specimens, as illustrated by the identification of a 19th century lion from Amsterdam», Contributions to Zoology, 76 (2): 87–94, doi:10.1163/18759866-07602002, ISSN 1383-4517. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Yamaguchi, N.; Haddane, B. (2002). "The North African Barbary Lion and the Atlas Lion Project". International Zoo News. 49: 465–481.
- ↑ Garai, Jana (1974), The book of symbols., Simon and Schuster, ISBN 0-671-21773-9, OCLC 980879. 2022ko irailaren 24an kontsultatua.