Areto eliza


Eliza kolumnarioa edo areto-eliza (alemanez Hallenkirche) altuera bereko hiru habearte dituen eliza-mota da, ganga gotikoekin eta haiei eusteko zutabe zilindriko errenazimentukoekin. Euskal Herrian XVI. mendean eta XVII. mendearen hasieran hedatu zen bereziki, eta euskal Pizkundeko arkitekturaren ezaugarririk bereizgarriena da. Vicente Lampérezek «gotiko baskongado» deitu zion; Elías Tormok asmatu zuen «eliza kolumnario» izena.[oh 1] Alemaniar ikertzaile Otto Schubertek azpimarratu zuen «euskal probintzietan» eliza-mota honek izan zuen garapen berezia.[1]
Euskal Herriko hiribildu garrantzitsu askotan eraiki ziren —Gasteiz, Errenteria, Bergara, Azkoitia, Azpeitia, Eibar, Tolosa, Deba, Abando, Elorrio, Markina-Xemein, Gernika, Cintruénigo, Cascante...—, eta haien hedapena euskal harginen lanarekin lotuta dago. Iberiar penintsulan berrehun bat areto-eliza baino gehiago inbentariatu dira.[2]
Testuingurua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gizartea, espiritua eta sentiberatasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mende erdialdeko egoera espirituala bi gertakarik markatu zuten: Felipe II.aren erregealdiaren hasierak eta Trentoko kontzilioaren amaierak. Bi gertakari horiek erabakigarriak izan ziren Hispaniako gizartearen bizitzarako eta egitura artistikoen garapenerako.[2]
Eliza zabalagoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVI. mendearen lehen erdian hazkunde demografiko garrantzitsua izan zen Espainian eta Baskonian, eta, horrekin batera, migrazio-mugimenduak. Parrokien kopuruaren arabera, Bizkaiko biztanleria % 38 hazi zen 1478 eta 1557 artean, eta Araba % 5-15 artean 1537-1560an.[3] Kontzejuetan, elizgizonen artean eta kofradietan eliza handiagoak eraiki beharraren kontzientzia sortu zen; agiri batek dioenez, Donostiako Santa Maria elizan ez zen jendea kabitzen. Eraikin publikoak zurez eraikitzeko ohitura zaharra behin betiko baztertu zen,[oh 2] eta zabalera eta handitasun neurritsua bilatu ziren.
Administrazio-aldaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gurtza-lekuen zuzendaritza eta administrazioa esku pribatuetatik eliza-elkartearen aginpidera igaro zen. Erdi Aroaren amaieran, herri-jaiera kofradia, talde edo pertsona pribatuen bidez bideratzen zen; orain kapilautza eta zerbitzuek ordezkatu zuten patronatu-sistema zaharra. Trentoko kontzilioko gurasoek norabideak markatu zituzten, eta elizbarrutietako sinodoek arau zehatzak eman zituzten gehiegikeriak eragozteko eta apaizen bizitza duina bermatzeko. Baskonian, ahaide nagusiak, parrokia edo kapera bihurtutako «monasterio»en nagusiak zirenak, amore ematen hasi ziren, eta elizen eraikuntza herri- eta elkarte-ekimeneko bihurtu zen.[2]
Lasaialdi ekonomikoa eta herri-ekimena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Merkataritzaren hazkundeak lasaialdi ekonomikoa ekarri zuen hiribilduetan. Karmelo Etxegaraik Ameriketatik ekarritako urrearekin lotu zuen Gipuzkoako monumentu erlijiosoen berritzea, Debako parrokia adibide gisa jarriz: Mundu Berriko esplorazio eta kolonizazioan euskaldunek izan zuten parte-hartzeak dirua eta ongizatea ekarri zituen.[4] Herriak, kontzejuen, zaindarien eta etxezainen bidez, erabakitzen zuen zein lan egin eta zein maisuri agindu, parrokiaren funtsek eta gotzainaren arauek ezarritako mugen barruan.
Ideia arkitektonikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVI. mendearen bigarren erdiaren hasieran, arkitekto hispaniarren sentiberatasun estetikoak soiltasun formal handiagoa bilatu zuen, bi oinarriren gainean: egitura gotikoen iraunkortasuna, eta eraikuntza eta formen garbitasun handiagoa (groteskoen desagerpena). Horren paradigma El Escorialeko monasterioa da, «hargin bizkaitarrek» bereziki esku hartu zutena. Vitrubio, Serlio, Palladio, Vignola eta Juan de Herreraren tratatuek, mendea amaitu aurretik Espainian argitaratuak, neurrien handitasuna, espazioen batasuna eta trazatuen soiltasuna bultzatu zituzten.[2]
Oinarrizko egitura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Areto elizak normalean hiru edo bost habearte ditu. Gurutze gangak izaten ditu, habearte guztietan antzeko garaiarekin. Argia alboetako habearteetan dauden leihoetatik sartzen da. Espazioak zabalak eta garbiak dira eta horrek areto handiaren itxura ematen diote, jende asko biltzeko oso egokia. Oinplano laukizuzena izaten da eta transeptua ez da habearte guztien multzoa baino zabalago. Batzutan, alboetako habearteak zertxobait baxuago izaten dira baina erdiko habeartea argitzeko leihorik gabe.
Kanpoaldetik ikusita, eliza hauek apaingarri gutxi izaten dute. Orokorrean, horizontalsuna da nagusi eta itxura irmoa izaten dute, leiho gutxikin; horri esker, eraikin hauek ez dituzte arbotanteak behar.
Eskemak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Areto oinplano. Luzetarako teilatu handiaren ordez zeharkako teilatuak izan ditzake.
- Areto oinplano mailaduna: garaiera desberdinak daude baina erdiko habearteak ez du solairu bat gehiago.
- Sasibasílika: erdiko habearteak solairu bat gehiago du, baina goian leihorik ez ditu.
- Basilika: Erdiko habearteak solairu bat gehiago du eta leihoak goian.
- Areto oinplano arkuekin baina gangarik gabe.
Areto elizen oinplano desberdinak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Westphaleko laukia, St. Maria zur Wiese (Soest), Soest.
- Hiru habearte berdinak, Alemaniako Lauingengo (Danubio ertzean) San Martin.
- Gurutze itxurako oinplanoa, Marburgeko Santa Elizabeten eliza.
- Bi habearte, Frantziako Tolosa Okzitaniako Jakobinoen komentuko eliza.
Jatorria eta aurrekariak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estilo baten ezusteko sarrera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gotikoa atzerapenez sartu zen Euskal Herrian, XIV. mendearen erdialdean. Mende horren bigarren erdian eta XV.aren hasieran, hiru habeartetako eliza batzuk eraiki ziren astiro: Gasteizko Santa Maria eta San Pedro; Bizkaian Santiago katedrala, San Anton, Lekeitio eta Gernika; Gipuzkoan Getariako San Salbatore eta Oñatiko San Migel. Dokumentuen arabera, XVI. mendeko eliza kolumnario ia guztiak guztiz gotikoak ziren beste batzuen lekuan eraiki ziren. Eraikitzeko gogo handi baten leherketa izan zen, eta kantauriar kostaldeko eliza erromaniko ia guztiak eta gotiko txiki batzuk desagerrarazi zituen.[2]
Galdera da zerk iradoki zituen eliza horien egitura eta formak: gotiko klasikoaren espazio-zatiketa saihestu nahi zuen borondate estetiko eta erlijioso batek, edo, Chueca Goitiak zioen bezala, altuera desberdineko bultzaden arazo estatikoa konpondu beharrak, arbotanteak eta zama eszentrikoak eskatzen baitzituen.
Penintsulako aurrekariak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Altuera bereko hiru habearteko elizak XII. eta XIII. mendeetan agertu ziren Poitoun (Frantzia), eta XIII. eta XIV. mendeen artean Alemanian zabaldu ziren (Hallenkirchen), eta handik Europa erdialdera.[5] Iberiar penintsulan XVI. mendean agertu ziren, hainbat eskualdetan, Gaztelan batez ere: Toledo, Burgos, Soria, Guadalajara, Badajoz eta Logroño.[6] Otto Schubertek, frogatu gabe, uste zuen eredua Gasteiztik sartu zela Euskal Herrian, San Bizente Martiriaren eliza «euskal parrokien eredu» bihurtuta.
Askoren ustez, euskal harginek eta menditarrek zabaldu zuten eredua penintsulan. Castor de Uriarte arkitektoak, gai honi buruzko monografian, Espainiako hainbat eskualdetako hiru habearte berdineko elizak zerrendatu zituen, «Euskal Herriko areto-elizen eragina dutenak» gisa.[oh 3][7] Rodrigo Gil de Hontañónek ere goiz aholkatu zuen alboetako habearteak nagusiaren altuerara igotzea, eraikina sendoagoa delako guztiak elkarri laguntzen diotenean, arbotanteen beharrik gabe.[8]
José María Azcaratek Toledoko eskualdeko adibideak aztertu zituen, eta horietako batzuetan pilare gotikoak mantentzen direla ikusita, pilare gotikotik zutabe errenazentistarako urratsa naturaltasunez eman zela iradoki zuen, «batez ere menditar eta bizkaitar hargin maisuen» lanari esker.[9] Barrio Lozak datu esanguratsu bat eskaini du: Antso Legarra hargin euskaldunak, Cuencako San Klemente elizaren arduradunak, 1554an zaindariei eskatu zien alboetako hormak goraino altxatzen uzteko, alboetako kaperak kenduz, horrela «askoz hobea eta dotoreagoa» izango zelako, habearteak «alaiago» eta kapera bakoitzean leiho bat izango baitzen.[10]
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estalki gotikoak eta euskarri errenazentistak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVI. mendeko euskal harginek, beren tradizioari atxikita, ikasitako estalki gotikoari eutsi zioten, baina haiei eusteko Espainian hedatzen ari zen estilo errenazentistaren osagaiak onartu zituzten: zutabe handiak pilare gotikoaren ordez. Horrek aldaketa ikusgarri bat eragin zuen: espazioaren bateratzea. Sarreratik, begirada bakar batek barruko espazio zabala hartzen du, soila eta apaingarririk gabea, eta harrizko euskarri zilindriko bakarrak ikusten ditu, gainetik palmondo erraldoien moduan gangen arkuak sortzen direlarik. Hasieran kapitelik gabeko fusteetatik sortzen dira arkuak, Gasteizko San Bizenten bezala; gero, izar-gangen txertaketen konplexutasuna saihesteko, kapitel sasiklasikoak landu ziren: doriko, joniko edo toskanarrak.[2]
Eraikuntza-ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Oinplano angeluzuzena.
- Hiru habearte; erdikoa normalean alboetakoak baino zabalagoa, abside batean amaitua.
- Hiru habearteak altuera berekoak.
- Arbotanterik ez.
- Gangen zama barruko euskarri handietara eta hormetara jausten da; hormak harlandu gogorrekoak dira, barrualdean itsatsitako pilareekin eta kanpoaldean kontrahorma mailakatuekin.
- Gurutzeria kapitelen abakoetan edo fustearen jarraipenean oinarritzen da.
- Gangak izar-formakoak, sarritan konkordunak eta nerbio apainduekin; XVII. eta XVIII. mendeetan batzuk ganga trenkatuz ordezkatu ziren, sare-formako nerbioek kasetoiak osatuz.
Horrek guztiak hutsune harrigarri eta itzela sortzen du, argi gris batez diskretuki argitua, gotiko klasikoko argi koloredunarekin eta errenazimentuko argi gardenarekin kontrajarriz.
Gotikoa ala errenazimentukoa?
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eliza hauetan gotikotik habearteen altuera eta gangen gurutzeria baino ez da geratzen. Haien egilea —Euskal artearen historia lanarena— errenazimentukotzat jotzearen alde agertu zen, arkitektura gotikoaren oinarrizko irizpideak baztertzen direlako: egitura artikulatuaren ordez egitura bateratua dago, eta hormak, arbotanteen bidez gardendu ordez, euskarri bihurtzen dira berriro, erromanikoan bezala.[2]
Argiztapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gotikoan hainbeste kezkatzen zuen argitasunaren arazoa erraz konpon zitekeen, leihateak altuera bereko alboetako habearteetatik zuzenean habearte nagusira irekitzen baitira. Euskal Herrian, ordea, argitasuna neurriz erabili zen, bao gutxi eta txikiekin, klimaren eraginez. Martin eta Pedro Armendiak Azpeitiko elizarako diseinuan idatzi zutenez, iparraldean bost leiho egin behar ziren horma-bularren artean, erlaitzaren gainean, eta ez gehiago, «uraren eta haizearen haserrea» zela eta.[11]
Adibideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Taula
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Herrialdea | Eliza | Herria | Eraikuntza | Maisu nagusiak | Habearte nagusia / albokoak |
|---|---|---|---|---|---|
| Araba | San Bizente Martiria | Gasteiz | 1484 - XVI. m. hasiera | ezezaguna | 32,69 × 22,60 m |
| Gipuzkoa | Jasokundea | Errenteria | 1523-1571 | Francisco Marrukiza, Domingo Aranzalde | — |
| Gipuzkoa | San Pedro | Bergara | 1527 - XVII. m. | Pedro Lizarazu, Pedro Ibarra | 13,35 / 4,60 m |
| Gipuzkoa | Santa Marina | Bergara | 1542-1607 | Andres Leturiondo, Joan Emasabel, Hernando Loidi | 10 / 5,45 m |
| Gipuzkoa | Santa Maria | Azkoitia | 1528-1564 | Pedro Lizarazu, Pascual Arrandolaza, Andres Leturiondo | 9,82 / 5,52 m |
| Gipuzkoa | San Sebastian Soreasukoa | Azpeitia | 1534 - XVII. m. | Pedro eta Martin Armendia | 8,30 / 4,50 m |
| Gipuzkoa | San Andres | Eibar | 1538 - XVII. m. hasiera | Pascual Iturriza | 8 / 4 m |
| Gipuzkoa | Santa Maria | Tolosa | 1548 - XVIII. m. | Martin Agirre | 11,40 / 6,63 m |
| Gipuzkoa | Junkaleko Andre Maria | Irun | XVI. m. amaiera - XVII. m. | Domingo Legarra | 14,50 / 4,60 m |
| Gipuzkoa | Santa Maria | Zumarraga | 1578 - XVII. m. | Santutu Arresti, Joan Altuna, Joan Agirre | 7,20 / 5,35 m |
| Gipuzkoa | Santa Maria | Deba | 1554-1629 | Joan Arostegi, Migel Armendia, Pedro Mendiola | 7,20 / 5,30 m |
| Gipuzkoa | Jasokundea | Segura | 1564-1580 | Domingo Urrestarazu, Martin Armendia | 10,50 / 6,75 m |
| Gipuzkoa | San Migel | Idiazabal | XVII. m. | — | 8,10 / 3,70 m |
| Bizkaia | San Bizente | Abando (Bilbo) | 1556-1650 | Joan de la Peña, Martin Ibañez Zabildea | 7,20 / 5,30 m |
| Bizkaia | Sortzez Garbia | Elorrio | 1459-1595 | Pascual Iturriza, Andres Mendraka, Martin Omar | 43,68 × 26 m |
| Bizkaia | San Martin | Zamudio | 1545 inguru | — | 7,05 / 3,40 m |
| Bizkaia | Jasokundea | Arteaga | 1600 inguru | — | 6,75 / 5,60 m |
| Bizkaia | Santa Maria | Markina-Xemein | 1545-1623 | Martin Albisua, Joan Emasabel | 37,80 × 28,50 m |
| Bizkaia | Andre Maria | Gernika | 1518 - XVIII. m. | Santiago Emparan, Martin Basagoiti | — |
| Nafarroa | San Joan Bataiatzailea | Cintruénigo | 1520-1577 inguru | Iñigo Zarra, Pedro Aulesti | 8,75 / 5,95 m |
| Nafarroa | Jasokundea | Cascante | 1527-1558 | Joan Lopez Soroa, Luis Garmendia, Anton Albiztur | 8,35 / 6,20 m |
Araba
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gasteizko San Bizente Martiria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskal Herriko eliza kolumnarioen lehen adibidea da, 1484 eta XVI. mendearen hasiera artean eraikia, eta ia bakarra Araban. Diseinugilea ezezaguna da. Kareharrizko eraikina da, 32,69 × 22,60 m-ko oinplano angeluzuzenean eta 16 m-ko garaierarekin, neurri handiko harlanduz egina. Gurutzadura bakuneko gangak zuzenean txertatzen dira, kapitelik gabe, 2,50 m-ko diametroko zortzi zutabe lirainetan, koruari eusten dioten bien kontrastean (10,50 m-ko zirkunferentzia, lehendik zeuden bi zutabe harriz estalita). Euskarriak palmondo moduan irekitzen dira, eta gangako arkuetan irudi eta armarridun 54 giltzarri biribil daude. Geroago kaperak gehitu ziren, XIX. mendean dorre bat eta berriki kanpoko aterpe bat, San Frantzisko komentu desagertuko arkuekin. Araban, Gesaltzako Villaconeseko Santa Maria (XVI. mendea) da beste adibide bakarra.[2]
Gipuzkoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Errenteriako Jasokundea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gipuzkoan hiru habearte berdinen gainean ganga gotikoak eta zutabe klasikoak batu zituen lehena dirudi, eta gotikotik errenazimendurako aldaketa eliza berean erakusten du. 1523an hasi zen; kapera nagusiko pilareek nerbio-ganga gotikoen baketak gordetzen dituzte (Ventura Rodriguezek eraldatu zuen kapera XVIII. mendean). 1542an Francisco Marrukizak hartu zuen zuzendaritza, eta seguruenik hark erabaki zuen alboetako habearteak nagusiaren altuerara igotzea eta zutabe dorikoak jartzea. Domingo Aranzaldek jarraitu zuen 1557tik 1571ra. Maisuek ziur asko sentituko zituzten egiturako inkoherentziak: zortzi euskarrietatik presbiteriotik gertuenekoek pilare gotikoen itxura dute.[12]
Bergarako San Pedro
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1348an bazegoen eliza bat; 1527an berria eraikitzea erabaki zen, eta Pedro Lizarazuri eman zitzaion. Kapera nagusiko ganga gotikoa harena da (1545erako amaitua), zabalera handiko espazio batekin: habearte nagusia 13,35 m eta albokoak 4,60 m. 1569an Pedro Ibarrak «erromatarren erara» eraikitzea erabaki zuen: lau zutabe klasiko jarri ziren, baina presbiteriotik gertuenekoek nerbioen baketak gorde zituzten. Haren seme Pedro Martinez Ibarrak jarraitu zuen, eta XVII. mendearen hasieran Migel Aranburu anaiak «oinarri toskanarra» gomendatu zuen atzeko euskarri ahuletarako; horregatik dute kapitel klasikoak korutik gertuko bi zutabeek.
Bergarako Santa Marina
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1542an hasi zen, Andres Leturiondo maisuaren zuzendaritzapean (Azkoitiko elizaz ere arduratzen zena), eta beste maisu batzuekin jarraitu zen: Pedro Estiburu (1552-1559), Pascual Iturriza (1559-1563), Joan Emasabel (1563-1575), Gaspar Balzola (1575-1581) eta Hernando Loidi, 1607an amaitu zuena, Migel Aranburuk gainbegiratuta. 1648an konponketak eskatu zitzaizkion Madrilgo mezenas bati.[13] Hiru habeartean, 1,68 m-ko diametroko zutabeek oinarri atikoa eta kapitel dorikoa dituzte; koruak hiru habearteak hartzen ditu; kanpoan kontrahorma prismatiko indartsuak eta bi arkupe ditu.
Azkoitiko Santa Maria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Antigua edo Baldako Andre Mariaren ordez, 1528 aldera erabaki zen eliza berria; planoak Pedro Lizarazuk, Pedro Altzegak eta Joan Arteagak (1512an Calahorrako Santiagoren kaperaz arduratua) egin zituzten. Pascual Arrandolazak zuzendu zuen 1540-1547an, eta 1559an Andres Leturiondok hartu zuen, 1564an amaitu arte; laster sute bat izan zuen. Zortzi zutabe zilindriko handik (14 m) eusten dute; habearte nagusiak pexina gaineko kupula-gangak ditu eta alboetakoek arku apaldukoak, kaperekin. Mª Asunción Arrazolaren ustez, Leturiondok eman zuen Errenazimendurako urratsa, Bergarako Santa Marinan bezala.
Azpeitiko San Sebastian Soreasukoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1534an Pedro Altzegari agindu zitzaion berreraikuntza; 1541ean Domingo Olozagak hartu zuen, baina 1545ean Hernanira joan zen. Geldotasuna ikusita, udalak 1568ko urriaren 7an eliza berria eraikitzea erabaki zuen. Diego Ramirez gotzainak, 1568ko bisitan, hiru habeartekoa eta pilare biribilekoa egitea aholkatu zuen. Pedro eta Martin Armendiak 1571ko urriaren 2an aurkeztu zuten diseinua: hiru habeartekoa «hobea da habearte bakarrekoa baino, bai betikotasunerako bai eraikinaren osperako». Migel Bolibar, Joan Apoita eta Pedro Mendiolak jarraitu zuten, eta gangak XVII. mendean amaitu ziren. Zortzi zutabe doriko ditu; habearte nagusia 8,30 m-koa da, eta abside poligonala.[14]
Eibarko San Andres
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kasu berezi eta irakasgarria da. Hazkunde demografikoak (250 biztanle 1551n) eliza handitzeko eskaera eragin zuen 1499an; Olasotarren etxeko jaun-zaindariak hamarrenak emateari uko egin zion, eta auzia Errege Kontzejura iritsi zen, jaunak amore eman zuen arte.[15] Lanak 1538-1540an hasi ziren, Pascual Iturriza mutrikuarraren zuzendaritzapean, bost edo sei ofizialekin; 1548an Elgoibarrera joan zen. 1558an Andres Araotzekin kontratatu zen erretaula. Gurutzadura du, kapitel dorikoak eta korintoarrak, eta orientazioa aldatu zitzaion XVII. mendean: burualdea mendebaldera dago, eta kapitel doriko zaharrenak atzealdean geratu ziren. Izar-gangak giltzarri ederrekin, hiru abside poligonal eta kanpotik leihate goratuak, transeptu irtena eta paramentu latzak ditu: garai horretako euskal eraikuntza-estiloaren paradigma da.
Tolosako Santa Maria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estilo honetako handienetako bat (59 × 34 × 31 m). 1501ean erretako baten ordez eraiki zen, 1548an hasi eta XVIII. mendearen amaieran amaitu; Martin Agirre izan zen arduraduna 1559-1581ean. 1789ko urriaren 9ko sute batek Joan Bazkardoren erretaula suntsitu zuen, eta Silvestre Perezek jaspezko baldakino neoklasiko bat jarri zuen (1820), Antonio Zabalaren Jasokundearekin; zutabeak 2,5 m-ko diametroraino gizendu zituen. Fatxadako dorreak eta kanpai-horma Martin Karrerak diseinatu zituen (1761-1764).
Irungo Junkaleko Andre Maria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ia mende bateko eraikuntzak hainbat aldi utzi ditu. Domingo Legarra izan zen proiektuaren edo amaieraren egilea (1587-1605). Presbiterioko pilare gotikoetan dago Joan Bazkardoren erretaula (1647). Ezohikoa da, erdiko bi tarteetan baino ez baitu hiru habearte berdin; habearte nagusia (14,50 m) zabalenetakoa da. Harrizko gangak XX. mendean zementuzkoez ordezkatu ziren.
Zumarraga, Deba, Segura eta Idiazabal
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Zumarragako Santa Maria: 1565ean herritarrek mendiko «Antigua»tik lautadara jaistea eskatu zuten; auzia herritarren alde ebatzi zen, eta 1578an hasi ziren lanak, Santutu Arresti eta Joan Altunaren eskuetan; Joan Agirreren lanak ez ziren gustatu eta auziek atzeratu zuten amaiera. Sei euskarri biribil eta barneko balkoi jarraiki bat ditu.
- Debako Santa Maria: XIV. mendeko eliza baten ordez, Joan Arostegiren diseinuz eta Joan Martinez Olaetak 1629an amaitua; 1554rako zortzi zutabe klasiko jarri ziren horma-bular gotikoen ordez, eta Migel Armendia eta Pedro Mendiolak egin zuten gurutzadura (1557-1575). 37 × 22 m-ko eliza, Gipuzkoako altuenetakoa.
- Segurako Jasokundea: 1564-1580an alboetako habearteak zabaldu eta altxatu ziren, Joan Vallejo burgostarraren aholkuz eta Domingo Urrestarazu eta Martin Armendiaren eskuz; jatorrizko kapitelak gordetzen dira lehen zutabeetan.[16]
- Idiazabalgo San Migel: XVII. mendekoa, lau zutabe zilindrikorekin eta 1709ko koruarekin.
Bizkaia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Abandoko San Bizente: lanek mende bat iraun zuten, Joan de la Peñaren atari-horma-hobitik (1556) Martin Ibañez de Zabildeak estalkia itxi zuen arte (1650); Lehen Karlistaldiaren ondoren berritu zen (1840). 37,87 × 28 m, zortzi zutabe doriko.
- Elorrioko Sortzez Garbia: 1459an hasia; Pascual Iturrizaren diseinuko handitzea (1550tik aurrera), Andres Mendrakak (1566-1589) eta Martin Omarrek (1595 inguru) amaitua. Euskal Herriko handienetako bat (43,68 × 26 × 26 m); lau zutabe lirain eta parekorik gabeko apaingarriak: zutoihal-leihoak, sabai-leihoak, errotuluak eta kapitel polikromatuak.
- Zamudioko San Martin: harlandu-estereotomia bikaina, sei zutabe toskanar, 1545eko data eta 1748ko igeltsuzko gangak (Gabriel de Elorriaga).[17]
- Arteagako Jasokundea: 1600ean berreraikia; atari barrokoa eta eliza zaharreko atari erromanikoa.
- Markina-Xemeingo Santa Maria: Euskal Herriko eliza zabalena izan daiteke (1.120 m²; 37,80 × 28,50 × 19 m); Martin Albisuak (1545-1555) eta Joan Emasabelek (gangak, 1564) eraikia. Sei zutabe zilindriko kapitelik gabe; espazio bateratuaren adibiderik garbiena, baina iluna.
- Gernikako Andre Maria: 1418tik dokumentatua; 1518an Santiago Emparanek hasi eta Martin Basagoitik aldatutako diseinua; zortzi zutabe eta bost leihate handi.[18]
- Guenes, Galdakao, Arratzu, Amoroto (1798tik aurrera berreraikia), Aulesti eta Errigoitiko Idiubaltzagako Santa Maria (XIX. mendean berreraikia) ere eredu honetakoak dira.[19]
Nafarroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Cintruénigoko San Joan Bataiatzailea: Iñigo Zarraren lehen diseinua (1520an amaitua) eta Pedro Aulesti markinarraren bigarren aldia (1577tik aurrera); hamar zutabe zilindriko eta tarte bakoitzean diseinu desberdineko izar-gangak; absidean Esteban Obrayren erretaula.
- Cascanteko Jasokundea: 1527-1558, Joan Lopez Soroa, Luis Garmendia eta Anton Albizturren diseinuz; 1939ko sutearen ondoren berreraikia, jatorrizko diseinua errespetatuz.
Habearte bakarreko aldaera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hiribildu batzuek areto-eliza handiak eraiki bitartean, beste askok habearte bakarreko eliza zabalak altxatu zituzten, errenazimentuko seriotasun eta edertasun berarekin. Gipuzkoan, Mª Asunción Arrazolak dokumentatuak: Hernaniko San Joan Bataiatzailea (1540-1595), Zestoako Andre Mariaren Jaiotza (1550-1594), Usurbilgo San Salbatore (1556-1596), Zarauzko Santa Maria Erregina (1563-1600) eta Orioko San Nikolas (1563-1596).[20] Araban, burualde zuzeneko habearte bakarreko elizak dira nagusi, luzera zabaleraren hirukoitza dutenak: hiru tartekoak Lautadetan (Iregi, Etxabarri Urtupiña, Okina, Arbulo, Biloda, Alesbes, Zerio, Adana, Urabain, Gereñu, Albeiz), bi tartekoak (Arkaute, Artatza, Subilla, Bolibar, Txintxetru, Martioda, Aletxa, Erroitegi) eta abside poligonaldunak (Arangiz, Mendibil, Ilarratza, Lapuebla de Labarca, Bilar). Bizkaian, Barrio Lozaren ustez areto-eliza zen lortu nahi zen ideala; kontrahormen arteko kaperadun habearte bakarreko Berriatuko eliza da aretotik gertuena, eta Ispaster, San Vicente de la Sonsierra eta Briñasen ere «nahia eta ezina» zuzendu ziren.[21]
Hedapena eta manierismo errenazentista
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hibrido gotiko-errenazentista honen hedapen geografikoa ikaragarria izan zen: Georg Weisek ehun bat Hallenkirchen jaso zituen Gaztelako bi eskualdetan bakarrik, eta Barrio Lozak eta Moya Valgañónek berrehun baino gehiagoren inbentarioa egin zuten. Eliza kolumnarioen balio berezia altuera bereko hiru habearteetan datza, bai ikuspegi teknikotik bai espazio-ulermenetik.[2]
Areto-eliza handien izendapenak hiribildu bakoitzean auzokoekin lehiatzeko gosea erakusten badu, maisuek lehendik zeuden elizak osatu eta edertzeko sormena ere erakutsi zuten. Errenazimentu manieristak koruetan —kalostrak eta katea geometrikoz zulatutako karelak—, atarietan, euskarri ildaskatuen gaineko arku apalduetan eta kaperetan —ganga trenkatu kasetoidunak, armarriak eta erliebeak— utzi zuen bere aztarna, askotan platereskoaren mira zirudiela.[22]
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Ramon Ayerza arkitektoak ere gai honi buruzko hausnarketa zorrotzak egin zituen.
- ↑ Esteban Garibaik bere Compendio Historial lanean kontatzen du Enrike IV.ak Durango bisitatu zuenean harritu egin zela egurrezko etxeak eraikitzen jarraitzeaz, eta kritikatu egin zuela.
- ↑ Uriartek bildutako elizak: Errioxan, Logroñoko Santa Maria la Redonda eta Donemiliaga Kukula; Sorian, Berlanga de Dueroko kolegiata; Burgosen, Villasandino eta Roa de Dueroko parrokiak eta Lermako kolegiata; Toledon, Yepes, Villatobas, Quintanar de la Orden, El Toboso eta Villanueva de Alcardete; Guadalajaran, Pareja eta Albalate de Zorita; Badajozen, Olivenzako Gaztelukoa.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Schubert, Otto (1924), Historia del Barroco en España (Gaztelaniaz), Madril.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Plazaola, Juan, Euskal artearen historia (II): Gotikotik Errenazimendura. 11. atala: Esportazioko Errenazimentua, Wikiteka.
- ↑ Bilbao, Luis María (1978), «Transformaciones económicas (siglos XVI y XVII)», Cultura Vasca (Gaztelaniaz), Donostia: 124 eta hur.
- ↑ Echegaray, Carmelo de (1921), Monumentos religiosos de Guipúzcoa (Gaztelaniaz), Bartzelona, 8. or.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - ↑ Barrio Loza, José Ángel; Moya Valgañón, José Gabriel (1980), «El modo vasco de producción arquitectónica en los siglos XVI y XVII», Kobie (Gaztelaniaz) (10): 316.
- ↑ Weise, Georg (1953), Die spanischen Hallenkirchen der Spätgotik und der Renaissance (Alemanez), Tübingen.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - ↑ Uriarte, Castor de (1978), Las iglesias-salón vascas del último período del gótico (Gaztelaniaz), Bastida.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - ↑ Tarifa Castilla, María Josefa (2000), «Juan de Villarreal. Tradición e innovación en la arquitectura navarra», Príncipe de Viana (Gaztelaniaz): 642.
- ↑ Azcárate, José María de, Archivo Español de Arte (Gaztelaniaz) (XXXI (122)): 213–236.
{{Erreferentzia}}:|izenburua=falta da edo hutsik dago (laguntza) - ↑ Barrio Loza, José Ángel; Moya Valgañón, José Gabriel (1980), «El modo vasco de producción arquitectónica en los siglos XVI y XVII», Kobie (Gaztelaniaz) (10): 316.
- ↑ Elías Odriozola, Imanol (1993), Iglesia parroquial de San Sebastián de Soreasu de Azpeitia (Gaztelaniaz), Donostia, 30. or.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - ↑ Arrazola, María Asunción (1988), El Renacimiento en Guipúzcoa (Gaztelaniaz), Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia, 120. or.
- ↑ Astiazarain, María Isabel (1988), Arquitectos guipuzcoanos del siglo XVII (Gaztelaniaz), Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia, 115. or.
- ↑ Elías Odriozola, Imanol (1993), Iglesia parroquial de San Sebastián de Soreasu de Azpeitia (Gaztelaniaz), Donostia, 27. or.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - ↑ Elorza Maiztegui, Javier (2000), Eibar: orígenes y evolución. Siglos XIV al XVI (Gaztelaniaz), Eibar: Eibarko Udala, 152–167. or.
- ↑ López del Vallado, Félix (1918), «Arqueología monumental cristiana en el País Vasco», Primer Congreso de Estudios Vascos (Gaztelaniaz), Oñati: 755.
- ↑ Bizkaia. Arqueología, urbanismo y arquitectura histórica (Gaztelaniaz), Bilbo, 1989, 300. or.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - ↑ Sesmero, Francisco (1970), «Tres siglos de historia de Guernica», Tres estudios sobre Guernica y su comarca (Gaztelaniaz), Bilbo: 96–97.
- ↑ Pérez Goikoetxea, Eneko (1993), Monografías de pueblos de Bizkaia. Rigoitia (Gaztelaniaz), Bilbo, 143–148. or.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - ↑ Arrazola, María Asunción (1988), El Renacimiento en Guipúzcoa (Gaztelaniaz), Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia.
- ↑ Barrio Loza, José Ángel; Moya Valgañón, José Gabriel (1980), «El modo vasco de producción arquitectónica en los siglos XVI y XVII», Kobie (Gaztelaniaz) (10): 315.
- ↑ Zorrozua, Julen (1999), El arte del Renacimiento en Álava (Gaztelaniaz), Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 33. or.
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Arrazola, María Asunción (1988), El Renacimiento en Guipúzcoa (Gaztelaniaz), Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia.
- Astiazarain, María Isabel (1988), Arquitectos guipuzcoanos del siglo XVII (Gaztelaniaz), Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia.
- Barrio Loza, José Ángel; Moya Valgañón, José Gabriel (1980), «El modo vasco de producción arquitectónica en los siglos XVI y XVII», Kobie (Gaztelaniaz) (10).
- Echegaray, Carmelo de (1921), Monumentos religiosos de Guipúzcoa (Gaztelaniaz), Bartzelona.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - Uriarte, Castor de (1978), Las iglesias-salón vascas del último período del gótico (Gaztelaniaz), Bastida.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link) - Weise, Georg (1953), Die spanischen Hallenkirchen der Spätgotik und der Renaissance (Alemanez), Tübingen.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: kokapena argitaletxerik gabe (link)