Hawaii
| Hawaii | |||
|---|---|---|---|
| Ereserkia | |||
| Hawaiʻi Ponoʻī (en) | |||
| Administrazioa | |||
| Izen ofiziala | State of Hawaii Mokuʻāina o Hawaiʻi | ||
| Estatu burujabe | |||
| ISO 3166-2 | US-HI | ||
| Hiriburua | Honolulu | ||
| Hawaiiko Gobernadorea | Josh Green | ||
| Zatiketa | |||
| Geografia | |||
| Koordenatuak | 21°30′N 158°00′W / 21.5°N 158°W | ||
| Azalera | 28.311 km² | ||
| Punturik altuena | Mauna Kea | ||
| Demografia | |||
| Biztanleria | 1.455.271 (2020ko apirilaren 1a) | ||
| Dentsitatea | 51,4 bizt/km² | ||
| Etxebizitzak | 467.932 | ||
| Hizkuntza ofiziala | ingeles eta hawaiiera | ||
| Ordu eremua | Hawaii–Aleutian Time Zone (en) | ||
| portal.ehawaii.gov | |||
Hawaii[1] (ingelesez Hawaii ⓘ eta hawaiieraz Hawai‘i) Ameriketako Estatu Batuetako uharte-estatu bat da, Ozeano Barean, Estatu Batuen lur nagusitik 3.200 km ingurura hego-mendebaldean. Gainerako estatuekin lur-mugarik ez duten bi estatuetako bat da (Alaskarekin batera). Gainera, Ipar Amerikako kontinentean ez dagoen estatu bakarra da, artxipelago den bakarra eta Kantzer tropikoaz hegoaldean dagoen bakarra; Floridarekin batera, klima tropikaleko eskualdeak dituzten bi estatuetako bat da, eta Texasekin batera, Estatu Batuetako estatu bihurtu aurretik nazioartean aitortutako herrialde subiranoak izan ziren bi estatuetako bat.[oh 1]
Hawaii 137 sumendi-uhartek osatzen dute, eta ia Hawaiiko artxipelago osoa hartzen du (Midway atoloia da salbuespena). 2.400 km inguruko luzera du, eta fisiografikoki eta etnologikoki Ozeaniako Polinesiako azpieskualdearen parte da.[2] Horren ondorioz, Hawaiiko itsas kostaldea Estatu Batuetako laugarren luzeena da, 1.210 km ingurukoa.[oh 2] Zortzi uharte nagusiak, ipar-mendebaldetik hego-ekialdera, hauek dira: Niʻihau, Kauaʻi, Oʻahu, Molokaʻi, Lānaʻi, Kahoʻolawe, Maui eta Hawaiʻi. Azken horrek ematen dio izena estatuari, eta «Uharte Handia» (Big Island) edo «Hawaiʻi uhartea» deitu ohi zaio, estatuarekin edo artxipelagoarekin ez nahasteko. Biztanlerik gabeko Ipar-mendebaldeko uharteek osatzen dute Papahānaumokuākea Itsas Monumentu Nazionalaren zatirik handiena; Estatu Batuetako babestutako eremurik handiena da, eta munduko laugarren handiena.
Estatu Batuetako 50 estatuen artean, Hawaii lur-azaleraz zortzigarren txikiena da, eta biztanle gutxien dituen 11.a; hala ere, 1,4 milioi biztanlerekin, biztanle-dentsitatez 13.a da. Hawaiiko biztanleen bi heren Oʻahun bizi dira, estatuko hiriburua eta hiririk handiena, Honolulu, dagoen uhartean. Hawaii Estatu Batuetako estaturik anitzenetako bat da demografikoki, Pazifikoaren erdialdean dagoelako eta bi mende baino gehiagoko migrazioengatik. Gutxiengoak gehiengo diren bederatzi estatuetako bat da, eta Estatu Batuetan asiar estatubatuarrak talde handiena diren estatu bakarra da; gainera, herrialdeko komunitate budistarik handiena du,[3] baita arraza anitzeko pertsonen proportziorik handiena ere.[4] Hori dela eta, Hawaii Ipar Amerikako eta Ekialdeko Asiako kulturen arragoa berezia da, hawaiiar indigenen ondareaz gain.
Polinesiarrak 1000. eta 1200. urteen artean iritsi ziren Hawaiira, eta buruzagitza independente ugari sortu ziren bertan.[5] 1778an, James Cook esploratzaile britainiarra izan zen artxipelagora iritsi zen lehen ez-polinesiar ezaguna; britainiarren lehen eragina estatuko banderan ikus daiteke, Union Jacka baitarama. Laster iritsi ziren esploratzaile, merkatari eta baleazale europar eta estatubatuar ugari, eta ordura arte isolatuta egondako komunitate indigena suntsitu zuten, sifilisa, tuberkulosia, baztanga eta elgorria bezalako gaixotasunak ekarrita: hawaiiar natiboak 300.000 eta milioi bat artean izatetik 40.000 baino gutxiago izatera igaro ziren 1890erako.[6][7][8] 1810ean, Hawaii erresuma bateratu eta nazioartean aitortua bihurtu zen, eta independente izan zen 1893ra arte; urte hartan, enpresaburu estatubatuar eta europarrek monarkia eraitsi zuten, eta horren ondorioz Estatu Batuek anexionatu zuten 1898an. Balio estrategiko handiko lurralde estatubatuar zenez, Japoniak eraso zion 1941eko abenduaren 7an; horrek mundu mailako garrantzi historikoa eman zion, eta Estatu Batuak Bigarren Mundu Gerran sartzea eragin zuen neurri batean. Hawaii Batasunean sartu den azken estatua da, 1959ko abuztuaren 21ean.[9] 1993an, Estatu Batuetako gobernuak barkamena eskatu zuen formalki Hawaiiko gobernua eraisteko izandako arduragatik; eraisketa horrek Hawaiiko subiranotasun mugimendua piztu zuen, eta herri indigenarentzako ordaina lortzeko ahaleginek gaur egun ere jarraitzen dute.
XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen erdialdera arte, landaketa-ekonomia nagusitu zen Hawaiin; gaur egun ere nekazaritza-esportatzaile garrantzitsua da, lur emankorrei eta Estatu Batuetan bakarra den klima tropikalari esker. XX. mendearen erdialdeaz geroztik, ekonomia pixkanaka dibertsifikatu da, eta turismoa eta defentsa militarra bihurtu dira sektore nagusiak. Estatuak bisitariak, surflariak eta zientzialariak erakartzen ditu, paisaia natural askotarikoari, klima tropikalari, hondartza publiko ugariei, ozeano-inguruneari, sumendi aktiboei eta zeru garbiei esker. Hala ere, XXI. mendearen hasieraz geroztik, klima-aldaketak mehatxu larriak ekarri dizkie Hawaiiri eta haren turismo-ekonomiari: lehorte eta ur-eskasia gero eta handiagoak, itsas mailaren igoera eta Honoluluko erdiguneko hotelen uholdeak, eta baso-suteen arriskua. Horri biztanleria zahartzen eta gutxitzen ari dela gehitu behar zaio, jende asko Estatu Batuen lur nagusira joaten baita. Hawaiin dago Ameriketako Estatu Batuetako Pazifikoko Flota, munduko itsas armadako komandorik handiena, eta Defentsa Departamentuko 75.000 langile.[10] Isolamenduaren ondorioz, Hawaiiko bizi-kostua Estatu Batuetako altuenetako bat da. Hala ere, hirugarren estaturik aberatsena da,[10] eta bertako biztanleek dute Estatu Batuetako bizi-itxaropenik luzeena, 80,7 urtekoa.[11]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Orografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Koralezko hogei uhartetik gora daude uhartedian, ipar-mendebaletik hego-ekialdera lerrokaturik. Zortzi hauek dira aipagarrienak: Niihau, Kauai, Oahu, Molokai, Lanai, Kahoolawe, Maui eta Hawaii. Guztiek jatorri bolkanikoa dute; Mauiko Haleakala sumendiak munduko krater itzalirik zabalena du. Hawaii uhartean, garaiera handiena duen sumendia itzalita dago: Mauna Kea (4.208 m). Kilauea sumendiak du uharteko kraterrik handiena. Mauna Loa (4.170 m), berriz, laba-alderik zabalena (5.120 km² inguru). Erupziorik sonatuenak: Mauna Loa (1832tik aurrera hiru urte eta erdian behin; 1914, 1935, 1950, 1975, 1984), Kilauea (1924, 1954, 1960).
Uharteak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Uhartedia ekialdetik mendebaldera honako uharteek osatzen dute:
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Tropikala: euri-jasa handiak tarteka, eta eguzkitsua oro har. Ipar-ekialdeko alisioak eta uharteen garaierak latitudeari legokiokeena baino klima hotzagoa eragiten dute, eta tenperatura-gorabeherak berdintzen.
NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 19,0 °C-koa izan zen.[12][oh 3] Hilabeterik beroena abuztua da (20,8 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 25,0 °C) eta hotzena otsaila (17,3 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, 12,9 °C). Urteko prezipitazioa 1568 mm-koa da; hilabeterik euritsuena martxoa da (174 mm) eta lehorrena ekaina (92 mm).
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 21.9 | 21.6 | 21.7 | 22.3 | 23.2 | 24.0 | 24.6 | 25.0 | 24.8 | 24.4 | 23.2 | 22.2 | 23.2 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 17.4 | 17.3 | 17.5 | 18.2 | 19.0 | 19.8 | 20.5 | 20.8 | 20.6 | 20.2 | 19.2 | 18.1 | 19.0 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 13.0 | 12.9 | 13.4 | 14.0 | 14.8 | 15.7 | 16.3 | 16.6 | 16.4 | 16.0 | 15.2 | 14.0 | 14.9 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 130 | 130 | 174 | 127 | 104 | 92 | 118 | 131 | 112 | 130 | 164 | 157 | 1568 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]James Cookek uhartedia aurkitu zuenean (1788), lau erreinutan zatitua zen. Handik gutxira, Kamehameha I.a (1782–1819 bitartean errege) ia lurralde osoaz jabetu zen, eta administrazio bakarra ezarri zuen. Erregetzak 1893 arte iraun zuen. Bitartean, potentzia kolonialen arteko gatazkak bizi izan ziren Hawaiin, AEBko, Frantziako eta Britainia Handiko misiolariek, merkatariek, diplomazialariek eta abarrek esku hartzen baitzuten bertako arazoetan.
1893an, atzerritarrek osaturiko batzorde batek Liliuokalani erregina egotzi, eta 1898an AEBen mendeko lurralde bihurtu zen. 1922tik aurrera, berebiziko garrantzia izan zuen uhartediak, AEBko armadaren Ozeano Bareko ardatz bihurtu baitzen Pearl Harbour basea. 1941eko abenduaren 7an, Japoniako armadak Pearl Harbourko gerra-portua bonbardatu zuen. Galera gogorrak eragin zizkieten estatubatuarrei, eta, horren ondorioz, AEB zuzenean gerran sartu zen. 1959an, Hawaii AEBko estatu bihurtu zen; 50.a, hain zuzen.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 1.455.271 biztanle zeuden. Batez besteko adina 40,8 urtekoa zen (
Hawaiiko mapa), 39,5 urtekoa gizonezkoen artean eta 42,2 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 20,6 18 urtetik beherakoak ziren eta % 19,4 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 100,1 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 98,6 gizon zeuden adin-talde horretan.[13][14]

- 0,6 bizt./km²(1)
- 15,9 bizt./km²(1)
- 22,4 bizt./km²(1)
- 25,8 bizt./km²(1)
- 179,5 bizt./km²(1)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 727.844 gizon, 727.427 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[15] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 1.455.271 biztanle zeuden. Herritarren % 9,5 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 4]. Ez-hispanoen artean % 23,9 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 21,6[oh 5]; % 1,7 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,5; % 40,4 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 36,5; % 22,2 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 20,1; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2; % 11,3 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 10,2; eta % 0,4 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 6][16]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 53,1 estatu berean jaiotakoak, % 25,9 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 17,9 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 7] Atzerritarren artean, % 60,8 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 39,2 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Asian jaiotakoa zen (% 76,4, biztanleria osoaren % 13,7); ondoren Ozeanian (% 10,9, % 2,0), Europan (% 4,9, % 0,9), Latinoamerikan (% 4,8, % 0,9), Ipar Amerikan (% 2,0, % 0,4) eta Afrikan (% 1,0, % 0,2).[oh 8][17]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 561.066 etxebizitza zeuden, horietatik % 87,4 okupatuta eta % 12,6 hutsik.[18] Okupatutako etxebizitzen artean, % 58,8 jabeek okupatutakoak ziren eta % 41,2 errentan hartutakoak.[14] Estatuan 490.267 etxegune zeuden guztira, horietatik % 68,7 familia-etxeguneak ziren eta % 31,3 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 71,3 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 28,7 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 76,8 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 23,2 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[19] Talde-bizilekuetan bizi ziren 40.741 pertsona (biztanleria osoaren % 2,8); horietatik 3.881 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 4.960 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 15.522 egoitza militarretan bizi ziren.[18]
Etxebizitzak
Hawaiiko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 93,2k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 36,1k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 13,3k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[20]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza eta turismoa dira ekonomiaren oinarriak. Honolulu inguruan munduko turismogunerik handienetako bat dago (2,8 milioi bisitari urteko). Ekoizpen nagusiak azukre-kanabera eta anana dira. Eskulangintza, guztiz teknifikatua, enpresa handi gutxi batzuen eskuetan dago. Abere-hazkuntza, kafea, lore-ekoizpena eta arrantza garrantzi gutxiagokoak dira, baina hango premiak asetzeko adinakoak.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 100.389 $ zen (
Hawaiiko mapa), eta familiena, 118.909 $. Per capita errenta 46.005 $ zen. Biztanleriaren % 10,0 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[21] Etxeguneen artean, % 4,4k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 18,5k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[22]
Etxeguneen errenta banaketa
Hawaiiar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Barack Obama (1961-), politikaria, Ameriketako Estatu Batuetako lehendakaria 2009tik 2017raino.
- Frank Ching (1943-), arkitektoa, irakaslea eta idazlea.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskaltzaindia (2013ko uztailaren 13a), 169. araua: Ozeaniako toponimia (PDF).
- ↑ Is Hawaii a Part of Oceania or North America? (Ingelesez), WorldAtlas, 2018ko urtarrilaren 12a. Jatorrizkotik 2019ko uztailaren 11n artxibatuta. 2019ko ekainaren 24an kontsultatua.
- ↑ Religious Landscape Study (Ingelesez), Pewforum.org, 2015eko maiatzaren 11a. Jatorrizkotik 2018ko ekainaren 19an artxibatuta. 2018ko maiatzaren 27an kontsultatua.
- ↑ Hawaii is home to the nation's largest share of multiracial Americans (Ingelesez), Pew Research Center, 2015eko ekainaren 17a. Jatorrizkotik 2020ko azaroaren 8an artxibatuta. 2020ko abenduaren 14an kontsultatua.
- ↑ Kirch, Patrick (2011), When did the Polynesians Settle Hawaii? A review of 150 years of scholarly inquiry (Ingelesez), Hawaiian Archaeology, 12, 3–26. or.
- ↑ Office of Hawaiian Affairs (2017ko maiatza), Native Hawaiian Population Enumerations in Hawaiʻi (PDF) (Ingelesez), 22. or.. Jatorrizkotik (PDF) 2022ko urtarrilaren 26an artxibatuta. 2022ko ekainaren 11n kontsultatua.
- ↑ Trask, Haunani-Kay (2016ko uztaila), Lovely Hula Lands: Corporate Tourism and the Prostitution of Hawaiian Culture (Ingelesez), Border/Lines, 23.
- ↑ Trask, Haunani-Kay (1999), From a Native Daughter: Colonialism and Sovereignty in Hawaiʻi (Ingelesez), Honolulu: University of Hawaiʻi.
- ↑ 48 USC Ch. 3: Front Matter (Ingelesez), uscode.house.gov. Jatorrizkotik 2018ko urriaren 29an artxibatuta. 2019ko urriaren 28an kontsultatua.
- 1 2 Top 5 richest states in the US (Ingelesez), World Finance. Jatorrizkotik 2020ko azaroaren 27an artxibatuta. 2020ko abenduaren 15ean kontsultatua.
- ↑ Arias, Elizabeth (2022ko abuztuaren 23a), National Vital Statistics Reports (PDF) (Ingelesez), CDC.gov. Jatorrizkotik (PDF) 2023ko martxoaren 16an artxibatuta. 2023ko otsailaren 20an kontsultatua.
- ↑ NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Ingelesez) Hawaiiko web gune ofiziala
- (Ingelesez) Hawaiik estatu independentea behar lukeela aldarrikatzeko webgunea
- ↑ 1777tik 1791ra bitarteko Vermonteko Errepublika eta 1846ko Kaliforniako Errepublika ez zituzten nazioartean aitortu.
- ↑ Alaska, Florida eta Kaliforniaren ondoren.
- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
<ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.