Edukira joan

Frantzio

Wikipedia, Entziklopedia askea
Frantzioa
87 Radona ← Frantzioa → Radioa
   
 
87
Fr
 
               
               
                                   
                                   
                                                               
                                                               
Ezaugarri orokorrak
Izena, ikurra, zenbakiaFrantzioa, Fr, 87
Serie kimikoametal alkalinoak
Taldea, periodoa, orbitala1, 7, s
Masa atomikoa(223) g/mol
Konfigurazio elektronikoa[Rn] 7s1
Elektroiak orbitaleko2, 8, 18, 32, 18, 8, 1
Propietate fisikoak
Egoera? solidoa
Dentsitatea(0 °C, 101,325 kPa) 1,87 g/L
Urtze-puntua? 300 K
(27 °C, 80 °F)
Irakite-puntua? 950 K
(? 677 °C, ? 1.250 °F)
Urtze-entalpiakal. 2 kJ·mol−1
Irakite-entalpiakal. 65 kJ·mol−1
Lurrun-presioa
P/Pa1101001 k10 k100 k
T/K404454519608738946
Propietate atomikoak
Kristal-egitura? kubikoa, gorputzean zentratua
Oxidazio-zenbakia(k)1
(oxido basiko sendoa)
Elektronegatibotasuna0,7 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala1.a: 380 kJ/mol
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa(300 K) ? 15
Isotopo egonkorrenak
Frantzioaren isotopoak
iso UN Sd-P D DE (MeV) DP
221Fr Sintetikoa 4,8 m α 6,457 217At
222Fr Sintetikoa 14,2 m β- 2,033 222Ra
223Fr Sintetikoa 22,00 m β- 1,149 223Ra
α 5,430 219At

Frantzioa (Fr, 87. zenbaki atomikoa) taula periodikoan gutxien ezagutzen diren elementuetako bat da. Metal alkalinoen taldearen behealdean dago, zesioaren azpian, zazpigarren periodoan, eta naturan agertzen diren elementu erradioaktibo ezegonkorrenetako bat da [1].

Frantzio-223 isotopoa da egonkorrena, eta 22 minutuko erdibizitza du. Ondorioz, adituek kalkulatzen dutenez, une jakin batean 20-30 gramo daude lurrazalean [2].

Berezitasun horiek direla eta, erabat ezinezkoa da frantzioaren lagin makroskopiko bat begi-bistaz ikustea edo egoera garbian isolatzea [3]. Izan ere, frantzioaren desintegrazioan sortzen duen erradiazioa dela eta, kantitate nabarmen batean elkartuz, berehala lurrunduko litzateke.

Hala ere, frantzioaren erreaktibotasun handiak, egitura elektroniko eta ezaugarri kuantikoek [4] ikerketa-objektu baliotsu gisa dute gaur egun, bereziki fisika atomikoa eta nukleoen mugak aztertzeko.

Aurkikuntza eta historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dmitri Mendeleiev eta zesioaren iragarpena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendearen bigarren erdialdean, Dmitri Mendeleiev kimikari errusiarrak taula periodikoa garatu zuen, eta elementuak beren propietate kimikoen eta pisu atomikoen arabera antolatu zituen. 1869an argitaratutako sailkapenean, oraindik aurkitu gabeko elementuen existentzia aurreikusi zuen. Horien artean zegoen 87 zenbaki atomikoa izango zuen elementua, zesioaren azpian kokatzekoa. Mendeleievek eka-zesio izena eman zion behin-behinean, zesioaren antzeko propietateak izango zituela adierazteko. Hala ere, haren aurkikuntza zaila izan zen, elementua oso erradioaktiboa eta ezegonkorra baita[5].

Marguerite Pereyren aurkikuntza (1939)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1939ko urtarrilaren 7an, Marguerite Perey kimikari frantsesak 87. elementua aurkitu zuen Parisko Curie Institutuan. Marie Curieren laborategian trebatua, Pereyk aktinio-227aren desintegrazioa ikertu zuen[6]. Saiakeretan, alfa partikulak igortzen zituen desintegrazio-prozesua identifikatu zuen. Alfa desintegrazioan, nukleoak bi protoi eta bi neutroi galtzen ditu; horrenbestez, 89 zenbaki atomikoa duen aktinioa 87 zenbaki atomikoko elementua bilakatzen da.

Pereyk produktu berriaren propietate kimikoak aztertu zituen, eta zesioaren antzeko portaera zuela egiaztatu zuen. Horrela, eka-zesioaren existentzia frogatu zuen. Aurkikuntza bereziki esanguratsua izan zen, elementuaren erradioaktibitate handiak eta isotopoen bizitza laburrak ikerketa zailtzen baitzuten.

Izendapena eta emakumeek zientzian izandako mugarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1946an, Pereyk frantzio izena proposatu zuen, Frantziaren omenez. Izena nazioartean onartu eta elementu berria taula periodikoan txertatu zen. Aurkikuntzak, Mendeleieven iragarpena frogatu zuen eta elementuen propietate periodikoen garrantzia berretsi zuen.

Pereyren lorpenak emakumeek zientzian egindako ekarpenen bide-erakuslean aitzindariak izan ziren. Garai hartan, emakumeek oztopo handiak zituzten ikerketan aintzatespena lortzeko. 1962an, Perey Frantziako Zientzien Akademiako kide korrespontsal hautatu zuten, eta akademiak hautatutako lehen emakumea izan zen [7]. Haren ibilbideak erakusten du behaketa esperimental zorrotza funtsezkoa dela aurkikuntza zientifikoetan eta emakumeek zientziaren garapenean izan duten zeregina aitortzea ezinbestekoa dela [8].

Ezaugarri fisiko-kimikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzioa (Fr) 1. taldeko elementu kimikoa da, metal alkalinoen taldekoa, eta 87 zenbaki atomikoa du. Haren propietate kimikoak eta fisikoak zehaztea zaila da, oso urria eta erradioaktiboa delako. Horregatik, ezaugarri asko beste metal alkalinoen portaeratik eta kalkulu teorikoetatik abiatuta ondorioztatu dira. [9][10]

Marguerite Perey. Kimikari frantsesa

Propietate kimikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzioaren konfigurazio elektronikoa [Rn] 7s1 da; hau da, kanpoko geruzan elektroi bakarra dauka. Ezaugarri horren ondorioz, elektroi hori galtzeko joera du, eta normalean +1 oxidazio-zenbakia duten ioiak sortzeko joera dauka. Gainerako metal alkalinoek bezala, erreaktibotasun kimiko handiko elementua da, bereziki urarekin eta halogenoekin elkartzean. Hala ere, frantzioaren erreakzio kimikoak zuzenean aztertzeko aukera oso mugatua da, eta ezin dira haren propietate guztiak esperimentalki egiaztatu.  

Litio, sodio, potasio, rubidio eta zesioarekin alderatuta, frantzioak taula periodikoko beheko elementuen joera periodikoak jarraitzen ditu: atomoaren tamaina handitu egiten da, eta kanpoko elektroia nukleotik urrunago dago. Horrek, elektroia galtzea errazten du, ondorioz, frantzioak erreaktibotasun teoriko handiena  izatea lortuko luke metal alkalinoen artean. Hala ere, efektu erlatibistek eta ionizazio-energiaren aldaketek joera hori konplikatzen dute; beraz, ezin da ziurtatu frantzioa zesioa baino erreaktiboagoa denik baldintza guztietan [11]. Elektronegatibotasunari dagokionez, Pauling-en eskalan 0,7 inguruko balioa proposatu izan da, baina balio esperimental fidagarririk ez dago. Horrenbestez, frantzioa elektronegatibotasun txikieneko elementuetako bat da , baina ez dago balio esperimental fidagarririk [10] .

Frantzio elementuaren elektronegatibotasuna

Propietate fisikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzioaren urtze-puntua 27 °C ingurukoa dela adierazi ohi da, eta irakite-puntua 620 - 677°C artekoa izan daitekeela kalkulatu da. Hala ere, beste estimazio batzuek urtze-puntu baxuagoak proposatzen dituzte; beraz, balio horiek ez dira neurketa esperimental zuzen eta behin betiko baten emaitzak. 2024ko NIST txostenak urtze-punturako 300 ± 3 K inguruko balioa proposatzen du, hau da, 27 °C inguru [9]. Dentsitateari dagokionez, 2,4 – 2,5 g/cm³ inguruko balioa erabili ohi da estimazioetan, nahiz eta kalkulu teorikoen artean desadostasunak dauden[10] [11].

Propietate horiek zuzenean neurtzea ia ezinezkoa da, ez baita lagin makroskopiko egonkorrik lortzen. Frantzioaren isotopo ezagunek bizitza laburra dute; ezagunetako egonkorrenak, frantzio-223 isotopoak, 22 minutu inguruko erdibizitza du[12]. Gainera, desintegrazio erradioaktiboak beroa askatzen du, eta horrek lagin txikien egoera fisikoa eta neurketen fidagarritasuna baldintza dezake. Ondorioz, frantzioaren ezaugarri fisiko eta kimiko gehienak estimazio teorikoen eta zeharkako nabaritasunen bidez ezagutzen dira, eta ziurgabetasun handia dute[10] [12].

Isotopoak eta desintegrazio nuklearra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzioak (Fr) ez du isotopo egonkorrik, hau da, ezagutzen diren isotopo guztiak erradioaktiboak dira. Horien masa-zenbakiak 197 eta 233 artean kokatzen dira, eta gehienek oso erdibizitza laburra dute. Isotopoen ezegonkortasunak frantzioa naturan kantitate oso txikietan agertzea eta laborategian aztertzea zailtzen du[13].

Isotopo ezagunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Frantzio atomoa

Frantzio-223 (223Fr) da ezagutzen den isotoporik egonkorrena, eta 22 minutu inguruko erdibizitza du. Naturan agertzen da, uranio-235aren desintegrazio katearen barruan, eta aktinio-227aren desintegrazioaren ondorioz sortzen da . Isotopo horrek beta-minus desintegrazioaren bidez radio-223 sortzen du batez ere; ehuneko oso txiki batean, alfa desintegrazioa ere gertatzen da, astato-219 sortuz.

Beste isotopo garrantzitsu bat frantzio-221 (221Fr) da eta 4,8 minutuko erdibizitza du. Alfa desintegrazioaren bidez astato-217 bihurtzen da gehienbat. Frantzio-212 (212Fr), berriz, isotopo sintetikoa da, 20 minutu inguruko erdibizitza duena. Alfa desintegrazioaren bidez astato-208 bihur daiteke , baita positroi-igorpenaren bidez radon-212 bihurtu ere. Isotopo horiek eta beste sintetiko batzuek aukera ematen dute frantzioaren nukleoen jokaera eta desintegrazio prozesuak[14] aztertzeko.

Desintegrazio-bideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzioaren isotopoek hainbat desintegrazio nuklear mota izan ditzakete. Alfa desintegrazioan, nukleoak bi protoiz eta bi neutroiz osatutako partikula bat igortzen du; ondorioz, zenbaki atomikoa bi unitate jaisten da, eta masa-zenbakia lau unitate. Beta-minus desintegrazioan, neutroi bat protoi bihurtzen da, elektroi bat eta antineutrino bat igortzen du. Horrela, zenbaki atomikoa unitate batean handitzen da, baina masa zenbakia ez da aldatzen. Isotopo batzuetan, beta-plus desintegrazioa ere gerta daiteke, protoi bat neutroi bihurtzean positroi bat eta neutrino bat igortzen du.

Frantzioak lotura zuzena du desintegrazio kate naturalekin. frantzio-223, uranio-235aren desintegrazio katean agertzen da, eta frantzio-221, berriz, neptunio-237aren desintegrazio katean. Uranioaren eta torioaren desintegrazio prozesuek aktinioa eta beste elementu erradioaktibo batzuk sortzen dituzte; horien bidez, frantzioaren zenbait isotopo sor daitezke, zuzenean edo zeharkako prozesuen bidez.

Ezegonkortasun nuklearraren arrazoiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzioaren ezegonkortasunaren arrazoi nagusietako bat nukleoaren tamaina handia da: 87 protoi ditu, eta protoien arteko aldaratze elektrikoa oso handia da. Neutroiek indar nuklear bortitzaren bidez nukleoa egonkortzen laguntzen dute, baina protoi eta neutroien arteko erlazio egokiak ez du beti egonkortasuna bermatzen [15]. Horregatik, frantzioaren nukleoek energia askatzeko desintegrazioa jasaten dute, nukleo egonkorragoetara iristeko.

Erabilerak eta etorkizuneko ikerketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantzioak (Fr) ez du erabilera industrialik edo komertzialik, bere erradioaktibitate handiagatik, isotopoen erdibizitza laburragatik eta naturan duen urritasunagatik. Ezaugarri horiek direla eta, ezin da kantitate handitan ekoiztu, biltegiratu edo ohiko prozesu industrialetan erabili. Gainera, frantzioaren isotopo ezagunenak oso azkar desintegratzen dira, eta horrek haren manipulazioa eta azterketa esperimentala zailtzen ditu [16]. Horrenbestez, erabilera nagusia ikerketa zientifikoan dago.

Frantzioa interes handikoa da fisika atomikoan eta nuklearrean. Atomo astunen egitura elektronikoa aztertzeko erabiltzen da, bereziki efektu erlatibistak ikertzeko. Efektu horiek elektroiak abiadura handian mugitzen direnean agertzen dira, eta elementu astunen propietate atomikoetan eragin nabarmena izan dezakete. Frantzioaren saiakuntza espektroskopikoak, beraz, eredu teorikoak egiaztatzeko eta kalkulu atomikoak hobetzeko aukera ematen du.

Bestalde, frantzioaren isotopoen desintegrazioa eta energia-mailak aztertzeak nukleo atomikoen egiturari buruzko informazioa eskaintzen du. Zehaztasun handiko neurketek, gainera, indar nuklear ahularen zenbait ezaugarri ikertzen lagun dezakete, interakzio horrek desintegrazio-prozesuetan duen zeregina argitzen du. Etorkizuneko ikerketek neurketa atomiko eta nuklearren zehaztasuna handitzea dute helburu, materia astunaren oinarrizko propietateak hobeto ulertzeko.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Francium - Element information, properties and uses | Periodic Table», periodic-table.rsc.org. 2026ko urriaren 15ean kontsultatua.
  2. ↑ «Francium - Element information, properties and uses | Periodic Table», periodic-table.rsc.org. 2026ko urriaren 15ean kontsultatua.
  3. ↑ «Comprobando tu navegador - reCAPTCHA», pubchem.ncbi.nlm.nih.gov. 2026ko urriaren 15ean kontsultatua.
  4. ↑ «Comprobando tu navegador - reCAPTCHA», pubchem.ncbi.nlm.nih.gov. 2026ko urriaren 15ean kontsultatua.
  5. ↑ Lea, M. Carey (1896ko urtarrila), «Über numerische Beziehungen zwischen den Atomgewichten der Elemente», Zeitschrift für anorganische Chemie, 12 (1): 249–252, doi:10.1002/zaac.18960120147, ISSN 0863-1778. 2026ko urriaren 22an kontsultatua.
  6. ↑ «Sur un nouveau genre de Zeides», Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences., 148: 873–874, 1909, doi:10.5962/bhl.part.20010, ISSN 0001-4036. 2026ko urriaren 22an kontsultatua.
  7. ↑ Adloff, Jean-Pierre; Kauffman, George B. (2005eko irailaren 23a), «Marguerite Perey (1909–1975)», The Chemical Educator, 10 (5): 378–386, doi:10.1333/s00897050954a, ISSN 1430-4171. 2026ko urriaren 22an kontsultatua.
  8. ↑ Graedel, T. E. (2009ko otsaila), «The Pieces of the Periodic Table
 Nature's Building Blocks: An A‐Z Guide to the Elements , by John Emsley
 World of the Elements, Elements of the World , by Hans‐Jurgen Quadbeck‐Seeger», Journal of Industrial Ecology, 13 (1): 154–155, doi:10.1111/j.1530-9290.2008.00080_3.x, ISSN 1088-1980. 2026ko urriaren 22an kontsultatua.
  9. 1 2 Narayana, Nikhila; Burgess, Donald R Jr (2024ko otsailaren 29a), Melting points and boiling points for the alkali metals (PDF), doi:10.6028/NIST.TN.2273. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
  10. 1 2 3 4 «Francium - Element information, properties and uses | Periodic Table», periodic-table.rsc.org. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
  11. 1 2 Pyykkö, Pekka (2012), «Relativistic Effects in Chemistry: More Common Than You Thought», Annual Review of Physical Chemistry, 63, Annual Reviews: 45–64, doi:10.1146/annurev-physchem-032511-143755, ISSN 1545-1593. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
  12. 1 2 «NuDat 3», www.nndc.bnl.gov. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
  13. ↑ Kondev, F.G.; Wang, M.; Huang, W.J.; Naimi, S.; Audi, G. (2021eko martxoa), «The NUBASE2020 evaluation of nuclear physics properties *», Chinese Physics C (Ingelesez), 45 (3), Chinese Physical Society and the Institute of High Energy Physics of the Chinese Academy of Sciences and the Institute of Modern Physics of the Chinese Academy of Sciences and IOP Publishing Ltd: 030001, doi:10.1088/1674-1137/abddae, ISSN 1674-1137. 2026ko azaroaren 5ean kontsultatua.
  14. ↑ Hagemann, French; Katzin, L. I.; Studier, M. H.; Seaborg, G. T.; Ghiorso, A. (1950eko abuztuaren 1a), «The 4n + 1 Radioactive Series: The Decay Products of ${\mathrm{U}}^{233}$», Physical Review, 79 (3), American Physical Society: 435–443, doi:10.1103/PhysRev.79.435. 2026ko azaroaren 5ean kontsultatua.
  15. ↑ Gomez, E; Orozco, L A; Sprouse, G D (2005eko azaroa), «Spectroscopy with trapped francium: advances and perspectives for weak interaction studies», Reports on Progress in Physics (Ingelesez), 69 (1): 79, doi:10.1088/0034-4885/69/1/R02, ISSN 0034-4885. 2026ko azaroaren 5ean kontsultatua.
  16. ↑ «Radware Bot Manager Captcha», validate.perfdrive.com, doi:10.1088/2058-9565/ac4424. 2026ko azaroaren 5ean kontsultatua.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]