Delaware
| Delaware | |||
|---|---|---|---|
| Ereserkia | |||
| Our Delaware (en) | |||
| Administrazioa | |||
| Izen ofiziala | State of Delaware | ||
| Estatu burujabe | |||
| ISO 3166-2 | US-DE | ||
| Hiriburua | Dover | ||
| Delawareko Gobernadorea | Matt Meyer | ||
| Zatiketa | ikusi
| ||
| Geografia | |||
| Koordenatuak | 39°00′N 75°30′W / 39°N 75.5°W | ||
| Azalera | 6.452 km² | ||
| Mugakideak | New Jersey, Pennsylvania eta Maryland | ||
| Punturik altuena | Ebright Azimuth (en) | ||
| Demografia | |||
| Biztanleria | 989.948 (2020ko apirilaren 1a) | ||
| Dentsitatea | 153,43 bizt/km² | ||
| Etxebizitzak | 370.953 | ||
| Hizkuntza ofiziala | baliorik ez | ||
| Ordu eremua | Ekialdeko Ordu-eremu eta America/New_York | ||
| delaware.gov eta state.de.us | |||
Delaware (ingelesez: Delaware ⓘ) Ameriketako Estatu Batuetako Erdialde Atlantikoko eta Hego Atlantikoko[1] eskualdeetan dagoen estatu bat da.[2] Hegoaldean eta mendebaldean Marylandekin egiten du muga; iparraldean, Pennsylvaniarekin; ipar-ekialdean, New Jerseyrekin; eta ekialdean Ozeano Atlantikoa du. Estatuaren izena ondoko Delaware badiatik dator, eta badiari, berriz, Thomas West, De La Warreko 3. baroiaren omenez jarri zioten izena; noble ingelesa zen, eta Virginiako Koloniaren lehen gobernadorea garai kolonialean.[3]
Delawarek Delmarva penintsularen ipar-ekialdea hartzen du, baita Delaware ibaiaren barruko uharte eta lur batzuk ere. Azaleraz bigarren estaturik txikiena da, eta biztanle gutxien dituen seigarrena; hala ere, biztanle-dentsitatez seigarrena da. Hiririk populatuena Wilmington da, eta hiriburua Dover, estatuko bigarren hiririk populatuena. Estatua hiru konderritan banatuta dago, 50 estatuetan konderri gutxien dituena; iparraldetik hegoaldera: New Castle, Kent eta Sussex. Hegoaldeko bi konderrietan, Kenten eta Sussexen, historikoki nekazaritza izan da ekonomiaren oinarria. New Castle urbanizatuagoa da, eta Filadelfiako metropoli-eremuaren partetzat hartzen da. Errolda Bulegoak Estatu Batuen hegoaldearen partetzat hartzen du Delaware,[1] baina estatuaren geografia, kultura eta historia Erdi Atlantikoaren, ipar-ekialdearen eta hegoaldearen arteko nahasketa dira.[4][5][6]
XVII. mendean europarrek Delawareko kostaldea esploratu eta garatu aurretik, natibo amerikarren hainbat tribu bizi ziren estatuan, besteak beste lenapeak iparraldean eta nanticokeak hegoaldean. Lehen kolonoak herbeheretar merkatariak izan ziren, 1631n Zwaanendaelen, egungo Lewesetik gertu. Delaware Amerikako Iraultzan Britainia Handiaren aurka borrokatu zuten Hamahiru Kolonietako bat izan zen; iraultza horren ondorioz, Estatu Batuak nazio independente bihurtu ziren. 1787ko abenduaren 7an, Delaware Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa berresten lehen estatua izan zen, eta horregatik «Lehen Estatua» (The First State) ezizena du.[oh 1]
XX. mendearen hasieraz geroztik, Delaware korporazio-paradisu bihurtu da, enpresentzat erakargarritzat jotzen diren sozietateen legeei esker. New Yorkeko Burtsan kotizatzen duten korporazioen erdiak baino gehiago eta Fortune 500 zerrendako enpresen bostetik hiru baino gehiago Delawaren daude legez erregistratuta. 2021ean burtsan sartu ziren estatubatuar enpresen % 90 baino gehiago Delawaren erregistratu ziren.[7]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegoalde eta mendebaldean Marylandekin du muga, iparraldean Pennsylvaniarekin, eta ekialdean New Jersey eta Ozeano Atlantikoarekin. Iparraldea mendi txikiz betea dago, hegoaldea, aldiz, erabat laua da. Klima epela eta hezea du.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 13,4 °C-koa izan zen.[8][oh 2] Hilabeterik beroena uztaila da (25,2 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 30,7 °C) eta hotzena urtarrila (1,8 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −3,1 °C). Urteko prezipitazioa 1166 mm-koa da; hilabeterik euritsuena abuztua da (119 mm) eta lehorrena otsaila (74 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,5 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (12,3 °C) baino 1,7 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2012, 2017, 2020, 2023 eta 2024. Urterik beroena 2012 izan zen (14,7 °C) eta hotzena 1904 (10,5 °C).[8]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 2491 berokuntza-gradu-egun eta 634 hozte-gradu-egun izan ziren.[8]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 6.6 | 8.1 | 12.3 | 18.5 | 23.4 | 28.2 | 30.7 | 29.6 | 26.1 | 20.3 | 14.1 | 9.1 | 18.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 1.8 | 2.8 | 6.8 | 12.4 | 17.5 | 22.5 | 25.2 | 24.2 | 20.6 | 14.5 | 8.6 | 4.2 | 13.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -3.1 | -2.4 | 1.3 | 6.3 | 11.7 | 16.9 | 19.7 | 18.7 | 15.1 | 8.7 | 3.1 | -0.7 | 7.9 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 85 | 74 | 105 | 88 | 91 | 104 | 112 | 119 | 107 | 100 | 83 | 98 | 1166 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVI. mendean europarrak etorri baino lehen, lenape amerindiar tribua bizi zen iparraldean, eta naticoke tribua hegoaldean. 1631. urtearen inguruan, herbeheretar eta suediar merkatariek kolonizatu zuten lurraldea. Ingelesen mende geratu zen 1664an. Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran parte hartu zuten hamahiru kolonietako bat izan zen. 1787ko abenduaren 7an, Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa berretsi zuen lehen estatua izan zen. Harrezkero, Lehen Estatua (ingelesez: the First State) goitizena ematen zaio.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 989.948 biztanle zeuden. Batez besteko adina 41,1 urtekoa zen (
Delawareko mapa), 39,6 urtekoa gizonezkoen artean eta 42,7 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 20,9 18 urtetik beherakoak ziren eta % 19,7 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 92,9 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 90,3 gizon zeuden adin-talde horretan.[9][10]
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 476.719 gizon, 513.229 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[11] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 989.948 biztanle zeuden. Herritarren % 10,5 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 3]. Ez-hispanoen artean % 65,5 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 58,6[oh 4]; % 24,0 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 21,5; % 4,8 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 4,3; % 4,9 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 4,3; % 0,3 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,3; eta % 0,5 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,5.[oh 5][12]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 42,9 estatu berean jaiotakoak, % 44,7 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 10,7 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 6] Atzerritarren artean, % 54,3 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 45,7 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 43,2, biztanleria osoaren % 4,6); ondoren Asian (% 30,7, % 3,3), Afrikan (% 14,7, % 1,6), Europan (% 9,8, % 1,1) eta Ipar Amerikan (% 1,4, % 0,1).[oh 7][13]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 448.735 etxebizitza zeuden, horietatik % 86,1 okupatuta eta % 13,9 hutsik.[14] Okupatutako etxebizitzen artean, % 70,8 jabeek okupatutakoak ziren eta % 29,2 errentan hartutakoak.[10] Estatuan 386.375 etxegune zeuden guztira, horietatik % 66,7 familia-etxeguneak ziren eta % 33,3 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 70,0 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 30,0 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 80,3 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 19,7 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[15] Talde-bizilekuetan bizi ziren 22.745 pertsona (biztanleria osoaren % 2,3); horietatik 4.915 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 11.045 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[14]
Etxebizitzak
Delawareko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 91,7k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 35,8k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 15,3k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[16]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza eta abere hazkuntza dira ekonomia jarduera garrantzitsuenak. Industria Wilmington hirian biltzen da: kimika, automobilak eta petrolio findegiak.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 84.954 $ zen (
Delawareko mapa), eta familiena, 105.121 $. Per capita errenta 45.375 $ zen. Biztanleriaren % 10,4 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[17] Etxeguneen artean, % 4,2k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 12,4k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[18]
Etxeguneen errenta banaketa
Irudi galeria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Middle Run Valley
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Zehatzagoa litzateke «Konstituzioa berresten lehena» esatea, estatuen jatorria 1776ko uztailaren 4ko Independentzia Adierazpenean baitago. Garai hartan, gerora Delaware estatua izango zena Pennsylvaniako hiru konderri beheratuak ziren oraindik, gobernadorea Filadelfian zutela, eta 1776ko irailaren 20ra arte ez zen hartatik independizatu. Delawareko webgune ofizialaren arabera, «Delaware 1776an bihurtu zen estatu, Independentzia Adierazpena sinatu eta bi hilabetera besterik ez» (pdf). Iraultza Gerra amaitu ondoren, Delaware izan zen estatu gisa eratu zen azken kolonia Hamahiru Kolonietatik. Delawareko estatu-laurdenean ezizen hori dago idatzita, baina Caesar Rodney ageri da zaldi gainean, 1776ko uztailaren 4an independentziaren aldeko bozketa historikorako Filadelfiako Kongresu Kontinentalara iritsi zen azken ordezkaria izan zela gogoratzeko; 56 ordezkariek aho batez onartu zuten independentzia. Delaware Konfederazio Artikuluak berretsi zituen 13 estatuetatik 12.a izan zen; artikulu horiek Konstituzioa baino lehenagokoak dira.
- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2018-2-14 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- 1 2 Census Regions and Divisions of the United States (PDF) (Ingelesez), U.S. Census Bureau, 2016ko ekainaren 17a. Jatorrizkotik (PDF) 2015eko apirilaren 2an artxibatuta. 2022ko azaroaren 21ean kontsultatua.
- ↑ Mid-Atlantic Home: Mid–Atlantic Information Office (Ingelesez), U.S. Bureau of Labor Statistics. Jatorrizkotik 2019ko apirilaren 8an artxibatuta. 2017ko uztailaren 27an kontsultatua.
- ↑ Delaware (Ingelesez), Online Etymology Dictionary. Jatorrizkotik 2007ko urriaren 12an artxibatuta. 2007ko otsailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
Kentizeneko erreferentziarako - ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
Slowerlowerizeneko erreferentziarako - ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
Atlanticdialectizeneko erreferentziarako - ↑ Charlotte Morabito (2023ko martxoaren 13a), Here's why more than 60% of Fortune 500 companies are incorporated in Delaware (Ingelesez), CNBC. 2024ko abuztuaren 2an kontsultatua.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.

