Kentucky
Kentucky (ⓘ), ofizialki Kentuckyko Mankomunitatea (ingelesez: Commonwealth of Kentucky),[oh 1] Ameriketako Estatu Batuen hego-ekialdeko estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Iparraldean Illinois, Indiana eta Ohiorekin egiten du muga; ipar-ekialdean, Mendebaldeko Virginiarekin; ekialdean, Virginiarekin; hegoaldean, Tennesseerekin; eta mendebaldean, Missourirekin. Ohio ibaiak zehazten du iparraldeko muga. Hiriburua Frankfort da, eta hiririk populatuena Louisville. 2024an, estatuak 4,6 milioi biztanle inguru zituen.[1]
Lehenago Virginiaren parte zen, eta 1792ko ekainaren 1ean onartu zuten Batasunean, hamabosgarren estatu gisa.[2] «Bluegrass Estatua» (Bluegrass State) ezizenez ezagutzen da, kolono europarrek ekarritako belar-espezie baten izenagatik, Kentuckyko bluegrassagatik; belar horrek aspalditik eutsi dio estatuko zaldi odolgarbien industriari.[3]
Estatuaren erdialdeko eta mendebaldeko lur emankorrei esker, tabako-landaketa handiak garatu ziren, Virginiakoen eta Ipar Carolinakoen antzekoak; hamahirugarren emendakina onartu aurretik, esklaboen lana erabiltzen zuten. Kentucky bosgarrena da herrialdean ahuntz-hazkuntzan, zortzigarrena haragitarako behien ekoizpenean,[4] eta hamalaugarrena arto-ekoizpenean.[5] Kentucky aspalditik izan da tabako-industriaren gune bat, baina haren ekonomia nekazaritzaz kanpoko sektoreetara dibertsifikatu da, hala nola automobilgintzara, energia-ekoizpenera eta medikuntzara.[6] Muntatutako automobil eta kamioi kopuruan, Kentucky laugarrena da Estatu Batuetako estatuen artean.[7] Hegoalde garaiaren partetzat hartzen diren estatuetako bat da.
Estatuan dago munduko kobazulo-sistemarik luzeena, Mammoth Caveko Parke Nazionalan, baita Mississippi ibaiaz ekialdera dauden herrialdeko bi aintzira artifizial handienak ere. Kentuckyko kulturaren alderdien artean daude zaldi lasterketak, bourbona, moonshine edari klandestinoa, ikatz-meatzaritza, My Old Kentucky Home State Park, automobilgintza, tabakoa, hegoaldeko sukaldaritza, barbakoa, bluegrass musika, unibertsitateko saskibaloia, Louisville Slugger beisbol-makilak eta Kentucky Fried Chicken.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ohio mendiaren eta Apalatxe mendien artean dago kokaturik.
Orografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mendebaldea menditsua da eta kontrara, ekialdea laua, zertxobat jaisten delarik Ohio ibai aldera. Hegoaldean, berriz, sakonune eta leize ugari daude.
Estatu mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima kontinentala du eta euri gehiena udan egiten du.
NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 13,5 °C-koa izan zen.[8][oh 2] Hilabeterik beroena uztaila da (24,7 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 30,6 °C) eta hotzena urtarrila (1,4 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −3,7 °C). Urteko prezipitazioa 1280 mm-koa da; hilabeterik euritsuena maiatza da (129 mm) eta lehorrena urria (89 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 0,4 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (13,1 °C) baino 1,1 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik hiru 2000tik aurrerakoak dira (2012, 2023 eta 2024). Urterik beroena 2024 izan zen (14,9 °C) eta hotzena 1917 (11,4 °C).[8]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 2443 berokuntza-gradu-egun eta 682 hozte-gradu-egun izan ziren.[8]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 6.4 | 9.0 | 14.2 | 20.4 | 24.8 | 28.9 | 30.6 | 30.2 | 27.1 | 20.9 | 14.0 | 8.4 | 19.6 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 1.4 | 3.5 | 8.0 | 13.5 | 18.4 | 22.8 | 24.7 | 24.1 | 20.5 | 14.2 | 7.9 | 3.4 | 13.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -3.7 | -2.1 | 1.8 | 6.7 | 12.0 | 16.6 | 18.8 | 17.9 | 13.9 | 7.5 | 1.8 | -1.6 | 7.5 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 95 | 98 | 119 | 120 | 129 | 120 | 124 | 92 | 91 | 89 | 90 | 113 | 1280 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Frantsesek eta ingelesek ustiatu zuten Kentucky XVIII. mendean. 1792an Batasuneko 15. estatua bihurtu zen. Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean Batasunaren alde agertu zen, nahiz eta esklabotzan oinarrituriko ekonomia eta bizimodua izan. Gerraren ondoren ikatzaren ustiapenak estatuaren aberastasun ekonomikoa ekarri zuen. 1918tik aurrera hasi zen industrializazioa.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 4.505.836 biztanle zeuden. Batez besteko adina 39,4 urtekoa zen (
Kentuckyko mapa), 38,2 urtekoa gizonezkoen artean eta 40,6 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 22,7 18 urtetik beherakoak ziren eta % 17,0 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 96,7 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 94,4 gizon zeuden adin-talde horretan.[9][10]

- 2.325 – 7.949(12)
- 8.511 – 10.697(12)
- 11.110 – 12.839(12)
- 12.901 – 15.765(12)
- 15.787 – 19.627(12)
- 19.952 – 23.934(12)
- 24.476 – 28.822(12)
- 29.532 – 44.255(12)
- 45.127 – 67.553(12)
- 70.115 – 795.222(12)

- 6,7 bizt./km² – 10,7 bizt./km²(12)
- 10,9 bizt./km² – 13,7 bizt./km²(12)
- 13,9 bizt./km² – 15,5 bizt./km²(12)
- 15,6 bizt./km² – 17,9 bizt./km²(12)
- 18,2 bizt./km² – 22,4 bizt./km²(12)
- 22,7 bizt./km² – 27,4 bizt./km²(12)
- 29,1 bizt./km² – 34,0 bizt./km²(12)
- 35,9 bizt./km² – 42,2 bizt./km²(12)
- 44,7 bizt./km² – 88,6 bizt./km²(12)
- 95,9 bizt./km² – 770,6 bizt./km²(12)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 2.214.921 gizon, 2.290.915 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[11] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 4.505.836 biztanle zeuden. Herritarren % 4,6 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 3]. Ez-hispanoen artean % 85,3 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 81,3[oh 4]; % 8,3 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 7,9; % 1,7 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,6; % 4,1 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,9; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2; % 0,1 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,3 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,3.[oh 5][12]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 67,3 estatu berean jaiotakoak, % 27,1 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 4,7 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 6] Atzerritarren artean, % 40,3 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 59,7 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 42,6, biztanleria osoaren % 2,0); ondoren Asian (% 29,8, % 1,4), Afrikan (% 13,7, % 0,6), Europan (% 11,0, % 0,5) eta Ipar Amerikan (% 2,1, % 0,1).[oh 7][13]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 1.994.323 etxebizitza zeuden, horietatik % 90,2 okupatuta eta % 9,8 hutsik.[14] Okupatutako etxebizitzen artean, % 66,4 jabeek okupatutakoak ziren eta % 33,6 errentan hartutakoak.[10] Estatuan 1.797.937 etxegune zeuden guztira, horietatik % 64,8 familia-etxeguneak ziren eta % 35,2 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 71,4 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 28,6 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 82,4 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 17,6 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[15] Talde-bizilekuetan bizi ziren 124.909 pertsona (biztanleria osoaren % 2,8); horietatik 39.436 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 40.025 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 5.020 egoitza militarretan bizi ziren.[14]
Etxebizitzak
Kentuckyko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 88,9k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 27,6k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 11,3k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[16]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza da jarduera nagusia. Tabakoa da gai nagusia, eta tabakoaren ondoren artoa, garia, soia, aziendarentzako landareak eta tropikoko gaiak. Hegoaldean ikatzarri hobiak daude. Petrolio eta gas naturala ere bada. Energia iturri horiek industria zerbait bultzatu dute: kimika, metalurgia, mekanika, oihal industriak eta destilategiak.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 63.726 $ zen (
Kentuckyko mapa), eta familiena, 81.505 $. Per capita errenta 35.821 $ zen. Biztanleriaren % 16,1 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[17] Etxeguneen artean, % 6,1k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 7,2k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[18]
Etxeguneen errenta banaketa
Pertsonai ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Abraham Lincoln (1809-1865), AEBetako presidentea (1861-1865).
- Muhammad Ali (1942-), boxeolaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Kentucky ofizialki Commonwealth («mankomunitatea») terminoa izenean erabiltzen duten Estatu Batuetako lau estatuetako bat da, Massachusetts, Virginia eta Pennsylvaniarekin batera.
- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
QuickFactsizeneko erreferentziarako - ↑ How Kentucky Became a State (Ingelesez), Puerto Rico 51st, 2014ko abuztuaren 8a. Jatorrizkotik 2020ko otsailaren 21ean artxibatuta. 2020ko otsailaren 21ean kontsultatua.
- ↑ The Bluegrass State (Ingelesez), State Symbols USA, 2014ko ekaina. Jatorrizkotik 2020ko apirilaren 21ean artxibatuta. 2020ko martxoaren 19an kontsultatua.
- ↑ 2007 Rankings of States and Counties (Ingelesez), Alabama Cattlemen's Association. Jatorrizkotik 2006ko maiatzaren 4an artxibatuta. 2007ko maiatzaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Corn Production Detective (PDF) (Ingelesez), National Council on Economic Education. Jatorrizkotik (PDF) 2007ko ekainaren 5ean artxibatuta. 2007ko maiatzaren 3an kontsultatua.
- ↑ Hunt, Matthew (2019), Are Kentucky Farmers Prepared for Farm-Related Emergencies? (Ingelesez), Journal of Agromedicine, 24 (1), 9–14. or., doi:10.1080/1059924x.2018.1536571.
- ↑ Marvin E. "Gene" Strong Jr. (2003ko abenduaren 31a), Kentucky: In the Middle of Auto Alley (Ingelesez), Trade and Industry Development. Jatorrizkotik 2022ko abuztuaren 14an artxibatuta. 2012ko azaroaren 28an kontsultatua.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
