Chicago
- Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Chicago (argipena)»
Chicago (ingelesez jeneralean ʃᵻˈkɑːɡoʊ eta tokiko mintzaeraz ʃᵻˈkɔːɡoʊ ahoskatua)[1] Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko hiri handiena da, baita herrialde osoko hirugarrena, New York eta Los Angelesen ondoren, 2,8 milioi biztanle ditu eta. Michigan Lakuaren hego-mendebaldean kokaturik, Chicagoko metropoli gunea Wisconsin, Indiana, eta Michigan estatuetara zabaltzen da. Chicagoland deritzon horrek 9.3 milioi biztanle dauzka, AEBetako hirugarrena.[2]
1833an fundatu zen, muga hiri gisa. Gaur egun Erdi-Mendebaldeko ekonomia eta kultura-hiriburua da, AEBetan barnan, garraio, negozio eta arkitektura gunerik garrantzitsuenetakoa izanik. Hiriko etxe orratzak, sukaldaritza, politika ohiturak eta kirol taldeak dira haren ikur nabarmenenak.[3]
Ekonomikoki, finantza gunea izateaz gain, merkataritza, industria, teknologia, telekomunikazioak eta garraioa dira sektore nagusiak. Dena den sektoreak nahiko orekatuta daude garai batean industriarekiko izan zuen mendekotasuna gaindituta.[4]
Chicago turismo-helmuga garrantzitsua da; 2025ean, ia 57 milioi pertsonak bisitatu zituzten hiriko kultur erakundeak, Michigan aintzirako hondartzak, jatetxeak eta bestelako turismo-guneak.[5] Chicagoko kulturak ekarpen nabarmenak egin ditu ikus-arteetan, literaturan, zineman, antzerkian, komedian (batez ere inprobisazio-komedian), gastronomian, dantzan eta musikan (bereziki jazz, blues, soul, hip-hop, gospel, industrial eta dantzarako musika elektronikoan, eta bereziki house musikan). Chicago "Chicago Symphony Orchestra" eta "Lyric Opera of Chicago" erakundeen egoitza da; horrez gain, "Art Institute of Chicago" erakundeak eragin handiko ikus-arteen museoa eta arte-eskola ditu. Chicagoko eremuan goi-mailako hezkuntzako hainbat erakunde daude; besteak beste, Chicagoko Unibertsitatea, Northwestern Unibertsitatea eta Illinoisko Unibertsitatea (Chicago). Bertan dago, halaber, Barack Obama Presidentetza-zentroa. Chicagoko kirol profesionalaren barruan liga profesional nagusi guztiak daude, baita beisbol-liga nagusiko (MLB) bi talde ere. Hirian egiten da, gainera, Chicagoko Maratoia, *World Marathon Majors* zirkuituko probetako bat. [6]
Etimologia eta ezizenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicago izena Miami-Illinois herri indigenen *šikaakwa* hitzaren frantsesezko egokitzapen batetik dator; hitz horrek tipularen eta baratxuriaren senide basati bat izendatzen zuen —gaur egungo botanikariek *Allium tricoccum* gisa ezagutzen dutena—.[7] Chicago hiriaren kokalekuari "Checagou" izenarekin egindako lehen aipamen ezaguna Robert de La Salleri dagokio; 1679 inguruan idatzitako memoria batean egin zuen aipamen hori.[8] Henri Joutelek, 1688ko bere egunkarian, adierazi zuen izen hori zeraman "baratxuri" basatia ugaritasunez hazten zela inguru hartan. 1687ko irailaren amaierako bere egunkariaren arabera:
... "Chicagou" izeneko leku hartara iritsi ginenean —eta, jakin ahal izan genuenez, izen hori eskualdeko basoetan hazten den baratxuri-kantitateagatik hartu zuen—.[9]
Hiriak hainbat ezizen izan ditu historian zehar; hala nola, "Haizearen Hiria" (Windy City), *Chi-Town*, "Bigarren hiria" (Second City) eta "Sorbalda Handien Hiria" (City of the Big Shoulders).[10]
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVIII. mendea: Potawatomi, Jean Baptiste Point du Sable
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ezagutzen den lehen erreferentzia 1679 ingurukoa da, Robert de LaSallek egina "Checagou" izenarekin[11]. XVIII. mendearen erdialdean jatorri amerikarreko tribu bat bizi zen bertan, Potawatomi izenekoa, aurretik egondako beste herri batzuen tokia hartu zutenak.[12]
Bertan ezarri zen lehen kolono ez-indigena Jean Baptiste Point du Sable izan zen, 1780ean, eta bera jotzen da Chicagoko fundatzaile gisa.[13]
1795ean, Ipar-mendebaldeko Indiarren Gerran Estatu Batu berriek lortutako garaipenaren ondoren, eta Greenvilleko Itunaren arabera, bertako tribuek AEBei eman zieten Chicagoren parte izango zen eremu bat, bertan gotorleku militar bat ezartzeko.[14]
XIX. mendea: Hazkundea, ingeniaritza-proiektu handiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1800–1849: Indiarren lekualdatzea, lehen trenbidea eta kanala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1803an, AEBetako armadak Fort Dearborn gotorlekua eraiki zuen; gotorlekua Potawatomi herriak suntsitu zuen 1812ko Gerran, Fort Dearborngo guduan, eta geroago berreraiki egin zuten.[14]
Odawa, Ojibwe eta Potawatomi tribuek lur gehiago eman zizkioten Estatu Batuei 1816ko St. Louis-eko Itunean. Potawatomiak beren lurretatik indarrez kanporatu zituzten 1833ko Chicagoko Itunaren ondoren, eta Mississippi ibaiaren mendebaldera bidali zituzten, indiarrak lekualdatzeko politika federalaren baitan.[15] 1833ko abuztuaren 12an, Chicago herria eratu zen, 200 biztanle ingururekin. Zazpi urtean, biztanleria 6.000 pertsona baino gehiagora igo zen. 1835eko ekainaren 15ean, lur publikoen lehen salmentak hasi ziren; Edmund Dick Taylor izan zen funts publikoen hartzaile. Chicago hiria 1837ko martxoaren 4an, larunbatean, eratu zen ofizialki,[16] eta hamarkada batzuez munduan hazkunderik azkarrena izan zuen hiria izan zen.[17]

Chicago Portage-ren kokalekua izanik, hiria AEBko ekialdearen eta mendebaldearen arteko garraio-gune garrantzitsu bihurtu zen. Chicagoko lehen trenbidea —"Galena and Chicago Union Railroad"— eta Illinois eta Michigan kanala 1848an ireki ziren. Kanalari esker, Aintzira Handietako lurrun-ontziek eta belaontziek Mississippi ibaiarekin konekta zezaketen.[18]
Ekonomia oparoak landa-eremuetako biztanleak zein atzerriko etorkinak erakarri zituen. Industria-, txikizkako merkataritza- eta finantza-sektoreak nagusitu ziren, eta eragin handia izan zuten AEBko ekonomian.[19] "Chicagoko Merkataritza Batzordeak" (Chicago Board of Trade) erakundeak (1848an sortua) merkatu arautu batean negoziatutako lehenengo epe luzeko kontratu estandarizatuak —etorkizuneko kontratuak edo *futures* izenekoak— zerrendatu zituen.[20]
1850–1874: Altxatzea, ur-hartuneak, ibaiaren norabidea alderantzikatzea, sutea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1850eko hamarkadan, Chicagok garrantzi politiko nazionala bereganatu zuen Stephen Douglas senatariaren egoitza izateagatik; Douglas Kansas-Nebraska Legearen eta esklabotzaren hedapenaren auzian "herri-subiranotasunaren" ikuspegiaren defendatzaile nagusia izan zen. Gai horiek Illinoisko beste pertsonaia bat, Abraham Lincoln, maila nazionalera bultzatzen ere lagundu zuten. Lincoln Chicagon izendatu zuten AEBko presidente izateko hautagai, 1860ko Alderdi Errepublikanoaren Konbentzio Nazionalean; ekitaldi hori Wigwam izeneko auditorioan egin zen, horretarako propio eraikia. Hauteskunde orokorretan Douglas garaitu zuen, eta horrek Ameriketako Gerra Zibilerako bidea ireki zuen.[21]

Biztanleriaren hazkunde azkarrari eta saneamendu-sistema hobearen eskaerari erantzuteko, hiriak bere azpiegitura hobetu zuen. 1856ko otsailean, Chicagoko Udalbatzak Chesbrough-en plana onartu zuen, Estatu Batuetako estolderia-sistema integralik lehena eraikitzeko.[22] Proiektuaren bidez, Chicagoko erdigunearen zati handi bat maila altuago batera igo zuten; horretarako, eraikinak altxatzeko gatoak erabili zituzten. Chicago goratzearekin batera —eta hasiera batean hiriko osasun-baldintzak hobetu baziren ere—, tratatu gabeko hondakin-urak eta industria-hondakinak Chicago ibaira isurtzen hasi ziren, eta, ondoren, Michigan aintzirara. Horrek hiriko ur gezako iturri nagusia kutsatu zuen.[23]
Hiriak Michigan aintzirarantz 3,2 km. luzatzen ziren tunelak eraikiz erantzun zuen, horrela berriki eraikitako ur-hartuneetara (edo "ur-dorreetara") iritsiz. 1900ean, hondakin-uren kutsaduraren arazoa neurri handi batean konpondu zen, hiriak ingeniaritza-lan handi bat burutu zuenean. Chicago ibaiaren emariaren norabidea alderantzikatu zuten; horri esker, ura Michigan aintzirara isuri beharrean, lakutik urrundu egiten zen. Proiektu hori Illinois eta Michigan kanala eraiki eta hobetzearekin hasi zen, eta "Chicagoko kanal sanitario eta nabigagarria" (Chicago Sanitary and Ship Canal) kanala amaitzearekin batera osatu zen; azken horrek Illinois ibaiarekin lotzen du, eta ibaia berriz, Mississippi ibaian isurtzen da.[24]

1871ko urriaren 8an, Chicagoko Sute Handiaak gutxi gorabehera 6,4 km. luze eta 1,6 km. zabal zen eremua suntsitu zuen; garai hartan, hiriaren zati handi bat zen hori. Sutearen ondorioz, gutxienez 300 pertsona hil ziren, 100.000tik gora etxegabe geratuz.[25] Hala ere, hiriaren zati handi batek —trenbideak eta abere-merkatuak barne— osorik iraun zuen, eta egurrezko aurreko egituren hondakinetatik altzairuuzko eta harrizko eraikuntza modernoagoak sortu ziren. Horiek mundu mailako aurrekari bat ezarri zuten eraikuntzaren arloan.[26] Berreraikitze-aldian, Chicagok munduko lehen etxe-orratza eraiki zuen 1885ean, altzairuzko egitura erabiliz.[27]
1875–1899: Trenbideak, anexioa, osasuna, garaiera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Industria-hazkundearen eta langile-kopuruaren hedapen azkarraren ondorioz, lan-gatazkakk sortu ziren "Urrezko Aroa" (Gilded Age) delakoan; horien artean nabarmentzekoak dira 1886ko maiatzaren 4ko Haymarketeko afera eta 1894ko Pullman greba. Talde anarkistek eta sozialistek zeregin garrantzitsua izan zuten oso handiak eta ondo antolatutako lan-mobilizazioak sortzean. Chicagoko etorkin behartsuen bizi-baldintzekiko eta gizarte-arazoekiko kezkak bultzatuta, Jane Addamsek eta Ellen Gates Starrek "Hull House" sortu zuten 1889an. Bertan garatutako programek eredu gisa balio izan zuten gizarte-lanaren arlo berriarentzat.[28]
1870eko eta 1880ko hamarkadetan, Chicagok nazio mailako ospea lortu zuen osasun publikoa hobetzeko mugimenduaren buru gisa. Medikuntza-lanbidearen estandarrak hobetu eta kolera, baztanga zein sukar horiaren hiriko epidemiak borrokatzea helburu zuten udal- eta estatu-mailako legeak onartu eta ezarri ziren. Lege horiek beste hiri eta estatu batzuetako osasun publikoaren erreformarako eredu bihurtu ziren.[29]
Hiriak udal-parke handi eta paisaia zaindukoak sortu zituen; horietan, osasun-instalazio publikoak ere baziren. Chicagon osasun publikoa hobetzeko sustatzaile nagusia John H. Rauch medikua izan zen. Rauchek Chicagoko parke-sistemarako plana prestatu zuen 1866an. Lincoln Parkea sortu zuen, sakonera txikiko hilobiz betetako hilerri bat itxiz. Halaber, 1867an, kolera-agerraldi bati erantzunez, Chicagoko Osasun Batzorde berria eratzen lagundu zuen. Hamar urte geroago, Illinoisko Estatuko Osasun Batzordearen —bere jarduera gehienak Chicagon garatu zituena— idazkari eta, ondoren, presidente bihurtu zen.[30]
XIX. mendean, Chicago nazioko trenbide-gune nagusi bihurtu zen; 1910erako, 20 trenbide-konpainia baino gehiagok eskaintzen zuten bidaiari-zerbitzua hiriguneko sei terminal ezberdinetatik abiatuta. 1883an, Chicagoko trenbide-arduradunek ordutegi-sistema bateratu baten beharra izan zuten, eta horren ondorioz, Ipar Amerikako ordu-eremuen sistema estandarizatua garatu zuten. Denbora neurtzeko sistema hori kontinente osoan zehar hedatu zen.[31]
Hiria nabarmen hazi zen tamainaz zein biztanleriaz, 1851 eta 1920 artean inguruko udalerri asko bereganatu baitzituen. Anexiorik handiena 1889an gertatu zen: bost udalerri batu zitzaizkion hiriari; horien artean zeuden Hyde Park (gaur egun Chicagoko South Side eremuaren zatirik handiena eta hego-ekialdeko muturra hartzen dituena) eta Jefferson (gaur egun Chicagoko Northwest Side eremuaren zatirik handiena osatzen duena). Hiriarekin bat egiteko nahia hiriko zerbitzu publikoek bultzatu zuten, izan ere, zerbitzu horiek bizilagunei eskaintzeko gaitasuna zuen hiriak.[32]
1893an, Chicagok "Columbiar Mundu Erakusketa" hartu zuen, gaur egun Jackson Park dagoen tokian —lehen zingira-eremua zena—. Erakusketak 27,5 milioi bisitari erakarri zituen, eta historiako mundu-erakusketarik eragingarriena izan zela jotzen da.[33] Hiriaren ikurrak —zirkulu baten barruan dagoen Y hizkiak— "Chicago Tribune" egunkariak 1892an antolatutako lehiaketa baten emaitza gisa sortu zen, Columbiar Erakusketari begira.[34] Chicagoko Unibertsitatea —lehen beste leku batean zegoena— South Sideko kokaleku horretara bertara lekualdatu zen 1892an. Azoka edo inauteri-gune bat izendatzeko erabiltzen den "midway" terminoa, jatorrian, Midway Plaisance-tik dator; gaur egun ere Chicagoko Unibertsitateko campusa zeharkatzen duen eta Washington eta Jackson parkeak lotzen dituen parke-eremu bat da hori.[35]
XX. mendea: Hazkunde handiagoa, pluralizazioa, aldiriak, Daleytarrak.
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1900–1924: Industria-hazkundea, debekua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicagoko ekonomia oparoak Europako etorkin eta Estatu Batuetako ekialdeko migratzaile ugari erakarri zituen. 1900. urtean, biztanleria osoaren % 77 baino gehiago atzerrian jaiotakoak ziren edo Estatu Batuetan jaioak, baina atzerriko jatorriko gurasoak zituztenak. Alemaniarrak, irlandarrak, poloniarrak, suediarrak eta txekiarrak atzerrian jaiotako biztanleriaren ia bi heren ziren (1900erako, hiriko biztanleriaren % 98,1 zuriak ziren).[36]
Lehen Mundu Gerran eta 1920ko hamarkadan industria asko hazi zen. Lanpostuen eskaintzak Estatu Batuetako hegoaldeko afroamerikarrak erakarri zituen. 1910 eta 1930 artean, Chicagoko biztanleria afroamerikarra izugarri handitu zen: 44.103 izatetik 233.903 izatera igaro zen. Migrazio Handi horrek eragin kultural itzela izan zuen —"Chicagoko pizkunde beltza" (Chicago Black Renaissance) deiturikoa—, "Beltz berria" (New Negro) mugimenduaren parte izanik artearen, literaturaren eta musikaren arloan. Aldi berean, arraza-tentsioek eta indarkeriak jarraitu zuten hirian; horren adibide da 1919ko Chicagoko arraza-istilua.[37]

1919an Konstituzioaren 18. zuzenketa berresteak legez kanpo utzi zuen edari alkoholdunen ekoizpena eta salmenta (esportazioa barne) Estatu Batuetan. Horrek "gangsterren garaia" deritzonaren hasiera ekarri zuen; garai horrek, gutxi gorabehera, 1919tik 1933ra bitartean iraun zuen, Lege Lehorra indargabetu zen arte. 1920ko hamarkadan, gangsterrek —besteak beste, Al Capone, Dion O'Banion, Bugs Moran eta Tony Accardo— legea betearazteko indarren eta elkarren aurka borrokatu zuten Chicagoko kaleetan, Lege Lehorraren garaian.[38] Chicagon gertatu zen, halaber, 1929ko San Valentin eguneko sarraski ezaguna: Al Caponek gizonak bidali zituen Bugs Moranek gidatutako *North Side* talde arerioaren kideak tiroz hiltzera, eta zazpi kide arerio hil zituzten.[39]
1920tik 1921era, hirian maizterren alokairu-greba sorta bat gertatu zen; horren ondorioz, Chicagoko "Maizterren Babeserako Elkartea" (Chicago Tenants Protective Association) sortu zen, eta Kessengerren maizterren legeak zein berokuntza-ordenantza bat onartu ziren. Ordenantza horrek legez behartzen zituen jabeak neguko hilabeteetan etxebizitzetako tenperatura 68 °F-tik gora mantentzera.[40][41]
Chicago izan zen homosexualen eskubideen aldeko erakunde bat izan zuen lehen hiri amerikarra. 1924an sortutako erakunde horrek "Giza Eskubideen Elkartea" (Society for Human Rights) zuen izena. Homosexualei zuzendutako lehen argitalpen amerikarra kaleratu zuen: "Adiskidetasuna eta askatasuna" (Friendship and Freedom). Poliziaren eta politikaren aldetik jasandako presioaren ondorioz, erakundea desegin egin zen.[42]
1925–1949: Depresio Handia, Migrazio Handia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Depresio Handiak aurrekaririk gabeko sufrimendua ekarri zion Chicagori; horren arrazoi nagusietako bat hiria industria astunaren mende egotea zen. Bereziki, hegoaldeko industria-guneak eta Chicago ibaiaren bi adarren ertzetako auzoak erabat hondatuta geratu ziren; 1933rako, hiriko industria-enpleguen % 50 baino gehiago galdua zen, eta hiriko biztanle beltz zein latinoen artean langabezia-tasak % 40tik gorakoak ziren. Krisi ekonomikoak erabat suntsitu zuen Chicagoko makina politiko errepublikanoa, eta 1931tik aurrera alkate guztiak demokratak izan dira.[43]
1928tik 1933ra bitartean, hiriak zergen aurkako matxinada bat bizi izan zuen, eta ez zen gai izan soldatak ordaintzeko edo laguntza-neurriak ezartzeko. Krisi fiskala 1933rako konpondu zen, eta, aldi berean, laguntzarako funts federalak iristen hasi ziren Chicagora.[44] Chicago langile-aktibismoaren gune garrantzitsua ere izan zen; Depresioaren hasieran, "Langabetuen Kontseiluek" (Unemployed Councils) zeregin erabakigarria izan zuten pobreen artean elkartasuna sustatzeko eta laguntzak eskatzeko; erakunde horiek talde sozialistek eta komunistek sortu zituzten. 1935erako, "Amerikako Langileen Aliantza" (Workers Alliance of America) pobreen, langileen eta langabetuen antolaketan hasi zen. 1937ko udaberrian, East Side auzoan, "Republic Steel Works lantegian" 1937ko Memorial Dayko sarraskia gertatu zen.[43]
1933an, Anton Cermak Chicagoko alkatea hilgarri zauritu zuten Miamin (Florida), Giuseppe Zangarrak Franklin D. Roosevelt presidente hautatuaren aurka egindako hilketa-saiakera huts batean. 1933an eta 1934an, hiriak bere mendeurrena ospatu zuen "Aurrerapenaren Mendea" (Century of Progress) Nazioarteko Erakusketa hartuz. Erakusketaren gaia Chicago sortu zenetik igarotako mendean izandako berrikuntza teknologikoa izan zen.[45]
Bigarren Mundu Gerran, Chicago hiriak berak Erresuma Batuak baino altzairu gehiago ekoitzi zuen urtero 1939tik 1945era bitartean, eta Alemania Naziak baino gehiago 1943tik 1945era bitartean.[46]
Depresioaren ondorioz etenaldia izan zuen "Migrazio Handia" erritmo biziagoan berrabiatu zen bigarren olatuan; izan ere, Hegoaldeko ehunka mila pertsona beltz hirira iritsi ziren altzairutegietan, trenbideetan eta ontzi-lantegietan lan egitera.[47]
1942ko abenduaren 2an, Enrico Fermi fisikariak munduko lehen erreakzio nuklear kontrolatua gauzatu zuen Chicagoko Unibertsitatean, "Manhattan Proiektuaren" (erabat sekretua zena) baitan. Horrek Estatu Batuek bonba atomikoa sortzea ekarri zuen, eta herrialde horrek Bigarren Mundu Gerran erabili zuen bonba hori, 1945ean.[48]
1950–1974: Hiri-inguruko hedapena, Richard J. Daley
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Richard J. Daley alkate demokrata 1955ean hautatu zuten, alderdi-makinen politikaren garaian. 1956an, hiriak bere azken hedapen handia egin zuen, O'Hare nazioarteko aireportuaren azpiko lurrak —DuPage konderriko zati txiki bat barne— bereganatu zituenean.[49]

1960ko hamarkadarako, auzo batzuetako biztanle zuriak hiria utzi eta kanpoaldeko eremuetara joan ziren —Amerikako hiri askotan "zurien ihesa" (white flight) izenaz ezagutu zen prozesua—, biztanle beltzak "Ingurabide beltza" (Black Belt) eremutik haratago hedatzen jarraitzen zuten bitartean.[50] Beltzen aurkako etxebizitza-maileguen arloko diskriminazioak (redlining) bere horretan jarraitzen zuen arren, higiezinen sektoreak "auzo aldaketa eragitea (blockbusting) izeneko praktika erabili zuen; horrek erabat aldatu zuen auzo osoen arraza-osaera. Industriako egitura-aldaketek —hala nola globalizazioak eta lanpostuen kanporatzeak— kalte handia eragin zieten trebetasun txikiagoko langileei, eta lanpostu asko galdu ziren. 1960ko hamarkadan, une gorenean, 250.000 langile inguru aritzen ziren Chicagoko altzairugintzan; ordea, 1970eko eta 1980ko hamarkadetako krisiak kopuru hori nabarmen murriztu zuen, eta 2015erako 28.000 langile baino ez ziren geratzen.[51] 1966an, Martin Luther King Jr.-ek eta Albert Rabyk "Chicagoko askatasunaren mugimendua" (Chicago Freedom Movement) gidatu zuten; mugimendu horrek Richard J. Daley alkatearen eta mugimenduko buruzagien arteko akordioak ekarri zituen ondorio gisa.[52]

Bi urte geroago, hiriak 1968ko Alderdi Demokrataren Konbentzio Nazional gorabeheratsua hartu zuen; bertan, liskar fisikoak izan ziren konbentzio-aretoaren barruan zein kanpoan, eta poliziak gerraren aurkako manifestariak, kazetariak eta bertan bildutako herritarrak jo zituen.[53] Richard J. Daleyren agintaldian eraikuntza-proiektu handiak gauzatu ziren; besteak beste, Sears Tower (gaur egun Willis Tower izenez ezaguna, eta 1974an munduko eraikinik altuena bihurtu zena), Chicagoko Illinois Unibertsitatea, McCormick Place eta O'Hare Nazioarteko Aireportua.[54]
1975–1999: Gainbehera, aniztasuna, Richard M. Daley
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1979an, Jane Byrne hautatu zuten hiriko lehen emakumezko alkate. Ezaguna egin zen Cabrini-Green etxebizitza-konplexura —krimen-tasa handikoa— aldi baterako bizitzera joateagatik eta Chicagoko eskola-sistema finantza-krisitik ateratzeagatik.[55]
1983an, Harold Washington Chicagoko lehen alkate beltza bihurtu zen. Agintaldiko lehen fasean, auzo pobreei eta aurretik baztertuta egondako gutxiengoen auzoei erreparatu zien. 1987an berriro hautatu zuten, baina handik gutxira bihotzekoak jota hil zen. Washingtonen lekukoa Eugene Sawyerrek hartu zuen —6. barrutiko zinegotzia bera—; Chicagoko Udalak hautatu zuen, eta hauteskunde bereziak egin arte aritu zen karguan.[56]
Richard M. Daley —Richard J. Daleyren semea— 1989an hautatu zuten. Haren lorpenen artean daude parkeak hobetzea eta garapen jasangarrirako pizgarriak sortzea; halaber, Meigs Field aireportua gauerdian ixtea eta haren pistak suntsitzea ere haren ekintzen artean zeuden. Bost aldiz hauteskundeak irabazi eta Chicagoko alkate gisa denbora gehien eman duen pertsona bihurtu ondoren, Richard M. Daleyk uko egin zion zazpigarren agintaldi baterako aurkezteari.[57]
1992an, Kinzie Street zubiaren inguruan izandako eraikuntza-istripu batek Chicago ibaia eta azpiko tunel bat lotzen zituen haustura bat eragin zuen; tunel hori hiriguneko "Erdigune" (Loop) barruti osoan zehar hedatzen zen merkantzia-tunelen sistema abandonatu baten parte zen. Tunelek 250 milioi galoi estatubatuar (1.000.000 m³) ur hartu zituzten; horrek barrutiko eraikuntzei eragin zien, argindar-hornidura etetera behartuz. Eremua hiru egunez itxita egon zen, eta zenbait eraikin ez ziren aste batzuk igaro arte berriro ireki; galera ekonomikoak 1.950 milioi dolarrekoak izan zirela kalkulatu zen.[58]
XXI. mendea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2000–2025: Defizitak eta hiriko gobernu anitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2011ko otsailaren 23an, Rahm Emanuelek —Etxe Zuriko Langile-buru izandakoak eta Ordezkarien Ganberako kideak— alkate-hauteskundeak irabazi zituen. Emanuel 2011ko maiatzaren 16an izendatu zuten alkate, eta 2015ean berriro hautatu zuten. 2019an, Lori Lightfoot hautatu zuten Emanuelen ordezko gisa; bera izan zen hiriko lehen emakume afro-amerikar alkatea eta LGBTQ gisa publikoki aitortutako lehen alkatea.[59] Chicagoren historian lehen aldiz, hiri mailako hautazko hiru kargu nagusiak emakumeek (eta koloreko emakumeek) bete zituzten: Lightfootez gain, Anna Valencia zen hiriko idazkaria eta Melissa Conyears-Ervin hiriko diruzaina. 2023ko maiatzaren 15ean, Brandon Johnsonek Chicagoko 57. alkate kargua hartu zuen.[60]
2020ko hamarkadan, hiria krisi fiskal batean murgildu zen, hamarkadetan zehar udal-pentsioak behar bezala finantzatu ez izanaren ondorioz. Hiriko aurrekontu-defizita mila milioi dolar ingurukoa izan zen 2025ean. Krisia estatu mailako aurrekontu-krisi baten testuinguruan gertatu zen.[61]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Topografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicago Illinoisko ipar-ekialdean dago, ur gezako Michigan aintziraren hego-mendebaldeko ertzean. Chicagoko metropoli-eremuko hiri nagusia da, eta AEBetako Erdialde Mendebaldean zein Aintzira Handien eskualdean kokatuta dago. Hiria banalerro kontinental baten gainean dago, Chicago Portage izeneko gunean; horrek Mississippi ibaiaren eta Aintzira Handien arro hidrografikoak lotzen ditu. Michigan aintziraren ondoan egoteaz gain, bi ibaik —hiriguneko Chicago ibaiak eta hegoaldeko muturreko eremu industrialean dagoen Calumet ibaiak— hiria zeharkatzen dute, osorik edo zati batean.[62]

Chicagoren historia eta ekonomia estuki lotuta daude Michigan aintzirarekiko duen hurbiltasunari. Historikoki Chicago ibaiak eskualdeko uretako zama-garraioaren zati handi bat hartzen zuen arren, gaur egungo aintzirako zama-ontzi erraldoiek hiriko Lake Calumet portua erabiltzen dute, Hegoaldean (South Side) kokatua. Aintzirak beste eragin positibo bat ere badu: Chicagoko klima leuntzen du; horri esker, ur-bazterreko auzoak zertxobait epelagoak dira neguan eta freskoagoak udan.[63]
Chicago 1837an sortu zenean, hasierako eraikuntza gehiena Chicago ibaiaren bokalearen inguruan egin zen; hori hiriko jatorrizko 58 etxadiak erakusten dituen mapan ikus daiteke. Hiriko eremu zentral eta eraikien kota orokorra bat dator, neurri handi batean, ingurunearen berezko lautasunarekin; oro har, alde txikiak baino ez dira antzematen. Lurraren batez besteko altuera itsas mailaren gainetik 176,5 m-koa da. Neurketek zertxobait aldatzen badute ere, puntu baxuenak aintziraren ertzean daude, 176,2 m.; puntu altuena, berriz, 205 m., hiriaren hegoaldeko muturrean dagoen Blue Islandeko morrena-gailurra da.[64]

Lake Shore Drive errepidea Chicagoko ur-bazterreko zati handi baten ondotik igarotzen da. Ur-bazterrean dauden parkeen artean Lincoln Park, Grant Park, Burnham Park eta Jackson Park daude. 24 hondartza publiko daude ur-bazterreko 42 km.etan. Aintziran barrena egindako lur-betetzeek espazioa eskaintzen diete Navy Pier-i, Northerly Island-i, Museum Campus-i eta McCormick Place Konbentzio Zentroaren zati handiei. Hiriko merkataritza- eta bizitegi-eraikin altu gehienak ur-bazterretik gertu daude.[65]
Chicagoko metropoli-eremu osoa izendatzeko modu ez-ofiziala "Chicagoland" da; normalean hiria eta haren inguruko auzune guztiak hartzen ditu barne, nahiz eta erakunde ezberdinek definizio zertxobait desberdinak izan.[66]
Komunitateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hiriko gune nagusien artean daude negozio-barruti zentrala —*Loop* izenez ezaguna— eta Iparraldeko, Hegoaldeko eta Mendebaldeko eremuak. Hiriko hiru eremu horiek Chicagoko banderan ageri dira, hiru marra horizontal zuriren bidez irudikatuta.[67] Iparraldeko eremua hiriko bizitegi-gunerik jendetsuena da; bertan, aintziraren ertzean, etxebizitza-dorre ugari daude. Hegoaldeko eremua hiriko gunerik handiena da, eta lur-azaleraren % 60 inguru hartzen du. Chicagoko portuko instalazio gehienak eremu horretan daude.[68]
1920ko hamarkadaren amaieran, Chicagoko Unibertsitateko soziologoek hiria 75 komunitate-eremutan banatu zuten; geroago, O'Hare (1956an) eta Edgewater (1980an) gehitu zitzaizkien, eta, horrela, guztira 77 eremu osatu ziren. Komunitate-eremu horiek, aldi berean, modu ez-ofizialean definitutako 200 auzo baino gehiagotan bana daitezke.[69]
Kale-ingurunea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicagoko kaleak sare-egitura baten arabera antolatu ziren; egitura hori hiriaren jatorrizko eremutik abiatuta hedatu zen, eta eremu horrek muga hauek zituen: ekialdean Michigan aintzira, iparraldean North Avenue, mendebaldean Wood Street eta hegoaldean 22nd Street.[70] "Lur Publikoen Inkesta Sistema" (Public Land Survey System) delakoaren sekzio-lerroei jarraitzen zieten kaleak hiriaren kanpoaldeko guneetan arteria-kale bihurtu ziren geroago. Hiriaren hedapenak planifikatu ahala, udal-ordenantzek eskatzen zuten kaleak modu jakin batean antolatzea: zortzi kale 1,6 km inguruko norabide batean, eta hamasei bestean; hau da, gutxi gorabehera kale bat 200 metroko tartean norabide batean, eta kale bat 100 metroko tartean bestean. Sarearen erregulartasunak higiezinen garapenerako bide eraginkorra eskaini zuen. Hirian zehar diagonaleko hainbat kale ere badaude —horietako asko jatorrian jatorrizko amerikarren bideak zirenak—, hala nola Elston, Milwaukee, Ogden eta Lincoln. "Chicagoko Planean" (Plan of Chicago) diagonaleko beste kale asko egitea proposatu zen arren, Ogden Avenue-ren luzapena baino ez zen gauzatu.[71]
2021ean, Chicago Estatu Batuetako oinezkoentzat laugarren hiri handi egokiena gisa sailkatu zuten. Hiriko bizitegi-kale askotan, belar- edo zuhaitz-zerrenda zabal bat dago kalearen eta espaloiaren artean; horrek laguntzen du espaloian doazen oinezkoak errepideko trafikotik urrunago mantentzen. Chicagoko Western Avenue munduko hiri-kale jarraitu luzeena da. Beste kale nabarmen batzuen artean daude Michigan Avenue, State Street, 95th Street, Cicero Avenue, Clark Street eta Belmont Avenue. "Hiri ederra" (City Beautiful) mugimenduak inspiratu zituen Chicagoko bulebarrak eta parke-bideak.[72]
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 2.746.388 biztanle zeuden. Batez besteko adina 35,1 urtekoa zen (
Illinoisko mapa), 34,5 urtekoa gizonezkoen artean eta 35,6 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 19,9 18 urtetik beherakoak ziren eta % 12,8 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 94,3 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 92,4 gizon zeuden adin-talde horretan.[73][74]
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 1.332.725 gizon, 1.413.663 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[75] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Afro-estatubatuarrek populazioaren zati handi bat osatzen dute, bi bostenak baitira. Heren bat zuriak dira, laurden bat hegoamerikarrak, eta hogeiren bat Asiakoak.[76]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, udalerrian 2.746.388 biztanle zeuden. Herritarren % 29,8 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 1]. Ez-hispanoen artean % 44,8 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 31,4[oh 2]; % 40,9 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 28,7; % 9,9 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 6,9; % 3,7 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 2,6; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,6 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 3][77]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 58,1 estatu berean jaiotakoak, % 19,1 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 20,9 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 4] Atzerritarren artean, % 47,7 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 52,3 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 52,8, biztanleria osoaren % 11,0); ondoren Asian (% 25,2, % 5,3), Europan (% 15,3, % 3,2), Afrikan (% 5,2, % 1,1), Ipar Amerikan (% 1,1, % 0,2) eta Ozeanian (% 0,3, % 0,1).[oh 5][78]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerrian 1.262.612 etxebizitza zeuden, horietatik % 90,5 okupatuta eta % 9,5 hutsik.[79] Okupatutako etxebizitzen artean, % 41,3 jabeek okupatutakoak ziren eta % 58,7 errentan hartutakoak.[74] Udalerrian 1.142.725 etxegune zeuden guztira, horietatik % 52,3 familia-etxeguneak ziren eta % 47,7 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 57,7 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 42,3 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 77,7 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 22,3 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[80] Talde-bizilekuetan bizi ziren 47.513 pertsona (biztanleria osoaren % 1,7); horietatik 6.371 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 19.981 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[79]
Etxebizitzak
Illinoisko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 87,2k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 44,3k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 19,0k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[81]
Lehen zein bigarren maila eta liburutegiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"Chicagoko eskola publikoak" (Chicago Public Schools-CPS) hiriko 600 eskola publiko baino gehiago —lehen eta bigarren hezkuntzakoak, baita hautaketa-prozesu berezia duten *magnet* eskolak ere— biltzen dituen eskola-barrutiko gobernu-erakundea da. Chicago Public Schools sisteman hautaketa-prozesu bidezko hamaika bigarren hezkuntzako eskola daude, Chicagoko ikasle akademiko aurreratuenen beharrei erantzuteko diseinatuak. Eskola horiek curriculum zorrotza eskaintzen dute, batez ere *honors* eta *Advanced Placement* (AP) mailako ikasgaiekin.[82] Walter Payton College Prep High School da Chicagon zein Illinois estatuan lehen postuan dagoen eskola.[83] Chicagoko bigarren hezkuntzako ikastetxeen sailkapena estatuko errendimendu-probetan lortutako batez besteko emaitzen arabera zehazten da. Barrutia —400.545 ikasle baino gehiago zituena (2013-2014ko ikasturteko 20. eguneko matrikulazio-datuen arabera)— AEBetako hirugarren handiena da.[84] 2012ko irailean, "Chicagoko irakasleen sindikatuko" (Chicago Teachers Union) irakasleek greba egin zuten —1987tik lehen aldiz—, soldata, baliabide eta bestelako gai batzuk zirela eta, 2014ko datuen arabera, Chicagoko "aukeraketa-sistema"k —zeinaren bidez ikasleek probak egin edo eskaera aurkeztu eta gutxi gorabehera 130 bigarren hezkuntzako eskola publikotako batera joan daitezkeen— errendimendu-maila desberdinetako ikasleak eskola desberdinetan banatzen ditu (errendimendu handiko, ertaineko eta baxuko eskoletan).[85]
Chicagok eskola luteranoen sare bat du, eta beste konfesio eta sinesmen batzuek eskola pribatu batzuk kudeatzen dituzte; horien artean dago West Ridge-ko Ida Crown Jewish Academy. Chicagoko Artxidiozesi Erromatar Katolikoak eskola katolikoak kudeatzen ditu, besteak beste, jesuiten prestaketa-eskolak eta beste batzuk. Eskola pribatu batzuk erabat laikoak dira. Horrez gain, Chicago Academy for the Arts eskola pribatua dago —sei diziplina artistiko desberdinetan oinarritutako bigarren hezkuntzako ikastetxea—, baita Chicago High School for the Arts eskola publikoa ere —bost diziplinatan oinarritutako bigarren hezkuntzako ikastetxea (ikus-arteak, antzerkia, musika-antzerkia, dantza eta musika).[86]
Chicagoko Liburutegi Publikoen sistemak eskualde-mailako hiru liburutegi eta auzoetako 77 sukurtsal kudeatzen ditu; horien artean dago liburutegi nagusia.[87]
Ikastetxe eta unibertsitateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1850eko hamarkadaz geroztik, Chicago goi-mailako hezkuntzaren eta ikerketaren mundu-mailako gunea izan da, hainbat unibertsitate hartzen baititu. Erakunde horiek etengabe agertzen dira Estatu Batuetako "nazio-mailako unibertsitate" onenen artean, "U.S. News & World Report" aldizkariaren sailkapenaren arabera.[88] Chicagon eta inguruetan ospe handia duten unibertsitateen artean honako hauek daude: Chicagoko Unibertsitatea; Northwestern Unibertsitatea; Illinoisko Teknologia Institutua; Chicagoko Loyola Unibertsitatea; DePaul Unibertsitatea; Columbia College Chicago eta Illinoisko Unibertsitatea Chicagon. Beste ikastetxe nabarmen batzuk dira: Chicago State University; School of the Art Institute of Chicago; East–West University; National Louis University; North Park University; Northeastern Illinois University; Robert Morris University Illinois; Roosevelt University; Saint Xavier University; Rush University eta Shimer College.[89]
William Rainey Harperrek — Chicagoko Unibertsitateko lehen errektorea izan zenak— funtsezko zeregina izan zuen *junior college* (bi urteko unibertsitate-ikasketak eskaintzen dituen ikastetxea) kontzeptua sortzean; horretarako, 1901ean, inguruko Joliet Junior College ezarri zuen, herrialdeko mota horretako lehen ikastetxea izan zena. Haren ondareak bizirik dirau Chicagon bertan dauden komunitate-unibertsitate (community college) ugariren bidez; horien artean daude City Colleges of Chicago sareko zazpi ikastetxeak —Richard J. Daley College, Kennedy–King College, Malcolm X College, Olive–Harvey College, Truman College, Harold Washington College eta Wilbur Wright College—, baita jabetza pribatuko MacCormac College ere.[90]
Halaber, Chicagon kontzentrazio handia dago batxilergo osteko ikasketak eskaintzen dituzten erakundeetan, graduondokoeskoletan, apaizgaitegietan eta eskola teologikoetan; besteak beste, Adler School of Professional Psychology, The Chicago School, Erikson Institute, Institute for Clinical Social Work, Lutheran School of Theology at Chicago, Catholic Theological Union, Moody Bible Institute eta University of Chicago Divinity School.[89]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 77.902 $ zen (
Illinoisko mapa), eta familiena, 95.774 $. Per capita errenta 50.086 $ zen. Biztanleriaren % 16,8 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[91] Etxeguneen artean, % 7,2k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 14,5k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[92]
Etxeguneen errenta banaketa
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima kontinental hezea du. Uda epela eta bero artean izaten da, 21 egunean baino gehiagotan 32 gradu baino tenperatura altuagorekin. Neguak hotzak eta elurtsuak dira, baina AEBetako ekialdeko kostaldean baino elur gutxiagorekin. Udaberria eta udazkena gozoak dira eta hezetasun gutxikoak.
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19 | 24 | 30 | 33 | 39 | 42 | 41 | 39 | 38 | 34 | 27 | 22 | 42 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 0 | 3 | 9 | 16 | 22 | 27 | 29 | 28 | 24 | 17 | 10 | 2 | 15.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -8 | -5 | -0 | 5 | 11 | 16 | 19 | 19 | 14 | 8 | 2 | -5 | 6.3 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -32 | -29 | -22 | -12 | -2 | 2 | 8 | 6 | 1 | -7 | -19 | -29 | -32 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 52 | 49 | 69 | 92 | 105 | 103 | 102 | 101 | 84 | 82 | 87 | 65 | 991.9 |
| Prezipitazio egunak (≥ 0.01 in) | 10.7 | 8.8 | 11.2 | 11.1 | 11.4 | 10.3 | 9.9 | 9.0 | 8.2 | 10.2 | 11.2 | 11.1 | 123.1 |
| Elur egunak (≥ 0.1 in) | 8.4 | 5.7 | 3.8 | 0.7 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0.1 | 1.8 | 6.7 | 27.3 |
| Eguzki orduak | 136.4 | 138.4 | 186.0 | 216.0 | 282.1 | 312.0 | 319.3 | 282.1 | 228.0 | 192.2 | 114.0 | 105.4 | 2511.9 |
| Iturria: [93] | |||||||||||||
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Chicago Transit Authority (CTA) da hiriko garraio operadorea, AEBetako bigarren handiena New Yorken atzetik. Autobusek, Chicago "EL" (elevated ingelesez) izeneko tren sareak(Chicagoko metroa ere deitzen zaio) osatzen dute garraio metropolitarra, 24 ordutan zehar aritzen dena.[94]
Chicagoko nortasun-ezaugarrietako bat goitik doan tren hori da. Borobil-itxurako ibilbidea egiten du (The Loop) hiriko merkataritza-leku eta finantza-gunean zehar. Film askotan ikusi da. Burdinazko zutabe altu batzuen gainean doa, eta azpitik autoak doaz. Geltoki batzuek duela 100 urte jarritako egurra dute oraindik. Chicagon goitik doan tren hori garai baten lekuko da, noiz eta azken belaunaldiko metroz eta tranbiez harro dauden hirien garaian.[95]
Bizikletaren aldeko hiri gisa aitortua izan da, bidegorri sare handiarengatik eta AEBetako mailegu sistema oparoena izateagatik (5.800 txirringa eta 580 geltoki 2016an).[96] Trena ere garrantzitsua da eta Union Station da geltoki garrantzitsuena. Amtrak distantzia handiko tren sarea bertatik abiatzen da, hiri askotara, Los Angeles eta New Yorkera esaterako. AEBetako beste hiriekin konektatzeko aipatutako Amtrak trenak eta Greyhound autobusak oso erabiliak dira.[97] Bi aireportu ditu Chicagok, O'Hare izenekoa, handiena, ipar-mendebaldean; eta Midway izenekoa hego-mendebaldean.[98]
Kultura eta gaur egungo bizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kultur azpiegitura zabala dago hirian. Lakuaren ertzean, hirigunean, Museum Campus delakoan hiriko museo nagusietako hiru biltzen dira: Field Historia Naturaleko Museoa, Shedd Aquariuma eta Adler Planetarioa. Beste museo ezagun batzuk ondokoak dira: Arte Institutua, Arte Garaikidearen Museoa, Chicagoko Ekialdeko Institutua eta Zientzia eta Industriaren Museoa.[99]
Musika modernoaren arloan ekarpen handiak egin dira Chicagotik, jazz (Nat King Cole, Benny Goodman), blues (Muddy Waters), soul (Sam Cooke, Curtis Mayfield) eta gospel (Thomas A. Dorsey) estiloetan eragin handia izan du hiriak. Chicago izeneko musika taldeak ere oso ezaguna izan zen 1970etan, rock big-band estiloko sortzailetakoak izanik. House musikaren jaioterria ere izan zen. 1990eko hamarkadan, bestela aipatzekoak dira The Smashing Pumpkins eta Wilco, eta Rise Against 2000ko hamarkadan.[100]
AEBko hiri handien artean, agian Chicago da AEB bere osoan ondoen islatzen duena. New York AEB da, baina New York munduko hiria da, arrazen, erlijioen eta hizkuntzen nahasketa. Los Angeles ere AEB da, baina Mexikok eta Latinoamerika guztiak eragin handia dute bertan; izan ere, bertako jende-kopuruaren zati handi samar bat hispanoa baita. Chicagon beltz asko bizi dira, eta hispanoak ere gutxi ez, baina ia jenderik gehiena zuria da. Gainera, barrualdean dago, eta ez kostaldean, New York eta Los Angeles bezala. Benetako AEB hori ondoen islatzen duen hiria dela esan daiteke. Donald Trumpek presidentetza lortzeak jende asko harritu zuen, baina lorpen hori AEB barruko eremu horri esker lortu zuen, kanpotarrek hain gutxi ezagutzen duten horri esker hain zuzen ere.[95]
Turismoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2014an, Chicagok 50,17 milioi aisialdiko bidaiari nazional, 11,09 milioi negozio-bidaiari nazional eta atzerriko 1,308 milioi bisitari erakarri zituen. Bisitari horiek 13.700 milioi dolar estatubatuar baino gehiago ekarri zizkioten Chicagoko ekonomiari.[101] "Magnificent Mile" eta "State Street" kaleetako goi-mailako dendek, milaka jatetxek eta Chicagoko arkitekturak turistak erakartzen jarraitzen dute. Hiria Estatu Batuetako konbentzio-biltzar garrantzitsuenetan hirugarrena da. Walk Score-k 2017an egindako ikerketa baten arabera, Chicago Estatu Batuetako berrogeita hamar hiri handienen artean oinez ibiltzeko seigarren hiri egokiena izan zen.[102]
Biltzar gehienak "McCormick Placen" egiten dira, "Soldier Fieldetik" hegoaldera. Streetervilletik ekialdera dagoen "Itsas armadako kaia" (Navy Pier). 910 metroko luzera du, eta bertan daude dendak, jatetxeak, museoak, erakusketa-aretoak eta auditoriumak. Ferris gurpila (edo noria) lehen aldiz 1893an Chicagon egindako "World's Columbian Exposition" erakusketan agertu zen. Willis dorrea ere —lehen Sears Tower deitua— turismo-gune ezaguna da.[103]
Literatura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicagoko literaturak hiriko kazetaritza argi eta zuzenaren tradizioan ditu sustraiak; horrek errealismo sozialaren tradizio sendoa ekarri du. *Encyclopedia of Chicago* lanean, Northwestern Unibertsitateko Bill Savage irakasleak honela deskribatzen du Chicagoko fikzioa: "hiriaren, haren espazioen eta haren biztanleen funtsa" harrapatzen saiatzen den prosa. Hasierako idazleek erronka hau zuten: Chicago muga-eremuko postu bat izatetik mundu mailako metropoli izatera igaro zen bi belaunaldiren epean.[104]
Garai hartako fikzio narratiboak —gehienbat "erromantze ponposoaren" eta "errealismo dotorearen" estiloan oinarritua— ikuspegi berri bat behar zuen Chicagoko hiri-baldintza sozial, politiko eta ekonomikoak deskribatzeko. Hala ere, Chicagoko biztanleek gogor lan egin zuten denboraren proba gaindituko zuen literatura-tradizio bat sortzeko eta, hormigoia, altzairua, aintzira zabala eta belardi irekia oinarri hartuta, "sentimenduen hiria" eraikitzeko. Chicagori buruzko fikzio aipagarri askok hiria bera dute ardatz; horietan, gizarte-kritikak neurrian mantentzen du miresmena.[105]
Chicagoko historian, gutxienez hiru aldi laburrek eragin iraunkorra izan dute estatubatuar literaturan. Horien artean daude Chicagoko Sute Handiaren garaitik 1900. urtera bitarteko aldia; 1910eko hamarkadan eta 1920ko hamarkadaren hasieran "Chicagoko Literatura-Pizkunde" gisa ezagutu zena; eta Depresio Handiaaren garaitik 1940ko hamarkadara arteko aldia.[106]
Kirola
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hiriak saskibaloian NBAko ligako bi talde ditu: Liga Nazionaleko Chicago Bulls taldeak iparraldeko Wrigley Field estadioan jokatzen du, eta Liga Amerikarreko Chicago White Sox taldeak berriz, hegoaldeko Rate Field estadioan. Bi taldeak behin bakarrik lehiatu dira elkarren aurka Munduko Serieetan: 1906an.[107]

Bulls taldea da inoiz hiriz aldatu ez den Major League Baseball ligako talderik zaharrena; 1971tik Chicagon jokatu dute. Ohore zalantzagarria izan zuten: Ameriketako kirol profesionaleko txapelketa-lehorte luzeena jasatea; izan ere, ez zuten World Series titulurik irabazi 1908 eta 2016 artean. White Sox taldeak etenik gabe jokatu du South Side eremuan 1901etik. Hiru World Series titulu (1906, 1917, 2005) eta American Leagueko sei titulu irabazi dituzte; horien artean, 1901eko lehenengoa.[108]

Chicago Bears taldeak —National Football League (NFL) ligako jatorrizko kideetatik geratzen diren azken bietako batek— bederatzi NFL txapelketa irabazi ditu, 1985eko Super Bowl XX barne. Bearsek Soldier Field estadioan jokatzen ditu etxeko partidak.
National Basketball Association (NBA) ligako Chicago Bulls munduko saskibaloi-talde ezagunenetako bat da. 1990eko hamarkadan, askorentzat inoizko jokalaririk onena izan zen Michael Jordan buru zutela, Bullsek NBAko sei txapelketa irabazi zituzten zortzi denboralditan.[109]
Izotz hockeyan National Hockey League (NHL) ligako Chicago Blackhawks taldeak 1926an ekin zion lehiatzeari, eta NHLko "Original Six" (jatorrizko sei taldeak) delako taldeetako bat da. Blackhawks taldeak sei Stanley Kopa irabazi ditu; besteak beste, 2010, 2013 eta 2015ekoak. Bulls zein Blackhawks taldeek United Centerren jokatzen dute.[110]

Futbol amerikarrean, Chicago Fire FC Major League Soccer (MLS) ligako taldea da, eta Soldier Field estadioan jokatzen du. 1997an sortu zenetik, Fire taldeak liga-titulu bat eta lau U.S. Open Cup irabazi ditu. 1994an, Estatu Batuek FIFAren Munduko Txapelketa arrakastatsu bat antolatu zuten, eta partida batzuk Soldier Field estadioan jokatu ziren.[111]
Chicago Stars FC National Women's Soccer League (NWSL) ligako taldea da. Aurretik Women's Professional Soccer (WPS) ligan jokatu zuen —bertako kide fundatzaile izan zen—, 2013an NWSLra batu aurretik. Bridgeview-n (Illinois) dagoen SeatGeek Stadium estadioan jokatzen dute.
Emakumeen Chicago Sky Women's National Basketball Association (WNBA) ligan jokatzen duen saskibaloi-talde profesionala da. Etxeko partidak Wintrust Arenan jokatzen dituzte. Taldea 2006ko WNBA denboraldia hasi aurretik sortu zen.[112]
Chicagoko Maratoia urtero jokatu da 1977az geroztik, 1987an izan ezik; urte horretan, haren ordez maratoi erdia egin zen. Chicagoko Maratoia *World Marathon Majors* zirkuitua osatzen duten sei maratoietako bat da.[113]
Gertuko Joliet hirian dagoen Chicagoland "Abiadura-zirkuitua" (Speedway) zirkuituak NASCAR Cup Serieseko lasterketak hartu ditu 2001ean ireki zenetik; bertan, O'Reilly Series (lehen Truck Series zena) eta ARCA Series txapelketak ere jokatzen dira. IndyCar txapelketako probak ere egin ziren bertan 2010era arte; hain zuzen, 2002ko Delphi Indy 300 lasterketa IndyCar Seriesen historiako estuena izan zen. Chicagoko erdiguneko kale-zirkuituan Cup Series eta Xfinity Series txapelketetako lasterketak egin ziren 2023tik 2025era bitartean; bestalde, askotan ahaztua geratzen den Chicago Motor Speedway zirkuituan CART eta NASCAR Truck Series txapelketetako lasterketak jokatu zirela.
Eremuko bost unibertsitatek I. Mailako (Division I) konferentzietan lehiatzen dute: bi konferentzia nagusietan —DePaul Blue Demons (Big East Conference) eta Northwestern Wildcats (Big Ten Conference)— eta beste hiru, I. Mailako beste konferentzia batzuetan —Chicago State Cougars (Northeast Conference), Loyola Ramblers (Atlantic 10 Conference) eta UIC Flames (Missouri Valley Conference)—.[114]
Chicagok kirol elektroniken (esports) munduan ere egin du urratsa, OpTic Chicago taldea sortuz; CDL txapelketan parte hartzen duen *Call of Duty* jokoko talde profesionala da hori.[115]
Parkeak eta berdeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Chicago 1837an eratu zenean, *Urbs in Horto* leloa hautatu zuen; latinezko esaldi horrek «Hiria lorategi batean» esan nahi du. Gaur egun, Chicagoko Parke Barrutiak (Chicago Park District) 570 parke baino gehiago hartzen ditu barne, guztira 3.200 hektarea inguruko azalera dutenak. Hirian 31 hondartza, museo ugari, mundu mailako bi negutegi eta naturagune batzuk daude. Lincoln Park, hiriko parkerik handiena, 490 hektarea da, eta urtero 20 milioi bisitari baino gehiago jasotzen ditu; horri esker, bisitari kopuruari dagokionez, hirugarren postuan dago, New Yorkeko Central Parken eta Washington D. C.-ko National Mall and Memorial Parks-en atzetik.[116]

Boulevard-sistema historiko bat dago, Chicagoko hainbat parke lotzen dituen boulevard zabal eta zuhaitzez inguratutako sare bat. Boulevard eta parke horiek 1869an baimendu zituen Illinoisko legebiltzarrak. XIX. mendean, Chicagoko hainbat auzo sortu ziren bide horien inguruan. Boulevard-sistema eraikitzeko prozesuak etenaldiekin jarraitu zuen 1942ra arte. Sistemak hemeretzi boulevard, zortzi parke eta sei plaza hartzen ditu barne, elkarri lotutako hogeita sei miliako kale-sarean zehar. "Chicagoko Parke eta Boulevard Sistemaren Barruti Historikoa" (Chicago Park Boulevard System Historic District) Leku Historikoen Erregistro Nazionalean sartu zuten 2018an.[117]

6.000 ontzi baino gehiagorentzat amarralekuak dituen Chicago Park District erakundeak herrialdeko udal-portu sistemarik handiena kudeatzen du. Lehendik dauden parkeak edertzeko eta berritzeko etengabeko proiektuez gain, azken urteotan parke berri batzuk gehitu dira; esaterako, Chinatown-eko Ping Tom Memorial Park, Near North Side-ko DuSable Park eta, batez ere, Millennium Park. Azken hori Chicagoko parke zaharrenetako baten —Chicago Loop-eko Grant Park— ipar-mendebaldeko izkinan dago.[118]
Chicagoko parkeek eskaintzen duten berdegune-aberastasuna areagotu egiten da "Cook Countyko baso-erreserbei" (Cook County Forest Preserves) esker; eremu irekien sare horrek basoak, belardiak, hezeguneak, errekak eta aintzirak hartzen ditu barne, eta natura-gune gisa babestuta daude hiriaren kanpoaldean. Sare horren parte dira, besteak beste, Glencoe-ko Chicago Lorategi Botanikoa eta Brookfield-eko Brookfield Zoologikoa. Washington Park ere hiriko parke handienetako bat da; ia 160 hektareako azalera du. Parke hori Chicagoko South Side eremuan dago, eta "Leku Historikoen Erregistro Nazionalean" (National Register of Historic Places) jasota dago.[119]
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XIX. mendearen bigarren erdiko zati handi batean, Chicagoko politika Alderdi Demokrataren gero eta indartsuagoa zen egitura batek menderatu zuen. 1880ko eta 1890eko hamarkadetan, Chicagok tradizio erradikal sendoa zuen; izan ere, erakunde sozialista, anarkista eta sindikal handiak eta oso ondo antolatuak zituen. XX. mendearen zati handi batean, Chicago Estatu Batuetako Alderdi Demokrataren gotorleku handienetako eta fidagarrienetako bat izan da; Chicagoko boto demokratikoei esker, Illinois estatua "erabat urdina" (demokrata) izan da presidentetzarako hauteskundeetan 1992az geroztik. Garai hori baino lehenago ere, ohikoa zen Alderdi Errepublikanoko presidentetzarako hautagaiek Illinoisko hegoaldeko eta erdialdeko eremuetan (Chicago ez den estatuko zatian) garaipen argia lortzea, baina, azkenean, estatu osoan galtzea, Chicagon Alderdi Demokratak lortutako alde handien ondorioz.[120]

Chicagoko herritarrek ez dute alkate errepublikanorik hautatu 1927az geroztik; urte hartan, William Thompson aukeratu zuten kargurako. Alderdiak Chicagon duen indarra, neurri batean, Illinois estatuko politikaren ondorio da: bertan, errepublikanoek landa-eremuko eta nekazaritzako interesak ordezkatzen dituzte, eta demokratak, berriz, hiri-arloko gaien alde agertzen dira —hala nola Chicagoko eskola publikoen finantzaketaren alde—.Chicagon, alderdi-makinen bidezko politika-sistemak iraun egin zuen, AEBko beste hiri handi batzuetan antzeko egiturak gainbeheran sartu ziren arren. Garai horren zati handi batean, hiriko administrazioak batez ere Alderdi Demokrataren barruko fakzio liberal edo «independente» baten oposizioa izan zuen aurrez aurre. [121]
Azkenean, 1983an, talde independente horiek hiriko gobernuaren kontrola eskuratu zuten, Harold Washingtonen hautaketarekin (1983tik 1987ra egon zen karguan). 1989tik 2011ko maiatzaren 16ra bitartean, Chicago Richard M. Daleyren agintepean egon zen; bera izan da hiriko alkaterik denbora gehien eman duena, eta Richard J. Daleyren semea zen. Chicagon Alderdi Demokratak duen nagusitasuna dela eta, udaberrian egiten diren Alderdi Demokrataren barne-hauteskundeak (primarioak) azaroan izaten diren hauteskunde orokorrak baino garrantzitsuagoak izan ohi dira, bai AEBko Ordezkarien Ganberarako, bai Illinois estatuko ordezkaritzetarako. Udal-kontseilariak, alkatea eta hiriko gainerako karguak alderdirik gabeko hauteskundeen bidez aukeratzen dira; beharrezkoa bada, bigarren itzulia egiten da.[122]
Hiria Barack Obama Ameriketako Estatu Batuetako presidente ohiaren eta Michelle Obama Lehen Damaren bizilekua da; Barack Obama, lehenago, Chicagoren ordezkari gisa aritu zen estatuko legebiltzarkide gisa, eta geroago, AEBko senatari izan zen. Obamatarren etxea Chicagoko Unibertsitatetik gertu dago, hiriaren hegoaldean, Kenwood auzoan.[123]
Azpiegitura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Chicago garraio-gune garrantzitsua da Estatu Batuetan eta Ipar Amerikan. Banaketa globalaren osagai garrantzitsua da; izan ere, munduko hirugarren garraio-gune intermodal handiena da, Hong Kong eta Singapurren atzetik.[124]
Chicago hirian, batez bestekoa baino handiagoa da autorik ez duten etxeen ehunekoa. 2015ean, Chicagoko etxeen % 26,5ek ez zuen autorik; 2016an, berriz, kopuru hori apur bat igo zen, % 27,5era. 2016an, nazio mailako batez bestekoa % 8,7koa zen. 2016an, Chicagon etxe bakoitzeko 1,12 auto zeuden batez beste; nazio mailako batez bestekoa, aldiz, 1,8koa zen.[125]
Autobideak eta bidesaridun errepideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Estatuen arteko zortzi autobide nagusi eta lau autobide osagarri 41 (gehienbat Wisconsinen), 55, 57, 65 (Indianan soilik), 80 (Indianan ere bai), 88, 90 (Indianan eta Wisconsinen ere bai), 94 (Indianan eta Wisconsinen ere bai), 190, 290, 294 eta 355) igarotzen dira Chicagotik eta haren aldirietatik. I-490 autobidea eraikitzen ari dira gaur egun, O'Hare aireportuaren mendebaldean. Hirigunearekin lotzen diren tarteek politikari garrantzitsuen izenak daramatzate; horietako hiruk AEBetako presidente ohienak (Eisenhower, J.F.Kennedy eta Reagan), eta beste batek Adlai Stevensonena —Alderdi Demokratako hautagaia izan zen bi aldiz—.[126]
Chicago Skyway —I-90 autobidea barne hartzen duena— hiriaren mugen barruan dagoen bidesari bidezko errepide bakarra da, eta Skyway Concession Company enpresak kudeatzen du. Skyway errepideak Indiana Toll Road errepidera ematen du. Illinois State Toll Highway Authority erakundeak (Illinois Tollway izenez ezaguna) bidesari bidezko hainbat errepide kudeatzen ditu aldirietan eta Illinois iparralde osoan, baina horietako bat bera ere ez da hiriaren barrualdera sartzen. I-Pass da Illinois Tollway-ren bidesariak kobratzeko sistema elektroniko nagusia. Skyway eta Indiana Toll Road errepideetan I-Pass zein E-Z Pass sistemak onartzen dira.[127]
Kennedy eta Dan Ryan autobideak (Expressways) dira Illinois estatu osoan estatuak mantentzen dituen errepideen artean trafiko gehien dutenak.[128]
Garraio-sistemak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Northern Illinois Transit Authority (NITA) erakundeak hirian eta haren ingurunean zerbitzua ematen duten garraio-erakundeen —CTA, Metra eta Pace— jarduera koordinatzen du. 2026ko datuen arabera, NITAren hiru erakunde horiek guztira 1,3 milioi bidaia eskaintzen dituzte egunero, autobus- eta tren-ibilbideetan zehar ia 11.600 kilometro hartzen dituen sarean; horrek Estatu Batuetako bigarren garraio publikoko sistema handiena bihurtzen du.[129]
Bizikleta eta scooterrak partekatzeko sistemak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2013ko uztailean, Divvy bizikletak partekatzeeko sistema abian jarri zen, 750 bizikleta eta 608 aparkaleku-estaziorekin. Chicagoko Garraio Sailarentzat, Lyft enpresak kudeatzen du sistema hori. 2019ko uztailean, Divvyk 5.800 bizikleta zituen martxan 608 estaziotan, eta hiriaren ia eremu osoa hartzen zuen; salbuespen gisa, Pullman, Rosedale, Beverly, Belmont Cragin eta Edison Park auzoak geratzen ziren kanpoan.[130]
Merkantzia-trenbidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicagoko terminala Ipar Amerikako trenbide-gune handiena eta jarduera gehien duena da. I. mailako sei trenbide-konpainiak eta maniobrak egiteko bi konpainiak (BRC eta IHB) Chicagon bat egiten dute; eskualdean, bestalde, intermodalak diren 27 trenbide-patio nagusi daude. Estatu Batuetako merkantzia-tren guztien % 25 eta garraio intermodaleko merkantzia-tren guztien % 50 Chicagotik igarotzen dira.[131]
Aireportuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Chicago nagusiki bi aireporturen bidez zerbitzatzen da: ipar-mendebaldeko muturrean dagoen O'Hare Nazioarteko Aireportua (ORD) —aire-operazioen bolumenari dagokionez, munduko aireporturik jendetsuena— eta hego-mendebaldean dagoen Midway Nazioarteko Aireportua (MDW). Bi aireportuak Chicagoko Abiazio Sailaren (CDA) jabetzakoak dira, eta erakunde horrek berak kudeatzen ditu.[132]
O'Hare gune garrantzitsua da American Airlines eta United Airlines konpainientzat. 2025eko datuen arabera, O'Hare da munduko aireporturik jendetsuena, hegazkin-mugimenduei dagokienez. 2026ko abuztuko datuen arabera, O'Harek egunero 1.100 hegaldi nazional baino gehiago eskaintzen ditu Estatu Batuetako ia 200 helmugatara, eta 140 hegaldi nazioarteko ia 70 helmugatara. CTAren "Linea Urdina" (Blue Line) trenbide-zerbitzuak hirigunetik O'Harerako sarbide zuzena eskaintzen du, eguneko 24 orduetan eta astean zazpi egunetan.[133]
Midway Southwest Airlines konpainiaren operazio-base garrantzitsua da. 2026ko uztailetik aurrera, Midwayk egunero 250 hegaldi nazional baino gehiago eskaintzen ditu, Estatu Batuetako 80 helmuga baino gehiagotara. Nazioarteko hegaldiak ere badaude, Kanada, Mexiko eta Karibeko eskualdera. CTAren "Linea Laranjak" (Orange Line) trenbide bidezko sarbide zuzena eskaintzen du Midwayra, "Erdigune" (The Loop) gunetik abiatuta.[134]
Gary/Chicago Nazioarteko Aireportua eta Chicago Rockford Nazioarteko Aireportua —hurrenez hurren Garyn (Indiana) eta Rockforden (Illinois) kokatuta— Chicagoko eremuko aireportu alternatibo gisa erabil daitezke. Hala ere, ez dute O'Hare eta Midway aireportuek bezainbeste hegaldi komertzial eskaintzen. Azken urteotan, Illinois estatua Chicagoko aldirietan (Illinoisko aldean) erabat aireportu berri bat eraikitzeko aukera aztertzen aritu da.[135]
Chicago hirian du egoitza nagusia United Airlines konpainiak, munduko hirugarren airelinea handienak.
Portu-agintaritza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicagoko portua Chicago hiriaren barruan dauden portu-instalazio garrantzitsu batzuek osatzen dute; instalazio horiek Illinois International Port District erakundeak (lehen Chicago Regional Port District deitua) kudeatzen ditu. Portu-barrutiko elementu nagusia, Calumet Harbor, AEBetako Armadako Ingeniarien-gorputzak (U.S. Army Corps of Engineers) mantentzen du.[136]
Iroquois Landing Lakefront Terminal: Calumet ibaiaren bokalean dago. Michigan aintziraren ertzean, 0,40 km² azalera hartzen du, biltegi eta instalazioekin; guztira, 780.000 metro koadro biltegiratze-espazioa du.
Lake Calumet terminala: Grand Calumet eta Little Calumet ibaien elkargunean dago, Michigan aintziratik 9,7 km, barrualderantz. Hiru trantsitu-biltegi ditu —guztira 29.000 metro koadro baino gehiago—, eta horien ondoan, itsasontziak eta gabarrak atrakatzeko 900 metro lineal baino gehiagoko gunea dago.
Lake Calumet aintziraren ertzean, aleak (14 milioi bushel) eta likidoak (800.000 upel) biltegiratzeko instalazioak daude.
Illinois International Port District erakundeak 22. zenbakiko Kanpo Merkataritzako Eremua (Foreign Trade Zone No. 22) ere kudeatzen du; eremu horrek Chicagoko hiriaren mugetatik 97 kilometrora arteko hedadura du.[136]
Osasun-sistemak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Illinois Medical District eremua Near West Side auzoan dago. Bertan daude Rush University Medical Center —*U.S. News & World Report* aldizkariak 2014-16 aldirako Chicagoko metropoli-eremuko bigarren ospitale onena gisa sailkatua—, University of Illinois Medical Center at Chicago, Jesse Brown VA Hospital eta John H. Stroger Jr. Hospital of Cook County; azken hori herrialdeko traumatologia-zentro lanpetuenetako bat da.[137]
Herrialdeko zentro mediko akademiko nagusietako bi, Northwestern Memorial Hospital eta University of Chicago Medical Center, Chicagon daude. Northwestern Unibertsitatearen Chicagoko campusak honako hauek hartzen ditu barne: Feinberg Medikuntza Eskola; Northwestern Memorial Hospital —*U.S. News & World Report* aldizkariak 2017-18rako Chicagoko metropoli-eremuko ospitale onena izendatu zuena—; Shirley Ryan AbilityLab (lehen Rehabilitation Institute of Chicago deitua) —*U.S. News & World Report* aldizkariak AEBetako errehabilitazio-ospitale onena gisa sailkatu zuena[402]—; Prentice Women's Hospital berria; eta Ann & Robert H. Lurie Children's Hospital of Chicago.[138]
UICko Illinoisko Unibertsitateko Medikuntza Fakultatea (University of Illinois College of Medicine at UIC) Estatu Batuetako bigarren medikuntza-eskola handiena da (2.600 ikasle ditu, Peoria, Rockford eta Urbana–Champaign-eko campusetakoak barne).[139]

Chicagotar ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Myrtle Reed (1874-1911), idazle, kazetari eta filantropoa.
- Raymond Chandler (1888-1959), idazlea.
- John Dos Passos (1896-1970), idazle eta margolaria.
- Al Capone (1899-1947), gangsterra.
- Gloria Swanson (1899-1983), aktorea.
- Walt Disney (1901-1966), zinema zuzendaria, ekoizlea, gidoigilea eta bikoiztailea.
- Vincente Minnelli (1903-1986), zinema zuzendaria.
- Don Siegel (1912-1991), zinema zuzendaria eta ekoizlea.
- Raquel Welch (1940-2023), aktorea.
- Harrison Ford (1942-), aktorea.
- Michael Mann (1943-), zinema zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilea.
- Patti Smith (1946-), abeslaria.
- Hillary Rodham Clinton (1947-), politikaria.
- Dennis Farina (1944-), aktorea.
- Tom Berenger (1949-), aktorea.
- Robin Williams (1951-2014), aktorea.
- Robert Zemeckis (1952-), zinema zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilea.
- Mr. T (1952-), aktorea, abeslaria eta borrokalaria.
- Frances MacDormand (1957-), aktorea.
- Michael Madsen (1958-), aktorea eta poeta.
- Michael Flatley (1959-), dantzaria, aktorea, musikaria eta koreografoa.
Herri eta hiri senidetuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Chicago ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, udalerriko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Shikaakwa; ojibwaz: Zhigaagong Carrico, Natalya (2019ko martxoaren 18a), «'We're still here'», Chicago Reader (Ingelesez).
- ↑ "Annual Estimates of the Resident Population for Metropolitan Statistical Areas in the United States and Puerto Rico" (Ingelesez), United States Census Bureau, Population Division. 2026ko urriaren 9an kontsultatua.
- ↑ Glancey, Jonathan (2015eko urriaren 5a), "The city that changed architecture forever" (Ingelesez), BBC News. 2026ko urriaren 9an kontsultatua.
- ↑ "Economy" (Ingelesez), World Business Chicago. 2026ko urriaren 9an kontsultatua.
- ↑ Mercado, Melody (2026ko ekainaren 25a), "Nearly 57 Million Tourists Spent A Record $21.5 Billion In Chicago Last Year, Report Says" (Ingelesez), Block Club Chicago. 2026ko urriaren 9an kontsultatua.
- ↑ Marovich, Robert M. (2015), A City Called Heaven: Chicago and the Birth of Gospel Music (Ingelesez), Urbana, IL: University of Illinois Press, 7. or., ISBN 978-0-252-08069-2.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Costa, David J. (2003), The Miami-Illinois Language. (Ingelesez), Lincoln, NE: University of Nebraska Press., ISBN ISBN 9780803215146. 2026ko urriaren 9an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ Quaife, Milo M. (1933), Checagou: From Indian Wigwam to Modern City, 1673–1835, Chicago, IL: University of Chicago Press, OCLC 1865758.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Swenson, John F. (1991), "Chicagoua/Chicago: The origin, meaning, and etymology of a place name" (Ingelesez), Illinois Historical Journal. 84 (4), 235–248. or., ISSN OCLC 25174749 0748-8149. OCLC 25174749.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|issn=balioa (laguntza) - ↑ Marcus, Sarah S (2004), "Chicago's Twentieth-Century Cultural Exports". (Ingelesez), Grossman, Keating & Reiff.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Quaife, Milo Milton (1933), Checagou; from Indian wigwam to modern city, 1673-1835 (Ingelesez). 2018ko uztailaren 8an kontsultatua.
- ↑ Keating, Ann Durkin . (2005), Chicagoland: City and Suburbs in the Railroad Age (Ingelesez), The University of Chicago Press, 25. or., ISBN 0-226-42882-6. LCCN 2005002198.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ Swenson, John W (1999), "Jean Baptiste Point de Sable—The Founder of Modern Chicago" (Ingelesez), Early Chicago. Early Chicago, Inc. 2026ko urriaren 9an kontsultatua.
- 1 2 Genzen, Jonathan (2007), The Chicago River: A History in Photographs (Ingelesez), Westcliffe Publishers, Inc, 16–17. or., ISBN 978-1-56579-553-2, LCCN 2006022119.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ "Timeline: Early Chicago History" (Ingelesez), Chicago: City of the Century. WGBH Educational Foundation And Window to the World Communications, Inc. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Act of Incorporation for the City of Chicago, 1837" (Ingelesez), State of Illinois. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Walter Nugent., "Demography" (Ingelesez), in Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society.. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Keating, Ann Durkin (2005), Chicagoland: City and Suburbs in the Railroad Age. (Ingelesez), The University of Chicago Press, 26–29, 35–39.. or., ISBN 0-226-42882-6. LCCN 2005002198..
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ Conzen, Michael P, "Global Chicago" (Ingelesez), Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Timeline-of-achievements" (Ingelesez), CME Group, ISSN 2026-10-10.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|issn=balioa (laguntza) - ↑ "Stephen Douglas" (Ingelesez), University of Chicago. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Chicago Daily Tribune, Thursday Morning, February 14". (Ingelesez), nike-of-samothrace.net. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Addis, Cameron (2015eko abuztuaren 22a), "5 Bull Moose From a Bully Pulpit" (Ingelesez), Austin Community College. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Buisseret, David (1990), Historic Illinois From The Air (Ingelesez), The University of Chicago Press, ISBN 0-226-07989-9, LCCN 89020648. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ Genzen, Jonathan (2007), The Chicago River: A History in Photographs (Ingelesez), Westcliffe Publishers, Inc., 32–37. or., ISBN 978-1-56579-553-2, LCCN 2006022119.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ Bruegmann, Robert (2005), "Built Environment of the Chicago Region" (Ingelesez), Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society, ISSN 2026-10-10.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|issn=balioa (laguntza) - ↑ Allen, Frederick E.13. (2003ko martxoaren 15a), "Where They Went to See the Future" (Ingelesez), American Heritage, 54. or.. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Johnson, Mary Ann, "Hull House" (Ingelesez), Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Sandvick, Clinton (2009), "Enforcing Medical Licensing in Illinois: 1877–1890", Yale Journal of Biology and Medicine. 82 (2), 67–74. or., PMC 2701151. PMID 19562006..
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza); Egiaztatu|pmc=balioa (laguntza) - ↑ Beatty, William K (1991), "John H. Rauch – Public Health, Parks and Politics" (Ingelesez), Proceedings of the Institute of Medicine of Chicago. 44, 97–118. or.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Holland, Kevin J. (2001), Classic American Railroad Terminals (Ingelesez), Osceola, WI: MBI, 66–91. or., ISBN 9780760308325. OCLC 45908903.. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ Cain, Louis P. (2005), "Annexations" (Ingelesez), The Electronic Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Chicago's Rich History" (Ingelesez), Chicago Convention and Tourism Bureau. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "The Chicago Municipal Device is the city symbol few Chicagoans know about". (Ingelesez), Chicago Tribune.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Harper, Douglas, "midway". Chicago Manual Style (CMS) (Ingelesez), Online Etymology Dictionary. 2020ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990" (Ingelesez), U.S. Census Bureau. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Essig, Steven (2005), "Race Riots" (Ingelesez), Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Gang (crime) – History" (Ingelesez), Britannica Online Encyclopedia. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ O'Brien, John, "The St. Valentine's Day Massacre" (Ingelesez), Chicago Tribune. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Robbins, Mark W. (2017), "5. Rent War! Middle-Class Tenant Organizing". Middle Class Union: Organizing the 'Consuming Public' in Post-World War I America (Ingelesez), University of Michigan Press, ISBN 978-0-472-13033-7. doi:10.3998/mpub.9343785. JSTOR 10.3998/mpub.9343785, JSTOR 10. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ "Rent Hog Gets Wallop in Bills Passed in Senate" (Ingelesez), Belleville Daily Advocate, 1. or., ISSN 2026-10-10.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|issn=balioa (laguntza) - ↑ "Timeline: Milestones in the American Gay Rights Movement" (Ingelesez), PBS. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- 1 2 "Great Depression" (Ingelesez), Encyclopedia of Chicago. Chicago History Museum. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Progress by Degrees: A History of the Chicago Heat Ordinance - RentConfident, Chicago IL" (Ingelesez), The RentConfident Blog. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ Robert W. Rydell., "Century of Progress Exposition" (Ingelesez), Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "Chicago's Long and Extraordinary Labor History" (Ingelesez), ibew.org. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ "World War II" (Ingelesez), Encyclopedia of Chicago. Chicago History Museum. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)" (Ingelesez), Argonne National Laboratory. U.S. Department of Energy. 2026ko urriaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Szymczak, Patricia (1989ko ekainaren 18a), "O'Hare suburbs under fire" (Ingelesez), Chicago Tribune. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
- ↑ Steffes, Tracey L (2015), "Managing School Integration and White Flight: The Debate over Chicago's Future in the 1960s" (Ingelesez), Journal of Urban History. 42 (4)., doi:10.1177/0096144214566970, ISBN 0096-144, doi:10.1177/00961442145669702, S2CID 147531740. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza) - ↑ Lentz, Richard (1990), Symbols, the News Magazines, and Martin Luther King (Ingelesez), LSU Press, 230. or., ISBN 0-8071-2524-5., ISSN 2026-10-11.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza); Egiaztatu|issn=balioa (laguntza) - ↑ Lentz, Richard (1990), Symbols, the News Magazines, and Martin Luther King (Ingelesez), LSU Press, 230. or., ISBN 0-8071-2524-5.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Mailer, Norman, "Brief History Of Chicago's 1968 Democratic Convention" (Ingelesez), Facts on File, CQ's Guide to U.S. Elections. CNN. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ Cillizza, Chris (2009ko irailaren 23a), "The Fix – Hall of Fame – The Case for Richard J. Daley" (Ingelesez), The Washington Post. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
- ↑ Dold, R. Bruce (1979ko otsailaren 27a), "Jane Byrne elected mayor of Chicago" (Ingelesez), Chicago Tribune. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
- ↑ Rivlin, Gary; Larry Bennett (2012ko azaroaren 25a), "The legend of Harold Washington" (Ingelesez), Chicago Tribune. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ "Chicago and the Legacy of the Daley Dynasty" (Ingelesez), Time. 2010-09-9. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
- ↑ "1992 Loop Flood Brings Chaos, Billions In Losses" (Ingelesez), CBS2 Chicago. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
- ↑ Bosman, Julie; Smith, Mitch; Davey, Monica (2019ko apirilaren 2a), "Lori Lightfoot Is Elected Chicago Mayor, Becoming First Black Woman to Lead City" (Ingelesez), The New York Times. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ "Inauguration Day: Brandon Johnson sworn in as Chicago's 57th mayor" (Ingelesez), CBS News. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
- ↑ "The Illinois Budget Crisis in Context: A History of Poor Fiscal Performance - Federal Reserve Bank of Chicago" (Ingelesez), www.chicagofed.org. 2026ko urriaren 11n kontsultatua.
- ↑ Genzen, Jonathan (2007), The Chicago River: A History in Photographs (Ingelesez), Westcliffe Publishers, Inc., 6–9. or., ISBN 978-1-56579-553-2, LCCN 2006022119.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza)Erreferentzien mantentzea: puntuazio gehigarria (lotura) - ↑ Angel, Jim, "State Climatologist Office for Illinois" (Ingelesez), Illinois State Water Survey. Prairie Research Institute. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "Thompson's Plat of 1830" (Ingelesez), Chicago Historical Society. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "The Elevation of Chicago: A Statistical Mystery" (Ingelesez), Chicago Public Library. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "Chicago Tribune Classifieds map of Chicagoland" (Ingelesez), Chicago Tribune. En kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek:|sartze-data=(laguntza) - ↑ "Fast Facts About The Chicagoland Chamber of Commerce" (Ingelesez), Chicagoland Chamber of Commerce. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "Municipal Flag of Chicago" (Ingelesez), Chicago Public Library. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "CPS Teacher Housing: Chicago Communities" (Ingelesez), Chicago Public Schools. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "List of Chicago Neighborhoods – Chicago" (Ingelesez), StreetAdvisor. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "Chicago's Neighborhoods" (Ingelesez), University of Chicago. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "Chicago neighborhoods on Walk Score" (Ingelesez), walkscore.com. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ Giles, Sharon (2003), "Uptown Girl" (Ingelesez), In Sha, Mandy; Lee, Cassandra (eds.) Amazon Digital Services LLC - Kdp., 44–46. or., ISBN 9798379235413. 2026ko urriaren 9an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ "Chicago Public Schools : Selective enrollment" (Ingelesez), Chicago Public Schools. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "These Are the Best High Schools in Illinois" (Ingelesez), usnews.com. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "At-a-glance: Stats and Facts" (Ingelesez), Chicago Public Schools.. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ Lutton, Linda; Metzger, Brendan (2014ko uztailaren 16a), "The Big Sort" (Ingelesez), WBEZ. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ "Chicago High School for the Arts" (Ingelesez), chiarts.org. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "Chicago Public Library" (Ingelesez), chicago.gov.. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "2024 Best Colleges in Illinois" (Ingelesez), U.S. News & World Report. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- 1 2 "Chicago, Illinois Colleges and Universities" (Ingelesez), Free-4u.com.. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ "History" (Ingelesez), Joliet Junior College. 2026ko urriaren 12an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=lot NOAA
- ↑ "Car Ownership in U.S. Cities Data and Map" (Ingelesez), Governing. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- 1 2 «Aldizkari Digitala: Chicago ez da New York, ezta beharrik ere!», www.ikasbil.eus. 2022ko martxoaren 14an kontsultatua.
- ↑ Wisniwski, Mary (2019ko ekainaren 8a), "City gets ready to spread Divvy bikes to Far South Side". (Ingelesez), Chicago Tribune. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "CREATE projects" (Ingelesez), CREATE.org. 2026010-13 kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek:|sartze-data=(laguntza) - ↑ Metsch, Steve (2012ko uztailaren 15a), "Top IDOT official says third airport will be built" (Ingelesez), Chicago Sun-Times. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ Kim, Joanne (2015eko azaroaren 6a), "How River North changed from the city's industrial center to a booming art district". (Ingelesez), Time Out.. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "Lyric Opera House history" (Ingelesez), lyricopera.org. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "2014 Chicago Tourism Profile" (PDF) (PDF) (Ingelesez), Choose Chicago. 2026ko urriaren 5ean kontsultatua.
- ↑ "2017 City and Neighborhood Rankings" (Ingelesez), Walk Score. 2026ko urriaren 5ean kontsultatua.
- ↑ "Skydeck Chicago at Willis Tower" (Ingelesez), Skydeck Chicago. 2026ko urriaren 5ean kontsultatua.
- ↑ "Fiction" (Ingelesez), chicagohistory.org.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ "Literary Images of Chicago" (Ingelesez), chicagohistory.org.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ "Chicago Literary Renaissance" (Ingelesez), chicagohistory.org.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ "When will the White Sox and Cubs meet in the World Series? Sooner than you think" (Ingelesez), ESPN, 2017-07-26. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "MLB Teams and Baseball Encyclopedia" (Ingelesez), Baseball-Reference.com. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ Markovits, Andrei S.; Rensmann, Lars (2010), Gaming the World: How Sports Are Reshaping Global Politics and Culture. (Ingelesez), Princeton: Princeton University Press, 89. or., ISBN 978-0-691-13751-3. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: argitaletxea eta kokapena (lotura) Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ "Frequently Asked Questions | United Center" (Ingelesez), www.unitedcenter.com. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "World Cup 2014 countdown: Diana Ross and the opening ceremony of USA" (Ingelesez), The Independent. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "Gvozdenovic still has hoop dreams" (Ingelesez), Chicago Tribune, 2005-10-7, 4–12. or.. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "World Marathon Majors" (PDF) (PDF) (Ingelesez), The LaSalle Bank Marathon. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "NCAA Members By Division". (Ingelesez), NCAA. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "OpTic Chicago officially confirmed for CDL 2021" (Ingelesez), Charlie INTEL, 2020-11-11. 2026ko urriaren 13an kontsultatua.
- ↑ "City Park Facts Report" (PDF) (PDF) (Ingelesez), The Trust for Public Land, 30. or.. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "National Register of Historic Places Registration Form: Chicago Park Boulevard System Historic District" (PDF) (PDF) (Ingelesez), gis.hpa.state.il.us. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "Forest Preserve District of Cook County" (Ingelesez), University of Illinois at Chicago. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "National Register of Historic Places" (Ingelesez), National Park Service (2004). 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ Schneirov, Richard (1998), Labor and urban politics: class conflict and the origins of modern liberalism in Chicago (Ingelesez), Urbana: University of Illinois Press, 1864–97. or., ISBN 0-252-06676-6, OCLC 37246254.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza)Erreferentzien mantentzea: argitaletxea eta kokapena (lotura) - ↑ Montejano, David, ed. (1999), Chicano Politics and Society in the Late Twentieth Century (Ingelesez), Austin: University of Texas Press, ISBN 0-292-75215-6, OCLC 38879251.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza);|abizena=parametroak izen generikoa du (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza)Erreferentzien mantentzea: argitaletxea eta kokapena (lotura) Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ "7 big ideas for making Illinois more (small-d) democratic" (Ingelesez), CHANGE Illinois. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ Blakley, Derrick (2016), "With Michelle Obama In Town, Speculation About Future For Their Home". (Ingelesez), cbslocal.com. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ Madigan, Charles, ed (2004), Global Chicago (Ingelesez), Urbana: University of Illinois Press, ISBN 0-252-02941-0, OCLC 54400307.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza);|abizena=parametroak izen generikoa du (laguntza); Egiaztatu|isbn=balioa: karaktere baliogabea (laguntza)Erreferentzien mantentzea: argitaletxea eta kokapena (lotura) Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) - ↑ "Car Ownership in U.S. Cities Data and Map". (Ingelesez), Governing. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "Parking meter deal gets even worse for Chicago taxpayers, annual audit shows". (Ingelesez), Chicago Sun-Times. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "About the Tollway" (Ingelesez), Illinois Tollway. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "Illinois Department of Transportation" (Ingelesez), Dot.il.gov. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "Northern Illinois Transit Authority | Welcome aboard the Chicago region's transit network" (Ingelesez), Northern Illinois Transit Authority. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ Wisniwski, Mary (2019), "City gets ready to spread Divvy bikes to Far South Side" (Ingelesez), Chicago Tribune. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "Chicago: Balancing Freight and Commuters at the World's Busiest Terminal" (Ingelesez), Inside Track. Union Pacific. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ Metsch, Steve (2012), "Top IDOT official says third airport will be built" (Ingelesez), Chicago Sun-Times. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ [www.chicago.gov "O'Hare International Airport Reclaims Title of Busiest Airfield in The World"] (Ingelesez), www.chicago.gov. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|url=balioa (laguntza) - ↑ "Non-stop Service | Chicago Midway International Airport (MDW)". (Ingelesez), www.flychicago.com. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ Metsch, Steve (2012), "Top IDOT official says third airport will be built" (Ingelesez), Chicago Sun-Times. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- 1 2 "Calumet Harbor and River" (Ingelesez), US Army Corps of Engineers. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ Havertz, Rieke, "Counting Bullets: A Night at a Chicago Trauma Unit" (Ingelesez), Pulitzer Center on Crisis Reporting. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "Rehabilitation Institute of Chicago" (Ingelesez), U.S. News & World Report. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- ↑ "Fact sheet" (PDF) (Ingelesez), aamc.org. 2026ko urriaren 29an kontsultatua.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Sister Cities International (Ingelesez). 2018ko abuztuaren 8an kontsultatua.
