Edukira joan

Katalan

Wikipedia, Entziklopedia askea
Katalana
català — valencià
Datu orokorrak
Lurralde eremuaAndorra, Espainia, Frantzia eta Italia
Hiztunak11,5 milioitik gora; haietako 9,5 milioi hiztun aktiboak [1]
OfizialtasunaAndorra, Valentziako Erkidegoa, Balear Uharteak, Katalunia, Alguer
Aragoiko berezko hizkuntza[2]
EskualdeaAlguer, Andorra, Balear Uharteak, El Carxe, Ipar Katalunia, Katalunia, Sartaldeko Zerrenda, Valentziako Erkidegoa
AraugileaInstitut d'Estudis Catalans
Acadèmia Valenciana de la Llengua
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
indoeuropar hizkuntzak
hizkuntza italikoak
latino-faliskar hizkuntzak
hizkuntza erromantzeak
italo-mendebaldeko hizkuntzak
mendebaldeko hizkuntza erromantzeak
hizkuntza galo-iberiarrak
hizkuntza galo-erromantzeak
hizkuntza okzitano-erromantzeak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiasubjektu aditza objektua, silabadun hizkuntza, nominatibo-akusatibo hizkuntza, hizkuntza malgukaria, izen-adjektiboa, hizkuntza azentuala, azentua, hizkuntza sintetikoa eta pro-drop hizkuntza
Denbora gramatikalaksimple present (en) Itzuli, aurkezpena perfektua, lehenaldi burutugabea, pluperfect (en) Itzuli, preterite (en) Itzuli, aurreko iragana, simple future (en) Itzuli, geroaldi burutua, conditional present (en) Itzuli, baldintza burutua, Q56402739 Itzuli, Q56402741 Itzuli, present subjunctive (en) Itzuli, past subjunctive (en) Itzuli, imperfect subjunctive (en) Itzuli, subjunctive pluperfect (en) Itzuli, Q137205643 Itzuli, Q137205666 Itzuli, present imperative (en) Itzuli, present infinitive (en) Itzuli, past infinitive (en) Itzuli, present gerund (en) Itzuli, past gerund (en) Itzuli eta past participle (en) Itzuli
Modu gramatikalaksubjuntiboa, indikatiboa, agintera eta baldintzazko modua
Genero gramatikalakgenero maskulinoa eta genero femeninoa
Kasu gramatikalakbaliorik ez
AlfabetoaKatalanaren alfabetoa eta Catalan Braille (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1ca
ISO 639-2cat
ISO 639-3cat
Ethnologuecat
Glottologstan1289
Wikipediaca
Linguasphere51-AAA-e
ASCL2301
Linguist Listcat
IETFca

Katalana[3] (katalanez: català) latinetik datozen hizkuntzetako bat da, 10 milioi hiztun dituena (4,5 milioi inguru, lehen hizkuntza gisa). Hiztunen geografiak 68.000 km² inguru hartzen ditu, Katalan Herriak delakoa. Erdialdeko katalana, valentziera eta mallorkera ditu dialekto nagusiak; dialektoen arteko aldeak ez dira handiak, bereziki beste hizkuntza erromantze batzuekin konparatuta.[4]

Ofizialtasun maila desberdinak ditu lurraldeen arabera, eta hizkuntza gutxitua den arren, munduko mintzatuenetarikoa da gutxituetan. Europako zazpigarren hizkuntza ikasiena omen da.[5]

Katalana hizkuntzaren eta Katalunia lurraldearen izenaren jatorri etimologikoa ez da ziurra, baina adituek zenbait hipotesi erabili dituzte mendeetan zehar. Gaur egun, hipotesirik onartuena eta zabalduena da hitza «gaztelu» kontzeptuarekin lotzen duena, gaztelaniazko Castilla (gazteluen lurra) izenaren antzeko jatorriaz.

Hona hemen teoria nagusiak laburtuta.

«Gazteluen lurra» teoria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hipotesi babestuena da. Haren arabera, katalan hitza Erdi Aroko behe-latinetik datorren castlanus hitzetik eratorri zen.[6]

  • Castlanus hitzak «gaztelu baten gobernadorea edo zaindaria» esan nahi zuen (frantsesezko châtelain hitzaren kidekoa).
  • Garai hartan, eremu hori (Hispaniako Marka) gazteluz eta gotorlekuz beteta zegoen musulmanen aurkako babes gisa.
  • Hizkuntzaren bilakaeraren ondorioz, castlanus forma aldatuz joan zen: castlan → catlan → català. Beraz, etimologikoki, katalana «gazteluzainen» edo «gazteluen lurraldeko» hizkuntza litzateke.

Gotor eta alanoen teoria (Gothia-Alania)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste teoria klasiko baten arabera, izena penintsulako eremu horretan finkatu ziren bi herri germaniar eta asiarren izenen baturatik dator: Godoak (Goti) eta Alanoak.[7]

  • Bi herri horiek eskualdea konkistatu zutenean, lurraldeari Gothia-Alania deitu zitzaion.
  • Denborarekin, izen horrek Gothalania, ondoren Cathalania eta azkenik Catalunya (eta bertako hizkuntzari català) bidea egin zuela uste zen.
  • Gaur egungo hizkuntzalari eta historialari askok (Joan Coromines handiak, adibidez) baztertu egiten dute teoria hau, aldaketa fonetikoak ez direlako ondo egokitzen.

Jatorri zelta edo zeltiberiarra (Catalauni)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste hipotesi baten arabera, izena egungo Frantziako Châlons-sur-Marne inguruan bizi zen Catalauni izeneko tribu zelta batetik letorke. Teoria honen arabera, tribu horretako kideak Pirinioetatik behera jaitsi eta bertan ezarri ziren K.a. III. mendean, euren izena eskualdeari emanez.

Lehen testigantza idatzia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu historiko gisa, katalan izendapena lehen aldiz idatziz XII. mendearen hasieran agertu zen (~1117. urtean), Liber maiolichinus izeneko pisatar kronika latino batean. Bertan, Ramon Berenguer III.a Bartzelonako kondeari Dux Cathalanensis (Katalanen buruzagia) deitzen zaio.

Katalana mintzatzen den lurraldeetako banderak.

Eremu linguistiko osoa bildu nahi duen izena Katalan Herriak (Països Catalans) da, XIX. mendearen amaieran Joan Fuster idazle ospetsuak sortua, Nosaltres, els valencians (Gu, valentziarrak) bere liburuan.[8]

Lau herrialdetan mintzatzen da:

  • Andorra, bertakoa da eta hizkuntza ofizial bakarra da.
  • Espainia:
    • Katalunia: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto anitz daude erkidegoaren barruan.
    • Balear Uharteak: bertakoa da eta gaztelaniarekin bat, koofiziala. Dialekto balearra mintzatzen da baina batasunik gabekoa da, azpidialekto asko baititu.
    • Valentziar Erkidegoa: bertakoa da eta ofizialki eta generikoki, valencià ("valentziera") hitz egiten da. Batasunik gabekoa da, erkidegoan hiru azpidialekto baitaude. Berez, Castelló-n mintzatzen den valentzierak Lleida eta Tarragonako katalanarekin parekotasun handiak ditu. Eremu hartan, valentziera biztanleriaren % 40,1en ohiko hizkuntza da; aldiz, Valentziar Erkidego osoan, biztanleen % 25en ohiko hizkuntza da, gutxi gorabehera.
    • Sartaldeko Zerrenda /Aragoiko ekialdean): La Litera eta Matarranya eskualdeek osatutako eremua da eta biztanleen % 90ek baino gehiagok darabil. Ez da ofiziala; hala ere, 1990etik onarpen handiagoa jaso du erkidegoko legeen arabera.
    • Murtziako El Carche eskualdea: ofizialtasunik gabea, 500 bat lagunek darabilte.
  • Ipar Katalunia (Frantzian): Aintzinako Rosselló eta Cerdanya eskualdeetan (Ipar Katalunia izendapenaz ere ezagunak), gaur egungo Ekialdeko Pirinioak departamentuaren zatirik handiena osatzen duten lurraldeetan. 2008ko abenduaz geroztik, koofiziala da, frantsesarekin batera; dena dela, frantsesaren aurrean atzerapen handia pairatu du, biztanleen % 3,5ek soilik hitz egiten dute.

Katalanaren historia hizkuntza erromantze baten bilakaera prozesua da, latin arruntean jatorria duena eta Pirinioen ekialdean garatu zena.

Hona hemen bere bilakaeraren funtsezko aroak eta mugarriak.

Jatorria eta Jaiotza (VIII - X. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalana latin arruntetik abiatuta garatu Pirinioen bi aldeetan garatu zen, gaur Katalunia Zaharra, Roussillon eta Andorran.

Hizkuntza zeltaren eta Pirinioetan aitzineuskararen substratua jaso zuen eta, ondoren, germaniar (bisigodoak) eta arabiar (superestratua) eraginak, nahiz eta azken honek gainerako penintsulako hizkuntzetan baino pisu gutxiago izan.

Organyàko homiliak, katalanezko literatur testu zaharrenetakoak (XII-XIII. mendeak).

IX. mendean hasi zen latinezko testuetan katalanezko hitzak agertzen. Idatzitako lehen testu osoa "Greuges de Guitard Isarn" (XI. mende amaiera) edo "Homilies d'Organyà" (XII. mende hasiera, erlijio-predikuak) dela jo ohi da.

Hedapena eta Urrezko Aroa (XII - XV. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoiko Koroaren konkistekin batera, katalana Katalunia Zaharretik hegoalderantz eta ekialderantz zabaldu zen: Valentziako Erresuma, Baleareak eta Sardinia (Alguer hiriak gaur egun oraindik eusten dio).

Iberiar penintsulako hizkuntzen hedapena mendez-mende.

Errege Kantzelaritzaren hizkuntza bihurtu zen, eta administrazioan, legeetan (Usatges de Barcelona) eta merkataritzan erabili zen Mediterraneo osoan.

XIII. mendean Ramon Llull filosofia eta zientzia idazteko herri-hizkuntza (ez latina) erabili zuen Europako lehen egile handia izan zen. Bestalde, Valentzian literaturak gailurra jo zuen Ausiàs March (poesia) eta Joanot Martorell (Tirant lo Blanc zalduntza-eleberria) bezalako idazleekin.

Gainbehera edo Decadència (XVI - XVIII. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoiko Erresuma eta Gaztelako Erresumaren batasunarekin (Errege-erregina katolikoak), noblezia katalana gaztelaniatzen hasi zen, eta katalana eremu publiko eta literarioan indarra galtzen joan zen, herri-hizkuntza gisa mantendu zen arren.

1714an askatasunaren galera hazi zen, Espainiako Ondorengotza Gerraren ostean, Filipe V.a Espainiakoak Ondorio Berriko Dekretuak (Decretos de Nueva Planta) ezarri zituen. Ondorioz, erakunde katalanak deuseztatu eta gaztelania ezarri zen administrazioan eta eskoletan hizkuntza ofizial bakartzat.

Berpizkundea edo Renaixença (XIX. mendea)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Renaixença»
Katalan Hizkuntza, 1895eko Àngel Guimeràren hitzaldi presidentziala.

XIX. mendearen erdialdean mugimendu kultural eta literario indartsu bat jaio zen katalana kultura-hizkuntza gisa berreskuratzeko, Renaixença zeritzona. Pere Mata eta Joaquim Rubió i Ors, Jacint Verdaguer eta Bonaventura Carles Aribauk paper nabarmena jokatu zuten.

Lora Jokoak zeritzoten lehiaketa literario hauen bidez, hizkuntzaren ospea eta erabilera jasoa bultzatu ziren gizartean.

XX. Mendea: Estandarizazioa, jazarpena eta demokrazia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen hasieran, Pompeu Fabra hizkuntzalariak katalan modernoaren arau ortografiko eta gramatikalak finkatu zituen, katalan estandarra finkatu eta hizkuntza modernizatu zuen. 1932an "Diccionari General de la Llengua Catalana" izeneko hiztegiaz. Literatura arloan Joan Maragall, Josep Carner, Joan Salvat-Papasseit, Carles Riba, Salvador Espriu, Josep Maria de Segarra, Josep Pla eta Mercè Rodoreda nabarmendu ziren.

Espainiako Bigarren Errepublikan (1931-1939) Kataluniako Estatutuari esker, katalanak ofizialtasuna berreskuratu zuen hezkuntzan eta administrazioan.

Espainiako Gerra Zibilak gogor kolpatu zituen Katalan Herriak eta ondorengo Diktadura frankistan (1939-1975) katalana eremu publikotik erabat debekatu eta jazarri zuten. Erabilera etxera eta isilpeko kulturara mugatu zen.

Frankismoaren sasoian, "Nova Cançó" musika mugimenduak piztu zituen hainbat hiztun eta eragina eduki zuen Kataluniatik kanpo ere bai, Euskal Herrian. Izen handien artean Joan Manuel Serrat, Lluís Llach, Maria del Mar Bonet eta Raimon ditugu.

Bideoa, katalanez mintzatzen.

Espainiako trantsizioan (1978tik aurrera) Espainiako Konstituzioak eta autonomia-estatutuek koofizialtasuna eman zioten Katalunian, Balearretan eta Valentziako Erkidegoan (valentziera izenarekin). Murgiltze ereduari esker, hezkuntzaren eta komunikabideen, 1983an TV3 katalanezko telebista katean emititzen hasi zen adibidez) bizkarrezur bihurtu zen.

Azkenik, 2005ean onartu zuten ".cat" izeneko Interneteko domeinua, eta hala, katalana horrelakorik lortzen zuen munduko lehen hiztun komunitate bihurtu zen.

Gaur egun, katalana 10 milioi pertsona inguruk hitz egiten edo ulertzen dute lau estatutan banatuta (Espainia, Frantzia, Andorra eta Italia), eta osasun digital eta kultural sendoa du, nahiz eta eremu globalizatu batzuetan (gazteak, aisialdi digitala) erronka handiak dituen.

Katalana hizkuntza indoeuroparra da, eta gaur egun hizkuntza erromanikoen adar galo-erromanikoaren eta adar ibero-erromanikoaren artean dago. Horregatik esan dezakegu katalanaren sailkapena nahiko konplexua dela, eta polemikaz betea (atzealde politiko bateraino), ezaugarri asko baititu gaztelaniarekin (hizkuntza ibero-erromanikoa) eta okzitanierarekin eta frantsesarekin (hizkuntza galo-erromanikoak). Iturrien araberakoa da neurri handi batean.

Katalan garaikidearen gramatikak (Katalan garaikidearen gramatikak) katalana mendebaldeko hizkuntza erromanikoen barruan kokatzen du, familia galo-erromanikoaren eta familia ibero-erromanikoaren arteko tartean. Katalana galo-erromandarren familian jaio zen eta XV. mendera arte iraun zuen, baina ordutik aurrera gaztelaniaren eragin nabarmena izan du. Hizkuntza erromanikoak konparatuz, katalana askotan hizkuntza ibero-erromanikoen eta galo-erromanikoen arteko zubi-hizkuntzatzat edo trantsizio-hizkuntzatzat hartu izan da, eta posizio horrek, askotan, hizkuntza txikiagoaren konnotazio batzuk dakartza. Beste ikerketa modernoago batzuek katalana hizkuntza okzitanoromanikoen diasisteman sailkatzen dute, testuinguru erromanikoan bereizitako hizkuntza-multzo batean katalana mendebaldeko hizkuntza erromanikoen barruan kokatzen du, familia galo-erromanikoaren eta familia ibero-erromanikoaren arteko tartean. Katalana galo-erromandarren familian jaio zen eta XV. mendera arte iraun zuen, baina ordutik aurrera gaztelaniaren eragin nabarmena izan du. Hizkuntza erromanikoak konparatuz, katalana askotan hizkuntza ibero-erromanikoen eta galo-erromanikoen arteko zubi-hizkuntzatzat edo trantsizio-hizkuntzatzat hartu izan da, eta posizio horrek, askotan, hizkuntza txikiagoaren konnotazio batzuk dakartza. Beste ikerketa modernoago batzuek katalana hizkuntza okzitano-erromanikoen diasisteman sailkatzen dute, testuinguru erromanikoan bereizitako hizkuntza-multzo batean.

Katalanaren barruan gutxiengoen posizioak daude, baina gehienak okzitanierazko hizkuntzalaritzaren barruan. Jarrera horien arabera, katalanaren eta okzitanieraren arteko elkarrekiko ulergarritasunaren, hizkuntza-antzekotasunaren eta literatura-tradizio komunaren irizpideen arabera, bi hizkuntzak hizkuntza bereko dialektotzat hartu beharko lirateke. Horri dagokionez, erromanistikaren gurasoek, Wilhelm Meyer-Lübke edo Friedrich Christian Diez kasu, katalana talde okzitaniarraren zati gisa sartu zuten.

Sakontzeko, irakurri: «Katalanaren dialektoak»

Katalanaren dialektoak bi bloke handitan banatzen dira gehienbat, Mendebaldeko katalanaren blokea eta Ekialdeko katalanaren blokea. Sailkapen hau 1861ean Manuel Milà i Fontanalsek proposatu zuen, eta gaur egun ere onartzen da.

Katalanaren dialektoak.

Ekialdeko katalanaren blokea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kataluniako ekialdean, Ipar Katalunian, Balear Uharteetan, Sartaldeko Zerrendan eta Sardinia uharteko Alghero hirian hitz egiten da. Bloke honen barnean dialekto hauek daude:

Mendebaldeko katalanaren blokea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalunian mendebalderago dauden lurraldeetan, Andorrako Printzerrian eta Valentziako Erkidegoan hitz egiten da. Bloke honen barnean dialekto hauek daude:

Katalanaren ezaugarri fonetiko nagusiak kide dituen beste hizkuntza erromaniko batzuekin, bereziki gaztelaniarekin, okzitanierarekin eta frantsesarekin, alderatuz ulertzen dira hobekien. Hona hemen ezaugarri garrantzitsuenak, bokalei eta kontsonanteei dagokienez.

Bokalak eta bokal-sistema

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalanaren bokal-sistema nahiko aberatsa da, baina funtzionamendua aldatu egiten da azentua non dagoen arabera:

  • Zazpi bokal toniko: Azentua duten silabetan, katalanak zazpi bokal unitate ditu (gaztelaniak bost dituen bitartean). Bokalen irekiak eta itxiak bereizten ditu:
    • /i/, /u/
    • Bokal erdi-itxiak: /e/ (itxia) eta /o/ (itxia)
    • Bokal erdi-irekiak: /ɛ/ (e irekia) eta /ɔ/ (o irekia)
    • /a/
  • Bokal atonoen neutralizazioa (Ekialdeko katalanean): Ekialdeko dialektoetan (Bartzelona, Girona, Balearrak), azenturik gabeko bokalak kamustu edo neutralizatu egiten dira:
    • a eta e atonoak bokal kamuts (schwa) bilakatzen dira (/ə/). Adibidez, casa eta pare hitzen amaierak antzera ahoskatzen dira.
    • o eta u atonoak /u/ gisa ahoskatzen dira. Adibidez, posar (/puzá/).
  • Mendebaldeko katalanean (Valentzia, Lleida), berriz, neutralizazio hau ez da gertatzen eta bokal atonoak idazten diren bezala ahoskatzen dira gehienetan.

Kontsonanteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Sabaikariak (Palatales): Katalanak sabaiko soinu indartsuak ditu:
    • /ʎ/: ll grafiarekin idatzia (adibidez, lluna - ilargia), euskara batuko "ll" edo "il" bezala.
    • /ɲ/: ny grafiarekin idatzia (adibidez, any - urte), euskarazko "ñ" bezala.
  • Sabaiko herskari marruskariak (Afrikatuak):
    • /dʒ/: g (+ e, i) edo j bidez adierazia (adibidez, joc - jokoa), ingelesezko judge hitzaren hasiera bezala (Mendebaldeko katalanean oso ohikoa).
    • /tʃ/: tx grafiarekin idatzia (adibidez, cotxe - autoa), euskarazko "tx" bezala.
  • Marruskari gorrak eta ahostunak (Sibilanteak): Katalanak soinu neutroen eta ahostunen (bibratzaileen) arteko bereizketa gordetzen du, frantsesak edo portugesak bezala:
    • Soinu gorrak: /s/ (s arrunta, sac) eta /ʃ/ (x grafia, euskarazko "x" bezala, caixa).
    • Soinu ahostunak (bibratzaileak): /z/ (euskarazko zuberotar "z" edo frantsesezko "z", casa) eta /ʒ/ (g/j ekialdean, frantsesezko journal bezala).
  • "L" iluna edo belarizatua ([ɫ]): Katalanaren l soinua oso berezia da, ahoskatzean mihia atzerago jartzen delako, ingelesezko milk hitzean bezala. Europar herrialde askotan "katalan azentua" berehala ezagutzeko bidea ematen duen soinua da.
  • B mutua: Gaztelaniak ez bezala, katalanak /b/ eta /v/ soinuak bereizten ditu dialekto batzuetan (Balearretan eta Valentzian, adibidez), nahiz eta erdialdeko katalanean biak /b/ gisa ahoskatzen diren.

Hitz amaierako fenomenoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Amaierako kontsonante mututzea: Hitz amaierako kontsonante batzuk ez dira ahoskatzen. Esaterako, -er edo -or amaierako -r letra mutua da gehienetan (cantar -> /kantá/). Gauza bera gertatzen da -nt edo -mp amaierako t eta p letrekin (pont -> /pɔn/).
  • Amaierako gortzea (Ensordecimiento): Kontsonante ahostun bat (b, d, g, v...) hitz amaieran geratzen denean, gor bilakatzen da (p, t, k, f...). Adibidez, club hitza /klup/ ahoskatzen da, eta frigid hitza /frítʃ/.

Fonetika konbinatorioa (Hitz arteko loturak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantsesaren antzera, katalanak hitzak elkarren artean lotzeko joera handia du elkarrizketa jarraituan:

  • Elisioa: hitz bat bokalez amaitu eta hurrengoa bokalez hasten denean, bokal bat desagertu egin daiteke (de ninet + * some * -> d'home).
  • Gortze eta ahostuntze dinamikoak: hitz baten amaierako kontsonantea aldatu egiten da ondorengo hitza bokalez edo kontsonante mota jakin batekin hasten den arabera.

Sistema nominala (Izenak eta adjektiboak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Generoa eta zenbakia: gaztelaniak bezala, bi genero (maskulinoa eta femeninoa) eta bi zenbaki (singularra eta plurala) ditu.
  • Pluralaren sorrera: oro har, singularreko formari -s gehitzen zaio. Hala ere, maskulino askok -s, -x, -sc, -st edo -xt bidez amaitzen dutenean, plurala -os bidez egiten dute (adibidez: gos → gossos, txakurra/txakurrak).
  • Artikulu definitu konbinatuak: Artikulu arruntak el / la / els / les dira, baina bokal baten aurrean apostrofatu egiten dira (l'home, l'hora). Horrez gain, Balearretan eta Kataluniako gune batzuetan «artikulu salatua» (es / sa / es / ses) erabiltzen da lagunartean.
  • Izenordain klitiko indartsuak (Prons febles): Katalanaren ezaugarririk konplexuena eta aberatsena da. Sintagmaren funtzioaren eta aditzaren kokapenaren arabera aldatzen dira (en, hi, ho, li, ems, etab.).
    • En: Partitiboa edo de preposizioak lagundutako sintagmak ordezkatzen ditu.
    • Hi: Tokia (non) edo a/amb preposizioen sintagmak ordezkatzen ditu.
    • Ho: Neutroa da, esaldi osoko objektuak edo adjektiboak ordezkatzeko.

Aditz sistema

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Hiru aditz joko. Frantsesak edo gaztelaniak bezala, hiru aditz joko nagusi ditu:
    • 1. aditz jokoa: -ar (parlar)
    • 2. aditz jokoa: -er edo -re (perdre, temer)
    • 3. aditz jokoa: -ir (sentir)
  • Iragan urrun perifrastikoa (passat perifràstic): Iragana adierazteko modu oso berezia eta erabilia du. Anar (joan) laguntzailea eta aditz nagusiaren infinitiboa konbinatzen ditu. Adibidez, jo vaig parlar esaldiak ez du esan nahi "ni hitz egitera noraezean nabilenik", baizik eta "nik hitz egin nuen" (iraganean).
  • Subjuntiboa: Gaztelaniak bezala, subjuntiboaren erabilera oso zabala da menpeko esaldietan, nahiz eta formak frantsesaren edo okzitandarraren gertuago egon batzuetan.

Sintaxia eta preposizioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Hitz-ordena: Oro har, Subjektua + Aditza + Objektua (SVO) da ordena arrunta, baina nahiko malgua da estiloaren edo enfasiaren arabera.
  • Preposizioen erabilera: Objektu zuzen bizidunek ez dute "a" preposiziorik behar gaztelaniaz bezala. Adibidez: Veig en Joan ("Joan ikusten dut", eta ez Veig a en Joan arau estandarrean).

Katalanaren morfologia hizkuntza erromanikoen familiaren egitura tipikoa jarraitzen duen sistema malgugarria da, izenetan zein aditzetan egitura aberatsa duena. Euskararekin alderatuta, ezaugarri nagusia da flexioa flexionaturiko atzizkien bidez eta artikuluen erabileraren bidez egiten dela, kasu gramatikalik (deklinabiderik) gabe.

Hona hemen katalanaren morfologiaren ezaugarri nagusiak atalez atal banatuta.

Izenaren eta adjektiboaren morfologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenek eta adjektiboek generoa (maskulinoa/femeninoa) eta zenbakia (singularra/plurala) bereizten dituzte.

  • Generoa:
    • Maskulinoak eskuarki amaiera irmorik gabe (kontsonantez) edo -o bokalaz amaitzen dira (nahiz eta azken hau euskalkien arabera aldatu).
    • Femeninoa markatzeko gehienetan -a gehitzen da (gato -> gata).
  • Zenbakia:
    • Plurala egiteko arau orokorra -s gehitzea da (llibre -> llibres).
    • Singularra -a denean, plurala egiteko -es bihurtzen da (casa -> cases).

Artikuluak eta determinatzaileak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalanak artikulu sistema berezia eta oso garatua du:

  • Artikulu definituak: el (mask. sing.), la (fem. sing.), els (mask. plur.), les (fem. plur.).
    • Bokal edo h- bitartez hasten diren hitzen aurrean eliditu egiten dira: l'home (gizona), l'amiga (laguna).
  • Artikulu pertsonala: Izen propioen aurrean artikulu bereziak erabiltzen dira: en / el (maskulinoa) eta la / na (femeninoa). Adibidez: en Joan, la Maria.

Aditzaren morfologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aditzak oso konplexuak dira eta hiru aditz joko nagusitan banatzen dira euren infinitiboaren amaieraren arabera: 1. Lehenengo aditz jokoa: -ar (cantar) 2. Bigarren aditz jokoa: -re, -er (perdre, temer) 3. Hirugarren aditz jokoa: -ir (dormir, partir)

  • Aditz-izun puruak vs. inkoatiboak: Hirugarren aditz jokoko aditz askok -eix- artizkia hartzen dute orainaldiko forma batzuetan (servir -> jo serveixo).
  • Iragan hurbil perifrastikoa: Katalanaren ezaugarri morfologiko eta sintaktiko bitxienetako bat da. Iraganeko ekintza burutuak adierazteko, anar (joan) aditz laguntzailea + infinitiboa erabiltzen da: vaig cantar (kantatu nuen), vas perdre (galdu zenuen).

Izenordain klitikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalanaren morfologiaren alderdirik konplexuenetako bat da. Aditzari lotzen zaizkion izenordain laburrak dira (osagarri zuzena, zeharkakoa, lokatiboa, etab. adierazteko).

  • Aditzaren posizioaren eta soinuen arabera, lau forma ezberdin izan ditzakete (gogorrak, elidituak, laburtuak).
  • Euskarazko aditz barneko komunztaduraren (nork-nori-nor) antzeko funtzioa betetzen dute esaldian, aditzari lotuta doazenean: Dona'm-el (Emadazu).

Katalanaren lexikoa, funtsean, latinetik eratorritako ondare erromantikoak osatzen du, baina historian zehar izan dituen harremanen ondorioz, beste hizkuntza batzuen eragin nabarmena jaso du (arabiarra, germanikoa, okzitaniarra eta gaztelania, besteak beste). Gainera, hizkuntza eremu zabala izanda, barne-bariantza eta dialektoen arteko aberastasun lexiko handia du. Hona hemen katalanaren lexikoaren ezaugarri nagusiak, jatorriaren eta bilakaeraren arabera banatuta:

Latindar ondarea (Lexiko hereditarioa)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hitz gehien-gehienak herri-latinetik (latin arrunta) datoz. Ezaugarri berezi bat da latindar bokalen elkarketetan eta amaieretan galera handia jaso zuela, frantsesaren edo okzitaniarraren antzera, gaztelaniarekin alderatuta hitz laburragoak sortuz:

  • Foc (sua) – Latinezko focus
  • Llet (esnea) – Latinezko lactem
  • Pont (zubia) – Latinezko pontem

Superestratoa eta mailegu historikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendeetan zehar, katalanak beste herri batzuen hitzak bereganatu zituen:

  • Germanismok: Bisigodoen eta frankoen eskutik sartutakoak, batez ere gerra, geronimia eta eguneroko tresnekin lotuak (adibidez, guerra -guda-, blau -urdina-, orgull -harrotasuna-).
  • Arabismok: Penintsulako beste hizkuntzetan baino eragin pixka bat txikiagoa izan arren (batez ere iparraldean), oso txertatuta daude nekazaritzan eta arkitekturan (adibidez, séquia -gandatza/ubidea-, magatzem -biltegia-, rajola -azulejoa-).
  • Galo-erromantzearen eragina (Okzitaniera eta Frantsesa): Erdi Aroan eragin kultural eta literario itgela izan zuen okzitaniarrarekin lotura estua baitu (adibidez, menjar -jan-, parlar -hitz egin-, viatge -bidaia-).

Idazketa sistema

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idazketa-sistemak ere baditu ezaugarri berezi batzuk:

  • Katalanak ezaugarri bakarra du: -l- idazkera bikia: -l · l- (intel·ligent – adimenduna).
  • Beste ezaugarria ny da (gaztelaniaz ñ). Afaan oromoa, aragoiera, ewe, gá, ganda, hungariera, indonesiera, ladinoa, lingala, malaysiera, seSoto, suajili, valon, zhuang eta zuluan ere aurki daiteke.
  • Grafia -ig (lehenago bokala badago, eta lehenago kontsonante bat badago, berriz, [it)) hitz gutxitan irudikatua (hala nola faig – hago/pago –, maig – maiatza –, mig – erdia –, desira –, puig – mendia –, raig – tximista –, roig – gorria –, vaig – banoa –, veig – ikusten dut –)
  • "t+kontsonantea" kontsonante bikoitzak irudikatzeko, hala nola "tm", "tn", "tl", "tll"; edo afrikazioa, "tg" eta "tj" (setmana, cotna, ametla, bitllet; jutge, platja).

Hiztunak munduan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ofizialtasuna duen lurraldeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datuak, oro har, Hizkuntzaren aldeko PlataformarenCAT Txostenetik datoz (2017-2018), kontrakoa adierazten denean izan ezik.

Lurraldea Ulertu Mintzatu Lehen hizkuntza edo etxean erabilia
Katalunia Katalunia 7.091.477 6.027.006 2.924.610
Valentziako Erkidegoa Valentziako Erkidegoa 4.388.060 2.529.064 1.190.672
Balearrak Balear Uharteak 1.080.287 898.379 327.384
Andorra Andorra 71.802 59.012 33.000
L'Alguer (Sardinia, Italia) 38.759 22.192 7.478
Denera 12.670.385 9.535.653 4.483.144

Katalunian, Valentziako Erkidegoan eta Balear Uharteetan, 2023an bi hizkuntzak etxean hitz egiten dituztenak sartzen dira hasierako hizkuntzan. Andorrak hasierako hizkuntzari buruz emandako datuak 2022ko Andorrako biztanleen hizkuntza-ezagutza eta -erabilerei buruzko azterlanekoak dira.

Ofizialtasuna ez duen lurraldeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lurraldea Ulertu Mintzatu Lehen hizkuntza
Katalunia Ipar Katalunia (Okzitania, Frantzia) 283.935 164.775 47.115
Aragoi Sartaldeko Zerrenda (Aragoi, Espainia) 43.625 37.181 21.471
Murtziako Eskualdea El Carxe (Murtziako Eskualdea, Espainia) Daturik gabe (<677) Daturik gabe (<677) Daturik gabe (<677)
Denera 327.560 201.956 68.586

Hiztun eremutik kanpo

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Català al món per nombre de parlants██ + 8.000.000 hiztun██ + 100.000 hiztun██ + 50.000 hiztun██ + 25.000 hiztun██ + 1.500 hiztun
Herrialdea Hiztunak
Argentina Argentina 204.000
Mexiko Mexiko 64.000
Espainia Espainia 58.544
Alemania Alemania 49.000
Venezuela Venezuela 5.700
Kuba Kuba 3.500
Ameriketako Estatu Batuak Estatu Batuak 2.325
Gainontzeko herrialdeak ~50.000
Denera ~458.402

Ezagutza eta erabilera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalanaren ezagutza (2003-2004)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Katalanaren ezagutza eskualdeka 2011n. (Iturria: IDESCAT).██ %61-70██ %71-80██ %+81
Lurraldea Mintzatu Ulertu Irakurri Idatzi
Katalunia 84,7 97,4 90,5 62,3
Valentziako Erkidegoa 57,5 78,1 54,9 32,5
Balear Uharteak 74,6 93,1 79,6 46,9
Ipar Katalunia 37,1 65,3 31,4 10,6
Andorra 78,9 96 89,7 61,1
Sartaldeko Zerrenda 88,8 98,5 72,9 30,3
Alguer 67,6 89,9 50,9 28,4

(15 urte eta gehiagoko biztanleriaren ehunekoa).

Hizkuntza ofizialtzat duten eskualdeetan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Eskualdea Ulertzen dute Hitz egiten badakite
Katalunia 6.502.880 5.698.400
Valentziako Erkidegoa 3.448.368 2.407.951
Balear Uharteak 852.780 706.065
Andorra 62.013 57.395
Alguer 34.525 26.000
Ipar Katalunia 256.583 145.777
GUZTIRA 12.257.149 9.041.588

Ofizialtasunik gabeko eskualdeetan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Eskualdea Ulertzen dute Badakite hitz egiten
Sartaldeko Zerrenda 50.406 49.398
El Carxe (Murtziako Erkidegoa) Daturik gabe Daturik gabe
Munduko beste eskualdeak Daturik gabe 350.000
GUZTIRA 404.406 399.398
Eskualdea Ulertzen dute Badakite hitz egiten
Herri Katalanak 11.207.555 9.090.986
Munduko beste eskualdeak +350.000? 350.000
GUZTIRA 11.557.555 9.440.986

Erabilera soziala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lurraldea Etxean Kalean
Katalunia 45 % 51 %
Valentziako Erkidegoa 37 % 32 %
Balear Uharteak 44 % 41 %
Ipar Katalunia 1 % 1 %
Andorra 38 % 51 %
Sartaldeko Zerrenda 70 % 61 %
Alguer 8 % 4 %

(15 urte eta gehiagoko biztanleriaren %a).

Ama hizkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lurraldea Pertsonak Portzentajea
Katalunia 2 337 281 %31,0
Valentziako Erkidegoa 1 047 000 %21,1
Balear Uharteak 392 000 %36,1
Andorra 26 000 %33,8
Sartaldeko Zerrenda 33 000 %70,2&
Ipar Katalunia 35 000 %8,5
Alguer 8000 %20,0
DENERA 4 353 000 %31,2

Demokraziarekin katalana berreskuratu zen hezkuntzaren esparruan. Hala ere, katalana ikasgeletan sartzea oso desberdina izan zen lurraldearen arabera. Hala, Katalunian eta Balear Uharteetan katalana komunikazio-hizkuntza nagusia den hizkuntza-eredu bat hartu da, eta Valentziako Erkidegoan, berriz, gaztelania eta valentziera batera erabiltzen dira.

Kataluniako hezkuntza-sistema eta Kataluniako hizkuntza-eredua (katalanaren papera hezkuntzan) ezagutzeko gai garrantzitsuak dira. Hona ahalik eta modu argi eta laburrenean bilduko dizkizudan giltzarriak, euskaraz:

Kataluniako Hezkuntza Sistemaren Oinarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kataluniako Generalitateak du hezkuntza-arloko eskuduntza osoa. Sistema honako etapeletan banatzen da:

  • Haur Hezkuntza (Educació Infantil): 0etik 6 urtera bitartekoa (zatiketa bietan: 0-3 eta 3-6 urte).
  • Lehen Hezkuntza (Educació Primària): 6 urtetik 12 urtera (6 ikasturte).
  • Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza (ESO - Educació Secundària Obligatòria): 12 urtetik 16 urtera.
  • Ondorengo ikasketak: Batxilergoa, Lanbide Heziketa (CF) edo unibertsitaterako bideak.

Hizkuntza eredua: "Inmersió lingüística" (Murgiltze Eredua)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kataluniako hezkuntza-sistema mundu osoan ezaguna da hizkuntza-politika bereziagatik, katalana ardatz nagusi gisa erabiltzen baitu eskola publiko zein Itunpekoetan.

  • Ardatz nagusia katalana da: Kataluniako ikastetxe gehienetan, irakaskuntzako hizkuntza eta lan-hizkuntza nagusia katalana da. Helburua da ikasle guztiek —jatorria edozein izanda ere— bi hizkuntza ofizialak (katalana eta gaztelania) maila egokian menderatzea derrigorrezko ikasketak amaitzean.
  • Katalanaren babesa: Eredu honek bermatu nahi du katalanak, hizkuntza gutxitu eta babesgabeagoa den aldetik, eskolan espazio bat izatea, kalean gaztelaniak duen presentzia handia orekatzeko.
  • Gaztelaniaren presentzia: Gaztelania ikasgai espezifiko gisa irakasten da (Gaztelania eta Literatura), eta araudiaren arabera, curriculumaren gutxieneko ehuneko bat betetzen du.

Gaur egungo egoera eta eztabaidak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken urteetan, eredu honek eztabaida politiko eta sozial handiak piztu ditu:

  • Auzitegietako erabakiak: Espainiako hainbat auzitegiek gutxieneko portzentaje bat ezarri izan dute gaztelaniazko klaseetarako (oro har % 25 ingurukoa ikasgai batzuetan), eta horrek tentsioa sortu du Generalitatearen eta epaitegien artean.
  • Legebiltzarreko babesa: Kataluniako Parlamentuak araudi berriak onartu ditu hizkuntza-eredua babesteko, ikastetxe bakoitzak bere hizkuntza-proiektua egoera Soziolinguistikoaren arabera egokitzeko malgutasuna emanez, baina katalana erreferentziazko hizkuntza gisa mantenduz.

Valentzia Erkidegoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Valentziako hezkuntzan, hizkuntzen eta bere izendapenaren (katalana edo valentziera) inguruko gaiak eztabaida politiko eta sozial handia sortu izan du urteetan zehar. Hona hemen gai honen azalpena euskaraz, gako nagusietan banatuta:

Marko legala eta hizkuntza ofizialak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Valentziako Erkidegoan bi hizkuntza ofizial daude:

  • Gaztelania: Estatuko hizkuntza nagusia.
  • Valentzieraren estatusa: Valentziako Estatutuaren eta Valentzieraren Erabilera eta Irakaskuntza Legearen (LUEV, 1983) arabera, erkidegoko berezko hizkuntza da. Lege horrek ikasle guztiek valentzieraz ikasteko eta hura ezagutzeko eskubidea eta betebeharra bermatzen du.

Hizkuntza ereduak eta irakaskuntza urteetan zehar

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Valentziako eskoletan hizkuntza-eredu desberdinak egon dira (gaztelaniazko lerroak eta valentzierazko lerroak), familien aukeraketaren arabera. Azken urteetan, lege-aldaketak egon dira irakaskuntza sistema bateratuago baterantz edo administrazioan boterean dauden alderdien arabera hizkuntza-politika murriztaileago edo sustatzaileagoak ezartzera bideratuta.3.

"Katalanaren" eta "Valentzieraren" debatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honen inguruko eztabaida nagusietako bat hizkuntzaren izendapenarena eta jatorriarena da:

  • Ikuspegi akademiko eta filologikoa: Gehiengo zientifiko eta unibertsitariak (Valentziako Unibertsitatea edo Bartzelonakoa bezalako erakundeek) eta Akademia Valentziarraren Hizkuntzak (AVL) adierazten dutenez, valentziera eta katalana hizkuntza berberaren aldaerak edo izen desberdinak dira.
  • Ikuspegi politiko eta identitarioa: Sektore politiko eta sozial batzuentzat (batez ere kontserbadoreagoentzat), valentziera hizkuntza independente eta bereizia dela azpimarratu nahi izaten da, katalanarekiko lotura instituzional edo kulturalak saihestuz.

Azken eztabaidak hezkuntzan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eztabaida honako hauetan islatzen da:

  • Curriculuma eta Literatura: Gobernu autonomikoek Curriculumean aldaketak egin dituzte batzuetan, idazle katalan eta balearrak ikasketa planetatik (adibidez, Batxilergoan) kanpo uzteko edo mugatzeko, arreta soilik egile eta literatura ondare valentziarrean jartzeko.
  • Eskola-ereduak eta hizkuntza-hautaketa: Gurasoek euskarri/hizkuntza nagusia zein den aukeratzeko eskubidearen eta murgiltze eredu edo irizpide elebidunen arteko talka etengabea da sindikatu, alderdi politiko eta hezkuntza komunitatearen artean.

Laburbilduz, katalanak edo valentzierak hezkuntzan duen presentzia gai konplexua da Valentzian; batetik, hizkuntzaren koofizialtasuna eta irakaskuntza bermatu nahi dira, baina, bestetik, gatazka handia egoten da hizkuntza horren identitatearen (katalanarekin duen loturaren) eta ikasgeletan aplikatu beharreko eredu pedagogiko zein politikoen inguruan.

Balear Uharteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalana Balear Uharteetan hizkuntza ofiziala da gaztelaniarekin batera, eta horrek funtsezko zeregina ematen dio hezkuntza-sisteman. Hona hemen gaiari buruzko azalpen xehatua:

Marko legala eta hizkuntza normalizazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balear Uharteetan (Mallorca, Menorca, Eivissa eta Formentera) katalanaren presentzia hezkuntzan Estatutu Autonomikoan eta Hizkuntza Normalizazio Legean oinarritzen da. Lege horien helburua da ikasle guztiek amaitze-etapan bi hizkuntza ofizialak (katalana eta gaztelania) maila berean menderatzea, ikasleen hizkuntza-eskubideak eta koofizialtasuna bermatuz.

Irakaskuntza eredua eta hizkuntza proportzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balear Uharteetako ikastetxe publiko eta itunpekoetan, ikas-sistema katalana ardatz duen eredu batean oinarritzen da (Gune Euskaldunen pareko funtzioa betetzen du bertan).

  • Gutxieneko ehunekoa: Araudiak ezartzen du ikasgune bakoitzeko curriculumaren ordu edo irakasgaien gutxienez % 50 katalanez eman behar dela.
  • Bi hizkuntzen presentzia: Helburua da eskola-bizitzan oreka bat egotea, ikasleek bai katalanez eta bai gaztelaniaz gaitasun egokia garatu dezaten.

Hizkuntza proiektuak ikastetxeetan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikastetxe bakoitzak bere Hizkuntza Proiektua (Projecte Lingüístic) garatu behar du, bere ingurune sozial eta demografikora egokituta. Proiektu honek zehazten du nola aplikatuko diren bi hizkuntzak irakasgai ez-linguistikoetan (adibidez, Matematika, Gizarte Zientziak edo Natur Zientziak).

Errealitate soziolinguistikoa eta erronkak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balear Uharteetako egoera konplexua da irla bakoitzaren eta eremuaren arabera (landa-eremuak vs. gune turistiko handiak, hala nola Palma):

  • Aniztasuna: Uharteek immigrazio handia jasan dute urtetan zehar (espainiar estatuko beste leku batzuetatik zein atzerritik etorritakoak); horrek erronka handia dakar ikasgeletan katalanaren ezagutza eta erabilera bermatzeko.
  • Eztabaida politikoak eta sozialak ere egon dira maiz, gobernuek indarrean jarritako dekretuen arabera hizkuntza-portzentajeak aldatu izan direlako (murgiltze ereduaren eta elebitasun orekatuaren arteko eztabaidak).

Balear Uharteetako hezkuntzan katalana koofizialtasunaren eta kohesio sozialaren zutabe bat da, eta belaunaldi berriek bi kultura eta hizkuntza ondare hori berenganatzeko tresna nagusia.

Andorrako hezkuntza-sistema berezia eta eleanitza da, bertako kultura-aniztasuna eta herrialde mugakideen eragina islatzen dituena. Sistema horretan katalana funtsezko zutabea da. Hona hemen azalpen labur eta argia euskaraz:

Hiru hezkuntza-sistema nagusi

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andorran ez dago sistema bakar bat; familiak hiru eredu desberdinen artean aukera dezake:

  • Andorrara sistema (Sistema andorrana): Katalana da hizkuntza vehicular nagusia (ikasgai gehienak emateko erabiltzen dena). Herrialdeko identitatea eta kultura sustatzea du helburu nagusia.
  • Espainiar sistema: Espainiako curriculumari jarraitzen dio, eta gaztelania da hizkuntza nagusia, nahiz eta katalana ere irakasgai gisa lantzen den.
  • Frantses sistema: Frantziako hezkuntza-sistemaren araberakoa da, frantsesa erabiliz hizkuntza nagusi gisa, eta katalana bertan ere txertatuta dagoelarik.

Katalanaren papera hezkuntzan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Identitatearen ardatza: Andorrako sistema nazionalean, katalanak paper garrantzitsua du herrialdearen hizkuntza ofizial eta propio den aldetik.
  • Eleaniztasuna: Hiru sistemetan ere hizkuntzen arteko zubigintza bilatzen da. Andorrako sisteman, adibidez, katalanaz gain, ingelesa eta frantsesa edo gaztelania modu sakonean irakasten dira.

Sartaldeko Zerrenda

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoiko hezkuntza-sisteman katalanaren presentziak, batez ere Sartaldeko Zerrendan mintzatzen den aldaerari dagokionez, ibilbide arautu eta arazo politikoz betea izan du hamarkadetan zehar.

Hona hemen alderdi nagusiak laburbilduta:

Irakaskuntzaren egoera eta estatusa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Aukerako ikasgaia: Katalanaren irakaskuntza (Hizkuntza Propioen eremuan) aukerako ikasgai gisa eskaintzen da Haur, Lehen eta Bigarren Hezkuntzan (DBH) zein Batxilergoan eskualde katalanofonoetan bizi diren ikasleentzat.
  • Irakasleak eta zentroak: Ikasturte batzuetan 40 irakasle inguruk ematen dute katalanaren arloa DBHn eta Batxilergoan, eta beste batzuek proiektu elebidunetan edo Hizkuntza Eskola Ofizialetan hartzen dute parte. Hala ere, eskariaren eta baliabideen arabera aldaketak egoten dira urtez urte.
  • Araudi aldaketak: Aragoiko Gobernuaren kolore politikoaren arabera, katalanaren babes instituzionala eta hezkuntzako presentzia asko aldatu izan dira. 2009ko Hizkuntza Legeak estatus handiagoa eman zion, baina ondorengo legeek (adibidez, 2013koak eta azken urteetako egitasmo politikoek) hizkuntzaren babesa murrizteko eta "Aragoiko ekialdeko hizkuntza" bezalako izendapen generikoagoak erabiltzeko joera izan dute.

Esparru akademikoa eta unibertsitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Zaragozako Unibertsitatea: Irakasleentzako prestakuntzan eta filologia arloan katalanarekin zerikusia duten gaiak edo irakasgaiak eskaintzen dira (adibidez, Filologia Hispanikoaren barruan).
  • Aragoiko Hizkuntza Akademia (Academia Aragonesa de la Lengua): Bere barruan Aragoiko Katalanaren Institutua (Institut Aragonès del Català) biltzen du, zeinaren helburuen artean baitago hizkuntzaren arauak finkatzea, ikerketa sustatzea eta irakaskuntzan nahiz hedapenean laguntzea.

Laburbilduz, nahiz eta lege-babesa eta lurraldeko errealitatea eztabaida politikoen erdigunean egon, katalana eskoletan irakasgai gisa eta curriculumaren zati batzuetan jasota egoten da Sartaldeko Zerrendako herri askotan, ikasleek beren berezko hizkuntza ikasteko aukera izan dezaten.

Ipar Katalunia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar Katalunian (Frantziako Estatuaren menpe dagoen Ipar Katalunian edo Ekialdeko Pirinioetan), katalanaren hezkuntzak funtsezko papera jokatzen du hizkuntza eta kultura berreskuratzeko eta mantentzeko. Frantziako hezkuntza-sistema zentralizatuan hizkuntza gutxituen egoera berezia bada ere, ekimen garrantzitsuak garatu dira urteotan. Hona hemen Ipar Kataluniako katalanezko hezkuntzaren gako nagusiak:

Murgiltze Eredua eta La Bressola

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Bressola»
  • Bressola Ipar Katalunian katalanezko murgiltze-eredua eskaintzen duen elkarte-sarea da. 1976an sortu zen eta funtsezko zutabea bihurtu da bertako hezkuntzan.
  • Haurtzarotik aurrera, eskolako eguneroko bizitza eta irakaskuntza osoa katalanez egiten dira, nahiz eta Frantziako curriculum eta programa ofizialak ere errespetatu.
  • Helburua da haurrek, nahiz eta etxean frantsesez jaso, katalana modu naturalean eta eraginkorrean ikastea.

Beste aukera batzuk: Arrels eta eskola publikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Arrels sarea: La Bressolaz gain, badaude beste eskola batzuk ere, hala nola Arrels izenekoak, helburu berberarekin sortuak.
  • Irakaskuntza publikoa (Elebiduna): Frantziako hezkuntza publiko erregularrean ere eskaintza elebidunak daude (klase batzuk frantsesez eta beste batzuk katalanez ematen dira). Hala ere, eredu hau mugatuago egon ohi da murgiltze osoarekin alderatuta.

Erronkak eta egoera instituzionala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Aintzatespen juridikoa: Frantziako Konstituzioak frantsesa ezartzen du hizkuntza bakartzat estatu mailan ("Errepublikaren hizkuntza frantsesa da"), eta horrek zailtasun legal eta administratiboak sortzen dizkie murgiltze-ereduei. Finantzaketa publikoa lortzeko eta irakasleen plazak bermatzeko borroka etengabea da.
  • Baliabideak: Gizartearen eta tokiko erakundeen babesa handia den arren, azpiegiturak eta euskarazko material didaktiko nahikoa izatea erronka handia da urtero.

Katalanaren irakaskuntzak Ipar Katalunian ez dio soilik hizkuntza bat ikasteari erantzuten, baizik eta bertako nortasuna bizirik mantentzeko eta belaunaldi berriei transmititzeko tresna nagusia izateari.

Sakontzeko, irakurri: «Katalanezko literatura»

Testu zaharrena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Organyako Homiliak dira idatzitako dokumentu literariorik zaharrenak: adituen arabera, 1080 eta 1095 urte bitartekoak dira. Itun Berriaren predikura bideratutako sermoi-liburu bateko atalak dira.

Erdi Aroa eta Urrezko Aroa (XIII-XV. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalan hizkuntzaren garai distiratsuena izan zen, muga linguistikoak gainditu zituena.

  • Ramon Llull (1232–1316): Katalan literaturaren aitatzat hartzen da. Filosofia, teologia eta narrazioa katalanez idatzi zituen lehena izan zen, latina erabili beharrean.
  • Joanot Martorell (1413–1468): Tirant lo Blanc (1490) zalduntza-eleberri ospetsuaren egilea. Miguel de Cervantesek berak munduko libururik onenetakotzat jo zuen On Kixote lanean.
  • Ausiàs March (1400–1459): Erdi Aroko olerkari garrantzitsuenetako bat, maitasuna eta heriotza modu errealista eta sakonean jorratu zituena.

Gainbehera (XVI-XVIII. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Koroen batasunaren eta gaztelaniaren indartzearen ondorioz, katalana eremu publikotik eta literatura jaso argitaratutik baztertua geratu zen, herri-literaturan (kantuak, antzerki herrikoia) bizirik mantendu bazen ere.

Renaixença (XIX. mendea)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalan hizkuntza eta kulturaren berpizkunde mugimendu kultural eta politikoa izan zen. Lore Jokoak (Jocs Florals) berreskuratu ziren idazleak bultzatzeko.

  • Jacint Verdaguer (1845–1902): Poeta nazionala, L'Atlàntida eta Canigó poema epiko handien egilea.
  • Àngel Guimerà (1845–1924): Nazioarteko oihartzuna izan zuen antzerkigilea, Terra baixa maisulanaren egilea.

XX. Mendea: Modernismoa eta Gerraostea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mende konplexua, loraldi artistiko handiekin eta frankismoaren zentsura gogorrarekin markatua.

  • Joan Maragall (1860–1911): Poesia modernistaren figura nagusia.
  • Josep Pla (1897–1981): Katalan prosaren maisu handiena, kazetaritza eta bidai-liburuak uztartu zituena (El quadern gris).
  • Mercè Rodoreda (1908–1983): Mende txarreneko eleberrigilerik garrantzitsuena. Bere lanik ezagunena, La plaça del Diamant (1962), Espainiako Gerra Zibilaren osteko Bartzelonako bizitza kontatzen duen maisulana da.
  • Salvador Espriu (1913–1985): Frankismoaren garaiko erresistentzia kulturalaren ikur bilakatu zen poeta (La pell de brau).

Literatura Garaikidea (XXI. mendea)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, katalan literatura osasuntsu dago eta itzulpenen bidez mundu osora zabaltzen ari da.

  • Quim Monzó (1952): Kontakizun laburren eta ironia fineko ipuinen maisua.
  • Albert Sánchez Piñol (1965): La pell freda eleberriaren egilea, nazioarteko bestseller bihurtua.
  • Irene Solà (1990): Belaunaldi berrien ikurra, Canto jo i la muntanya balla (Nik abesten dut eta mendiak egiten du dantza) lanarekin arrakasta handia lortu duena (euskarara ere itzulia).
Sakontzeko, irakurri: «Katalanezko musika»

Katalan hizkuntzak tradizio handiko eta gaur egun oso bizi dagoen musika panorama du, euskal musikaren bilakaerarekin antzekotasun handiak dituena. Katalanezko musika pop, rock, folk, folk-rock, trap eta ska estiloen bidez mundu osora zabaldu da, betiere hizkuntzaren eta kulturaren defentsari estuki lotuta.

Katalanezko musikaren historian eta gaur egungo panoraman honako aro eta talde hauek dira nagusi.

Sustrai historikoak eta tradizionalak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Sardanak eta Habanerak: Sardanen dantza herrikoia eta habanera itsastarrak (Kubako eraginpekoak) funtsezkoak dira Herrialde Katalanen tradizioan.
  • Els Segadors: Kataluniako ereserki nazionala da, XVII. mendean oinarritutako abesti herrikoi eta aldarrikatzailea.

Nova Cançó (1960-1970 hamarkadak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frankismoaren aurka eta katalanaren erabilera normalizatzeko sortu zen musika mugimendu hau, Euskal Herriko Ez Dok Amairu taldearen parekoa.

  • Lluís Llach: Mugimendu honetako ikur nagusia da. Bere L'estaca abestia mundu osoko askatasun ereserki bihurtu da (Gorka Knörrek euskaratu zuen Agure zaharra izenburuarekin).

• Beste kantautore handi batzuk: Joan Manuel Serrat (katalanez zein gaztelaniaz aritua), Maria del Mar Bonet, Raimon eta Ovidi Montllor.

Rock Català (1980-1990 hamarkadak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aro honetan rock musika katalanez egitea masiboa bihurtu zen, belaunaldi gazteak erakarriz.

Gaur Egungo pop-folk eta mestizajea (2000-2020)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken bi hamarkadetan, musika katalana jaialdi handietara eta soinu modernoetara egokitu da.

Egungo Panorama eta pop Urbanoa (2025-2026)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, musika katalana oso anitza da eta gazteenen artean indar handia duten estilo urbanoak eta elektronikoak jorratzen ditu:

Katalanezko zinema

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalan hizkuntzaren zinemak (zinema katalana) loraldi eta heldutasun artistiko handia bizi du azken urteotan, nazioarteko jaialdi nagusietan sari garrantzitsuak irabaziz eta zinema-aretoetan ikusle-erregistroak hautsiz. Mundu mailan ezaguna den nortasun propioa eta sormen aberatsa garatu ditu.

Hona hemen katalanezko zinemaren zutabe, film eta zuzendari nabarmenenak.

Film historikoak eta arrakasta garaikideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Alcarràs (Carla Simón, 2022): Zinema katalanaren mugarri nagusia. Berlineko Zinemaldian Urrezko Hartza irabazi zuen lehen film katalana izan zen, nekazari familia baten berreraikitze samur eta errealista kontatuz.
  • Casa en flames (Dani de la Orden, 2024): Katalanezko zinemaren historiako filmarik ikusiena eta errentagarriena bihurtu da txarteldegian, burgesiaren inguruko komedia dramatiko beltz honi esker.
  • Pa negre (Agustí Villaronga, 2010): Gerraosteko Katalunian girotutako drama gordina. 9 Goya sari irabazi zituen eta Espainiako Akademiak Oscar sarietarako hautatu zuen lehen film katalana izan zen.
  • Estiu 1993 (Carla Simón, 2017): Zuzendariaren haurtzaroan oinarritutako film sentikorra, nazioartean oihartzun erraldoia lortu zuena.
  • Creatura (Elena Martín, 2023): Emakumeen sexualitatea eta barne-gatazkak aztertzen dituen lana, Canneseko zinemaldian saritua.

Zinemagintza honen ezaugarri nagusiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Istorio intimo eta errealistak: Ohikoak dira familia-harremanak, landa-giroaren galera eta nortasun pertsonalaren bilaketa aztertzen dituzten filmak.
  • Nazioarteko hizkuntza unibertsala: Tokiko istorioak kontatu arren (Gironako fikzioak, Lleidako nekazaritza), gaiak unibertsalak dira eta mundu osoko ikusleekin konektatzen dute.
  • Emakume zuzendarien belaunaldi indartsua: Carla Simón, Elena Martín, Neus Ballús, Belén Funes eta Clara Simón bezalako egileak industria gidatzen ari dira.

Babes instituzionala eta industria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalanezko zinemaren garapenean funtsezkoak dira TV3 (Kataluniako telebista publikoa), ekoizpen gehienak finantzatzen dituena, eta Acadèmia del Cinema Català. Azken honek urtero banatzen ditu Gaudí Sariak, kataluniako zinemagintzaren urteroko festa handia.

Katalan hizkuntzak komunikabide egitura indartsu eta zabala du, Katalunian, Valentziako Erkidegoan eta Balear Uharteetan hedapen handia duena. Sektorea publiko zein pribatuko telebista, irrati eta egunkari garrantzitsuek osatzen dute.

Hona hemen katalanezko hedabide nagusiak esparruz esparru:

  • TV3: Kataluniako telebista publiko nagusia eta audientzia burua.
  • À Punt: Valentziako Erkidegoko telebista publikoa.
  • IB3: Balear Uharteetako telebista publikoa.
  • 8tv: Kataluniako telebista kate pribatua (historikoki garrantzitsua, nahiz eta aldaketa asko izan dituen).
  • Catalunya Ràdio: Kataluniako irrati publiko nagusia.
  • RAC1: Katalunian entzule gehien dituen irrati pribatua, herrialdeko aktualitatean pisu handikoa.
  • IB3 Ràdio eta À Punt Mèdia: Balearretako eta Valentziako irrati publikoak.

Prentsa idatzia eta digitala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elkarteak eta kultura erakundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalan hizkuntza eta kultura munduan zehar sustatzen duten erakunde nagusiak, euskal kultur erakundeekin harreman estua dutenak edo euskarazko informazio zein lankidetza lerroak dituztenak, honako hauek dira:

Algherren (Sardinia, Italia) katalan hizkuntza eta kultura babestu, sustatu eta irakasteko lan egiten duten erakunde eta elkarte nagusien zerrenda:

Andorran hizkuntza-politika kudeatzen duten eta katalanaren (herrialdeko hizkuntza ofizial bakarra) erabilera arautzen duten erakunde nagusiak honako hauek dira:

  • Servei de Política Lingüística (Hizkuntza Politikarako Zerbitzua): Andorrako Gobernuaren azpian dagoen erakunde publiko nagusia da. Bere helburua katalanaren ezagutza eta erabilera sustatzea, testu ofizialak zuzentzea eta herritarrei hizkuntza-aholkularitza ematea da.
  • Consell Nacional per la Llengua (Hizkuntzaren Kontseilu Nazionala): Plan nazionalak eta lege-orokorrak koordinatzen eta onartzen dituen gobernu-organoa.
  • Institut d'Estudis Catalans (IEC) - Andorrako ordezkaritza: Andorra herrialde independentea izan arren, katalanaren akademia arauemaile nagusia Institut d'Estudis Catalans da (Bartzelonan egoitza duena). Andorrak IECren arau ortografiko eta gramatikalak jarraitzen ditu, eta lankidetza estua dute bertako berezitasun lexikoak (andorranismoak) hiztegi arauemailean txertatzeko.
  • Plataforma Andorrana per la Llengua: Gizarte zibiletik sortutako erakunde independentea da, eguneroko bizitzan katalanaren presentzia eta errespetua indartzeko lan egiten duena.

Balear Uharteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona hemen Balear Uharteetan katalan hizkuntzaren inguruan jarduten duten erakunde nagusiak:

Erakunde Publiko eta Akademikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Institut d'Estudis Baleàrics (IEB): Balearretako Gobernuaren mendeko erakunde nagusia da. Bere helburu nagusiak katalanaren normalizazioa, erabilera soziala sustatzea, hizkuntza-ikastaroak ematea eta maila egiaztatzeko azterketak antolatzea dira.
  • Direcció General de Política Lingüística (Hizkuntza Politikarako Zuzendaritza Nagusia): Balear Uharteetako Gobernuaren (Govern de les Illes Balears) sail instituzionala da, eta uharteetan hizkuntza-politika koordinatzeaz eta arautzeaz arduratzen da.
  • Universitat de les Illes Balears (UIB) – Servei Lingüístic: Balear Uharteetako Unibertsitateko hizkuntza-zerbitzua da. Esparru akademikoan katalanaren erabilera bermatzeaz gain, aholkularitza linguistikoa eta ikerketa bultzatzen ditu.
  • Consells Insulars (Uharteetako Kontseiluak): Uharte bakoitzeko gobernu lokalek (Mallorca, Menorca, Eivissa eta Formentera) beren hizkuntza-zerbitzu propioak dituzte (Servei d'Assessorament Lingüístic) tokian tokiko herritarrei eta administrazioei laguntzeko.
  • Institut d'Estudis Catalans (IEC): Katalan hizkuntza osoaren akademia eta erakunde arau-emaile nagusia da (euskarentzat Euskaltzaindia den bezala). Nahiz eta Bartzelonan egoitza nagusia izan, bere autoritatea Balear Uharteetan ere aplikatzen da arlo filologikoan eta ortografikoan.

Gizarte eragileak eta kultur elkarteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Obra Cultural Balear (OCB): Katalan hizkuntza, kultura eta nortasuna babesteko eta sustatzeko uharteetan dagoen gizarte-erakunde historiko eta garrantzitsuena da.
  • Plataforma per la Llengua (Balear Uharteak): Katalanaren "hizkuntzaren gobernuz kanpoko erakundea" deitua. Herritarren hizkuntza-eskubideak defendatzen ditu eta eremu guztietan (aisian, merkataritzan, instituzioetan) katalana erabil dadin presioa egiten du.

Ipar Katalunia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar Katalunian (Frantziako estatuko administraziopean dagoen lurraldean) katalan hizkuntza eta kultura babestu, sustatu eta irakasteko lan egiten duten erakunde eta elkarte nagusien zerrenda da hau:

Hezkuntza eta irakaskuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Bressola: Murgiltze ereduan oinarritutako eskola katalanen sarea. Gure ikastolen parekoak dira eta funtsezko papera dute haurren artean hizkuntza berreskuratzeko.
  • Arrels elkartea (Ràdio Arrels): Eskola publikoetan murgiltze eredua bultzatzeko elkarte gisa jaio zen (gero Bressolatik bereizita). Gaur egun, bereziki ezaguna da Ipar Katalunia osorako katalan hutsean emititzen duen Ràdio Arrels irratiagatik.
  • Associació per a l'Ensenyament del Català (APLEC), (Katalanaren Irakaskuntzarako Elkartea): Eskola publikoetan katalanaren presentzia eta irakaskuntza elebiduna bermatzea eta bultzatzea du helburu nagusi.

Gizarte eta kultura aktibismoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Federació per a la Defensa de la Llengua i de la Cultura Catalanes: Ehun elkarte baino gehiago biltzen dituen federazioa. Ipar Katalunian katalanaren defentsarako egiten diren ekimen eta manifestazio handien koordinazioaz arduratzen da.
  • Òmnium Catalunya Nord: Òmnium Cultural erakundearen Ipar Kataluniako adarra. Helduentzako katalan eskolak antolatzen dituzte, baita kultur ekitaldiak eta literatur sariak ere.
  • Plataforma per la Llengua (Catalunya Nord): Katalan Herri osoan lanean ari den gobernuz kanpoko erakunde indartsua. Eskualdeko adarrak hizkuntza-eskubideen defentsan eta esparru sozioekonomikoan katalanaren erabilera areagotzeko kanpainetan egiten du lan.
  • Aire Nou de Bao: Bao udalerriko elkartea, kultura popularra (castellers, diables, dracs) eta katalanaren erabilera soziala uztartzen dituena eta iparraldean oso aktiboa dena.

Herri elkargoko topaguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • El Casal de Perpinyà: Perpinyà hiriburuko katalan kulturaren topagune eta erreferentziazko egoitza.
  • Casal del Conflent: Conflent eskualdean (Prada inguruan) katalanaren alde lan egiten duten elkarteak koordinatzeko eta ekintza kulturalak bultzatzeko espazioa.

Esparru publiko eta instituzionala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

• Oficina Pública de la Llengua Catalana (OPLC): Tokiko erakunde publikoek (Departamenduak, Eskualdeak eta udalerriek) osatutako kidego ofiziala, Ipar Katalunian katalanaren erabilera publikoa eta hizkuntza-politika egituratzeko sortua.

Katalunian, katalan hizkuntza arautu, babestu eta sustatzen duten erakunde nagusiak bi esparrutan banatzen dira: akademikoa (hizkuntzaren araugintza) eta instituzionala (hizkuntza-politika eta gizarte-sustapena).

Hona hemen erakunde garrantzitsuenak azalduak:

Erakunde akademiko eta arau-emaileak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Institut d'Estudis Catalans>(IEC) (Kataluniar Ikasketen Institutua): Institut d'Estudis Catalans katalanaren hizkuntza-akademia akademiko nagusia da. Euskarazko Euskaltzaindiaren kidea litzateke. Berak finkatzen ditu katalanaren arau gramatikalak, lexikoak eta ortografikoak dialekto guztientzat.

Erakunde publiko eta gobernu araberakoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Secretaria de Política Lingüística (Hizkuntza Politikarako Idazkaritza): Kataluniako Generalitatearen (Generalitat de Catalunya) sail bat da. Bere helburu nagusia katalanaren erabilera normalizatzea eta eremu guztietan (hezkuntzan, administrazioan, lan munduan) sustatzea da.
  • Consorci per a la Normalització Lingüística (CPNL) (Hizkuntza Normalizaziorako Partzuergoa): Kataluniako Generalitateak eta Kataluniako udalerri ugarik osatzen duten erakundea da. Bere funtzio nagusia helduentzako katalan ikastaroak eskaintzea (euskal euskaltegien antzera) eta herri zein hirietan hizkuntza-normalizazioko planak aurrera eramatea da.

Gizarte mugimenduak eta gobernuz kanpoko erakundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Plataforma per la Llengua (Hizkuntzaren aldeko Plataforma): "Katalanaren gobernuz kanpoko erakundea" izenez ezagutzen da. Herritarren ekimenez sortua, hizkuntza-eskubideak defendatzen ditu eta enpresa ilegalei zein administrazioei katalana berma dezaten presioa egiten die.
  • Òmnium Cultural: Erakunde kultural boteretsua da. Kataluniako kultura eta identitatea babesteaz gain, katalanaren defentsan eta hedapenean eragin handia du gizarte zibilean.

Sartaldeko Zerrenda

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sartaldeko Zerrendan, hots, Aragoiko ekialdean katalana hitz egiten den eremuan, hizkuntza sustatzen eta ikertzen duten erakunde eta elkarte nagusiak honako hauek dira:

Erakunde ofizialak eta akademikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizarte eta kultura elkarteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Iniciativa Cultural de la Franja (ICF) (Sartaldeko Kultur Ekimena): Eskualdeko elkarte ezberdinak biltzen dituen koordinatzaile nagusia da.
  • Associació de Consells Locals de la Franja (Sartaldeko Tokiko Kontseiluen Elkartea): Udalerri eta tokiko erakundeen arteko koordinazioa eta katalanaren defentsa bultzatzen du.
  • Plataforma per la Llengua (Hizkuntzaren aldeko Plataforma): Katalanaren Gobernuz Kanpoko Erakundea (GKE) da eta, Katalunian ez ezik, Sartaldeko Zerrendan ere ordezkaritza eta jarduera sendoa du hizkuntza-eskubideak defendatzeko.

Valentziari lotutako erakunde nagusiak honako hauek dira:

  • Acadèmia Valenciana de la Llengua (AVL) (Valentziako Hizkuntza Akademia): Valentziako Generalitatearen erakunde publiko eta ofiziala da. Bere zeregin nagusia valentzieraren arau linguistikoak finkatzea da (hiztegiak, gramatika eta ortografia idaztea). AVLren arabera, valentziera eta katalana hizkuntza bera dira (katalanaren sistemaren parte), baina valentziar herriaren berezko ezaugarriak errespetatuz eta babestuz. Argitalpen nagusiak: Diccionari Normatiu Valencià (Valentzieraren Hiztegi Arauemailea) eta Gramàtica Normativa Valenciana.
  • Institut Interuniversitari de Filologia Valenciana (IIFV) (Unibertsitate arteko Valentziar Filologia Institutua): Valentziako unibertsitate publiko nagusiek (Valentziako Unibertsitatea, Alacanteko Unibertsitatea eta Jaume I.a Unibertsitatea) osatutako ikerketa erakundea da. Hizkuntzaren ikerketa akademikoa, literatura eta irakasleen prestakuntza bultzatzen ditu ikuspuntu zientifiko batetik.
  • Real Acadèmia de Cultura Valenciana (RACV) (Valentziar Kulturaren Errege Akademia): Erakunde historiko eta pribatua da (baina tradizio handikoa). AVL sortu aurretik indar handiagoa zuen. RACVko sektore batzuek defendatzen dute valentziera katalanetik erabat independentea den hizkuntza dela (gatazka linguistiko eta politiko ezagun baten testuinguruan). Beren arau propioak dituzte, Normes del Puig izenaz ezagutzen direnak, baina gaur egun ez dute balio ofizialik administrazioan ezta hezkuntzan ere.
  • Escola Valenciana: Valentziako Erkidegoan katalanaren (valentzieraren) alde lan egiten duen federazio nagusia da. Eskola publikoan lerro katalana bermatzeko borrokatzen du eta urtero milaka lagun biltzen dituen Trobades d'Escoles en Valencià (eskola topaketak) jaialdiak antolatzen ditu.

Erakunde horien artean, AVL da Euskaltzaindiaren kidea edo parekoa dena Valentziako Erkidegoko esparru ofizialean.

  • Correllengua: 1993tik.urtero egiten den katalanaren lasterketa aldarrikatzailea, Korrikaren eredua hartuta.
  • Murgiltze eredua (Immersió lingüística): Katalanaren aldeko ekimen arrakastatsuena eta historikoena da, eskoletan katalana irakaskuntza hizkuntza nagusi gisa ezartzen duena, ikasle guztiek bi hizkuntza ofizialak menderatzea bermatzeko.
  • Vincles eta Voluntariat per la llengua: Hiztun berriei eta etorkinei katalana praktikatzen laguntzeko "bidelagun" edo mentoretza programak dira (Euskal Herriko Mintzalaguna bezalakoak).

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size
  2. ↑ (Gaztelaniaz) 10/2009 Legea, abenduaren 22koa, Aragoiko berezko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko. Aragoiko Boletin Ofiziala, 252. zkia., 2009ko abenduaren 30a"
  3. ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak (PDF), Euskaltzaindia. 2010eko abenduaren 14an kontsultatua.
  4. ↑ Moll, Francesc de B.; Martí Mestre, Joaquim (2011), Gramàtica històrica catalana, Biblioteca lingüística catalana, 31. lib. (Edició corregida i anotada. argitaraldia), Universitat de València, 47. or., ISBN 978-84-370-6412-3. {{Erreferentzia}}: |sartze-data= erabiltzeko |url= behar da (laguntza)
  5. ↑ «Iñaki Larrañaga: "Katalanari buruz jakin behar dituzun 45 datu"», ZuZeu.eus, 2013-07-02.
  6. ↑ Alentà, Josep M. (2012), «Els orígens del nom de Catalunya» (PDF), Llengua Nacional (Katalanez), 81., web.archive.org, ISSN 2696-7596.
  7. ↑ Renyer, Jaume (2016ko uztailaren 27a), «Anotacions sobre l'origen dels mots català i Catalunya», Blocs de VilaWeb (Katalanez), web.archive.org. 2026ko urriaren 30ean kontsultatua.
  8. ↑ Fuster, Joan, Questió de noms (Katalanez). 2010eko otsailaren 9an kontsultatua.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]