Burgi
| Burgi | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Herriko ikuspegia Ezka ibaitik, bere zubirekin | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Ezka-Zaraitzu | ||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea (2015-2023) | Elena Calvo Petrotx (Aizpea) | ||||||||||
| Posta kodea | 31412 | ||||||||||
| INE kodea | 31059 | ||||||||||
| Herritarra | burgiar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°44′12″N 0°59′12″W / 42.73678965°N 0.98677438°W | ||||||||||
| Azalera | 64,33 km² | ||||||||||
| Garaiera | 584-1214 metro | ||||||||||
| Distantzia | 81,1 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 187 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,03 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu mistoa | ||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1846 (independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.burgui.es | ||||||||||
Burgi[3][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 81,1 kilometrora. Altuera 584 eta 1214 metro artekoa da, eta 64,33 km²-ko azalera hartzen du. 187 biztanle zituen 2025. urtean.
Lanbideen herria bezala ezagutzen dena, bere arroilaren bidez hegoalderako derrigorrezko pasabide bezala duen kokapen estrategikoak bere izaera militarra bultzatu zuen, Erdi Aroan gaztelu garrantzitsu bat egon zelarik herria eraikitzen den muinoan. Gainera, Erdi Aroko zubi ikaragarri bat dago Ezka ibaiaren gainean. Erronkaribartar herri tipikoa da, eta bere kale harriztatuen artean arkitektura oso berezia mantentzen du, lau isurkiko teilatuak eta harrizko horma lodiak dituena.
Erronkariko ibaxan kokatuta da, baina 1846tik udalerri independentea da. Bertako biztanleak burgiarrak dira.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgi toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
- gaztelaniaz: Burgui
- nafar erromantzez edo aragoieraz: Burgui
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]
- Burgui (1159)
- Vurgui (1193)
- Burguy (1350)
- Burgui (1366)
- Burgui (1459)
- Burguy (1591)
- Burgui (1614)
- Burgui (1829)
- Burgi (1872)
- Burgi (1974)
- Burgi (1999)
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgi izena, beharbada, "burgu" ahotsarekin lotuta egon daiteke. Jatorriari buruzko zenbait interpretazio daude, eta horietako batzuk Koldo Mitxelenak bildu ditu, nahiz eta, haren arabera, ez diren oso sendoak. Juan Gorostiagak proposatutako teoriaren arabera, bere jatorria latindar izendun pluralaren presentzian datza. Burgiberria auzoa ("burgu berria") dago Izaban, eta logikoa da bertan jatorri bera ikustea. Gainera, Alfontso Irigoienek adierazten du Burgieta eta Burgia izeneko baserriak daudela Abadiñon, Burgoa Berriatuan eta Murgia izeneko Arabako herri batean.
Toponimoaren itzulpen herrikoi batzuk ere badaude, mendi-hegalaren buru gisa. Hedatuena Burgiren izena Erronkariko ibaxako hiribilduen inizial bakoitzak osatzen duela da: B(idankoze), U(rzainki), R(onkari), G(arde), U(ztarroze), I(zaba).
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Armarria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgiko armarria Erronkaribarreko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:[5]
| « | Armarri kuartelatua: lehen hondo urdin batez eta aurrean hiru arkudun urrezko zubi batez osatuta dago, bere gainean errege mairu baten buru moztu batekin; bigarren hondo gorri batez eta aurrean zilarrezko erbi-txakur bat eskuinera begiraz osatuta dago; hirugarren hondo gorri batez eta aurrean zilarrezko gaztelu bat; laugarren hondo urdin batez eta aurrean urrezko hiru tontorrez osatuta dago. | » |
Bandera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgiko banderak Erronkaribarreko armarri San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez horiz eta urdinez inguratua. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Erronkari" izena duela ere. Ertzak kolore bereko hiruki-zerrenda bat du orientazio bertikalean edo horizontalean, eta izkinetan zortzi puntako izar berde bat karratu hori baten gainean. Bandera hau bera da Erronkaribar osatzen duten herri guztientzat, nahiz eta udalerri bakoitza bere aldaketa txikiekin.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Galoze | Bidankoze, Erronkari | Garde | ||
| Nabaskoze | Salbaterra Ezka (Aragoi) | |||
| ||||
| Salbaterra Ezka (Aragoi) |
Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herria, esan bezala, Nafarroa Garaiko ipar-ekialdean dago, Ezka eta Bintze ibaiek bat egiten duten tokian. Herrira NA-137 errepidetik heltzen da. Bestalde, NA-214 eta Koronaseko mendatearen bidez Nabaskoze almiranterrirekin elkarlotzen da.
Herriaren batez besteko altuera 629 metrokoa da. Altuera hori Burgiko udaletxean neurtuta dago.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriko klima, oro har, mendiko azpimediterraneo motakoa da. Bere ezaugarri nagusiak mendilerroetako neguko elurteak eta uda idortasunaren hasiera herabea dira. Ezberdintasun klimatikoak ere izaten ditu, altitude-kotaren eta mendi-hegalen orientazioaren arabera. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 8 °C artean aldatzen da, altitudearen arabera, urteko prezipitazio-indizea 1000 eta 1400 mm bitartekoa da, eta urtean 100 eta 120 egun bitartean prezipitatzen da. Ebapotranspirazio potentzialaren urteko indizea 700 eta 650 mm artekoa da.
Estazio meteorologikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgin ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urzainki pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 722 metrora, Nafarroako Gobernuak 1980n jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 25.0 | 29.0 | 33.0 | 36.0 | 37.0 | 39.0 | 36.0 | 30.0 | 23.0 | 20.0 | 39 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.3 | 9.9 | 12.9 | 15.1 | 19.0 | 23.7 | 27.3 | 27.4 | 22.9 | 17.5 | 11.6 | 8.7 | 17.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.0 | 4.9 | 7.5 | 9.7 | 13.2 | 17.2 | 19.9 | 19.9 | 16.3 | 12.2 | 7.3 | 4.6 | 11.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -0.2 | -0.0 | 2.0 | 4.3 | 7.4 | 10.6 | 12.5 | 12.5 | 9.7 | 6.9 | 3.1 | 0.4 | 5.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -14.0 | -14.0 | -13.0 | -4.0 | -2.0 | 1.0 | 4.0 | 1.0 | -1.0 | -5.0 | -10.0 | -14.0 | -14 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 128.1 | 114.7 | 106.4 | 127.5 | 107.7 | 74.8 | 51.1 | 52.4 | 80.0 | 132.2 | 154.8 | 129.7 | 1259.4 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 63.0 | 77.5 | 67.0 | 83.0 | 98.0 | 65.0 | 76.0 | 67.5 | 61.0 | 127.5 | 74.0 | 76.5 | 127.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13.9 | 12.9 | 13.1 | 15.2 | 14.8 | 9.5 | 7.0 | 7.1 | 8.9 | 12.8 | 14.6 | 13.5 | 143.2 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 3.4 | 4.6 | 3.0 | 1.3 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.5 | 2.4 | 16.5 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7] | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1069an Fortunio Oriolek zuen guztia eman zion San Juan de la Peña monasterioari Agüeron, Murillon, Cenarben, Artaxon, Burgin eta Abosen.[8]
Erronkariko Mankomunitateko gainerakoekin batera bere urteroko bularra ematen zuen jaurerriko hiria, harik eta Karlos III.a Nafarroakoak errolda batean sartu zuen arte, ibaxako biztanle guztiei kaparetasun pribilegio kolektiboa ematean 1412n. Tibalt I.a Nafarroakoak 1248. urtean tokiko errota eman zien bizilagunei 50 kahitzeko urteko zerga baten truke; Joan II.ak Joan Lopitz Burgikoari eman zion 1475ean, erregearen peoien kapitaina zen Joan Nafarrari, eta honek, aldi berean, bizilagunei saldu zien 1480n.
Bere gazteluak, Erdi Aroan, funtzio nagusia izan zuen ibaxaren defentsan. Hiribilduak aspalditik zeukan, bere garrantziagatik, benetako besterentze-ahaleginik egin gabe, bere defentsa-baldintzak hobetuz baino, bere kokapen estrategikoa eta Aragoiko hurbiltasuna kezkati eta etengabe mehatxuka eskatzen baitzuten. Gazteluko alkaideen artean Gartzeitz eta Azearitz familietako zenbait kide izan ziren, leinu noblekoak, beste gaztelu batzuk ere bidali zituztenak, eta gotorlekuaren defentsa-kemena goratu zutenak, familia horiei beti eskerrona erakusteko, haien leialtasuna ongi frogatuta baitzegoen. Gazteluko alkatetza 1294an fidatu zen, Izabako eta Gazteluberriko alkateekin batera, Beltrau Jordau kapitainarekin batera. 1232an Semeno Oibarkoa jaunak gobernatu zuen, 1215ean Zaraitzun eta 1218an Zangozan kargu hori bete zuen berberak, eta 1212an Navas de Tolosako guduan izan zen.
Eliza Burdaspariko monasterioarena izan zen, eta harekin batera Leireko abadiara igaro zen, Antso V.a Ramiritzek 1085ean dohaintza egin baitzion. Orreagako Santa Mariak bost gari-kahitze hauteman zituen errotaren ordainsarien gainean, gutxienez 1351tik. Burgiko larreetan, zureak zuen eskubidea. Gaiak izan ziren Burgi eta Erronkariren artean terminoen partzuergoari buruz.[9]
1800. urtean irin-errota bat zeukan Ezkaren gainean, eta elizako abadea Leireko monasteriokoa zen garai hartan, eta, gainera, hamaika onuradun zituen; horietako bat Granadako dukeak aurkezten zuen. 1850ean eskola zuen eta, errotaz gain, batan bat.
Burgik Napoleondar Gerren ondorioak jasan zituen. 1810eko maiatzaren 23an 350 soldaduko zutabe bat iritsi zen, Erronkaribarreko altxamendu antinapoleonikoa erreprimitzeko. Hori dela eta, Ibaxako Batzordeak hura defendatzea erabaki zuen. Indar horiek eta hauek agintzen zituen Pouxalet komandanteak berak, erronkaribartarren eskuetara, porrot egin eta amore eman ondoren, segadek eta borroka irekiak aurrera jarraitzen dute hurrengo hiru hilabeteetan, eta, horien ondoren, Suchet mariskalak 4000 soldaduko dibisio bat bidali zuen Zaragozatik, ibaxa modu eredugarrian zigortzeko, beste banaketa bat bailara berera hurbiltzen zen bitartean, beste ibilbide batean. Erronkaribartarrek Burgitik gertu dagoen Burgiko arroilan eten zuten Frantziako uholdea. Aurrera egitea ezinezkoa zenez, frantziarrak Virchen de Penya gainera igo ziren, Burgi gainera, eta erronkaribartarrak Erronkari herrira erretiratzen ari zirela ikusita, Burgi babesgabetasunera erori ziren, eta dena suntsitu zuten abuztuaren 28an. Ondoren, herria arpilatu eta erre egin zuten, eta bertan zeudenei lepoa moztu zieten errukirik gabe. Burgi osoa kiskali zen eliza bera ere zutik geratu gabe, kanpai-gorputza erori baitzitzaion.[10]
1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioari buruzko legea betez, 1864an bi labe, irin-errota bat eta landa-finka bat saldu ziren herri horretan.[11]
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]187 biztanle zituen 2025. urtean Burgik.[12]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 621 | 752 | 671 | 735 | 736 | 771 | 785 | 836 | 838 | 806 | 702 | 630 | 605 | 394 | 287 | 258 | 233 | 238 | 193 |
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 112 gizon, 78 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 41,6 udalerri berean jaioak ziren[15], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 9,5 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 4,7 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 9 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 44,4)[16]. Jaiotza herrialde nagusiak Aljeria, Frantzia, Argentina dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 266 etxebizitza zeuden: 104 (% 39,1) nagusiak eta 162 (% 60,9) ez-nagusiak.[17] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 3 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 20 plazarekin (6,67 plaza etxebizitzako).[18]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Guztira 104 etxegune zeuden, eta horietatik 54 (% 51,9) pertsona bakarrekoak ziren.[19]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 175 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 29,1 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 18,9; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 39,4; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,6.[20] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 27,8 zen 2021ean eta % 29,1 2024an; beraz, 1,3 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 16,5 izatetik % 12,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 38,9 ziren, eta gizonen artean % 22,3; 16,6 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 9,7 eta gizonen % 14,6 ziren.
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 51 | % 29,1 | 23 | % 22,3 | 28 | % 38,9 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 33 | % 18,9 | 22 | % 21,4 | 11 | % 15,3 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 69 | % 39,4 | 43 | % 41,7 | 26 | % 36,1 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 22 | % 12,6 | 15 | % 14,6 | 7 | % 9,7 |
| Guztira | 175 | % 100,0 | 103 | % 100,0 | 72 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 27,8 | % 15,3 | % 40,3 | % 16,5 | 176 |
| 2022 | % 27,5 | % 17,0 | % 40,7 | % 14,8 | 182 |
| 2023 | % 27,7 | % 18,6 | % 40,1 | % 13,6 | 177 |
| 2024 | % 29,1 | % 18,9 | % 39,4 | % 12,6 | 175 |
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erronkaribarren ekonomia mendiak eta basoek eskaintzen dituzten produktuei loturik dago (zuraren ekoizpena, artzaintza). Dagoen industria apurra jarduera horietatik eratorria da (gaztagintza, zerrategiak). Eronkaribarreko gaztak Erronkariko gazta sormarka du 1981az geroztik.
Azkenaldi honetan, turismoa ari da gero eta garrantzi handiagoa hartzen: eskiari eta mendiari lotutako turismoa. Izan ere, 2008an Larra-Belagua eski estazioa ireki zuten.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.947 euro-koa zen[21], eta etxegune bakoitzeko 34.950 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 23.363 euro zen. Errenta gordina 23.353 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 48,4[22]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 27,1), beste diru-sarrerak (% 20,5), langabezia-prestazioak (% 1), beste prestazioak (% 3).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[23][oh 1]. Udalerrian indizea 31,7 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) parean. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,8 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) gainetik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Burgui/Burgi udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 84 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 48,8; gainerako % 51,2 inaktibo zeuden.[24] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 4,8 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 47,5 zen eta emakumezkoena % 50,7; langabezia-tasa, aldiz, % 6,3 eta % 2,8 zen, hurrenez hurren.[24]
Okupatuen kopurua 87 zen 2023ean, 2021eko 77etik gora.[25] Emakumeek okupatuen % 36,8 osatzen dute, eta gizonek % 63,2.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 80 | % 46,5 | 45 | % 44,6 | 35 | % 49,3 |
| Langabeak | 4 | % 2,3 | 3 | % 3,0 | 1 | % 1,4 |
| Inaktiboak | 88 | % 51,2 | 53 | % 52,5 | 35 | % 49,3 |
| Guztira | 172 | % 100,0 | 101 | % 100,0 | 71 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 49,4), industria (% 24,1), eraikuntza (% 14,9) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 11,5).[25]
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 57,5; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 24,1), eta oinarrizko okupazioak % 9,2.[26] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 65,5), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 43,8).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 21 | % 24,1 | 7 | % 12,7 | 14 | % 43,8 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 50 | % 57,5 | 36 | % 65,5 | 14 | % 43,8 |
| Oinarrizko okupazioak | 8 | % 9,2 | 5 | % 9,1 | 3 | % 9,4 |
| Ez dago jasota | 8 | % 9,2 | 7 | % 12,7 | 1 | % 3,1 |
| Guztira | 87 | % 100,0 | 55 | % 100,0 | 32 | % 100,0 |
Okupatuen % 62,1 besteren konturako langileak dira, eta % 37,9 norberaren konturakoak.[27]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 33 | % 37,9 | 25 | % 45,5 | 8 | % 25,0 |
| Besteren kontura | 54 | % 62,1 | 30 | % 54,5 | 24 | % 75,0 |
| Guztira | 87 | % 100,0 | 55 | % 100,0 | 32 | % 100,0 |
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 29,5 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[28][oh 2]. Udalerriaren azalera 64,3 km² denez, NAE lurraldearen % 0,5 da[29]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 55,4 larre iraunkorrak (16,4 ha, 3 ustiategitan), % 39 arbolak (11,5 ha, 3 ustiategitan) eta % 5,6 lur goldagarria (1,7 ha, ustiategi batean)[oh 3].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 110 gidari zeuden erroldatuta: 66 gizon (% 60) eta 44 emakume (% 40)[30]. Biztanleen % 57,9 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 256 ibilgailuk osatzen zuten: 125 turismo, 47 furgoneta, 36 kamioi, 21 motozikleta eta 5 ziklomotor[30]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 658 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 14,9 urtekoa zen; turismoen % 3,2k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 16,8k 25 urte baino gehiago[30]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 71,1 diesel zen eta % 28,1 gasolinazko; 1 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,4; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 2,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 47,8k ez zuen etiketarik[oh 4].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgiko udaletxea erdigunean dago, eta idazkaria, era berean, Bidankozeko eta Gardeko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta hiru zinegotziak osatzen dute. Egungo alkatea Elena Calvo Petrotx da, Aizpea hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Aizpea | - | - | - | - | - | - | 5 | 1 | - | 5 | 4 |
| Barkainea | - | - | - | - | - | - | - | 4 | - | - | - |
| Burgiko Talde Independentea | - | - | ? | - | 7 | - | - | - | - | - | - |
| Sevince | - | - | ? | 7 | - | - | - | - | - | - | - |
Foru hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
Egungo banaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Elena Calvo Petrotx da, Aizpea zerrendakoa. Zinegotziak 3 daude:[31]
- Idoia Glaria Ezker (Aizpea)
- Josema Redrado Prat (Aizpea)
- Ainhoa Elizalde Ojer (Aizpea)
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Atal hau hutsik dago, xehe-xehe edo osatu gabe. Zure laguntza ongi etorria da! |
1979tik, Burgik 6 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[32] | |
| ? | 1979 | 1983 | ? | |
| ? | 1983 | 1987 | ? | |
| ? | 1987 | 1991 | ? | |
| ? | 1991 | 1995 | Sevince | |
| ? | 1995 | 1999 | Burgiko Talde Independentea | |
| ? | 1999 | 2003 | kudeaketa-batzordea | |
| Javier Aznarez Lus | 2003 | 2007 | Barkainea | |
| Inazio Aiherra Arrarats | 2007 | 2015 | kudeaketa-batzordea | |
| Elena Calvo Petrotx | 2015 | jardunean | Aizpea | |
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Erronkaribar eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erronkaribarreko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko zuberera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.[33]
Koldo Zuazok, 2010ean, Erronkaribarrak atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[34]
Bakarrik XX. mendean zehar nagusitu zen gaztelania ibaxan. Euskara, erronkaribarrera, joan den mendearen bigarren erdialdean galdu zen. Euskaldun berriak eta kanpotik joanak dira egungo erronkaribarrerazko euskaldunak. Batez ere irakaskuntzaren bidez, ia bost biztanletik bat euskal hiztuna izatea lortu da gaur egun. Bertako euskalkia, erronkaribarrera, XX. mendearen bukaera arte erabili zuten. Fidela Bernat (1898-1991) izan zen jatorrizko azken hiztuna. Ibaxaren isolamenduak, ziurrenik, bere berezitasunak azaltzen ditu, erronkaribarrera euskalki originalena da, baina baita garbien eta kontserbadoreenetako bat ere.
Janzkera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ohiko janzkerari dagokionez, Erronkariko ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Erronkariko ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.
Almadiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Almadiak luzera bereko hainbat egur atalez osatutako putzu bat da, elkarren artean landare-jarioen bidez lotuak (hurritz-zakurrak edo basa-zumea), puntan eta atzealdean arraunak dituena, zurezko putzua ibaiaren ibilgura zuzendu edo gidatzeko. Nafarroako Pirinioaldeko ibarretan, basoen aprobetxamendua garai gogoangarrietatik diru-iturri nagusia izan da, eta bertako ibaiak zura eraldatzeko edo erabiltzeko sal zitekeen lekuetara garraiatzeko modua. Egur hori almadietan garraiatzen zen.[35]
Hiru Behien Zerga
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Urte bakoitzeko uztailaren 13an, Erronkaribar eta Bearnoko Baretetze ibarren artean dagoen San Martingo Harria milaka urteko zeremonia baten lekuko eta protagonista da: Hiru Behien Zerga (erronkaribarreraz: Iror Beien Emontarzuna). Indarrean dagoen Europako nazioarteko trataturik zaharrena da. Ekitaldi honetan, Baretetze ibarreko bearnotarrak, ekarririk eta Frantziako banderarekin, Erronkaribarreko Izaba, Urzainki, Uztarroze eta Garde herriei, erronkaribartar jantzi tradizionala soinean, astaje, ilaje eta kemen berdineko hiru behiren urteko eta betiko zerga bana ematen diete. Horren aurretik, bi eremuetako agintariek, eskua San Martingo Harriaren gainean jarrita, konpromisoa hartu dute bakea egon dadin. Konpromiso hori Izabako alkateak esku guztien gainean jarritako "Pax avant, Pax avant, Pax avant" latinezko esaldiarekin batera zigilatu da.[36]
Ez dakigu zeremonia honen jatorria eta zergatia. Badakigu XIV. mendean zerga horren ordainketa eten egin zela, eta horrek gatazka larria sortu zuen bi haranetako bizilagunen artean. Heriotza eta gertakari desatseginak izan ziren, eta 1375. urtean emandako epai batean amaitu zen guztia, non Baretetzeko bearnotarrak zerga ordaintzen jarraitzera kondenatzen ziren. Epai hura, zeremonia honi buruz dagoen lehen erreferentzia dokumentala izateaz gain, 1375. urtean zerga horren ordainketa oso aspaldikoa zela adierazten duen datua da.
Kausei dagokienez, historialari batzuek defendatu dute gerrako zerga baten aurrean gaudela, betiereko izaera duelako, eta ez litzatekeela inola ere larre eta iturriak erabiltzeagatiko konpentsazio bat, oker zabaldu den bezala.
Dantzak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ttun-ttun dantza ekintza kolektibo eta sozial garrantzitsua zen ibaxan. Astearen amaieran, herria ekitaldi sozial bat egiten ari zen, batzar bat plazan. Han ateratzen ziren neska-mutilak dantzatzera. Haurrek ez zuten ekitaldi horretan parte hartzen, sheriffak plazatik uxatzen zituen. Dantzak iragana eta etorkizuna uztartzen ditu, belaunaldi berrietan tradizio soziala iraunaraziz eta arbasoek estimatzen dituzten balio handienak bertan jarriz.
Ttun-ttun dantzaren arrazoi psikologikoa hau da: kolektiboak, bere horretan, gizarte-balioak iraunarazteko komunikatzen du bere burua, familiako kideen indibidualtasuna gainditzeko sentimenduan. Dantza txirulaz eta salterioz laguntzen zen, eta "ttun-ttun" izena jasotzen zuen, damburia izenez ere ezaguna, agian egiptoar danbolinaren deribazioa, laute modukoa, gaur egun danbolinak ordezkatzen duena. Dantza biribilean dantzatzen da, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan. Ibaxako dantza guztiak bezala, oin puntekin dantzatzen da, duintasun zeremoniatsu eta noblearekin, baina tentasunik gabe. Garde, Izaba eta Uztarroze herriren ttun-ttun jaso da. Hiru kasuetan koreografia antzekoa da, melodiak bereiziz eta Uztarrozen kasuan dantzaren zatien ordena ezberdina.[37]
Apretagileak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.
Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.
Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.[38]
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Almadiaren eguna, maiatzaren 1ean
- Done Petriko xeiak, ekainaren azken asteburuan.
Ondarea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Done Petri eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza.
- Gazteluko Andre Mariaren baseliza, XII. mendean eraikitako kristiau baseliza, erromaniko estiloan.
- Burgiko zubia, Ezka ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
- Burgiko gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
- Burgiko Almadiaren Museoa, Burgiko almadiei buruzko museoa.
- Burdaspariko monasterioa, Goi Erdi Aroko monasterio zaharra.
Eremu naturalak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Burgiko arroila, Ezka ibaiak osatutako arroila.
Hiri senidetuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Burgi ondorengo hiriekin senidetuta dago:
Irudiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ezka herrigunean
- Paisaia Koronasetik
- Arroila herritik
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ «Burgi - Lekuak - EODA», www.euskaltzaindia.eus. 2021eko abuztuaren 30ean kontsultatua.
- ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo (1977), Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu, Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular, ISBN 84-235-0076-4, OCLC 911388951. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ Meteo Navarra, «Estazioko datuak - Urzainki», meteoeu.navarra.es. 2021eko irailaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Urzainkiko estazioko balio klimatologikoak, Nafarroako Gobernua. 2020ko abuztuaren 24an kontsultatua.
- ↑ Assis, Yom Tov (1993ko urtarrilaren 1a), «Responsa rabínicos y Cartas Reales : fuentes para el estudio de la historia de los judíos en la Corona de Aragón», Espacio Tiempo y Forma. Serie III, Historia Medieval (6), doi:10.5944/etfiii.6.1993.3562, ISSN 2340-1362. 2022ko otsailaren 27an kontsultatua.
- ↑ Nafarroako Entziklopedia Handia | BURGI. 2022ko otsailaren 27an kontsultatua.
- ↑ «BURGI - Auñamendi Eusko Entziklopedia», aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Gaztelaniaz). 2022ko otsailaren 27an kontsultatua.
- ↑ Mesa Garrido, Miguel Angel (2018ko uztailaren 25a), «La Desamortización civil de Madoz. Resultados para los montes públicos en la provincia de Granada 1855-1924», Cuadernos Geográficos, 57 (2), doi:10.30827/cuadgeo.v57i2.5933, ISSN 2340-0129. 2022ko otsailaren 27an kontsultatua.
- ↑ «Burgi», www.ine.es, Espainiako Estatistika Institutua. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1637042.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Udala», Burgiko Udala. 2022ko otsailaren 27an kontsultatua.
- ↑ «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko maiatzaren 5ean kontsultatua.
- ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
- ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
- ↑ «Almadiaren Eguna – erronkaribar», vallederoncal.es. 2022ko otsailaren 22an kontsultatua.
- ↑ «Hiru behien zerga – erronkaribar», vallederoncal.es. 2022ko otsailaren 22an kontsultatua.
- ↑ «Ttun-ttuna – erronkaribar», vallederoncal.es. 2022ko otsailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Nuevatribuna, «Enara apretagileak», Nuevatribuna (Gaztelaniaz). 2022ko urtarrilaren 24an kontsultatua.
- ↑ Noticias, Diario de, «Burgi eta Maule | Iraganaren batasuna etorkizun handiarekin», www.noticiasdenavarra.com (Gaztelaniaz). 2022ko ekainaren 5ean kontsultatua.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
<ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.



