Edukira joan

Gizaki

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Hau artikulu on bat da. Egin klik hemen informazio gehiagorako.
Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Gizadi» orritik birbideratua)

Gizaki
Erdi Pleistozeno – gaur egun0,3 Ma-0 Ma
Sailkapen zientifikoa
KlaseaMammalia
OrdenaPrimates
FamiliaHominidae
GeneroaHomo
Espeziea Homo sapiens
Linnaeus, 1758
Azpibanaketa
Datu orokorrak
Elikadura iturri nagusiagiza elikadura

Gizakia edo Homo sapiens (latinetik: «gizaki jakintsua») primateen artean espezierik ugariena eta hedatuena da, eta Hominina azpileinuan bizirik dirauen espezie bakarra. Gorila, txinpantze eta orangutanekin batera, Hominidae familia osatzen du. Bipedalismoa, gorputz-ile urria eta burmuin handi eta konplexua ditu bereizgarri, eta azken horri esker garatu ditu teknologia aurreratua, kultura eta hizkuntza. Gizakiak izaki oso sozialak dira, eta egitura sozial konplexuetan bizi ohi dira, elkarlanean eta lehian diharduten talde askok osatuak, familia eta ahaidetasun-sareetatik hasi eta estatu politikoetaraino. Gizakien arteko elkarreraginek balio, arau sozial eta erritual ugari sortu dituzte, gizartea sendotzen dutenak. Jakin-minak eta ingurunea ulertu eta eraldatzeko nahiak bultzatu dute gizadia artea, zientzia, filosofia, erlijioa, mitologia eta beste jakintza-arlo batzuk garatzera.

Gizakiek kortex prefrontal handia eta oso garatua dute, kognizio gorenarekin lotutako burmuin-eskualdea. Izaki adimendunak dira, oroimen episodikoa, aurpegi-adierazpen malguak, autokontzientzia eta gogamenaren teoria dituztenak. Giza gogamena gai da introspekziorako (metakognizioa), pentsamendu pribaturako, irudimenerako, borondaterako eta existentziari buruzko iritziak eratzeko. Gizakiek mentalki denboran zehar bidaiatzeko gaitasuna ere badute (kronestesia), etorkizuna aurreikusteko oinarria dena.[1] Ezaugarri horiei esker, aurrerapen teknologiko handiak lortu dituzte, arrazoiaren bidez eta ezagutza hurrengo belaunaldiei transmitituz. Antropologian, belaunaldiz belaunaldi ezagutza metatu eta aurreratzeari karraka efektua deritzo.[2]

Gizakiak orojaleak dira, landare- eta animalia-jaki ugari kontsumitzeko gai, eta sua erabili izan dute janaria prestatu eta kozinatzeko. Zortzi astez iraun dezakete jan gabe, eta hiruzpalau egunez edan gabe. Oro har, egunekoak dira, eta egunean zazpi eta bederatzi ordu artean lo egiten dute batez beste. Giza erditzea arriskutsua da, konplikazio- eta heriotza-arrisku handiarekin. Amak zein aitak, biek, zaintzen dituzte kumeak, jaiotzean babesgabeak baitira.

Geneek eta ingurumenak eragina dute giza aldakortasun biologikoan: itxuran, fisiologian, immunitate-sisteman, gaitasun mentaletan, gorputzaren tamainan eta bizi-itxaropenean. Gizakiak ezaugarri askotan desberdinak badira ere, edozein bi gizaki genetikoki % 99 baino gehiago dira berdinak batez beste, eta genetikoki populaziorik anitzenak Afrikakoak dira. Aldakuntza genetikorik handiena arren eta emeen artean dago: gizonen eta emakumeen arteko desberdintasun genetikoa % 1–2 ingurukoa da. Batez beste, gizonek indar fisiko handiagoa dute, eta emakumeek, oro har, gorputz-gantz ehuneko handiagoa. Emakumeek menopausia igarotzen dute eta antzu bihurtzen dira, beren bizitzaren amaiera baino hamarkada batzuk lehenago, beharbada. Bizi-iraupen luzeagoa dute munduko ia populazio guztietan. Gizon eta emakumeen arteko genero-rolen banaketa aldatu egin da historian zehar, eta genero-arau nagusien aurkako erronkak behin eta berriz agertu dira gizarte askotan.

Gizakiak datozen adar ebolutiboa beste homininoetatik bereizi zen Afrikan, duela zenbait milioi urte. Zientzialari batzuek Homo generoko kide guztiei deitzen diete gizaki, baina erabilera arruntean Homo sapiens izendatzen du hitzak, bizirik dirauen kide bakarra. Homo sapiens duela 300.000 urte inguru sortu zen, eta Afrikatik kanpora migratu zen, pixkanaka bertako gizaki arkaikoen populazioak ordezkatuz. Lehen gizakiak ehiztari-biltzaileak ziren, harik eta nekazaritzaren asmakuntzak eta animalien etxekotzeak Ilgora Emankorran eta beste zibilizazioaren sorleku batzuetan kokaleku iraunkorrak ekarri zituzten arte. Janari-soberakinei esker populazioak handiagoak eta dentsoagoak bihurtu ahala, gobernantza-moduak garatu ziren, idazkera beharrezko bihurtu zen eta zibilizazio ugari sortu eta erori ziren. Gizakiak hedatzen jarraitu dute: 2026an, 8.300 milioi gizaki baino gehiago bizi ziren Lurraren ia eskualde guztietan, eta Ilargia ere bisitatu dute. Hedapen horrek, industrializazioarekin batera, ingurumen-suntsiketa eta kutsadura eragin ditu, eta horiek nabarmen laguntzen dute beste bizidun askoren iraungipen masiboan.

Etimologia eta definizioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lineok sortu zuen Homo sapiens izena.

Gizaki moderno guztiak Homo sapiens espeziearen barruan sailkatzen dira; Lineok sortu zuen izen hori, 1735eko Systema Naturae lanean.[3] Homo generoaren izena XVIII. mendeko eratorpen jasoa da, latinezko homō hitzetik abiatua; bi sexuetako gizakiak izendatzeko erabiltzen zen hitza zen.[4] Gizaki hitzarekin Homo generoko kide guztiak izenda daitezke.[5] Homo sapiens izenak «gizaki jakintsua» edo «gizaki ezagutzaduna» esan nahi du.[3] Adituak ez datoz bat genero horretako kide desagertu batzuk —neandertalak, bereziki— nola sailkatu: gizakien espezie bereizi gisa ala H. sapiensen azpiespezie gisa.[5]

Euskaraz, gizaki hitza gizonen sinonimo gisa jasota dago Nafarroako testu zaharrenetan, emazteki hitzarekin kontrajarrita. Hala ere, Joan Ignazio Iztuetak jada gizon zein emakume guztiak kolektiboki izendatzeko erabiltzen zuen gizaki, eta hori da XX. mendetik aurrera adierarik ohikoena.[6]

Hizkera arruntean «animalia» hitza «gizaki» hitzaren antonimotzat erabiltzen bada ere, eta oso zabaldua dagoen uste oker baten aurka, gizakiak animaliak dira.[7] «Pertsona» hitza, askotan, «gizaki» hitzaren ordez erabiltzen da, baina eztabaida filosofikoa dago pertsona-izaera gizaki guztiei edo izaki sentikor guztiei aplikatzen zaien, gizaki batek pertsona-izaera gal dezakeen (adibidez, egoera begetatibo iraunkorrean sartzean) eta zein den gizakia pertsona izaten hasten den unea.[8]

Giza eboluzioa primateen historiaren barruko prozesu ebolutiboa da, eta Homo sapiens hominidoen familiatik bereizitako espezie gisa nola agertu zen deskribatzen du. Prozesu horrek giza bipedalismoaren, trebetasun finaren eta hizkuntza konplexuaren ezaugarriak mailaz maila garatzea ekarri zuen,[9] baita beste hominino batzuekiko mestizajea ere.[10] Giza eboluzioaren azterketak hainbat diziplina zientifiko hartzen ditu, hala nola antropologia fisikoa eta ebolutiboa, paleontologia eta genetika.[11][12] Primateak beste ugaztunengandik duela 85 milioi urte inguru bereizi ziren, Goi Kretazeoan, eta haien lehen fosilak duela 55 milioi urte baino gehiago agertu ziren, Paleozenoan.[13]

Gizakiak tximino handien familia biologikoari dagozkio (Hominidae familia, Hominoidea superfamilia).[14] Gizakiak sortu zituen tximino-leinua lehenik giboietatik (Hylobatidae familia) bereizi zen, gero orangutanetatik (Pongo generoa), ondoren gorilaetatik (Gorilla generoa) eta, azkenik, txinpantze eta bonoboetatik (Pan generoa). Azken banaketa hori, gizakien eta txinpantze-bonoboen leinuen artekoa, duela 4–8 milioi urte inguru gertatu zen, Miozeno berantiarrean.[15][16] Banaketa horretan, gizakien 2. kromosoma beste bi kromosomaren fusioz sortu zen; hori dela eta, gizakiek 23 kromosoma pare dituzte, beste tximino handiek 24 dituzten bitartean.[17] Txinpantze eta bonoboengandik bereizi ondoren, homininoak espezie askotan eta gutxienez bi genero desberdinetan dibertsifikatu ziren. Leinu horietatik bat izan ezik guztiak desagertu dira; bizirik dirauena Homo generoa da, eta haren espezie bizi bakarra Homo sapiens.[18] Txaden aurkitutako hominido-burezur bat (Sahelanthropus tchadensis gisa sailkatua) duela 7 milioi urtekoa da, eta beraz baliteke banaketa lehenago gertatu izana.[19]

Gizakien ahaidetasuna gainerako tximinoekin.
Sakatu izen urdinetan adarrak zabaltzeko; † = desagertua.
Hominoidea(tximinoak)duela ~20 milioi urte
Hominidae(tximino handiak)duela ~15 milioi urte
Pongo abeliiSumatrako orangutana
Pongo tapanuliensisTapanuliko orangutana
Pongo pygmaeusBorneoko orangutana
Homininaeduela ~8–9 milioi urte
Gorillagorilak
Gorilla gorillamendebaldeko gorila
Gorilla beringeiekialdeko gorila
Homininiduela ~6–7 milioi urte
†Sahelanthropus~7 milioi urte
†Orrorin~6 milioi urte
†Ardipithecus5,8–4,4 milioi urte
†Australopithecus4,2–2 milioi urte
†Paranthropus2,7–1,2 milioi urte
Homogizaki-generoa2,8 milioi urte – gaur egun
†H. habilis2,4–1,4 milioi urte
†H. erectus1,9 milioi – ~110.000 urte
†H. floresiensis100.000–60.000 urte
†H. naledi335.000–236.000 urte
H. sapiensgizakia300.000 urte – gaur egun
†H. neanderthalensis400.000–40.000 urte

Bizirik dauden tximinoen adarkatze-datak gutxi gorabeherakoak dira, analisi molekularren arabera.[20] Fosilen arteko ahaidetasuna eztabaidagai dago; horregatik agertzen dira hominino desagertu gehienak adarkatze ebatzi gabean.[21][22] Neandertalak eta denisovarrak elkarren ahaide hurbilenak dira, eta biak batera H. sapiensen ahaide hurbilenak.[23]


Lucyren berreraikuntza; aurkitu zen lehen Australopithecus afarensis eskeletoa da.

Homo generoa Australopithecusetik eboluzionatu zen.[24][25] Trantsizio horretako giza fosilak urriak badira ere, Homoren lehen kideek funtsezko hainbat ezaugarri partekatzen dituzte Australopithecusekin.[26][27] Froga eskasak direla eta, ez dago adostasunik Homo generoa noiz bereizi zen jakiteko.[28] Erloju molekulareko teknikak erabiltzen dituzten zenbait ikerketak duela 4,30 eta 2,56 milioi urte artean kokatzen dute Homo generoaren agerpena;[29] beste batzuek, ordea, uste dute Homoren hasierako espezie batzuk oker sartu direla generoan, eta duela 1,87 milioi urte inguru kokatzen dute agerpen hura.[28]

Homoren erregistrorik zaharrena Etiopiako LD 350-1 alea da, duela 2,8 milioi urtekoa; izendatutako espezierik zaharrenak Homo habilis eta Homo rudolfensis dira, duela 2,3 milioi urterako eboluzionatuak.[27] H. erectus (aldaera afrikarrari H. ergaster deitzen zaio batzuetan) duela 2 milioi urte sortu zen, eta Afrika utzi eta Eurasian zehar hedatu zen lehen gizaki arkaiko espeziea izan zen.[30] Giza gorputz-plan bereizgarria garatu zuen lehena ere H. erectus izan zen. Homo sapiens Afrikan sortu zen, duela gutxienez 300.000 urte, H. heidelbergensis edo H. rhodesiensis izendatu ohi den espezie batetik; hura Afrikan geratu ziren H. erectusen ondorengoa zen.[31] H. sapiens kontinentetik kanpora migratu zen, eta pixkanaka bertako gizaki arkaikoen populazioak ordezkatu zituen edo haiekin hibridatu zen.[32][33] Gizakiak portaera-modernotasuna erakusten hasi ziren duela 160.000–70.000 urte inguru,[34] eta, beharbada, lehenago ere bai.[35] Garapen hori, ziurrenik, Afrikako Erdi Pleistozeno eta Goi Pleistozenoko klima-aldaketa naturalen testuinguruan hautatu zen.[36]

Afrikatik kanporako migrazioa gutxienez bi olatutan gertatu zen: lehena duela 130.000–100.000 urte inguru, eta bigarrena (Hegoaldeko barreiadura) duela 70.000–50.000 urte inguru.[37] H. sapiensek kontinente guztiak eta uharte handienak kolonizatu zituen, Antartika izan ezik: Eurasiara duela 125.000 urte iritsi zen,[38] Australiara duela 65.000 urte inguru,[39] Ameriketara duela 15.000 urte inguru, eta Hawaii, Pazko uhartea, Madagaskar eta Zeelanda Berria bezalako uharte urrunetara 300. eta 1280. urteen artean.[40][41]

Giza eboluzioa ez zen progresio lineal edo adarkatu soil bat izan, korapilatsua baizik, eta ahaide diren espezieen arteko hibridazioa izan zuen.[42][43] Ikerketa genomikoek erakutsi dute nabarmen aldendutako leinuen arteko hibridazioa ohikoa izan zela giza eboluzioan.[44] DNAren frogek iradokitzen dute jatorri neandertaleko hainbat gene daudela Saharaz hegoaldekoak ez diren populazio guztietan, eta neandertalek eta beste hominino batzuek, hala nola denisovarrek, beren genomaren % 6 arte eman diezaieketela gaur egungo gizaki horiei.[45]

Giza eboluzioa morfologian, garapenean, fisiologian eta portaeran gertatutako aldaketa ugarik ezaugarritzen dute, gizakien eta txinpantzeen azken arbaso komuna bereizi zenetik. Egokitzapenik esanguratsuenak gorputz-ilearen galera,[46] bipedalismo derrigorrezkoa, burmuinaren tamainaren handitzea eta sexu-dimorfismoaren murrizketa (neotenia) dira. Bi hanken gainean ibiltzera moldatzeko, aldaketak gertatu ziren belaunen valgusean, gorputzaren goialdearen indarrean eta beso eta hanken arteko luzeran (hanka luzeagoak besoekin alderatuta). Ondoren, burezurraren eta, harekin batera, burmuinaren tamaina handitu zen, gaur egungo 1.400 cm³ ingurura arte, gorila eta txinpantzeena baino askoz handiagoa. Eskuen erabilera ere nabarmen hobetu zen, hortzeriaren tamaina murrizten zen bitartean, eta letaginak txikitu egin ziren. Laringea eta hezur hioidea jaitsi ziren, hitz egiteko gaitasuna ematen dutenak.[47] Burmuinaren hazkundean heterokronia bat gertatzen da, eta ikasteko prozesua luzatu egiten da (haurtzaroa luzatzen baita). Burmuina tamainaz handitzeaz gain berrantolatu ere egin zen; adibidez, hitz egiteko beharrezkoak diren Brocaren area eta Wernickeren area garatu ziren. Aldaketa horien guztien arteko harremana eztabaidagai da gaur egun ere.[48][49]

Tximino handien eta gizakiaren hezurdura
Pasatu sagua zenbaki baten edo zerrendako elementu baten gainetik, lau hezurduretan alderatzeko.
1Garezurra
Gizakiaren garezurra biribila da eta garuna askoz handiagoa: 1.350 cm³ inguru, txinpantzearen 400 cm³-en aldean. Aurpegia laua da, masailezurra eta letaginak txikiak, eta foramen magnuma azpian dago, burua bizkarrezurraren gainean orekan egoteko. Tximino handiek aurpegi luzea, letagin handiak eta begi gaineko arku nabarmena dituzte.
2Bizkarrezurra
Gizakiaren bizkarrezurrak S forma du: lepoan eta gerrian aurrerantz okertzen da, gorputzaren pisua aldakaren gainean jartzeko. Tximino handiena C formakoa da, eta gerrialde laburra dute (3-4 orno lunbar; gizakiak 5). Gorilaren lepoko ornoen apofisi luzeek lepoko gihar indartsuei eusten diete.
3Saihets-kaxa
Gizakiaren saihets-kaxa kupel itxurakoa da eta gerria estua; horri esker, besoak libreago mugitzen dira ibiltzean eta korrika egitean. Tximino handiena inbutu itxurakoa da, behealdean zabalagoa, sabel handiaren gainean. Gizakiak 12 saihets-pare ditu; txinpantzeak eta gorilak, 13 normalean.
4Pelbisa
Gizakiaren pelbisa laburra eta zabala da, ontzi itxurakoa, eta ilionak alboetara begiratzen du: hala, ipurmasailetako giharrek gorputza orekan mantentzen dute hanka bakarraren gainean, pauso bakoitzean. Tximino handiena luzea eta estua da. Forma horrek erditzea zailtzen du gizakietan.
5Besoak eta eskuak
Tximino handien besoak hankak baino luzeagoak dira: orangutanek zuhaitzetan zintzilik mugitzeko erabiltzen dituzte (besoak zabalik 2 m inguru), eta txinpantzeek eta gorilek lurrean ibiltzeko, hatz-koskorren gainean. Gizakiaren besoak hankak baino laburragoak dira, eta eskuak manipulaziorako egokituta daude: erpuru luze eta indartsua, gainerako hatzen puntak ukitzeko gai.
6Hankak
Gizakiaren hankak luzeak dira gorputzarekiko. Femurra barrurantz okertuta dago, belaunak gorputzaren erdigunearen azpian gera daitezen, eta belauna guztiz luza daiteke, zutik nekatu gabe egoteko. Tximino handiek hanka laburragoak dituzte, eta bi hanken gainean ibiltzean belaunak eta aldakak tolestuta eramaten dituzte.
7Oinak
Gizakiaren oinak arkua du eta behatz lodia beste behatzen lerroan dago: oina palanka zurruna da, pauso bakoitzean lurra bultzatzeko. Tximino handien behatz lodia aurkakoa da, eskuko erpurua bezala, eta oinak adarrei heltzeko balio die.
Tximino handien eta gizakiaren hezurdura
1
Gizakiaren garezurra biribila da eta garuna askoz handiagoa: 1.350 cm³ inguru, txinpantzearen 400 cm³-en aldean. Aurpegia laua da, masailezurra eta letaginak txikiak, eta foramen magnuma azpian dago, burua bizkarrezurraren gainean orekan egoteko. Tximino handiek aurpegi luzea, letagin handiak eta begi gaineko arku nabarmena dituzte.
2
Gizakiaren bizkarrezurrak S forma du: lepoan eta gerrian aurrerantz okertzen da, gorputzaren pisua aldakaren gainean jartzeko. Tximino handiena C formakoa da, eta gerrialde laburra dute (3-4 orno lunbar; gizakiak 5). Gorilaren lepoko ornoen apofisi luzeek lepoko gihar indartsuei eusten diete.
3
Gizakiaren saihets-kaxa kupel itxurakoa da eta gerria estua; horri esker, besoak libreago mugitzen dira ibiltzean eta korrika egitean. Tximino handiena inbutu itxurakoa da, behealdean zabalagoa, sabel handiaren gainean. Gizakiak 12 saihets-pare ditu; txinpantzeak eta gorilak, 13 normalean.
4
Gizakiaren pelbisa laburra eta zabala da, ontzi itxurakoa, eta ilionak alboetara begiratzen du: hala, ipurmasailetako giharrek gorputza orekan mantentzen dute hanka bakarraren gainean, pauso bakoitzean. Tximino handiena luzea eta estua da. Forma horrek erditzea zailtzen du gizakietan.
5
Tximino handien besoak hankak baino luzeagoak dira: orangutanek zuhaitzetan zintzilik mugitzeko erabiltzen dituzte (besoak zabalik 2 m inguru), eta txinpantzeek eta gorilek lurrean ibiltzeko, hatz-koskorren gainean. Gizakiaren besoak hankak baino laburragoak dira, eta eskuak manipulaziorako egokituta daude: erpuru luze eta indartsua, gainerako hatzen puntak ukitzeko gai.
6
Gizakiaren hankak luzeak dira gorputzarekiko. Femurra barrurantz okertuta dago, belaunak gorputzaren erdigunearen azpian gera daitezen, eta belauna guztiz luza daiteke, zutik nekatu gabe egoteko. Tximino handiek hanka laburragoak dituzte, eta bi hanken gainean ibiltzean belaunak eta aldakak tolestuta eramaten dituzte.
7
Gizakiaren oinak arkua du eta behatz lodia beste behatzen lerroan dago: oina palanka zurruna da, pauso bakoitzean lurra bultzatzeko. Tximino handien behatz lodia aurkakoa da, eskuko erpurua bezala, eta oinak adarrei heltzeko balio die.
Garezurra
Bizkarrezurra
Saihets-kaxa
Pelbisa
Besoak eta eskuak
Hankak
Oinak
Sakontzeko, irakurri: «Historia unibertsala»

Historiaurrea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Historiaurrea»

Duela 12.000 urte inguru arte, gizaki guztiak ehiztari-biltzaileak ziren; gaur egun ere badira horrela bizi diren talde batzuk.[50] Talde nomada txikietan bizi ohi ziren. Iraultza Neolitikoa (nekazaritzaren asmakuntza) lehenik Hego-mendebaldeko Asian gertatu zen, eta hurrengo milurtekoetan Mundu Zaharraren zati handi batean zabaldu zen.[51] Modu independentean ere gertatu zen Mesoamerikan (duela 6.000 urte inguru),[52] Txinan,[53] Papua Ginea Berrian[54] eta Afrikako Sahel eta Mendebaldeko Sabana eskualdeetan.[55]

Homo sapiensen hedapena mundura, urratsez urrats
Munduko mapa: Homo sapiensen aztarnategi zaharrenak Afrikan (Jebel Irhoud, Omo Kibish, Florisbad)
Duela 300.000 urte inguru. Homo sapiens Afrikan sortu zen. Marokoko Jebel Irhouden (duela 315.000 urte) eta Etiopiako Omo Kibishen (duela 233.000 urte) aurkitutako fosilek erakusten dute espeziearen lehen kideak kontinente osoan zehar sakabanatuta zeudela, eta ez sorleku bakar batean.[56][57] Hegoafrikako Florisbadeko garezurra (duela 259.000 urte) ere gure espeziearen lehen kideei edo haien arbaso hurbilei egotzi izan zaie.[58]
Munduko mapa: Afrikatik kanporako lehen irteerak Apidimara eta Misliyara
Duela 210.000–180.000 urte. Lehen irteerak: Greziako Apidima kobazuloko garezur zati batek (duela 210.000 urte) eta Israelgo Misliya kobazuloko masailezur batek (duela 194.000–177.000 urte) erakusten dute H. sapiens goiz atera zela Afrikatik. Populazio horiek, ordea, ez zuten iraun, eta ez zuten ondorengorik utzi gaur egungo gizakien artean; horregatik daude marra etenez adierazita.[59]
Munduko mapa: Levanterako eta Arabiarako hedapena
Duela 130.000–100.000 urte. Bigarren olatu batean, gizaki modernoak Levantera iritsi ziren (Skhul eta Qafzeh kobazuloak, duela 120.000–90.000 urte) eta Arabiara, Bab-el-Mandeb itsasartea zeharkatuta (Jebel Faya, duela 125.000 urte).[60][61]
Munduko mapa: Afrikatik kanporako hedapen nagusia, Arabiako eta Indiako kostaldeetan zehar Asiako hego-ekialderaino
Duela 70.000–50.000 urte. Afrikatik kanporako hedapen nagusia gertatu zen; Afrikakoak ez diren gaur egungo gizaki guztiak populazio horren ondorengoak dira.[62] Hegoaldeko bideak Arabiako eta Indiako kostaldeei jarraitu zien, Asiako hego-ekialderaino. Ekialde Hurbilean, gizaki modernoak neandertalekin nahastu ziren, duela 50.000–45.000 urte inguru.[63] Itsas maila gaur egun baino 80 metro inguru beherago zegoen, eta Sunda (Asiako hego-ekialdea) eta Sahul (Australia eta Ginea Berria) plataforma kontinentalak azaleratuta zeuden.[64]
Munduko mapa: Sahulerako, Europarako eta Ekialdeko Asiarako hedapena
Duela 65.000–40.000 urte. Gizakiak Sahulera iritsi ziren, Wallaceako uharteen artean itsasoa zeharkatuta. Australia iparraldeko Madjedbebe aztarnategiari duela 65.000 urteko adina eman zaio,[65] baina zenbait ikertzailek 50.000 urte ingurukotzat jotzen dute iritsiera.[66] Europara duela 45.000 urte inguru iritsi ziren (Ranis, Alemania),[63] eta Ekialdeko Asiara duela 40.000 urte inguru (Tianyuan, Txina).[67]
Munduko mapa: Siberiako Artikorako eta Beringiarako hedapena, Azken Glaziazio Maximoko kostaldeekin
Duela 32.000–20.000 urte. Gizakiak Siberiako Artikora iritsi ziren (Yana, duela 32.000 urte).[68] Azken Glaziazio Maximoan itsas maila 120 metro inguru jaitsi zen, eta Beringia —Asia eta Amerika lotzen zituen lur-zubia— azaleratu zen.[69]
Munduko mapa: Beringiatik Amerikarako hedapena, Pazifikoko kostaldean zehar
Duela 23.000–14.500 urte. Beringiatik Amerikara hedatu ziren, ziurrenik Pazifikoko kostaldean zehar. New Mexicoko White Sandsen aurkitutako giza oinatzek duela 23.000–21.000 urte iritsi zirela iradokitzen dute, nahiz eta datazio hori eztabaidagai dagoen,[70] eta Txileko Monte Verde duela 14.500 urteko aztarnategia da.[71]
Munduko mapa: Ozeano Bareko kolonizazioa, Lapita kulturatik Hawaii, Rapa Nui eta Zeelanda Berriraino
Duela 3.000–750 urte. Azken hedapen handia Ozeano Barean gertatu zen. Lapita kulturako itsasgizonak Bismarck artxipelagotik Fiji, Tonga eta Samoaraino iritsi ziren, duela 3.000–2.800 urte inguru.[72] Ekialdeko Polinesia askoz beranduago kolonizatu zen, eta bizkor: Tahiti eta Sozietate uharteak 1025–1120 inguruan, eta Hawaii, Rapa Nui eta Zeelanda Berria (Aotearoa) 1190–1290 inguruan.[73]
Gezi gorriak: urrats bakoitzeko hedapena; grisak: aurreko urratsak; marra etena: iraun ez zuten irteerak. Eremu marratu urdina: neandertalen gutxi gorabeherako hedadura.[74] Kolore beixa: itsas maila jaitsita azaleratutako plataforma kontinentala (−80 m 4. eta 5. urratsetan, −120 m 6. eta 7.etan); izotz-geruzak ez dira irudikatu. «ka» = duela mila urte.

Giza kokaleku iraunkorrak sortzeak, animaliak etxekotzeak eta metalezko tresnak erabiltzeak janari-soberakin iraunkorra ekarri zuten, historian lehen aldiz. Nekazaritzak eta bizimodu sedentarioak lehen zibilizazioak sortzea ekarri zuten.[75]

Sakontzeko, irakurri: «Antzinaroa»
Gizako piramide handiak, Egipto.

K.a. IV. milurtekoan hirien iraultza gertatu zen, hiri-estatuak garatu zirenean, batez ere Mesopotamiako Sumerren hiriak.[76] Hiri horietan agertu zen idazkera-modurik zaharrena, idazkera kuneiformea, K.a. 3000 inguruan.[77] Garai berean garatutako beste zibilizazio handi batzuk Antzinako Egipto eta Indus haraneko Zibilizazioa izan ziren.[78] Elkarren artean merkataritzan aritu ziren, eta gurpila, goldea eta bela bezalako teknologiak asmatu zituzten.[79] K.a. 3000rako sortua, Caral-Supe zibilizazioa da Amerikako zibilizazio konplexurik zaharrena.[80] Astronomia eta matematika ere garatu ziren, eta Gizako piramide handia eraiki zen.[81] Badira ehun bat urte iraun zuen lehorte larri baten frogak, zibilizazio horien gainbehera eragin zezakeena,[82] eta haren ondoren beste batzuk agertu ziren. Babiloniarrek Mesopotamia menderatu zuten; beste batzuk, berriz —hala nola Poverty Point kultura, minoikoak eta Shang dinastia—, eskualde berrietan nagusitu ziren.[83] K.a. 1200 inguruko Brontze Aro Berantiarreko kolapsoak zibilizazio batzuk desagertzea eta Greziako Aro Ilunaren hasiera ekarri zituen.[84] Garai horretan burdina brontzea ordezkatzen hasi zen, eta Burdin Aroa hasi.[85]

K.a. V. mendean, historia diziplina gisa idazten hasi zen, eta horrek garai hartako bizitzaren irudi askoz argiagoa eman zuen.[86] K.a. VIII. eta VI. mendeen artean, Europa Antzinate klasikoan sartu zen, Antzinako Grezia eta Antzinako Erroma loratu ziren garaian.[87] Garai berean, beste zibilizazio batzuk ere nabarmendu ziren. Maia zibilizazioa hiriak eraikitzen eta egutegi konplexuak sortzen hasi zen.[88] Afrikan, Aksumgo Erresumak gainbeheran zegoen Kusheko Erresuma gainditu zuen, eta India eta Mediterraneoaren arteko merkataritza erraztu zuen.[89] Mendebaldeko Asian, Akemenestar Inperioaren gobernu-sistema zentralizatua geroko inperio askoren aitzindari izan zen;[90] Indiako Gupta Inperioa eta Txinako Han dinastia, berriz, urrezko aro gisa deskribatu izan dira beren eskualdeetan.[91][92] Garai horretan sortu ziren, halaber, judaismoa bezalako erlijio handiak Ekialde Hurbilean, eta hinduismoa eta budismoa Hego Asian.

Aro postklasikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Erdi Aroa»
Erdi Aroko gizartearen hiru gizarte-klaseak, XIII. mendeko Li Livres dou Santé eskuizkribu frantseseko irudi batean.

476an Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorketaren ondoren, Europa Erdi Aroan sartu zen.[93] Garai horretan, kristautasuna eta Eliza aginte- eta hezkuntza-iturri izan ziren.[94] Ekialde Hurbilean, islama erlijio nagusi bihurtu zen eta Ipar Afrikara zabaldu zen. Horrek Islamaren Urrezko Aroa ekarri zuen: arkitekturan lorpenak bultzatu zituen, zientzia eta teknologiako aurrerapen zaharrak berpiztu zituen eta bizimodu berezi bat eratu zuen.[95] Txinan, papera, inprimatzea eta iparrorratza asmatu zituzten. Mundu kristauak eta mundu islamiarrak, azkenean, talka egin zuten: Ingalaterrako Erresumak, Frantziako Erresumak eta Erromatar Inperio Santuak gerra santu sorta bat deklaratu zuten Lur Santuaren kontrola musulmanei kentzeko.[96]

Amerikan, 200 eta 900 urteen artean, Mesoamerika bere Aro Klasikoan zegoen,[97] eta iparralderago Mississippiar gizarte konplexuak sortu ziren, 800. urtearen inguruan.[98] Mongoliar Inperioak Eurasiaren zati handi bat konkistatu zuen XIII. eta XIV. mendeetan.[99] Aldi berean, Afrikan, Maliko Inperioa kontinenteko inperiorik handiena bihurtu zen, Senegambiatik Boli Kostaraino hedatuta.[100] Ozeanian, Tu'i Tongako Inperioa sortu zen, Hego Pazifikoko uharte askotara hedatu zena.[101] XV. mendearen amaierarako, aztekak eta inkak Mesoamerikako eta Andeetako potentzia nagusiak ziren, hurrenez hurren.[102]

Aro modernoa eta garaikidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Aro Modernoa» eta «Aro Garaikidea»

Europako eta Ekialde Hurbileko Aro Modernoa (1450–1800 inguru) Bizantziar Inperioaren behin betiko porrotarekin eta Otomandar Inperioaren gorakadarekin hasi zen.[103] Bitartean, Japonia Edo aroan sartu zen,[104] Qing dinastia nagusitu zen Txinan,[105] eta Mogol Inperioak Indiaren zati handi bat gobernatu zuen.[106] Europak Pizkundea bizi izan zuen XV. mendetik aurrera,[107] eta Aurkikuntzen Aroa eskualde berriak esploratu eta kolonizatzearekin hasi zen.[108] Horren barruan sartu ziren Amerikaren kolonizazioa eta Kolondar trukaketa.[109] Hedapen horrek Atlantikoko esklabo-salerosketa[110] eta Amerikako herri indigenen genozidioa ekarri zituen.[111] Garai berean gertatu zen Zientzia Iraultza, matematika, mekanika, astronomia eta fisiologia arloetan aurrerapen handiekin.[112]

Buzz Aldrin Ilargian, 1969ko Apollo 11 misioan; bera eta Neil Armstrong izan ziren beste gorputz zerutar bat zapaldu zuten lehen gizakiak.

Aro Garaikidean (1800–gaur egun), Industria Iraultzak eta Teknologia Iraultzak irudi-teknologia bezalako aurkikuntzak, garraioko berrikuntza handiak eta energia ekoizteko bide berriak ekarri zituzten.[113] Ilustrazioaren idealen eraginpean, Amerikak eta Europak iraultza politikoen aldi bat bizi izan zuten, Iraultzen Aroa izenez ezaguna.[114] Napoleondar gerrak Europan zehar hedatu ziren XIX. mendearen hasieran,[115] Espainiak Mundu Berriako kolonia gehienak galdu zituen,[116] eta europarrek Afrikan (non Europaren kontrola % 10etik % 90era igo zen 50 urte baino gutxiagoan)[117] eta Ozeanian hedatzen jarraitu zuten. XIX. mendean, Britainiar Inperioa munduko inperiorik handiena bihurtu zen.[118]

Europako nazioen arteko botere-oreka hauskorra 1914an hautsi zen, Lehen Mundu Gerra hastean, historiako gatazkarik hilgarrienetako bat.[119] 1930eko hamarkadan, mundu mailako krisi ekonomiko batek erregimen autoritarioak eta Bigarren Mundu Gerra ekarri zituen; munduko herrialde ia guztiek hartu zuten parte hartan.[120] Gerraren suntsipenak inperio global gehienen kolapsoa eta deskolonizazio zabala ekarri zituen.

1945ean Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Ameriketako Estatu Batuak[121] eta Sobietar Batasuna geratu ziren superpotentzia global gisa. Horrek Gerra Hotza ekarri zuen, eragin globalaren aldeko borroka luzea, arma nuklearen lasterketa eta Espazio lasterketa barne, eta Sobietar Batasunaren kolapsoarekin amaitu zen.[122] Gaur egungo Informazioaren Aroan, Interneten garapenak bultzatuta, mundua gero eta globalizatuago eta elkarlotuago dago.[123]

Habitata eta biztanleria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Giza geografia», «Demografia» eta «Munduko populazioa»
Gizakiak eta haien abereak nagusi dira ugaztunen biomasan[124]
Gizakiak %36Abereak eta maskotak %59Ardiak %4Behiak %38Bufaloak %6Ahuntzak %3Txerriak %3Zaldiak eta astoak %3Txakurrak %2Ugaztun basatiak %5Lehorreko ugaztun basatiak %2Itsasoko ugaztun basatiak %3
Gizakiak eta haien abereak nagusi dira ugaztunen biomasan — Datuak taula moduan
TaldeaEhunekoaKopurua (milioi tona)
Gizakiak%36≈396
Abereak eta maskotak%59≈649
Ardiak%4≈44
Behiak%38≈418
Bufaloak%6≈66
Ahuntzak%3≈33
Txerriak%3≈33
Zaldiak eta astoak%3≈33
Txakurrak%2≈22
Ugaztun basatiak%5≈55
Lehorreko ugaztun basatiak%2≈22
Itsasoko ugaztun basatiak%3≈33
Lauki bakoitza: %1 ≈11 milioi tona.

Hasierako giza kokalekuak ur-baliabideetatik gertu egotearen mende zeuden, eta, bizimoduaren arabera, biziraupenerako beste baliabide natural batzuen mende ere bai, hala nola ehizarako animalia-populazioak eta laboreak hazteko eta abereak bazkatzeko lur emankorrak.[125] Gizaki modernoek, ordea, gaitasun han