Krustazeo
| Krustazeo | |
|---|---|
| Kanbriar ertain-gaur egun | |
| Sailkapen zientifikoa | |
| Erreinua | Animalia |
| Filuma | Arthropoda |
| Subfiluma | Crustacea Brünnich, 1772
|
| Azpiklaseak | |
| Datu orokorrak | |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | itsaski eta crab's eye |
Krustazeoak (Crustacea; latinezko crusta hitzetik, «azala» edo «geruza gogorra», eta -aceum atzizkitik, «zerbaitekin lotura edo zerbaiten izaera» adierazten duena) artropodoen azpifilo zabal bat dira, parafiletikoa, eta 67.000 espezie baino gehiago biltzen dituzte (ziurrenik, oraindik aurkitzeke dauden espezieen kopurua ezagutzen den espezieen kopurua baino bost edo hamar aldiz handiagoa izan daiteke).[1]
Erregistro fosilean ezagutzen diren lehen krustazeoak Kanbriarraren erdialdekoak dira, Canadaspis eta Perspicarisgeneroak dira, Burgess Shale aztarnategikoak.[2] Kanbriarraren amaieran, Branchiopoda eta Malacostraca klaseetako fosil-hondakin ugari agertzen dira. Cephalocarida erregistro fosilik aurkitu ez zaion talde bakarra da.[3]
Artropodo ia guztiek bezala, krustazeoek exoeskeleto artikulatua dute, batez ere, kitina izeneko karbohidrato batez osatua.
Taldearen ezaugarri bereizgarri eta definitzaileetako bat nauplio-larba izatea da. Larba horrek begi naupliarra du bere bizitzako etapen hasieran, geroago, bi begi konposaturekin ordezka daiteke. Bi antena-pare eta apendize birramatuak dituzten artropodo bakarrak dira. Gutxienez, masailezur-pare bat dute, eta muda- eta intermuda-aldiak txandakatzen dituzte hazteko. Cirripedia azpiklasekoak izan ezik, guztiak arrak eta emeak bereizita dituzte eta aztertzen dituen zientziari karzinologia deritzo.
Anatomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Krustazeoen tamaina oso aldakorra da, 100 μm-tik 4 m-ra bitartekoa (Japoniako armiarma-karramarroa, Macrocheira kaempferi).[1]
Gorputza akronaren eta telsonaren artean kokatutako metamero edo segmentu kopuru aldakor batek osatzen du; talde primitiboetan, 50 metameto baino gehiago izan ditzakete. Zefalokaridoetan, diplostrakoetan eta notostrakoetan, eboluzio-joera orokorra metameroak galtzea da. Malakostrakoek 19 edo 20 dituzte, eta kladozeroek eta ostrakodoek, berriz, 10 baino ez.[4]
Baldintza estandarretan, gorputza hiru tagma edo eskualdetan banatzen da: zefaloia (burua), pereiona (toraxa) eta pleona (abdomena). Hala ere, normalean, toraxaren lehen segmentuak buruarekin bat egiten dute, zefalotorax deritzon pseudotagma osatzen dute.
Apendizeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zefaloiak bost apendize pare ditu: bi antena-pare, mandibula-pare bat eta bi maxila-pare. Tagma guztiek apendizeak dituzte, eta forma primitiboetan antzekoak izateko joera dute. Hala ere, forma eboluzionatuenetan, eraldatu eta funtzio espezifikoetarako egokitzen dira.
Lehen antena parea (antenulak) izan ezik, gainerako apendizeak birrameoak dira, behintzat enbrioi egoeran. Apendize birrameoek bi adar dituzte: barneko adar nagusia (endopodioa) eta kanpoko bigarren mailako adarra (exopodioa).
Protopodioek, askotan, exito izeneko kanpo-luzakinak eta endito izeneko barne-luzakinak dituzte. Horrez gain, epipodio foliotsuak ere izan ditzakete, arnas funtzioa dutenak. Luzakin horietako batzuk nabarmen garatu eta funtzio espezifikoak betetzera egokitzen dira. Adibidez, mandibulen endito handiek, gnatobase izenekoek, elikagaiak murtxikatzen laguntzen dute.
Krustazeoen apendizeek, aniztasun handia izan arren, oinarrizko bi egitura mota dituzte:
- Estenopodioak: apendize luzangak, zilindrikoak eta sendoak dira. Tegumentu gogorra dute, eta haien artikuluak ondo artikulatuta daude elkarren artean. Ibiltzeko erabiltzen diren hanken antzekoak dira.
- Filopodioak: apendize zapal eta foliotsuak dira. Tegumentu mehea dute, eta artikulazioak ez daude oso markatuta. Haien funtzio nagusiak igeriketa eta gas-trukea dira.
Segmentuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Enborraren segmentu kopurua krustazeo talde batetik bestera aldatzen da, segmentuen fusio- eta espezializazio-mailaren arabera. Krustazeo askotan, toraxa oskol batek estaltzen du. Oskol hori epidermisaren tolestura batetik sortzen da, eta toraxeko segmentuen bizkarraldea estal dezake.
Krustazeoen apendizeak birrameoak dira, hau da, bi adar dituzte. Lurreko artropodo gehienek, berriz, apendize unirrameoak dituzte, adar bakarrekoak. Baliteke apendize unirrameoak birrameoetatik eboluzionatzea, artropodoak lehorrera igaro zirenean adarretako bat galduta.
Zefalona edo burua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Beste mandibulatuetan bezala, krustazeoen burua bost metamero edo segmentuk osatzen dute[1] (autore batzuen arabera, sei)[4], gutxi gorabehera fusionatuta. Segmentu horien tergitoak elkartuta egon daitezke, ezkutu zefalikoa edo karapax izeneko egitura osatuta. Hona hemen buruaren atalen sailkapena:
- Acron: ez du apendizerik. Protogaruna eta begiak ditu, normalean konposatuak. Begiak tegumentuari lotuta egon daitezke (begi sesilak) edo pedunkulu baten gainean kokatuta (begi pedunkulatuak).
- Antenula segmentua (lehen segmentua): deutogaruna du, eta lehen antena-parea edo antenulak daramatza. Antenulak unirrameoak dira eta funtzio sentsoriala dute. Kopepodoetan, igeri egiteko ere erabiltzen dira, eta espezie batzuetako arrek emeei heltzeko erabiltzen dituzte estaltzean.
- Segmentu antenala (bigarren segmentua): tritogaruna du, eta bigarren antena-parea darama. Antena horiek, batez ere, funtzio sentsoriala dute, baina talde batzuetan lokomoziorako ere erabiltzen dira.
- Mandibula-segmentua (hirugarren segmentua): masailezurrak ditu; gnatobasiko motako endituak dituzte, oso esklerotizatuak eta murtxikatzeko funtzioa dutenak. Gainera, palpo txiki bat egon daiteke masailezurrean.
- Lehen masailezurreko segmentua (laugarren segmentua): lehen maxila-parea edo maxilulak daramatza. Elikagaiak manipulatzeko erabiltzen dira. Espezie iragazleetan, zurdek uretako partikulak atxikitzen laguntzen dute; espezie haragijaleetan, berriz, harrapakinak harrapatu eta manipulatzen laguntzen dute.
- Masailezurren bigarren segmentua (bosgarren segmentua): bigarren maxila-parea darama. Maxilak elikagaiak manipulatzeko erabiltzen dira, eta haien egitura eta funtzioak lehen maxilen antzekoak izan daitezke.
Askotan, toraxeko lehen segmentuak zefalonarekin fusionatzen dira, eta haien apendizeek ahoko piezen funtzioa betetzen dute. Apendize horiei maxilipedo deritze. Segmentu horien tergitoak ere elkarren artean eta oskolarekin fusionatzen dira, zefalotoraxa osatzeko. Hala ere, zenbaitetan, termino hori torax osoa oskolak estaltzen duenean bakarrik erabiltzen da, eukarioetan bezala.
Toraxa eta pereiona
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Toraxak segmentu edo torakomero kopuru aldakorra du. Talde gehienetan, zortzi segmentu ditu, baina kopurua aldatu egiten da taldearen arabera. Torakomero bakoitzak apendize-pare bat du, torakopodo izenekoa.
Toraxeko lehen segmentuak buruarekin fusionatzen direnean, fusionatu gabe geratzen diren segmentuek pereiona osatzen dute. Segmentu bakoitzari pereionita edo pereionomero deritzo, eta haien apendizeei, pereionopodo.
Lehen torakopodoak aho-apendize bihur daitezke, eta maxilipedo deritze. Horiek elikagaiak manipulatzeko erabiltzen dira. Gainerako pereionopodoek, oro har, lokomozioan parte hartzen dute, ibiltzeko edo igeri egiteko. Perakaridoetan, emeek arrautzak pereionopodoen artean dagoen marsupio izeneko poltsan gordetzen dituzte.
Abdomena edo pleona
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Pleonaren segmentu kopurua aldakorra da, baina talde askotan sei segmentu ditu. Horiei pleomero deritze.
Pleonaren apendizeei pleopodo deritze. Oro har, arraun-itxura dute eta igeri egiteko erabiltzen dira. Krustazeo talde askotan ez daude garatuta edo ez dira agertzen. Gainera, azken apendize-pareari uropodo deritzo, eta zenbait taldetan dago. Zirripedioetan ez da pleon bereizgarririk agertzen.
Sailkapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Krustazeoen sailkapena konplexua izan da historian zehar. Martin eta Davisek (2001) [5]proposatutako sailkapenean sei klase bereizi zituzten, baina gero, Maxillopoda klasea polifiletikoa zela ikusi da, hau da, ez zituen talde horretako espezie guztiak arbaso komun berean sartzen.[6][7]
Gaur egun, WoRMS (World Register of Marine Species) bezalako datu-baseek krustazeoen sailkapena eguneratzen dute. Sailkapena aldatu egin da ikerketa berrien ondorioz eta honelakoa da:
- Branchiopoda klasea: Phyllopoda azpiklasea, Sarsostraca azpiklasea
- Remipedia klasea
- Cephalocarida klasea
- Kopepoda klasea (kopepodioak): Progymnoplea azpiklasea, Neocopepoda azpiklasea
- Ichthyostraca klasea: Branchiura azpiklasea (arrainen zorriak), Pentastomida azpiklasea (mihi-zizareak, parasitoak)
- Tantulocarida klasea (itsas parasitoak)
- Thecostraca klasea (lanpernak, itsas ezkurrak eta antzekoak): Ascothoracida azpiklasea, Cirripedia azpiklasea, Facetotecta azpiklasea
- Mystacocarida klasea (sedimentuen arteko espazioetan bizi diren krustazeo txiki-txikiak)
- Ostrakoda klasea: Myodocopa azpiklasea, Podocopa azpiklasea
- Malacostraca klasea: Phyllocarida azpiklasea, Hoplocarida azpiklasea, Eumalacostraca azpiklasea (karramarroak, ganbak…)
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 3 Brusca, Richard C.; Brusca, Gary J. (2003), Invertebrates (2. argitaraldia), Sinauer Associates, ISBN 978-0-87893-097-5.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ «Crustacea», palaeo.gly.bris.ac.uk. 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
- ↑ Eldredge, Niles, ed. (1984), Living fossils, Springer, ISBN 978-3-540-90957-6.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - 1 2 Armengol, J. et al., 1986. Artròpodes (I). Història Natural dels Països Catalans, 9. Enciclopèdia Catalana, S. A., Barcelona, 437 pp. ISBN 84-85194-84-5
- ↑ An Updated Classification of the Recent Crustacea (PDF) (Ingelesez), Natural History Museum of Los Angeles County, 2001, 132. or.
{{Erreferentzia}}:|izena=dago, baina|abizena=falta da (laguntza)Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Regier, Jerome C.; Shultz, Jeffrey W.; Kambic, Robert E. (2005eko otsailaren 21a), «Pancrustacean phylogeny: hexapods are terrestrial crustaceans and maxillopods are not monophyletic», Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 272 (1561): 395–401, doi:10.1098/rspb.2004.2917, ISSN 0962-8452, PMC 1634985, PMID 15734694. 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.
- ↑ Regier, Jerome C.; Shultz, Jeffrey W.; Zwick, Andreas; Hussey, April; Ball, Bernard; Wetzer, Regina; Martin, Joel W.; Cunningham, Clifford W. (2010eko otsaila), «Arthropod relationships revealed by phylogenomic analysis of nuclear protein-coding sequences», Nature (Ingelesez), 463 (7284): 1079–1083, doi:10.1038/nature08742, ISSN 0028-0836. 2026ko azaroaren 12an kontsultatua.