Edukira joan

Bilbo

Artikulu hau Bizkaiko hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bilbo (argipena)».
Bilbo
 Bizkaia, Euskal Herria
Bilboko zenbait ikuspegi.
Bilboko bandera

Bilboko armarria

Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaBizkaia
EskualdeaBilbo Handia
Izen ofiziala Bilbao
AlkateaJuan Mari Aburto Rike
(Euzko Alderdi Jeltzalea)
Posta kodea48001–48015
INE kodea48020
Herritarrabilbotar
Kokapena
Koordenatuak43°15′47″N 2°56′06″W / 43.2631°N 2.935°W / 43.2631; -2.935
Mapa
Azalera41,26 km²
Garaiera16 metro
Distantzia0 km Bilbora
Demografia
Biztanleria351.124 (2025:  351.124)
alt_left 183.777 (%52,4) (%47,6) 167.198 alt_right
Dentsitatea84,4 bizt/km²
Euskara
Euskaldunak [1]% 29.85 + % 15.92 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [2]% 3.5 (2021)
Etxeko erabilera [3]% 10.84 (2021)
Datu gehigarriak
Sorrera1300eko ekainaren 15a. urtea
Webguneahttps://www.bilbao.eus/

Bilbo[oh 1] (ofizialki Bilbao) Euskal Herriko udalerririk populatuena da, Bizkaiko hiriburu eta zentro ekonomikoa. Barrutietan banatuta badago ere, udalerrian nukleo bakartzat hartzen da. 2025. urtean 351.124 biztanle zituen. Bilboaldearen burua da; Ibaizabalen bi alboetan milioi bat biztanle inguru biltzen dituen gunearen burua, alegia.[7] BPGaren arabera neurtuta, Bilbo da Euskal Autonomia Erkidegoan pisu ekonomiko handiena duen udalerria, eta Bilboaldea da pisu handiena duen eskualdea.[8]

Udalerriaren albo banatan mendilerroak daude, 400 metrotik beherako batez besteko altitudearekin, muga naturalak osatzen dituztenak. Ondokoak ditu mugakide: Erandio, Sondika, Zamudio, Galdakao, Etxebarri, Basauri, Arrigorriaga, Alonsotegi eta Barakaldo.

Lehen biztanleak noiz iritsi ziren ez dago argi, baina XIII. mendean eman zitzaion hiribildu titulua. Garai horretan merkataritza-gune garrantzitsua izan zen Kantauri aldean, Gaztelako Koroak emandako pribilegioei esker. Pribilegio horiei esker, portuko jarduera handia garatu zen, batez ere Gaztelatik zetorren artilea esportatzean eta, neurri txikiagoan, Bizkaiko harrobietatik ateratako burdina esportatzean oinarritzen zena. XIX. mendean eta XX.aren hasieran industrializazio handia izan zuen, eta Iberiar penintsulako bigarren eskualde industrializatuaren epizentro bihurtu zuen, Bartzelonaren atzetik[9]. Horrekin batera, demografia- eta hirigintza-leherketa handia izan zen, eta inguruko zenbait udalerri atxiki ziren. Gaur egun, zerbitzu-hiri indartsua da, eta Guggenheim Bilbao Museoa buru duen suspertze estetiko, sozial eta ekonomikoaren prozesuan dago[10]. Hainbat sari jaso ditu egindako hiri-eraldaketaren ondorioz[11][12][13].

Euskaltzaindiak hiri honetarako onartutako euskal izen bakarra Bilbo da.[14] Hala ere, Bilboko Udalbatzak izen ofizialtzat Bilbao onartu du, bai euskararako, bai gaztelaniarako.[4]

Euskaltzaindiak, Bilboko Udalak eskatutako txosten batean, euskarazko izen ofiziala Bilbo izan zedin eman zuen irizpena, eta horrela jasota dago Euskaltzaindiak euskara baturako emandako 145. arauan (Bizkaiko herri izendegia).[14] Bilbo izena naro azaltzen da euskarazko dokumentu eta literatura lanetan. Bilbao, ordea, behin bakarrik ageri da euskaraz, XVI eta XVII. mendeetako Los refranes de Garibay lanean (Esteban Garibairen esaera zaharren bilduma). Horren aurrean, euskalariek zalantzak dituzte, ea garai horretan euskaldunek eskuarki Bilbao zerabilten, ala atsotitz horretarako bildutako erabilera zahar bat zen.[15] Edozelan ere, deklinatutako formetan Bilbo da erabiltzen den forma bakarra, baita udalaren beraren idazkietan ere (Bilboko, Bilbotik, Bilbora... eta ez Bilbaoko, Bilbaotik, Bilbaora...).[4]

Izen formal horiez gain, hiria mendiz inguratutako sakonune batean dagoenez, Botxo («zulo») izen herrikoia ere erabiltzen da.

Etimologia argirik ez den arren, zenbait hipotesi egin dira Bilbo/Bilbao izenaren jatorriaz. Humboldtek eta Tovarrek bil- edo pil- elementuekin lotzen zuten, hiria jende biltze edo pilatzea zela adierazi nahiz. Gorostiagak eta Irigoienek aldiz, bilbe edo bilbatu proposatzen zuten jatorritzat[16].

Biztanleria era homogeneoan banaturik dago ibaiaren bi aldeetan. Ezkerraldean Basurtu-Zorrotza, Abando eta Errekalde barrutiak daude. Eskuinaldean, berriz, Deustu, Uribarri, Otxarkoaga-Txurdinaga eta Begoña barrutiak. Ibaiondo barrutia, Bilboko handiena, ibaiaren bi aldeetan hedatuta dago. Barrutiaren gehiena ezkerraldean dago; Alde Zaharra, berriz, eskuinaldean.

Bilboren ikuspegia Artxandatik, 2019an.

Pagasarri, Artxanda eta Arnotegi mendiek inguratzen dute hiria, besteak beste. Hirigunetik ez oso urruti, kilometro pare batera, Ganekogorta mendia altxatzen da, 998 metrokoa, kostaldetik hurbil gaudela kontuan izanda, garaiera handia da. Hala ere, Artxanda mendia Bilboko mendirik adierazgarriena da, Pagasarrirekin batera. Bilboko iparraldean kokaturik dago eta Txorierrirekin egiten du muga.

Kokaleku horrek eman dio Bilbori duen izaera eta hiri-egitura: eremu lauak urriak dira, Abando eta Deustu barrutietan daude gehienbat. Hori dela eta, hazkunde industrialak eragindako immigrazio-oldeak mendien maldetan hedarazi zuen Bilbo. Gaur egun, Bilbo inguruan dauden mendiek hiriko "gerriko berdea" osatzen dute eta aisialdirako gune bilakatu dira.

Hiria Ibaizabal ibaiak zeharkatzen du; Abusu auzotik aurrera itsasadar bihurtzen da.

Antzina, Bilbo hainbat errekak zeharkatzen zuten, mendietatik jaisten ziren itsasadarrera, Elgera ibaia adibidez, baina lurperatu egin zituzten hiriaren garapena zela eta.

Sakontzeko, irakurri: «Bilboko klima»
Bilboren ikuspegia.

Bilboko klima ozeaniko hezea da, korronte bero baten eragina eta urte osoan zehar tenperatura lasaia dituena. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira; negua, berriz, eztia, eta uda ez oso beroa. Dena dela, bai udan bai neguan, egun oso hotzak eta termometroa 40º-tik gora igotzen den egunak daude.

Batez besteko tenperatura 21 gradukoa da udan, eta 7 neguan. Bilboko datu meteorologiko ofizialak Loiuko aireportuan jasotzen dira. Gainera, Eusko Jaurlaritzak Euskalmet zerbitzu meteorologikoa sortu eta gero, ikerlekuak ezarri ziren Deustuko Doneperiaga auzoan dagoen Zorrotzaurreko puntan, Abusu auzoan Arrigorriagako mugatik gertu, eta Basurtu auzoan. Dena den, Basurtuko ikerlekua 2005. urtetik zerbitzutik kanpo dago.

Urteko euriak 1.200mm ingurukoak dira, urtean zehar era berdintsuan banatuta, baina, normalean, neguan udan baino euri gehiago egiten du. Historian zehar muturreko gertakari meteorologiko batzuk izan dira, 1983ko uholdeak esaterako. Orduan 24 ordutan metro koadroko 250 litro baino gehiago bota zuen Bilboko aireportuan, hiriko estazio meteorologikoa dagoen puntuan. Are gehiago, Larraskitun zegoen Telefonicako estazioak metro koadroko 503 litro neurtu zituen egun hartan.

    Datu klimatikoak (Bilboko aireportua: 1971-2000)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 23.4 26.8 29.8 33.1 36.0 41.2 42.0 41.9 41.7 33.4 27.6 24.6 42
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 13.2 14.5 15.9 16.8 20.1 22.6 25.2 25.5 24.4 20.8 16.4 14.0 19.1
Batez besteko tenperatura (ºC) 9.0 9.8 10.8 11.9 15.1 17.6 20.0 20.3 18.8 15.8 12.0 10.0 14.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 4.7 5.1 5.7 7.1 10.1 12.6 14.8 15.2 13.2 10.8 7.6 6.0 9.4
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -7.6 -8.6 -5.0 -1.2 0.4 3.6 6.6 6.8 3.8 0.6 -6.2 -7.4 -8.6
Pilatutako prezipitazioa (mm) 126 97 94 124 90 64 62 82 74 121 141 116 1195
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 13 11 11 13 12 8 7 8 9 11 12 12 128
Elur egunak (≥ 1 mm) 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2
Eguzki orduak 86 97 128 128 160 173 188 179 157 123 93 78 1584
Hezetasuna (%) 72 70 70 71 71 72 73 74 73 73 74 73 72
Iturria (1): Agencia Estatal de Meteorología[17]
Iturria (2): Aena[18]
Bilbo (Abusu, 2021)
Klima-diagrama
UOMAMEUAIUAA
 
 
141
 
 
11
5
 
 
102
 
 
16
8
 
 
40
 
 
16
6
 
 
71
 
 
17
7
 
 
50
 
 
19
9
 
 
115
 
 
22
13
 
 
31
 
 
23
14
 
 
24
 
 
23
15
 
 
94
 
 
24
15
 
 
47
 
 
20
10
 
 
382
 
 
12
7
 
 
243
 
 
15
7
Tenperatura maximoen eta minimoen batezbestekoak (°C)
Prezipitazioa (litro/m²)
Ezohiko balio klimatikoak[19]
KontzeptuaDatuaData
Euri kantitate handiena egun batean252,6 l/m21983ko abuztuak 26
Tenperatura minimo absolutua-8,6 °C1963ko otsailak 3
Tenperatura maximo absolutua42,0 °C1947ko uztailak 26

Ipar-mendebaldean, Bilbok Barakaldorekin egiten du muga; ipar-ekialdean, Erandiorekin; ekialdean, Sondikarekin; hego-ekialdean, Etxebarri, Basauri eta Arrigorriagarekin; eta mendebaldean, berriz, Alonsotegirekin.

Barrutiak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Bilboko banaketa administratiboa»
Barrutiak

Bilbok zortzi barruti dauzka.[20] Egungo banaketa administratiboa 1983an ezarri zen, Bilborenak izandako Txorierriko herriak banandutakoan.

Auzo ez diren beste gune garrantzitsu batzuk:

Abandoibarra, Etxetxu, Garellano, Kobeta.

Bilboren airetiko ikuspegia, 2018an.
Sakontzeko, irakurri: «Bilboko historia»
Franz Hohemberg belgikarrak 1575ean egindako Bilboko irudia.
Bilboko bista, 1700 inguruan.
San Anton elizaren eta zubiaren ikuspegia España artística y monumental-en hirugarren liburukian (1850). Genaro Pérez de Villaamilek egina.

Diego Lopez Harokoak, orduko Bizkaiko jaurerriko jaunak, hiribildu titulua eman zion ordu arte herria zen Bilbori, 1300eko ekainaren 15ean. Hiribilduari Logroñoko Foruak ezarri zitzaizkion.

Hasieran hiru kale bakarrik izan ziren, Goienkale, Artekale eta Dendarikale, Done Jakue katedralarekin batera. Pixkanaka, biztanleria handituz joan ahala, gaur egungo Zazpikaleak eratu ziren.

Bilbo beti egon da bere errekari oso loturik, antzinako portuaren jarduerak San Anton Elizaren aurrean hasi zirenetik gaur egungo Superportua sortu arte. Bere kokalekua zela eta, hiria berehala hasi zen garrantzitsuago bihurtzen, Gaztelako produktuen igarobide nagusia baitzen. San Antongo zubia zen hirirako sarbide nagusia, eta bertatik igarotzeko ordaindu beharra zegoen.

XV. mendean, Bizkaian eta euskal probintzietan gertaturiko familien arteko gerrateek eragina izan zuten hirian. XVI. mendean zehar, berriz, sute batek eta bi uholdek arriskuan jarri zuten hiriaren etorkizuna. Gainera, mende honetan izurrite garrantzitsuak izan ziren hirian eta Bizkaian ere. Ezagutzen ditugun garrantzitsuenak urte hauten gertatu ziren; 1517, 1530, 1564-68 eta 1597-1601. Orduan bilbotarrek Begoñako Andra Mariaren basilikara jo zuten babes eske. Bilboren historian, ohikoak izan dira uholdeak. Ordurako, hiria babesten zuten hormak pixkanaka eraitsiz joan ziren, eta horrela, Erronda kalea sortu zen. 1511n Joana I.a erreginak Bilboko Kontsulatua sortu zuen, merkataritza eta itsas auzietarako auzitegia eta portuaren ardura zituen erakundea.[21] Bilboko portutik Gaztelako ardi merinoen artilea eta euskal burdina esportatzen ziren Flandriara, Ingalaterrara eta Frantziara.[22] Horrela, Bilbo Iberiar Penintsulako iparraldeko porturik garrantzitsuena bilakatu zen. Momentu honetan, Barrenetxea familia garrantzia handia hartu zuen hirian; Juan Barrenetxea Kontsulatuko diputatu edo kontsul izan zen 1588 eta 1608 artean zazpi aldiz.[23] Bere semea, Andres Barrenetxea Ibañez Arbolantza, Bilboko alkatea izan zen, 1616. urtean. Honen biloba, Fernando Barrenetxea Muxika Ortiz de Allende Aperribai Bilboko alkatea izan zen baita ere eta, gainera, Bizkaiko Ahaldun nagusia bilakatu zen, 1666. urtean.

1602. urtean, Bilbo Bizkaiko hiriburua izendatua izan zen (Bermeo zen lehen). 1631 eta 1634. urteen artean, zenbait produkturen prezioaren gorakada Gatzaren matxinadan bukatu zen. San Anton elizan matxinadaren buruzagiak hil egin zituzten, 1634ko maiatzaren 24ean.

1737ko Bilboko Ordenantzak, Kontsulatuak idatziak, merkataritza-zuzenbidearen erreferentzia bihurtu ziren Espainian eta Ameriketan, 1829ko Merkataritza Kodera arte.[24]

XVIII. mendean, San Nikolas baseliza txikia egon zen tokian, gaur egungo eliza eraiki zen, eta horren aurrean zegoen Areatzan, Bilboko parkea. Horrela, berez Bilboko «hondartza» zen lekuan, zuhaitzak landatu ziren eta hiriarentzat aisialdi-gune bilakatu zen. San Anton elizatik hurbil, garai hartarako oso modernoa zen ospitale bat eraiki zen (Atxurikoa), gizonak emakumeetatik bereizten zituena.

Zazpikaleetatik iparraldera, kale berriak sortu ziren, Posta eta Bidebarrieta horien artean. Eta Plaza Barria, horixe jotzen da hiriaren lehen zabalgunetzat, Zingira (Sendeja) eta Itxaropen kaleetan zehar egindakoarekin batera (gaur egun Udaletxearen eraikina ezartzen den gunean alegia).

Bilboko Zazpikaleen ikuspegi orokorra


Bilboko planoa Francisco Coello geografoak egina 1857an. Zazpi kaleek osatzen duten hiribildua eta plaza berria ikus daitezke, ipar eta hegoaldeko errebalekin batera.
Espainiako tropen karga 1911ko greba batean

Ibaizabal ondoko lurraldea txiki geratu zitzaion Bilbori eta horregatik hiria zabaltzeko plan baten beharra aztertzen hasi zen. Izan ere, biztanleria erabat pilatuta bizi zen Alde Zahar eta Bilbo Zaharrean, osasunarentzat kaltegarria zen modu batean. Egitasmoaren atzean, industriak eta merkataritzak aberasturiko burgesia zegoen. Burgesia hori izan zen Abandoko lur berriak populatu zituena. Alde Zaharrean jende pilaketa handiegia zegoen ordurako, eta horrek higiene egoera txarra eta gaixotasunak kutsatzea ekartzen zuen.

Zabalgune baterako lehen plana hamazortzigarren mendearen amaieran egin zen, baina ez zuen Bilbok egin. Historian zehar Bilboren arerio izandako Abando elizateak egin zuen plana. Dena dela, Espainia eta Frantziaren arteko gerraren eraginez ezereztu egin zen plan hori, Zamakolada deritzana gertatzerakoan.

Gaixotasunei dagokienez, 1834ko abuztutik urrira arte kolerak 778 pertsona hil zituen (hiriak 15.000 biztanle zituen). Bakteria horren bigarren pandemia izan zen, 1830ean Errusiatik Euskal Herrira iritsi zena. Lehen Gerra Karlistaren garaiak ziren, eta horrek eragina eduki zuen izurritea zabaltzeko. Madoz-ek, 1842. urtean, bilboko biztanleak 10.243 zirela bermatu zuen[25].

Administratiboki, beste hirurogeita hamar urte igaro behar izan ziren gauzak aldatzen hasteko. Horretarako, Abando elizatea anexionatu zuen Bilbok, 1872. urtean, eta han abiatu zen Bilboko zabalgunearen proiektua. Proiektu hori Severino Atxukarro arkitektoak, eta Pablo Altzola eta Ernesto Hoffmeyer ingeniariek sinatu zuten.

Zabalgunearen prozesua gauzatzeko, hamarkada asko behar izan ziren. Proiektuaren ardatza San Mames bide nagusia izeneko kalea zen (gaur egun, On Diego Lopez Haroko kale nagusia), 30 metroko zabalerarekin. Proiektuaren mugak, berriz, Urkixo zumarkalea mendebaldetik, eta Mazarredo Zumarkalea ekialdetik ziren. Hasieran, Plaza Eliptikorainoko tartea baino ez zen garatu; izan ere, Plaza Eliptikotik Jesusen Bihotza plazarainoko tartea 1920. urtetik aurrera egin zen.

Industria Iraultza eta garapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industria-iraultzaren garaian hainbat enpresa, burdin meategi, fabrika eta ontziola zeuden, hiriari maila ekonomiko handia eman ziotenak. Bilbo Espainia mailako gunerik aurreratuena izan zen Katalunia eta beste gune batzuekin batera. Bilbo enpresa askoren sorburua izan zen, Iberduero, Banco de Bilbao, Banco de Vizcaya, Seguros Bilbao, Altos Hornos de Vizcaya eta ontzigintza inguruko hainbat enpresarena.

Francoren erregimenaren armarria. Ogasun eraikuntza. Plaza Eliptikoan.
Barku bat, itsasadarrean sartzen

Bilbora gero eta etorkin gehiago zetorrela eta, hiriak hazteko tokia behar izan zuen, horretarako beste bi elizate anexionatu ziren 1925ean, Deustu eta Begoña. 1940an Francoren diktaduraren garaian Erandio, eta urte batzuk geroago, Sondika, Loiu, Lezama, Zamudio eta Derio (Asua haran osoa). Herri horiek 1981ean lortu zuten Bilbotik banatzea eta gaur egun Bilbotik bananduta jarraitzen dute. Hiriko biztanleria izugarri hazi zen eta Bilbo Espainiako pertsona askoren jomuga bilakatu zen, lana erraz lortzen zelakoan.

Abando eta Alde Zaharraren inguruan, langile auzo berriak eraiki ziren. Etxe-sail asko eta asko inolako plangintzarik gabe eraiki zituzten, Errekalde, Santutxu, Zorrotza eta beste hainbat auzo osatu arte. Prozesu horri Garapen desordenatua deritzo. Dena dela, salbuespenak ere baziren, hala nola San Ignazio auzoa, han kale zuzenak eta eraikin ordenatuak baitira nagusi. Urbanismo kaotikoaz gain, txabolismoa zabaldu zen Bilbo inguruko mendietan: San Ignazio, La Peña-Abusu eta Errekaldeberri auzoetan, esaterako.

Bizitzeko duinak ez ziren etxebizitza horiek ordezkatzeko ahaleginak egin zituzten garai hartako gobernuak eta udalak, horretarako txaboletako biztanleak Otxarkoaga auzoan eraiki zen «etxe merkeen» auzo berrira eraman zituzten 1960. urtean. Dena dela, etxe horien kalitatea eta zerbitzu falta ikaragarria zen, eta horrez gain, hirigunetik oso urruti zeuden. Horregatik, ondorengo hamarkadetan, auzo horietako bizilagunen bizi-kalitatea hobetzeko hainbat ekimen egingo ziren.

Krisialdia eta gainbehera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «1983ko uholdeak»

Hazkunde ekonomikoak muga izan zuen, eta petrolioaren krisialdia eta industria astunarekin batera, hiriak gainbehera hasi zuen 1980ko hamarkadan inguruko eskualde guztiek bezala. Aurreko urteetan ez bezala, kontrako prozesua gertatu zen, enpresek ez zuten behar horrenbeste langile eta produkzioa beheraka joan zen. Enpresa askok ateak itxi zituzten eta Bilborako immigrazio itzela emigrazio bihurtu zen. Horri gehitu behar zaizkio heroinak eragindako hondamendi soziala eta euskal gatazka politikoak ekarritakoa.

Halaber, 1983an Bizkai osoan baina bereziki Bilbon izandako uholde larriak aipatu behar dira. Hildako eta kalte material ugari sortu zituztenak. Bilboko Alde Zaharra oso kalteturik gertatu zen. Baina askok diote uholde horiek izan zirela Bilboren eraberritzea hastea ahalbidetu zutenak, pixkanaka eraikinak berritzen joan zirelako eta nolabaiteko «erreakzio» edo erantzun bat gertatzea posible egin zutelako. Iñaki Barrenetxea, Bilboko udaletxean egon zen bolondresen kuadrilak antolatzen eta Zazpi Kaleak suspertzeko asmoarekin S.C. Casco Viejo txirrindulari elkartea sortu zuen. Hurrengo lau hamarkadetan elkarteko lehendakaria izan zen eta Bilboko Aste Nagusiko Kriteriuma antolatu zuen.

Aldi berean, krisialdietan normalean gertatu bezala, eztanda kulturala gertatu zen hirian. Bereziki, Euskal Rock Erradikalak astindu zituen bazterrak, eta bertako taldeak izan ziren Vulpess eta M.C.D.. Eraikin bat okupatu zuten Zazpi Kaleetan halaber, gaztetxe moduan, Loteria kalean. Punk eta rock enbataren erdian, bestelako musika taldeak zebiltzan, adibidez Doctor Deseo, edo aurretik arrakasta lortua zuen Mocedades. La Otxoa kabaret giroa ezarri zuen hirian ere bai, bestela. Aste Nagusiaren sorrera ere urte hauetan izan zen.

Honek guztiak bat egin zuen, kirol arloan, Athletic Club Bilbaok edukitako bolada historikorik hoberenetarikoarekin, 2 Liga eta Kopa 1 irabaziz.

Berritzea eta azken urteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Bilboren berritzea»
On Diego Lopez Haroko kale nagusia edo Etorbide Nagusia.

Eraberritzeko proiektuak dozenaka dira Bilbo guztian. 1995eko Metro berria, Loiuko aireportua, Guggenheim Museoa (1997), Euskalduna jauregia... Nazioarteko hainbat arkitekto kontratatuta eta Guggenheim Museoaren mundu famaz baliatuta, gaur egungo Bilbok gero eta gehiago dauka herri turistiko baten antza, antzinako itxura industriala atzean utzita.

Isozaki Atea.

Horrez gain, gune degradatuak berreskuratzen ari dira, Bilbo Zaharra eta San Frantzisko esaterako. Etxebizitza berriak eraiki dira, zaharren ordez, eta jarduera kulturalak sustatu, ingurune "bohemio" bat eratu nahian. Bilboko alderdi horiek berritzeko lanak 1998an hasi zirenean, etxebizitza askok ez zeukaten ez komunik ezta ur berorik ere.

Abandoibarreko gunea eraberritzeko lanetan ari dira orain, eta errekaren inguruan lehen industrialak ziren lurrak biztanleriarentzat berreskuratzen. Uribitarten Arata Isozaki arkitekto japoniarrak bi dorre eraiki ditu, Isozaki Atea. Eta Abandoibarean César Pellik 165 metroko dorre bat egin du, Iberdrola argindar konpainiarentzat: Iberdrola dorrea.

Etorkizunera begira hainbat erronkari aurre egin beharko dio Bilbok. Leku faltaren arazoa gero eta handiagoa da, eta horrekin batera etxebizitzen prezioa goraka doa. Bilbok hazteko daukan aukera bakarra antzinako gune industrial zaharkituak eraberritzea da. Horretarako, udalak bi gune industrial berreskuratzeko planak egin ditu, Olabeaga eta Zorrotzaurre. Garrantzitsuena Zorrotzaurre auzo berria izango da, 5.300 etxebizitza berrirekin. Hamabost urteko epean 10.000 etxebizitzatik gora eraikiko dira, horietako asko babes ofizialekoak.

Aldiz, 2013ko irailaren 16an San Mames Barria futbol estadioa inauguratu zen, aurreko Bilboko Athletic Klubaren San Mames estadio mitiko eta erautsi berria ordezkatuz, 2015eko udaberrian eraikin osoa amaitua egongo delarik.

Sakontzeko, irakurri: «Demografia Bilbon»
Bilboko auzoetako biztanleria, 2021ean.

Bilboko gizarte egituran aldaketa ugari egon dira azken bi mendeotan, industriaren muina izatetik zerbitzuetan zentraturiko gizartea izatera igaro da. Bilbok gaur egun 342.484 biztanle dauzka, 2023ko urtarrileko datuen arabera.[26] 1980 inguruan biztanleriak mailarik gorena jo zuen, 430.000 biztanle inguru[27], baina orduz geroztik beherantz egin du etengabe. Hala ere, oraindik ere Euskal Herriko hiririk handiena izaten jarraitzen du.

XX. mende osoan zehar Bilbora eta inguruko herrietara milaka eta milaka etorkin hurbildu ziren, bai Bizkaitik bai Espainiako hainbat tokitatik bizi-maila hobearen bila. Hori dela eta, biztanleriaren hazkunde oso handia izan zen mendean zehar. Bi hazkunde garai bereiz daitezke: bata, Gerra Zibilaren aurretik, eta bestea, horren ondoren [28].

1970etik aurrera, ordea, krisialdia zabaldu zen hirian, Industriaren gainbeherak eta ingurunearen andeatzeak biztanlerian kontra egin zuten. Aurretik milaka pertsona etorri bezala, orduan milaka pertsona izan ziren Bilbo utzi zutenak;. askok bila joan ziren lan aukerak desagertu zirela ikusita, beren sorterrietara bueltatzea erabaki baitzuten edo periferiako herrietara jo baitzuten[29].

2000ko hamarkadan mundu osotik Euskal Herrira etorritako milaka etorkinek biztanleria galera eten egin zuten, eta, ondorioz, hiriko biztanleria 355.000 biztanle ingurutan egonkortu zen.[27]

Biztanleriaren bilakaera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren tamainaUrtea50.000100.000150.000200.000250.000300.000350.000400.000450.000189019201950198020102040BilboBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 167.198 gizon, 183.777 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.02
 
100+
 
0.10
0.22
 
95-99
 
0.75
1.06
 
90-94
 
2.33
1.79
 
85-89
 
3.32
2.97
 
80-84
 
4.33
4.14
 
75-79
 
5.30
4.90
 
70-74
 
5.56
6.39
 
65-69
 
7.01
7.57
 
60-64
 
7.80
7.69
 
55-59
 
7.57
7.76
 
50-54
 
7.47
7.69
 
45-49
 
7.12
6.77
 
40-44
 
6.15
6.24
 
35-39
 
5.50
6.22
 
30-34
 
5.37
6.28
 
25-29
 
5.51
5.91
 
20-24
 
4.77
5.08
 
15-19
 
4.16
4.32
 
10-14
 
3.82
3.83
 
5-9
 
3.26
3.17
 
0-4
 
2.78
Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística[30]
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−3000−2000−10000100020003000400050001975198319911999200720152023BilboHazkunde begetatiboa
Urtea197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Hazkunde begetatiboa 4.3534.4823.9933.3632.9152.1651.4921.5041.23772433425797−192−236−682−467−620−801−816−1.089−998−879−1.009−942−832−737−710−867−676−698−590−586−375−587−673−805−882−792−875−1.347−1.540−1.517−1.545−1.527−2.280−1.908−2.189−1.770−1.894−1.851
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu[31] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Bizirik jaiotakoak sexuaren arabera
JaiotzakUrtea90010001100120013001400150016001700199620012006201120162021GizonezkoakEmakumezkoakJaiotzak, sexuka
Urtea199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Bizirik jaiotakoak 2.5362.5832.5542.5862.7182.6832.8742.7992.8862.9302.9263.0703.2413.0052.9362.9272.8072.7062.7712.5892.6402.4812.3832.4202.2322.1362.1122.0682.0172.171
Honakoa bertan erroldatutako amaren batetik bizirik jaiotako haurrak erakusten duen grafiko bat da. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu[32] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 48,2 udalerri berean jaioak ziren[33], probintziako batez bestekoaren (% 37,6) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 17,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 17,6 —probintzian % 13,9—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Bizkaiko mapa
Udal
Prob
Best
Esta
Udalerri berean · % 48,2Probintzia berean · % 14,3Erkidegoan · % 2Beste erkidegoa · % 17,8Estatutik kanpo · % 17,6
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 62,7 Bizkaian, % 1,2 Gipuzkoan, eta % 0,8 Araban jaio ziren[34].

Jaioterria, lurralde historikoka
Bizk
EAEt
Bizkaia · % 62,7Gipuzkoa · % 1,2Araba · % 0,8EAEtik kanpo · % 35,2
Biztanleria jaiolekuko probintziaren arabera (2025). Iturria: Eustat.

Biztanleria atzerritarra

2025. urtean, biztanleen % 12,6k atzerriko nazionalitatea zuen[35]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Hego Amerika (% 41,7), Magreb (% 15,3), Erdialdeko eta Iparraldeko Amerika (% 12,7) ziren.

Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Maroko, Venezuela dira.[36]

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Euro
Afri
Amerika · % 63,1Europa · % 11Afrika · % 19,4Asia · % 6,5Ozeania · % 0,1
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
4.841
6.045
4.477
1.460
2.407
2.636
1.732
2.598
1.122
2.759
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 166.973 etxebizitza zeuden: 150.079 (% 89,9) nagusiak eta 16.667 (% 10,0) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[37] 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 16.188 (% 9,8) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 9.179 (% 5,5) hutsik zeuden.[38] Etxebizitza nagusien % 80,0 jabetzan zegoen eta % 17,7 alokairuan.[37] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1.257 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 4.892 plazarekin (3,89 plaza etxebizitzako).[39]

Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 3.152 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 1.223 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 2.200-2.400 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 98 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 4,5 igo zen (3.015 €/m²). Balio hori Bizkaiko udalerrien medianaren (1.806 €/m²) % 74,5 gainetik zegoen.[40]

166.973etxebizitza
150.079nagusi
1.257etxebizitza turistiko (2026) Bizkaiko mapa
3.152€/m² batez beste (2023) Bizkaiko mapa

Etxebizitza multzoa Bizkaiko mapa (2024)

150.079
16.667
Nagusiak (150.079)Gainerakoa (bigarrena edo hutsik) (16.667)

Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa, 2021) Bizkaiko mapa (2021)

140.318
16.188
Okupatuak (140.318)Noizbehinkakoak (16.188)Hutsik (9.179)

Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak) Bizkaiko mapa (2024)

120.097
26.531
Jabetzan (120.097)Alokairuan (26.531)Beste modu batean (3.451)

Guztira 150.079 etxegune zeuden, batez beste 2,3 egoiliarrekoak; horietatik 50.226 (% 33,5) pertsona bakarrekoak ziren.[37] Etxeguneen % 63,9 familia batek osatzen zuen eta % 4,2 familiarik gabeko etxegune anitzak ziren.[41]

Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera Bizkaiko mapa (2024)

50.226
46.200
50.482
Egoiliar 1 (50.226)2 egoiliar (46.200)3-5 (50.482)6-9 (3.040)10 edo gehiago (131)

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 82,3 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 57 urtekoa.[37] Etxebizitzen % 0,9 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 55,9 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[37] Etxebizitzen % 86,2 igogailua zuten. 2021eko Zentsuaren arabera, etxebizitzen % 78,1 1980 baino lehen eraiki ziren eta % 10,7 2001etik aurrera.[42] Etxebizitzen % 23,5 60 m²-tik beherako azalera zuten eta % 6,8 120 m²-tik gorakoa.[43]

Eraikineko etxebizitza kopurua

20.093
51.464
62.828
30.320
Etxebizitza 1 (1.478)2 (563)3-10 (20.093)11-20 (51.464)21-40 (62.828)41 edo gehiago (30.320)

Gela kopurua

16.034
49.908
70.171
20.812
1-3 gela (16.034)4 (49.908)5 (70.171)6 (20.812)7 edo gehiago (9.821)

Bainugela kopurua

112.922
53.801
Bainugela 1 (112.922)2 edo gehiago (53.801)

Eraikuntza garaia

1900 aurretik3.882
1900-19208.025
1921-19409.342
1941-19507.491
1951-196027.965
1961-197044.185
1971-198028.462
1981-19909.329
1991-20009.204
2001-201012.806
2011-20204.994

Azalera erabilgarria

< 30 m²291
30-45 m²4.952
46-60 m²33.729
61-75 m²42.286
76-90 m²43.205
91-105 m²20.347
106-120 m²9.634
121-150 m²6.271
151-180 m²2.296
> 180 m²2.674

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 27,8 berokuntza zentrala zuten, % 61,5 banakakoa eta % 9,9 noizean behingoa.[37] Horrez gain, % 51,3 hodien bidezko gasa zuten eta % 86,6 igogailua.

Berogailu mota

% 27,8
% 61,5
% 9,9
Zentrala (% 27,8)Banakakoa (% 61,5)Noizean behingoa (% 9,9)

Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)

Hodien bidezko gasa% 51,3
Ur bero zentrala% 36,1
Igogailua% 86,6

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 309.821 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 44,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 22,5; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 21,3; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 11,3.[44] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 42,2 zen 2021ean eta % 44,9 2024an; beraz, 2,8 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 13,5 izatetik % 11,3 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 44,2 ziren, eta gizonen artean % 45,6; 1,4 puntuko aldea, gizonen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 13,7 eta gizonen % 8,5 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

309.821biztanle 15 urte edo +, 2024
% 44,9goi-mailako ikasketak+2,8 puntu 2021etik mapa
% 11,3lehen hezkuntza edo gutxiago−2,3 puntu 2021etik mapa
% 10,4ikasten ari dira, 2024
% 11,3
% 21,3
% 22,5
% 44,9
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 11,3Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 21,3Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 22,5Goi-mailako ikasketak · % 44,9
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Bizkaiko mapa

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 75,8 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 24,2 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 5.219 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 58,9 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 41,1. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 1,9 ziren.[44]

Ikasketa-maila xehatua
Ikasketarik gabe
% 1,9
DBH eta antzekoak
% 21,3
Erdi-mailako LH
% 9,3
Goi-mailako LH
% 10,9
Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak
% 12,6
Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak
% 14,6
Masterrak eta espezialitateak
% 5,2
Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Bilbao, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak139.126% 44,966.486% 45,672.640% 44,2
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa69.811% 22,534.752% 23,935.059% 21,4
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)65.946% 21,332.011% 22,033.935% 20,7
Lehen hezkuntza edo gutxiago34.938% 11,312.405% 8,522.533% 13,7
Guztira309.821% 100,0145.654% 100,0164.167% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Bilbao, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 42,2% 21,8% 22,5% 13,5306.002
2022% 43,1% 21,8% 22,2% 12,8304.618
2023% 44,1% 22,1% 21,9% 12,0306.938
2024% 44,9% 22,5% 21,3% 11,3309.821

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 10,4 ikasten ari zen (32.278 pertsona).[45] Ikasten ari zirenetatik, % 50,7 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 23,2 batxilergoan, % 19,6 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 5,0 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 51,1 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 50,2; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 19,6 eta emakumeen % 19,6. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 88,8 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 47,7 eta 25–29 urtekoen % 15,4; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 2,6 baino ez.[46] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 45,7 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 37,7.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka
15–19 urte
% 88,8
20–24 urte
% 47,7
25–29 urte
% 15,4
30–34 urte
% 8,1
35–39 urte
% 5,9
40–44 urte
% 4,6
45–49 urte
% 3,6
50–54 urte
% 2,6
55 urte edo +
% 0,8
Egiten ari diren ikasketa-maila
Maila zehaztu gabe
% 1,2
Goi-mailako ikasketak
% 50,7
Erdi-mailako LH
% 19,6
Batxilergoa
% 23,2
DBH eta antzekoak
% 5,0
Lehen hezkuntza edo beheragokoa
% 0,3
Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 82,7 estatuan jaio zen, eta % 17,3 atzerrian.[44] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 49,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,2; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 28,7 eta % 14,9, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 46,5 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 13,4; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 33,5 eta % 15,3, hurrenez hurren.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 49,3
Goi-mailakoak
% 28,7
% 21,5
Batx. / erdi LH
% 35,0
% 22,1
DBH
% 21,4
% 7,2
Lehen H. edo gutx.
% 14,9
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 46,5
Goi-mailakoak
% 33,5
% 18,4
Batx. / erdi LH
% 35,7
% 21,7
DBH
% 15,6
% 13,4
Lehen H. edo gutx.
% 15,3
Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 10,6 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 9,4.[45] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 52,8 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 38,9 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

1887tik 1900ra arteko hazkundean kontuan hartu behar da Abando batu zitzaiola Bilbori. Antzeko zerbait gertatu zen 1940tik aurrera: Erandio, Deustu eta Begoña erantsi zitzaizkion. 1970ean, berriz, Derio, Loiu, Sondika eta Zamudio batu zitzaizkion. Azkenik, 1991eko erroldatik aurrera ez dira kontuan hartzen Derio, Erandio, Loiu, Sondika eta Zamudio.[47]

XXI. mendeko immigrazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XXI. mendeko lehen hamarkadan, globalizazio prozesuaren markoan, Espainiaz besteko immigrazioa agertu zen Bilbon. 2005ean 20.308 immigrante zeuden Bilbon, biztanleriaren ia % 6; mende honetako lehen hamarkadan atzerritarren kopurua Bilbon bederatzi aldiz handitu zen.[48] Immigrazio horrek ez zuen biztanleriaren hazkunderik eragin, ordezkatze prozesu bat gertatu baitzen: etorkin berri horiek Bilbotik krisialdiaren eraginez beste herri eta eskualde batzuetara alde egin zuen jendea ordezkatu zuen. Esate baterako, 2008-2009 urteen artean gertatzen dira migrazio-prozesu handienak eta 2022an heldu zen immigrazio tasa bere gorenera [49].

Hala ere, Bilbok ez zituen beste hiri batzuek beste etorkin erakarri. Batetik, hiriak ez zuelako eskaintzen etxebizitza-prezio merkerik horretarako, eta bestetik, hirian, Bizkaian, oro har, ez zeudelako langile hauek nagusiki baliatzen zituzten lanbideak: nekazaritzakoak edo lehen sektorekoak eta eraikuntzakoak.

Biztanleriaren egitura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Denbora tarte txiki batean trantsizio demografikoaren eraginak sumatu dira Bilboko biztanleriaren egituran. Egun, hiriaren biztanleria piramideak forma errezesiboa hartzen du, jaiotzak zahartzen ari den jendea ordezkatzeko aski ez direla adierazten duena. Halaber, bizitza itxaropen luzea dagoela ikusten da, 85 urtetik gorako populazioak oso proportzio adierazgarria duelako. Helduak, grafikoaren erdialdean kokatzen direnak, populazio talderik handiena dira; baby boom delako garaiaren emaitza.

Sexu arrazoiari erreparatzen badiogu, lehen bost bizitza urteetan 106,65 da eta ehunetik gora mantentzen da 40-45 tartera arte. Datu hau bereziki esanguratsua da, gizonezkoen kopurua jaiotzezko sexu arrazoiaren arabera mantentzen dela erakusten baitu, aurreko garaietan ez bezala, non gizonezkoen hilkortasuna handia zen behin haurtzaroa gaindituta. Antzinako datuekiko gizonen bizitza-itxaropen handituak patroi kulturalen eta ohituren aldaketen berri eman lezake; izan ere, grafikoan bertan islatzen den bezala, 65 urtetik gorakoen artean sexu arrazoiak gizonezkoen kopurua txikiagoa dela adierazten du. [27]

Bilboren jarduera ekonomiko nagusia hirugarren sektoreari dagokio gaur egun, hau da, zerbitzuen sektoreari. Orain dela gutxi arte, hala ere, industria izan da hirian langile gehien hartu dituena. Meatzaritza, metalurgia eta portuko merkataritzarekin loturiko jarduerak izan ziren garrantzitsuenak Bilbon. Hiria sortu zenetik itsas merkataritzak garrantzi handia izan zuen. Horrek ontzigintza bultzatu zuen.

Industria gehienak Ibaizabal ibaiaren bi bazterretan ezarri ziren, horrez gain, hiriko beste hainbat gunetan, tailerrak eta bestelako industria txikiak ezarri ziren, esaterako, Deustuko Doneperiagan, Ametzolan, Basurtun... 1970eko hamarkadako krisialdiaren ostean ordea, enpresa horietako askok porrot egin zuten. Langabeziak gora egin zuen nabarmen, eta 1990erako % 25 ingurura igo zen.

Iberdrola dorrea eta Guggenheim Bilbao Museoa.

Ordutik, hiriaren egoera hobetu eta jarduera ekonomiko berriak topatzeko ahalegina egin du udalak. Bilbo zerbitzu-hiri bilakatu da, Guggenheim Bilbao Museoaren zabaltzeak turismoa bultzatu du, eta horrekin batera, hotel eta jatetxe ugari zabaldu dira. 1992an hirian hiru izarretik gorako 11 hotel zeuden; gaur egun, berriz, 21 hotel dira maila horretatik gora daudenak. Gaur egun, 1.000 pertsonatik gorak egiten dute lan hotel horietan, eta beste hainbestek turismoarekin lotutako gainontzeko jardueretan.

Gaur egun, Bilboko langabezi tasa Euskal Autonomia Erkidegoaren batezbestekoaren gainetik dago. Hiriak eta Bilbo Handiak zeukaten industriarekiko menpekotasunak 1970eko hamarkadan hasitako krisialdi ekonomikoak eragin handiagoa izatea ekarri zuen. Horrela, 2005. urtearen amaieran, 15.688 langabetu zeuden hirian (urte hasieran kopuru hori 15.227koa zen).

Langabeziaren eragina nabarmenagoa da emakumeengan, lurraldeko beste leku gehienetan gertatu bezala: 8.654 emakume eta 7.034 gizon langabetu.

Langabezia adinaren arabera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • <20 urte: 238 langabetu;
  • 20-24 urte: 1.068 langabetu;
  • 25-54 urte: 11.415 langabetu;
  • >54 urte: 2.967 langabetu.

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 20.598 euro-koa zen[50], eta etxegune bakoitzeko 47.550 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (19.858 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 24.850 euro zen. Errenta gordina 25.152 euro-koa izan zen pertsonako.

Eustaten datuen arabera, 2024. urtean udalerriko 18 urteko eta gehiagoko biztanleen errenta pertsonalaren mediana —biztanleen erdiek baino gutxiago eta beste erdiek baino gehiago jasotzen duten zenbatekoa— 21.476 eurokoa zen[51][oh 2]: gizonena 25.795 eurokoa eta emakumeena 17.742 eurokoa; hau da, emakumeena gizonena baino % 31,2 txikiagoa. Bizkaia osoan, mediana 22.112 eurokoa zen. Familia-errentari dagokionez, udalerriko familien erdiek 43.830 euro baino gutxiago jaso zuten urtean; familien % 10ek 13.006 euro baino gutxiago jaso zuten, eta beste % 10ek 108.519 euro baino gehiago[52].

Errenta-pertzentilak, sexuaren arabera
Errenta pertsonala (2024) Bizkaiko mapa
◄ gizonakPemakumeak ►
7.819
P20
1.609
11.779
P25
5.404
14.703
P30
9.008
20.627
P40
13.212
25.795
P50
17.742
31.929
P60
22.943
39.580
P70
30.022
43.917
P75
34.820
46.892
P80
40.116
61.820
P90
51.670
84.052
P95
66.724
168.652
P99
113.714
18 urteko eta gehiagoko pertsonak, sexuaren arabera.
Familia-errenta (2024) Bizkaiko mapa
◄ gizonakPemakumeak ►
16.974
P10
11.553
26.045
P20
16.163
29.998
P25
18.835
33.893
P30
21.712
41.607
P40
28.258
48.481
P50
36.563
57.391
P60
45.044
69.612
P70
55.637
77.310
P75
63.345
86.542
P80
72.819
116.237
P90
99.741
154.080
P95
127.680
289.728
P99
207.993
Familiak, diru-sarrera nagusien hartzailearen sexuaren arabera.
Errenkada bakoitzeko balioa muga bat da: adibidez, P20 errenkadan, pertsonen edo familien % 20k zenbateko hori baino gutxiago jaso zuten; P50 mediana da. Bi grafikoek eskala bera dute. Iturria: Eustat.

Diru-sarrera guztien artean % 56,1 soldatak dira[53].

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[54][oh 3]. Udalerrian indizea 32,7 da, probintziakoaren (29,8; Bizkaiko mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,9 da, probintziakoaren (2,5; Bizkaiko mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) gainetik.

Eustatek beste adierazle bat ematen du[oh 2]: diru-sarrera txikienak dituzten familien % 20ren batez besteko errenta, handienak dituztenen % 20renaren ehuneko gisa adierazita; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta berdinagoa da banaketa. 2024. urtean, udalerrian lehenengoek 11.736 euro jaso zuten batez beste, eta bigarrenek 137.408 euro; hau da, lehenengoen errenta bigarrenen % 8,5 zen[55] (Bizkaia osoan, % 9,6; udalerriko banaketa desberdinagoa da). Pertsonen errentari dagokionez, diru-sarrera txikienak dituzten biztanleen erdiak batez beste 8.350 euro jaso zuen, eta handienak dituzten erdiak 48.693 euro; lehenengoen errenta bigarrenen % 17,1 zen[56] (Bizkaia osoan, % 18,8).

Errentaren bilakaera
Errenta pertsonala
EuroakUrtea010.00020.00030.00040.00050.00020132015201720192021202320. pertzentilaMediana80. pertzentilaErrenta pertsonala: 20., 50. eta 80. pertzentilak
20. pertzentila, mediana eta 80. pertzentila.
Familia-errenta
EuroakUrtea10.00020.00030.00040.00050.00060.00070.00080.00090.00020132015201720192021202320. pertzentilaMediana80. pertzentilaFamilia-errenta: 20., 50. eta 80. pertzentilak
20. pertzentila, mediana eta 80. pertzentila.
Iturria: Eustat.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Bilbao udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 165.378 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 53,9; gainerako % 46,1 inaktibo zeuden (erretiratuak % 51,9, beste inaktiboak % 35,7 eta ikasleak % 12,4).[57] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 12,1 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,0 zen eta emakumezkoena % 51,2; langabezia-tasa, aldiz, % 10,7 eta % 13,4 zen, hurrenez hurren.[57]

Okupatuen kopurua 142.631 zen 2023ean, 2021eko 137.107etik gora.[58] Emakumeek okupatuen % 49,5 osatzen dute, eta gizonek % 50,5.

142.631okupatu, 2023+% 4,0 2021etik
% 49,5emakumeak okupatuen artean
% 53,9jarduera-tasa, 2024
% 12,1langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 47,4
% 23,9
% 16,5
Okupatuak · % 47,4Langabeak · % 6,5Ikasleak · % 5,7Erretiratuak · % 23,9Beste inaktiboak · % 16,5
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Bilbao, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak145.400% 47,473.281% 50,972.119% 44,4
Langabeak19.978% 6,58.785% 6,111.193% 6,9
Inaktiboak141.235% 46,161.949% 43,079.286% 48,8
Guztira306.613% 100,0144.015% 100,0162.598% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 83,7), industria (% 10,0), eraikuntza (% 5,9) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 0,4).[58] Xeheago, jarduera-adarrik handiena merkataritza da (% 14,0), ondoren osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 10,9) eta manufaktura-industria (% 8,9) datoz.

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Bizkaiko mapa
% 10,0
% 83,7
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 0,4Industria · % 10,0Eraikuntza · % 5,9Zerbitzuak · % 83,7
Jarduera-adar zehatzak
Merkataritza
% 14,0
Osasuna eta gizarte-zerbitzuak
% 10,9
Manufaktura-industria
% 8,9
Jarduera profesionalak
% 8,7
Hezkuntza
% 8,5
Ostalaritza
% 7,8
Administrazio-jarduera lagungarriak
% 6,5
Eraikuntza
% 5,9
Gainerako 13 jarduera-adarrak
Administrazio publikoa
% 5,7
Garraioa eta biltegiratzea
% 4,5
Informazioa eta komunikazioak
% 4,5
Etxeetako jarduerak
% 3,9
Beste zerbitzu batzuk
% 3,2
Finantza- eta aseguru-jarduerak
% 2,5
Jarduera artistikoak eta aisialdikoak
% 2,4
Ur-hornidura eta hondakinak
% 0,7
Higiezinen jarduerak
% 0,6
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza
% 0,4
Energia elektrikoa eta gasa
% 0,4
Erauzketa-industriak
% 0,0
Lurraldez kanpoko erakundeak
% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak dira talderik ugariena, okupatuen % 42,9; ondoren, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak daude (% 41,6), eta oinarrizko okupazioak % 11,0.[59] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 44,8), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 43,5).

% 42,9
% 41,6
% 11,0
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 42,9Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 41,6Oinarrizko okupazioak · % 11,0Ez dago jasota · % 4,5
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Bilbao, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak61.203% 42,930.473% 42,330.730% 43,5
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak59.386% 41,632.264% 44,827.122% 38,4
Oinarrizko okupazioak15.642% 11,05.830% 8,19.812% 13,9
Ez dago jasota6.400% 4,53.467% 4,82.933% 4,2
Guztira142.631% 100,072.034% 100,070.597% 100,0

Okupatuen % 84,6 besteren konturako langileak dira, eta % 15,4 norberaren konturakoak.[60]

% 12,8
% 69,6
% 15,0
Norberaren kontura, langileak dituena · % 2,6Norberaren kontura, langilerik gabe · % 12,8Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 69,6Besteren kontura, aldi baterakoa · % 15,0
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Bilbao, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura21.917% 15,413.541% 18,88.376% 11,9
Besteren kontura120.714% 84,658.493% 81,262.221% 88,1
Guztira142.631% 100,072.034% 100,070.597% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 83,8 estatuan jaio zen, eta % 16,2 atzerrian.[57] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,1 okupatuak dira, % 31,3 erretiratuak, % 6,4 ikasleak, % 5,7 langabeak eta % 5,6 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,2 okupatuak dira, % 31,8 bestelako inaktiboak, % 10,3 langabeak, % 6,0 ikasleak eta % 3,6 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 43,0 okupatuak dira, % 23,1 bestelako inaktiboak, % 22,3 erretiratuak, % 6,2 langabeak eta % 5,3 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 47,1 okupatuak dira, % 31,4 bestelako inaktiboak, % 12,2 langabeak, % 5,6 ikasleak eta % 3,6 erretiratuak.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 51,1
Okupatuak
% 48,2
% 5,7
Langabeak
% 10,3
% 6,4
Ikasleak
% 6,0
% 31,3
Erretiratuak
% 3,6
% 5,6
Beste inakt.
% 31,8
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 43,0
Okupatuak
% 47,1
% 6,2
Langabeak
% 12,2
% 5,3
Ikasleak
% 5,6
% 22,3
Erretiratuak
% 3,6
% 23,1
Beste inakt.
% 31,4
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 83,6 estatuan jaio zen, eta % 16,4 atzerrian.[59] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 46,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 42,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 6,4 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 59,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 17,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 17,3 oinarrizko okupazioetakoak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 49,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 38,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 7,9 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 42,6 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 39,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 14,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 46,9
Goi eta erdi maila
% 17,4
% 42,0
Langile kualifikatuak
% 59,9
% 6,4
Oinarrizko okup.
% 17,3
% 4,7
Ez dago jasota
% 5,3
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 49,6
Goi eta erdi maila
% 14,5
% 38,2
Langile kualifikatuak
% 39,4
% 7,9
Oinarrizko okup.
% 42,6
% 4,3
Ez dago jasota
% 3,5
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[61] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 75,1 zerbitzuetan ari dira, % 16,2 industrian eta % 8,5 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 66,6 zerbitzuetan ari dira, % 20,4 eraikuntzan, % 9,8 industrian eta % 3,1 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 93,0 zerbitzuetan ari dira, % 5,2 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 97,1 zerbitzuetan ari dira, % 2,1 industrian.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 0,2
Nekazaritza
% 3,1
% 16,2
Industria
% 9,8
% 8,5
Eraikuntza
% 20,4
% 75,1
Zerbitzuak
% 66,6
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 0,1
Nekazaritza
% 0,2
% 5,2
Industria
% 2,1
% 1,6
Eraikuntza
% 0,5
% 93,0
Zerbitzuak
% 97,1
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 189 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[62][oh 4]. Udalerriaren azalera 41,6 km² denez, NAE lurraldearen % 4,6 da[63]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 78,1 larre iraunkorrak (148 ha, 20 ustiategitan), % 20,1 arbolak (38,1 ha, 6 ustiategitan), % 1,1 lur goldagarria (2,1 ha, 8 ustiategitan), % 0,5 berotegiak edo babes garai irisgarriak (1 ha, ustiategi batean) eta % 0,2 norberaren kontsumorako baratzeak (0,35 ha, 13 ustiategitan)[oh 5].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
95%
NAE · 189 ha (% 4,6)Gainerako azalera · 3.971 ha (% 95,4)
NAE, lur-erabileraren arabera
78%
20%
Lur goldagarria · 2,1 ha (% 1,1)Larre iraunkorrak · 148 ha (% 78,1)Arbolak · 38,1 ha (% 20,1)Baratzeak · 0,35 ha (% 0,2)Berotegiak · 1 ha (% 0,5)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 225 behi, 249 ardi, 77 ahuntz, 70 zaldi, 94 hegazti, 12 untxi eme eta 241 erlauntz zeuden[64][65].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 188.057 gidari zeuden erroldatuta: 109.262 gizon (% 58,1) eta 78.795 emakume (% 41,9)[66]. Biztanleen % 53,6 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 187.612 ibilgailuk osatzen zuten: 136.209 turismo, 20.640 motozikleta, 11.401 furgoneta, 9.537 kamioi eta 4.136 ziklomotor[66]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 388 turismokoa zen (probintziako 3. baxuena), probintziako (451) eta Espainiako (525) batez bestekoen azpitik.

Turismoen batez besteko adina 12,7 urtekoa zen; turismoen % 10,7k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,6k 25 urte baino gehiago[66]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 51 gasolinazko zen eta % 47,2 diesel; 2.032 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,1; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 25,3k ez zuen etiketarik[oh 6].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
39%
27%
25%
0 etiketa · 3.436 (% 1,8)ECO · 11.448 (% 6,2)C etiketa · 73.220 (% 39,4)B etiketa · 50.881 (% 27,4)Etiketarik gabe · 47.045 (% 25,3)
Turismoak, adinaren arabera
11%
15%
25%
37%
13%
< 4 urte · 14.630 (% 10,7)4–8 urte · 20.865 (% 15,3)8–15 urte · 33.650 (% 24,7)15–25 urte · 49.869 (% 36,6)≥ 25 urte · 17.195 (% 12,6)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika eta administrazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Bilbon», «Bilboko alkateen zerrenda» eta «Bilboko Udala»

2023-2027 legegintzaldia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euzko Alderdi Jeltzaleak jaitsiera orokortua pairatu zuen 2023ko udal eta foru hauteskundeetan, baita Bilbon ere. 17.000 boto eta bi zinegotzi galdu zituen arren Euskadiko Alderdi Sozialistarekin Euskal Autonomia Erkidego mailan zeukan akordioari esker udal gobernuak gehiengo osoari eutsi zion. Euskal Herria Bildu izan zen EAJren beherakadaren onuradun nagusia, eta udalbatzako bigarren indar bihurtu zen, PSE-EEren kaltetan.

Beste behin gobernu koalizioa osatu zuten EAJk eta PSE-EEk, eta Juan Mari Aburto Bilboko alkate izendatu zuten hirugarrenez, gehiengo osoarekin.

2023ko hauteskundeen ondorengo Bilboko udalbatza
Alderdia 2023ko maiatzak 28
Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
12 / 30
54.445 (% 36,58)
Euskal Herria Bildu (EHB)
6 / 30
28.124 (% 18,89)
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)
5 / 30
24.356 (% 16,36)
Alderdi Popularra (PP)
4 / 30
17.950 (% 12,06)
Elkarrekin Podemos (EP)
3 / 30
11.871 (% 7,97)
Vox (Vox)
0 / 30
5.049 (% 3,46)
Alderdi Animalista Ingurumenarekin (AAI)
0 / 30
1.600 (% 1,09)
Aulki Zuriak (AZ)
0 / 30
877 (% 0,60)
Bidezko Mundurantz (M+J)
0 / 30
613 (% 0,42)
Stop (Stop)
0 / 30
459 (% 0,31)
Datuen iturria: Hauteskunde emaitzak. Eusko Jaurlaritza (Gaztelaniaz)

Hauek izan dira Bilboko azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[67]
Jon Mirena Bitor Castañares Larreategi 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Luis Robles Kanibe 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Maria Gorordo Bilbao 1987 1990 a Euzko Alderdi Jeltzalea
Jesus Maria Duñabeitia Vidal 1990 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea
Josu Ortuondo Larrea 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea
1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea
Iñaki Azkuna Urreta 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea
2007 2011 Euzko Alderdi Jeltzalea
2011 2014 b Euzko Alderdi Jeltzalea
Ibon Areso Mendiguren 2014 2015 Euzko Alderdi Jeltzalea
Juan Mari Aburto Rike 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea
2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea
2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b 2014. urtean Iñaki Azkuna Urreta zendu zen.

Hiriko bi aldeak batzen dituzten 14 zubi dauzka Bilbok. Eraiki den azkena Frank Gehry zubia da.

Zubizuri
Sakontzeko, irakurri: «Bilboko metroa»

Bilboko metro sarea Bilbo hiriko eta ingurune metropolitarreko lurrazpiko garraiobidea edo metroa da. Ingurune metropolitarra Ibaizabalgo itsasadarraren bi bazterrek osatzen dute, alegia, Ezkerraldea eta Eskuinaldea azpieskualdeek, eta milioi bat biztanle inguru komunikatzen du. Geltokiak Norman Foster arkitekto ingelesak diseinatu zituen.

Metroa 1995ean hasi zen abian. Gaur egun 51,65 kilometroko luzera eta 92 sarbide dauka, 48 geltokitan banatuta; geltoki horietatik 32 lurrazpikoak dira. Sareak hiru linea ditu: alde batetik 1. linea (Etxebarri – Plentzia) eta 2. linea (Basauri – Kabiezes) Y itxurako ibilbidearekin itsasadarraren bi ertzetatik doaz, eta tarte amankomun batean batzen dira, San Ignazioko geltokian. Geltoki horretatik Etxebarriko geltoki arte bi lineak batera doaz. Etxebarritik Basaurirainoko tartea, aldiz, 2. lineak baino ez du egiten. Bestalde, 2. linearen mendebaldean Mamarigako anezka dago Santurtzi eta Mamariga geltokien artean. Azkenik, 3. linea (Kukullaga – Matiko) Bilboko iparraldeko auzo garaiak lotzen ditu, eta Zazpikaleetako geltokian hiru lineen arteko lotura dagoela.

2016. urtean Metroak 87.105.288 bidaiari garraiatu zituen.[68] Horrek esan nahi du estatu osoko metro sareen artean hirugarrena dela, Madrilgo eta Bartzelonako metro sareen atzetik bidaiari gehien garraiatzen dituena.

Etorkizunean 4. linea eta 5. lineak ere sarearen zati izango dira, 2008ko urtarrilaren 25ean Eusko Jaurlaritzak lehen aldiz plazaratu zituela linea hauen eraikitze asmoak.

Abandoko geltokia
Sakontzeko, irakurri: «Bilboko Renfe Aldiriak»
Sakontzeko, irakurri: «Euskotren Trena»
Renferen trena, Olabeagatik San Mamesera

Aldirietako zerbitzua bi konpainiak eskaintzen dute. Batetik, Espainiar Estatuaren menpe dagoen Renfe Operadora enpresa, Renfe Aldiriak eta Renfe Feve marka komertzialen bitartez. Bestetik, Eusko Jaurlaritzaren menpe dagoen Eusko Trenbideak enpresa, Euskotren Trena markaren bidez.

Renfeko aldirien sareak lau linea dauzka:

Euskotren Trenak lau linea ustiatzen ditu:

  • E1 Bilbo – Donostia (Matiko – Amara) eta E1 linearen parte den 1D Durangaldea linea (Matiko – Traña),
  • E3 Txorierri (Kukullaga – Lezama),
  • E4 Urdaibai (Atxuri – Bermeo),
  • L3 Bilboko metroaren 3. linea (Kukullaga – Matiko).

Renfe Fevek hiru linea ustiatzen ditu:

Sakontzeko, irakurri: «Bilboko tranbia»
Bilboko tranbia, Abandoibarrean.

Tranbia betidanik izan da Bilboren parte. XIX. mendean ezarri zen, munduko beste hiri askotan bezala. Hamarkadak pasatu ahala ordea, bere erabilera gutxituz joan zen, eta azkenik, XX. mendearen erdialdean, kendu egin zen zerbitzua. 2002. urtean, berriz, berreskuratu egin zen zerbitzua.

Gaur egungo Bilboko tranbia Eusko Trenbideak sozietateak ustiatzen du, Euskotren Tranbia markarekin, eta Atxuri eta La Casilla lotzen ditu, 14 geltokidun linearekin.

Bilbobus hiri-barruko zerbitzuak 43 linea ditu guztira. Horietatik 8 gautxoriak dira, ostiral eta larunbat gauetan baino ez direnak eskaintzen, eta beste linea bat berezia da eta soilik ibiltzen da Bilbao Arena pabilioian ekitaldiak eskaintzen direnean.

Herrialde mailan, Bizkaibus zerbitzuak 122 linea ditu, gehienak Bilbo eta herrialdeko gainontzeko udalerriak lotzen dituztenak.

Sakontzeko, irakurri: «Artxandako funikularra»

Campo Volantin eta Artxanda mendia batzen dituen funikularra da. Funikularraren geltokia dagoen plazari "Funikularraren Plaza" deritzo. 1915eko urriaren 7an Artxandako funikularrak lehenengo bidaia egin zuen, Gazteleku auzoa Artxanda mendiarekin lotu zuena.

Sakontzeko, irakurri: «Bilboko igogailuak»

Azken urteotan Udalak hainbat igogailu eraiki ditu, gehien bat auzo garaietan irisgarritasuna hobetzeko. Horien jabetza eta kudeaketa Artxandako Funikularra S.A. udal enpresarena da. 2018ko abenduaren 1.tik Udalaren menpeko igogailuak 24 orduz daude zerbitzuan.[69] Udal igogailuez gain, Euskal Trenbide Sareak Euskotrenen geltokiei lotutako bi igogailu kudeatzen ditu: Zumalakarregikoa eta Matikokoa, Uribarriko eta Matikoko geltokiei lotutakoak, hurrenez hurren. Metro Bilbao S.A. enpresa publikoak, bestalde, Zazpikaleetako geltokian dagoen Mallonako igogailua kudeatzen du. Eusko Jaurlaritzaren menpe dagoen Begoñako igogailua zerbitzuz kanpo dago. Azkenik, enpresa pribatuek kudeatutako igogailu bakarra dago, Solokoetxekoa, alegia.

Igogailua Geralekuak Mota Irekiera Jabetza
Solokoetxe Iturribide kalea – Solokoetxe kalea Bertikala 1935/06/22[70] Ascensores de Solocoeche, S.A.
Begoña Itxaropena kalea – Etxebarria parkea Bertikala 1947

2014/07/08an itxita

Eusko Jaurlaritza
Salbe (2 igogailu) Unibertsitateen etorbidea – Salbe zubia Bertikala 1972/01/09 Artxandako Funikularra, S.A.
Zazpikaleak (Mallona) Zazpikaleetako geltokia (Unamuno sarbidetik) – Mallona zeharkalea Bertikala 1995/11/11 Metro Bilbao S.A.
Zumalakarregi Zumalakarregi – Harritxo Bertikala 2000[71] Artxandako Funikularra, S.A.
2019ko martxoaren 5a arte Euskal Trenbide Sarea[72]
Pedro Arrupe zubia Unibertsitateen etorbidea – Deustuko Unibertsitatea Bertikala 2003/03[73] Artxandako Funikularra, S.A.
Prim (2 igogailu) Prim kalea – Jose Miguel de Barandiaran Ayerbe Makurra 2004/09/13[74] Artxandako Funikularra, S.A.
Betolatza Ingurubidea errepidea – Betolatza Bertikala 2007/10/30[75] Artxandako Funikularra, S.A.
Ametzola Trenbideko etorbidea – Padurako Gudua Bertikala 2008/02/11[76] Artxandako Funikularra, S.A.
Bizikidetasun plaza-Isozaki Bizikidetasun plaza – Mazarredo Bertikala 2009/02/16[77] Artxandako Funikularra, S.A.
Uretamendi Leon de Uruñuela – Ingurubidea errepidea Bertikala 2009/04/03[78] Artxandako Funikularra, S.A.
Zurbaranbarri Iturriondo plaza – Begoñako Andramari auzoa – Zurbaranbarri auzoa Makurra 2010/06/25[79] Artxandako Funikularra, S.A.
Errekalde plaza Errekalde plaza – Artazubekoa Bertikala 2010/09/27[80] Artxandako Funikularra, S.A.
Mazarredo Abandoibarra – Mazarredo Bertikala 2011/03/21[81] Artxandako Funikularra, S.A.
Iturribide zeharkalea Iturribide zeharkalea – Maristak Bertikala 2011/05/26[82] Artxandako Funikularra, S.A.
Tutulu Tutulu – Bakio Bertikala 2011/07/14[83] Artxandako Funikularra, S.A.
Prim Dolaretxe Tomas Meabe plaza – Dolaretxe Bertikala 2011/09/30[84] Artxandako Funikularra, S.A.
Bilboko Begiratokia Maurice Ravel etorbidea – Etxezuri Bertikala 2014/02/12[85] Artxandako Funikularra, S.A.
Funikularreko plaza Funikularreko plaza – Moraza plaza Bertikala 2014/05/15[86] Artxandako Funikularra, S.A.
Otxarkoagako anbulatorioa Zizeruena – Ugarte plaza Bertikala 2014/06/20[85] Artxandako Funikularra, S.A.
Basurtubekoa (2 igogailu) Basurtubekoa – Bentazarra pasabidea Bertikala 2015/01/02[87] Artxandako Funikularra, S.A.
Iturribide-Zabalbide Iturribide kalea 91 – Iturribide kalea 93 – Zabalbide kalea 41-43 Makurra 2015/05/15[88] Artxandako Funikularra, S.A.
Zazpilanda Ikastalde – Bidegain – Zazpilanda Makurra 2015/06/26[89] Artxandako Funikularra, S.A.
Arangoiti Ramón y Cajal kalea – Elorriaga mendia – Garro baserria – Arane kalea Makurra 2016/07/07[90] Artxandako Funikularra, S.A.
Zorrotza Usanditzaga musikaria – Ikastalde Bertikala 2016/01/22[91] Artxandako Funikularra, S.A.
Matiko Tiboli kalea – Matikoko geltokia Bertikala 2016/06/10[92] Euskal Trenbide Sarea
Luzarra-Deustu Luzarra kalea – Ramón y Cajal kalea Bertikala 2016/12/05[93] Artxandako Funikularra, S.A.
Atxuri Enkarnazio parkea – Begoñako errepublika Bertikala 2016/12/07[94] Artxandako Funikularra, S.A.
Gordoniz (2 igogailu) Diaz Emparanza doktorea kalea – Gordoniz kalea Bertikala 2016/12/23[95] Artxandako Funikularra, S.A.
Jardintxikerra Jardintxikerra kalea – Elexabarri kalea Bertikala 2016/12/23[95] Artxandako Funikularra, S.A.
Ollerietagoiena Atxuri – Ollerietagoiena Makurra 2017/03/02[96] Artxandako Funikularra, S.A.
Uribarri "C" Zeharkalea (2 igogailu) Uribarri «C» zeharkalea – Maurice Ravel Bertikala 2017/06/07[97] Artxandako Funikularra, S.A.
George Steer-Atxuri (2 igogailu) Enkarnazio plaza – George Steer kalea Bertikala 2017/10/25[98] Artxandako Funikularra, S.A.
Basobidea Basobidea – Zabalbide kalea Bertikala 2018/11/12[99] Artxandako Funikularra, S.A.
Laurencin Markesa (2 igogailu) Cocherito de Bilbao kalea – Anselmo Guinea margolaria kalea – Haurtzaindegia – Iturriaga kalea Makurra 2018/12/12[100] Artxandako Funikularra, S.A.
Miribilla Askatasuna kalea – Juan Carlos de Gortazar kalea Makurra 2018/12/18[101] Artxandako Funikularra, S.A.
Tiboli Tiboli kalea – Damián González maisua kalea Bertikala Eraikitzen[102] Artxandako Funikularra, S.A.
Maurice Ravel Damián González maisua kalea – Loruri etxaldea – Maurice Ravel etorbidea Bertikala Eraikitzen[102] Artxandako Funikularra, S.A.
Abasolo Etxezuri – Abasolo Bertikala Eraikitzen[102] Artxandako Funikularra, S.A.
Urgozo - Montevideo (2 igogailu) Urgozo kalea – Montevideo etorbidea Bertikala Lizitatzen[103] Artxandako Funikularra, S.A.
Zabala Bruno Mauricio Zabala kalea 35 – Bruno Mauricio Zabala kalea 37 – Tenor Constantino kalea Bertikala Lizitatzen[103] Artxandako Funikularra, S.A.
Basurtu Montevideo etorbidea – Basurtu Kastrexana errepidea Bertikala Lizitatzen[103] Artxandako Funikularra, S.A.
Sakontzeko, irakurri: «Bilbaobizi»

2018ko urriaren 27an Bilbaobizi Bilboko Udalaren bizikletak mailegatzeko zerbitzu publikoa sortu zen, aurretik martxan zegoen Bilbonbizi zerbitzua ordeztuz. Zerbitzua 24 ordutan erabilgarri da eta pedalei eragiteko laguntza sistemaz hornituta dauden 450 bizikletaz osatzen da, 40 geltokitan banatuta.

Euskal Irrati Telebistaren egoitza, Basurtu auzoan.

Prentsa idatzia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedapen handieneko tokiko, herrialdeko, nazio eta nazioarteko egunkariak eskuratu daitezke hirian, eta horietariko batzuk tokiko informazioa ere eskaintzen dute. Salduenak tokiko argitalpenak dituzten lau egunkari dira: El Correo, Deia, Gara eta Berria. Horietatik El Correo eta Deia ia osorik gaztelaniaz idatzitakoak dira eta Bilbon argitaratzen dira; Gara elebiduna da eta Berria euskaraz baino ez dago idatzita.

Udal mailan, Bilboko Udalak Bilbao Aldizkaria argitaratzen du hilero. Auzo aldizkarien artean, berriz, «Berton» (Mahatserri), «Prest!» (Deustu) eta «Zorrotz-Morrotz» (Zorrotza) ditugu, denak osorik euskaraz idatziak.

Hirian tokiko eta Estatu mailako irrati kate nagusi guztiak entzun daitezke, eta horietariko batzuk tokiko berriak eskaintzeko deskonexioak eskaintzen dituzte, hala nola Radio Nacional de España, Radio Bilbao Cadena SER, Onda Cero, COPE edota Onda Vasca Irratia. Bestalde, Euskal Irrati Telebistaren taldeko kateak ere entzun daitezke: Euskadi Irratia, Radio Euskadi, Gaztea eta EiTB Musika, Radio Euskadi Bilbotik igortzen dela. Tokiko irrati kate txikiagoak ere badira, adibidez, Bizkaia Irratia eta Bilbo Hiria Irratia, euskarazkoak eta Bilbotik herrialde osorako igortzen dutenak. Musikari lotutako Estatu mailako kateak ere entzun daitezke.

Lurreko Telebista Digitala (LTD) martxan jartzearekin batera Bilbon ikus daitezken telebista kate kopurua handitu zen, bai kate orokorrei zein tematikoei dagokienez, doakoak zein ordainpekoak.​ Euskal Irrati Telebistak Bilbon du egoitza nagusia, Bami eraikinean, alegia. Radiotelevisión Españolak hirian du Euskal Autonomia Erkidegoko herrialdeko zentroetariko bat. Tokiko kateei dagokienez Bilbotik igortzen dira TeleBilbao eta Hamaika Telebista, gazteleraz eta euskaraz hurrenez hurren.

Udalaren web orrialdean informazio instituzionala eskaintzen da.

Sakontzeko, irakurri: «Bilboko euskera»
Bilboko Karmele Kortajarena hiztunaren testigantza. Euskal Herriko Ahotsak[104][105] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. Bilboko euskararen testigantza bakarrenetako bat.

Hiriko bertako hizkera jatorrizkoa mendebaleko euskararen aldaera bat da, oraindik ere Mahatserrian, Errekaldeko mendialdean eta Buian bizirik dagoena. Bilboko euskara mendebaldeko hizkeraren barnean dagoen sartaldeko hizkeran dago katalogatuta, zehatzago Nerbioi Ibarreko euskaran.[106][107]

« Bilboko hiria Begoñako elizateko errebal batean sortu zen 1.300. urtean, eta portuko jarduerari zegokion giro eleaniztasunaren gainetik, euskarak bizi-bizirik iraun zuen bilbotarren ahoan, harik eta XIX. mende amaieraz geroko immigrazioaren ondorioz, gaztelania nagusitzen hasi zen arte. [...] Duela 37 urte, Korrikaren lehen edizioa egin zenean, Bilboko biztanleen %6,4 baino ez ziren euskaldunak, eta gaur egun portzentaje hori ia-ia laukoiztu egin da.

[...] Duela 37 urte, euskara hilzoritik atera eta hizkuntzaren ezagutza zabaltzea zen helburu nagusia; orain, ezagutzatik erabilerarako saltoa egin behar dugu euskarak hizkuntza bizia izaten jarrai dezan.

»

—Juan Mari Aburto (2017-06-06)[108]

2006ko erroldako datuen arabera, biztanleen % 24,20 ziren euskaldunak. 2001eko datuen arabera, berriz, % 15,32 ziren euskaldunak. Euskaraz hitz egiteko gaitasuna asko handitu da hirian azken urteotan, euskarazko hezkuntza zabalduz joan den heinean. 1981ean % 6,38 baino ez zen euskaraz zekiten pertsonen ehunekoa. Dena den, adina zein den, alde handiak daude, 15 urtetik beherako gaztetxoen artean euskaldunen kopurua % 40 ingurukoa da, baina 40 eta 60 urte bitarteko euskaldunena ez da % 5 ere.

Euskararen jakintza maila
2001eko ikerlana
2006ko errolda
Elebidunak(1)
51.302
83.354
Elebidun hartzaileak(2)
71.189
82.339
Erdaldun elebakarrak(3)
212.485
177.379

(1) Euskaraz ondo hitz egin eta ulertzen dutenak.

(2) Euskaraz nekez ulertu eta nekez hitz egiten dutenak.

(3) Euskaraz batere ulertu ez eta hitz egiten ez dutenak.

Biztanleria, ama-hizkuntzaren arabera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Gaztelania: 304.443 lagun
  • Euskara: 15.303 lagun
  • Euskara eta gaztelania: 8.353 lagun
  • Besterik: 6.877 lagun

Euskara elkarteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriko euskara elkarteak hauek dira:

Urtean zehar ekitaldi kultural ugari antolatzen dira Bilbon. Horrez gain, hainbat antzoki daude hirian, Arriaga Antzokia, Euskalduna Jauregia eta Ayala antzokia esaterako.

Arriaga antzokia, Areatzako zubiaren ondoan
Sakontzeko, irakurri: «Bilboko idazleen zerrenda» eta «Bilbo literaturan»

Gabriel Aresti idazlea eta poeta XX. mendeko euskal literaturaren berritzaileetako bat. Txillardegi eta Saizarbitoriarekin batera, bai formaren, bai edukien aldetik. 1960ko hamarkadan, garai harekin oso lotuta, poesia sozial eta kritikoa egin zuen, Euskal Herriaren egoera salatzeko.

Xabier Kintana (1946-). euskaltzaina eta poliglotak hainbat liburu idatzi eta itzuli ditu. Bilbok euskararen garapenean izan duen garrantzia izan zen Euskaltzaindian sartzeko bere hitzaldiko gaia ("Bilbao, euskararen bizitzan. Euskaltzaindian sartzeko hitzaldia", 1994)[109]

Aipatzekoak dira euskarazko beste idazle garaikide hauek: Manu Ertzilla (1953), Luigi Anselmi (1954), Andres Urrutia (1954-). Juan Ramon Madariaga (1962-). Paddy Rekalde (1964-). Lutxo Egia (1969-). Goizalde Landabaso (1970-). Asel Luzarraga (1971-). David Tijero (1974-). Urtzi Urrutikoetxea (1977-)...

Miguel Unamuno bilbotarra gaztelaniazko literaturaren idazle nagusien artean egon zen XX. mendearen lehenengo herenean. Blas Otero, bestela, nabarmendu zen erdal poeten artean XX. mendearen bigarren erdialdean. Garai hartan, euskarazko poeta nagusia Gabriel Aresti izan zen.

Idazle garaikideen artean, Elias Amezaga, Ramiro Pinilla, Fernando Marías, Juan Bas, Jon Juaristi, Manu Ertzilla, Espido Freire eta Lutxo Egia nabarmentzekoak dira.

Bilbon guztira sei museo daude, egin den azkena, Bilboko Itsas Adarra Itsas Museoa. Unamuno plazan, zientzia gaiak jorratuko dituen museo baten proiektua darabil esku artean Bilboko udalak.

Guggenheim Bilbao Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Guggenheim Bilbao Museoa»
Bilboko Guggenheim museoa

1997. urtean zabaldua, arte modernoaren azken obrak biltzen ditu. Bai kanpokoak bai Euskal Herrikoak bertakoak ere. Txillida eta Oteizaren lanak erakutsi izan dira museoan. Frank Gehry arkitektoak diseinatu zuen titaniozko eraikina. Zabaldu zenetik mundu osotik etorritako milaka turistak bisitatu dute museoa, hiriaren ikur berria bihurtuz. 2005. urtean 900.000 bisitari izan zituen.

Arte Ederretako Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Bilboko Arte Eder Museoa»

1945. urtean zabaldua, Bilbok estatu mailako arte eder museorik onenetarikoa duela esaten dute aditu askok. Fernando Urrutia arkitekto bilbotarrak disenaitu zuen eraikin klasikoa. Ordutik hainbat areto eta eraikin gehitu zaizkio museoari. Azken zabaltzea 2001. urtean egin zen.

Arte erakusketak egiteaz gain, Bilbon egingo diren hainbat proiekturen erakusketak ere antolatzen dira noizbehinka. Horrez gain, Zinemateka delako programaren barnean garai ezberdinetako zine emanaldiak eskaintzen dira.

Itsas Museoko garabia

Bilboko Itsasadarra Itsas Museoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Bilboko Itsasadarra Itsas Museoa»

Bilboren itsasoarekiko tradizioari lotuta, 2002. urtean Bilboko Itsasadarra Itsas Museoa zabaldu zuten museoa, Euskalduna zubiaren azpialdean, Bilboko itsasadarraren mendebaldeko aldean. Museoak Bilboko itsasadarraren historia eta nabigazioan izandako berrikuntza eta tresnei buruzko informazioa eskaintzen du. Horrez gain, denbora baterako diren erakusketak ere izaten dira, esaterako 2005. urtean Titanic ontziari buruz eginiko erakusketa.

Beste museo batzuk

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hirian kirolean aritzeko instalazio ugari daude. Guztira sei kiroldegi daude auzoetan, Errekalden, Zorrotzan, San Ignazion, Deustun, Artxandan eta Txurdinagan. Zorrotzakoak eta Errekaldekoak atletismo pista bana daukate gainera. Bi frontoi ere badaude: Errekalde Zumarkaleko Club Deportivo frontoia eta Itxaropen kaleko frontoia. Era berean, 2011n Bizkaia frontoia inauguratu zuten Miribilla auzoan, eta kiroldegi eta saskibaloi-areto den konplexu bat ere dago leku horretan.

Hiriko kirol talde nagusiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Mames futbol zelaia

San Mames futbol zelaian jokatzen du 1912. urteaz geroztik. Athletic Club taldea 1898. urtean sortua, Espainiar estatuko futbol talderik aurrendarietako bat da. 24 Errege kopa eta 8 liga irabazi ditu historian zehar. Beti egon da lehenengo mailan.

San Mames, 1982ko munduko txapelketarako berriztu zen.

2010 eta 2013. urteen artean, San Mames Barria futbol zelaia eraiki zen.

Txirrindularitza elkarte garrantzitsua izan da sortu zenetik. Alde Zaharreko Kriteriuma antolatzen hasi zen eta, urte batzuk geroago, Bilboko Aste Nagusiko Kriterium-a antolatu zuen elkarteak. Iñaki Barrenetxea Espiga eta beste pertsona batzuek sortu zuten Bilboko uholdeen ostean. Iñakik, 4 hamarkadetan lehendakaria izan zen hil zen arte. Gainera, Bizkaiko Federazioaren Lehendakaria ere izan zen. Bere semeak, Iñaki eta Asier taldean hasi ziren. Iñakik errepidean profesionala izan zen Bizkaiko txapelduna izan ostean. Asier, berriz, mendiko bizikletan aritu zen. Taldean, Unai Elorriaga txirrindulari profesionala ere hazi zen.

La Casillako udal kiroldegian jokatzen du. 2001. urtean sorturiko proiektua da. Aurrerago hirian Caja Bilbao saskibaloi taldea izan zen, baina arazo ekonomikoek desagerrarazi egin zuten. Normalean, La Casillako udal kiroldegian jokatzen du baina lantzean behin, BECen antolatzen dira partidak, Tau Baskonia edo Real Madril taldeen aurkako partidetan esaterako.

  • GSI Bilbao (areto futbol taldea).

1984ean Bilboko Aurrezki Kutxaren baitan sorturiko areto futbol taldea da. La Casillako udal kiroldegian jokatzen du.

Urtean zehar hainbat ekitaldi eta jai egiten dira Bizkaiko hiriburuan.

Auzoetako jaiak:

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Done Jakue plaza

Hirian barreiatuta hainbat artelan dago, izan ere, bereziki azken urteetan hiriko plaza eta parkeetan eskulturak ezartzeko joera nagusitu da. Hiriko gune berrietan, Abandoibarra gunean esaterako, hamar eskulturatik gora jarri dira 2001. urtetik.

Bilboko Guggenheim museoa: Jeff Koons' Puppy

Horrez gain, hirian eraikin askok monumentu izendatuta daude, eta udalak babestuta. Oro har, XIX. mendean zehar egindako eraikinak dira, eta duten izaera bereziagatik udalak hainbat babes maila ezarri die, A, B eta C hizkiak erabilita. Babesturik dauden eraikinetako batzuk honakoak dira:

Bilbotar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Zerrenda:Bilbotar ospetsuak»
Sakontzeko, irakurri: «Zerrenda:Mahatsorri ospetsuak»

Bilbotar ospetsuen artean dira Juan Crisostomo Arriaga musikagilea; Miguel de Unamuno idazle eta filosofoa; Ramon Rubial politikaria; Pedro Arrupe eta Jon Sobrino jesuitak; Gabriel Aresti, Angela Figuera Aymerich eta Blas de Otero olerkariak; Xabier Kintana eta Andres Urrutia euskaltzainak; Kepa Fernandez de Larrinoa antropologoa; Juanjo San Sebastian alpinista; Fernando Barrenetxea eta Sabin Arana Goiri politikariak; Natxo de Felipe, Anton Latxa, Kepa Junkera, Amaia Uranga, Naroa Gaintza eta Fito Cabrales musikariak; eta Alex de la Iglesia zinemagilea, beste hainbaten artean.

  • Txileko hiriburuan, Santiagon, San Miguel komunaren barruan bada auzo bat Bilbao izena duena.
  • Txileko Talca probintzian, Maule eskualdean, bada Constitución izeneko hiri bat. 1794an sortu zenean Villa de Nueva Bilbao de Gardoqui izena hartu zuen, harik eta 1828an, konstituzioa bertan sinatu zela eta, hiriari izena aldatu zioten arte. Hiri hartako armarriko goiko ezkerraldeko laurdena Bilboko armarria bera da oraindik.

Bilbo eta Shakespeare

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

William Shakespearen ingeles antzezlanen idazlearen Windsordeko emazte alaiak eta Hamlet lanetan, Bilbo hitza. lehenengoan bilbo hitzak ezpata esan nahi du. Hamlet-en, aldiz, girgiluez ari da bilboak aipatzen dituenean. Hau da, bilbok burdina esan nahi du eta zehazki, Bizkaitik zetorren kalitate handiko burdina.[110]

Atzerriko diplomazia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialdean dagoen atzerriko diplomazia gehiena Bilbon dago kokatuta. Halaber, Euskal Autonomia Erkidego osoko atzerriko diplomaziaren gehiengoa. Egun hirian dauden kontsulatuak honakoak dira:

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilbo ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Izen ofiziala Bilbao da, baita euskaraz ere, baina Euskaltzaindiak Bilbo arautu zuen 1979an eta euskaraz aritzean ohiko izena da.[4] Bilbao gaztelaniaz gorde den euskal izen zaharra da.[5][6]
  2. 1 2 INEk eta Eustatek metodologia desberdinak erabiltzen dituzte errenta kalkulatzeko, eta, horregatik, haien zifrak ez dira zuzenean alderagarriak. INEren Etxeguneen Errentaren Banaketaren Atlasak etxegune bakoitzaren errenta haren kide guztien artean banatzen du, adingabeak barne, eta haren P80/P20 zatidura kontsumo-unitateko errentaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura da (zenbat eta handiagoa, orduan eta desberdintasun handiagoa). Eustatek, berriz, 18 urteko eta gehiagoko pertsona bakoitzaren errenta eta familia bakoitzarena neurtzen ditu, eta haren 20/80 ratioak diru-sarrera txikienak dituzten % 20ren batez besteko errenta handienak dituztenen % 20renarekin alderatzen du, ehunekotan (zenbat eta handiagoa, orduan eta berdintasun handiagoa).
  3. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  4. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  5. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  6. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
  3. ↑ «Etxeko erabilera», Euskararen erabilera, Wikipedia.
  4. 1 2 3 Joxe Ramon Zubimendi: «Bilbo/Bilbao, Areatza/*Arenala», Euskaltzaindiaren Jagonet zerbitzua, 2012-09-05.
  5. ↑ Mikel Gorrotxategi Nieto. «Bilbo ala Bilbao».
  6. ↑ Ander Ros. «Bilbao idatzi beharko litzateke, nahiz eta Bilbo esan».
  7. ↑ Eustat, «Euskal AEko biztanleria lurralde-eremuaren arabera, sexuari eta aldaketen osagaiei jarraiki. 2023/01/01», eu.eustat.eus. 2024ko martxoaren 15ean kontsultatua.
  8. ↑ Eustat, «2021ean, hamar udalerrik Euskal AEko BPGren erdia baino gehiago sortu zuten», eu.eustat.eus. 2025eko ekainaren 2an kontsultatua.
  9. ↑ Gómez Piñeiro, Francisco J., ed. (1979), Geografia de Euskal Herria. 2: Vizcaya / [Gómez Piñeiro, Francisco J.], Haranburu, ISBN 978-84-7407-068-2. 2024ko martxoaren 15ean kontsultatua.
  10. ↑ «Bilbao: el efecto Guggenheim», web.archive.org, 2008ko urriaren 2a. Jatorrizkotik 2008ko urriaren 2an artxibatuta. 2024ko martxoaren 15ean kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura)
  11. ↑ ESPECIAL, ZIGOR ALDAMA ENVIADO (2010eko ekainaren 30a), «Bilbao, un ejemplo urbanístico para el mundo», El Correo (Gaztelaniaz). 2024ko martxoaren 15ean kontsultatua.
  12. ↑ «World Mayor: The 2012 results», www.worldmayor.com. 2024ko martxoaren 15ean kontsultatua.
  13. ↑ «Bilbo izendatu dute Europako 2018ko hiririk onena», EITB. 2024ko martxoaren 15ean kontsultatua.
  14. 1 2 Euskaltzaindia, 145. arauaː Bizkaiko herri izendegia (PDF).
  15. ↑ Mitxelena, Koldo (1983), Bilbo (PDF), Euskaltzaindiaren Toponimia Batzordea.
  16. ↑ «Bilbao», Auñamendi Entziklopedia (Gaztelaniaz). 2019ko azaroaren 15ean kontsultatua.
  17. ↑ AEMET, Balio klimatologiko normalak. Bilbao Aeropuerto. 2013ko abuztuaren 21ean kontsultatua.
  18. ↑ Aena, Monthly Weather Averages for Bilbao Airport. 2010eko urriaren 20an kontsultatua.
  19. ↑ AEMET, Muturreko balioak. Bilbao Aeropuerto. 2019ko ekainaren 4an kontsultatua.
  20. ↑ «Bilbaopedia - Gaikako Indizea», www.bilbaopedia.info. Jatorrizkotik 2019ko martxoaren 25ean artxibatuta. 2019ko martxoaren 25ean kontsultatua.
  21. ↑ Zabala, Aingeru (2026ko maiatzaren 30a), «El Consulado de Bilbao: más de 300 años de un tribunal de comercio», Deia (Gaztelaniaz). 2026ko azaroaren 19an kontsultatua.
  22. ↑ Kontsulatuaren 500. urteurrena (1511-2011) (PDF) (Gaztelaniaz), Euskal Museoa Bilbao. 2026ko azaroaren 19an kontsultatua.
  23. ↑ Guiard y Larrauri, Teófilo (1913), Historia del Consulado y Casa de Contratación de Bilbao y del comercio de la villa (Gaztelaniaz), I (1511-1699). lib., Bilbo: Imprenta y librería de José de Astuy, 636–638. or.. 2026ko azaroaren 19an kontsultatua.
  24. ↑ Serna Vallejo, Margarita (2024), «Las Ordenanzas del Consulado de Bilbao: su difusión por España y América», Anuario de Historia del Derecho Español (Gaztelaniaz), 94. 2026ko azaroaren 19an kontsultatua.
  25. ↑ eblancooliva (2016ko abenduaren 16a), «BILBAO.», "otropunto" de vista sobre el territorio (Gaztelaniaz). Jatorrizkotik 2022ko maiatzaren 18an artxibatuta. 2022ko apirilaren 10ean kontsultatua.
  26. ↑ «Resultado de búsquedas en el servidor», www.eustat.eus. 2023ko abenduaren 23an kontsultatua.
  27. 1 2 3 «Instituto Nacional de Estadística. (Spanish Statistical Institute)», www.ine.es. Jatorrizkotik 2023ko abenduaren 23an artxibatuta. 2023ko abenduaren 23an kontsultatua.
  28. ↑ Vázquez, Solange (2019ko abenduaren 4a), «La 'avalancha' que dobló la población de Euskadi en la década de los 50», El Correo (Gaztelaniaz). 2023ko abenduaren 23an kontsultatua.
  29. ↑ «BilbaoIzan, Hiribilduaren historia laburra», www.bilbao.eus. 2023ko abenduaren 23an kontsultatua.
  30. ↑ «Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera)», INE, 2025.
  31. ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb», PxWeb. 2026ko uztailaren 29an kontsultatua.
  32. ↑ «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb», PxWeb. 2026ko uztailaren 30ean kontsultatua.
  33. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Bizkaia.tab.
  34. ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  35. ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  36. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Bizkaia.tab.
  37. 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea», Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak, Eustat, 2024.
  38. ↑ «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  39. ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
  40. ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
  41. ↑ «Etxeguneak motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  42. ↑ «Etxebizitzak eraikuntza-urtearen arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  43. ↑ «Etxebizitzak azaleraren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  44. 1 2 3 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  45. 1 2 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  46. ↑ «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  47. ↑ «Bilbaopedia - Anexiones territoriales», www.bilbaopedia.info. Jatorrizkotik 2023ko abenduaren 23an artxibatuta. 2023ko abenduaren 23an kontsultatua.
  48. ↑ Bilboko Udala (2008): “Estudio y diagnóstico sobre la población extranjera residente en Bilbao la Vieja, San Francisco y Zabala” (11. orrialdea).
  49. ↑ «Migrazio mugimenduak», eu.eustat.eus. 2023ko abenduaren 23an kontsultatua.
  50. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Bizkaia.tab.
  51. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren pertzentilak EUSTAT.tab.
  52. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren pertzentilak EUSTAT Bizkaia.tab.
  53. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Bizkaia.tab.
  54. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  55. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren adierazleak EUSTAT.tab.
  56. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren adierazleak EUSTAT.tab.
  57. 1 2 3 «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  58. 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  59. 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  60. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  61. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  62. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
  63. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q8692.
  64. ↑ Eustat, «Nekazaritza-ustiategietako abelburuak, udalerriaren eta espeziearen arabera». Datuak: EUSTAT abeltzaintza.tab (Wikimedia Commons).
  65. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
  66. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
  67. ↑ «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es. 2021eko urtarrilaren 10ean kontsultatua.
  68. ↑ Bizkaiko Garraio Partzuergoa, «Bizkaiko garraio publikoaren txostena», artxibo kopia (PDF). Jatorrizkotik (PDF) 2017ko abuztuaren 6an artxibatuta. 2017ko ekainaren 30ean kontsultatua.
  69. ↑ «Bilbao.eus, InfoBilbao, Albisteak, BILBOKO UDAL IGOGAILUAK GAU ETA EGUN EGONGO DIRA ZABALIK ABENDUAREN 1ETIK AURRERA», www.bilbao.eus. 2018ko azaroaren 29an kontsultatua.
  70. ↑ Bilbaopedia - Ascensor de Solokoetxe (Ingelesez). Jatorrizkotik 2017ko urriaren 3an artxibatuta. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  71. ↑ El ascensor de Zumalakarregi dejará de ser de pago este año. Deia, Noticias de Bizkaia (Gaztelaniaz). 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  72. ↑ Eusko Jaurlaritzak amaiera eman dio Zumalakarregiko igogailua bilboko udalari lagatzeko prozesua (Gobernu Bilera 2019-02-26). 2019ko martxoaren 10ean kontsultatua.
  73. ↑ Cinco años de paseos peatonales por la ribera de Abandoibarra. El Correo. Jatorrizkotik 2018ko abenduaren 18an artxibatuta. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  74. ↑ Bilbao | Ascensor de la Calle Prim (Sir Norman Foster) - SkyscraperCity (Ingelesez). 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  75. ↑ El ascensor de Betolaza se inauguró sin papeles en regla. El Correo. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  76. ↑ [www.bilbaoria2000.org/ria2000/doc/rev_17/rev_17_03.pdf Bilbao Ría 2000 - Dos barrios enlazados] (PDF) (Gaztelaniaz). {{Erreferentzia}}: Egiaztatu |url= balioa (laguntza)
  77. ↑ Un ascensor conecta Mazarredo con la plaza Convivencia -- Qué.es --. Jatorrizkotik 2017ko azaroaren 10ean artxibatuta. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  78. ↑ Entra en servicio un ascensor que conectará Rekalde con Uretamendi y Betolaza. El Correo. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  79. ↑ Bravo, Unai (2017ko ekainaren 29a), Transportesdeuskadi: Ascensor inclinado de Zurbaranbarri. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  80. ↑ Bilbao.eus, 07 Barrutia: Errekalde, Albisteak, Igogailu berri bat rekalde plaza eta artazubekoa, filomena baldezate eta xalbador auzoak lotzeko. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  81. ↑ «Bilbao: un ascensor une Abandoibarra con Mazarredo, desde hoy», EITB (Gaztelaniaz), 2011ko martxoaren 21a. 2024ko urtarrilaren 31n kontsultatua.
  82. ↑ Bilbao.eus, InfoBilbao, ITURRIBIDEKO PARTIKULARRA KALEAN JARRITAKO IGOGAILUAK ZAZPI KALEEN ETA SANTUTXUREN ARTEKO IRISGARRITASUNA HOBETZEN DU. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  83. ↑ Bilbao.eus, Albisteak, UDALAK URIBARRI GOIKOA AUZOKO IRISGARRITASUNA HOBETU DU TUTULU KALEAN IGOGAILUA INSTALATUZ. IGOGAILU HORREK 15 METRO INGURU IGOKO DITU. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  84. ↑ Bilbao.eus, , BIZKAIKO ARKEOLOGI MUSEOA ETA DOLARETXE LOTUKO DITUEN IGOGAILU PANORAMIKOA BIHAR JARRIKO DA MARTXAN. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  85. 1 2 Artxandako Funikularra - Albisteak. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  86. ↑ «Mañana se abre el nuevo ascensor de la Plaza del Funicular», Bilbao (Gaztelaniaz), 2014ko maiatzaren 14a. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.[Betiko hautsitako esteka]
  87. ↑ Bilbao.eus, Albisteak, BASURTUKO IGOGAILU BERRIEK HOBETU EGINGO DUTE BASURTUBEKOAREN ETA BENTAZARRA PASABIDEAREN ARTEKO KONEXIOA. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  88. ↑ «Un ascensor conecta ya Zabalbide e Iturribide», Bizkaia - El Correo.com (Gaztelaniaz), 2015eko maiatzaren 15a. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  89. ↑ Bilbao.eus, InfoBilbao, Albisteak, BILBOKO UDALAK ZORROTZAKO GOIALDEA ETA AUZOKO BIHOTZA LOTZEN DITUEN IGOGAILUA MARTXAN JARRI DU. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  90. ↑ Bilbao.eus, InfoBilbao, Albisteak, HASI DA ZERBITZUA EMATEN ARANGOITIKO IGOGAILU BERRIA. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  91. ↑ Un elevador facilita la vida a 2.500 vecinos en Zazpilanda. Deia, Noticias de Bizkaia (Gaztelaniaz). 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  92. ↑ Irekia, Irekia - Zabaldu da jendearentzat Artasamina eta Tiboli kaleen arteko maila aldaketa gainditzen duen Matikoko igogailua. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  93. ↑ Bilbao.eus, InfoBilbao, Albisteak, BILBOKO UDALAK DEUSTUKO IRISGARRITASUNA HOBETU DU LUZARRAKO IGOGAILUA ZERBITZUAN JARTZEAN. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  94. ↑ Bilbao.eus, InfoBilbao, Albisteak, BILBOKO UDALAK ABIAN JARRI DU ATXURIRI IRISGARRITASUN UNIBERTSALA EKARRIKO DION IGOGAILUETAKO BAT. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  95. 1 2 Bilbao.eus, InfoBilbao, Albisteak, BILBOKO UDALAK AMAITU DITU ERREKALDE ETA ERDIALDEA LOTZEKO LANAK. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  96. ↑ Bilbao.eus, Albisteak, BILBOKO UDALAK ABIAN JARRI DU ATXURI ETA OLLERIETAGOIENA LOTUKO DITUEN IGOGAILU INKLINATUA. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  97. ↑ Fekoor, EL AYUNTAMIENTO INAUGURA LOS ASCENSORES DE URIBARRI. Jatorrizkotik 2017ko azaroaren 10ean artxibatuta. 2017ko azaroaren 9an kontsultatua.
  98. ↑ Bilbao.eus, InfoBilbao, Albisteak, BILBOKO UDALAK ELEMENTU ELEKTROMEKANIKO BI INAUGURATU DITU ATXURIKO GEORGE STEER KALEAN ETA ENKARNAZIO PLAZAN. 2018ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.
  99. ↑ «Bilbao conecta con un nuevo ascensor Atxuri y Solokoetxe. Deia, Noticias de Bizkaia», Deia (Gaztelaniaz). Jatorrizkotik 2018ko azaroaren 12an artxibatuta. 2018ko azaroaren 12an kontsultatua.
  100. ↑ «Dos nuevos ascensores conectan el polideportivo de Txurdinaga y Basarrate. Deia, Noticias de Bizkaia», Deia (Gaztelaniaz). Jatorrizkotik 2018ko abenduaren 13an artxibatuta. 2018ko abenduaren 17an kontsultatua.
  101. ↑ «Un nuevo ascensor mejorará la accesibilidad en el barrio de Miribilla. Deia, Noticias de Bizkaia», Deia (Gaztelaniaz). Jatorrizkotik 2018ko abenduaren 19an artxibatuta. 2018ko abenduaren 20an kontsultatua.
  102. 1 2 3 Bilbao.eus, InfoBilbao, BILBOKO UDALAK IRISGARRITASUNA HOBETUKO DU URIBARRIN ETA LORURIN. Jatorrizkotik 2022ko martxoaren 30ean artxibatuta. 2018ko urtarrilaren 15ean kontsultatua.
  103. 1 2 3 «Bilbao.eus, InfoBilbao, Noticias, EL AYUNTAMIENTO DE BILBAO CONECTA CON ACCESIBILIDAD UNIVERSAL OLABEAGA Y LA AVENIDA MONTEVIDEO, Y ZABALA CON EL CENTRO», www.bilbao.eus (Gaztelaniaz). 2019ko urtarrilaren 23an kontsultatua.
  104. ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea», www.ahotsak.eus. 2018ko ekainaren 27an kontsultatua.
  105. ↑ «Bilbon esnea saltzen - Ahotsak.eus», ahotsak.eus. 2018ko ekainaren 27an kontsultatua.
  106. ↑ «Nerbioi ibarrekoa - Ahotsak.eus», ahotsak.eus. 2018ko ekainaren 27an kontsultatua.
  107. ↑ «Bilbo - Ahotsak.eus», ahotsak.eus. 2018ko ekainaren 27an kontsultatua.
  108. ↑ Aburto, Juan Mari, «Euskara, bilbotarren hizkuntza», Berria. 2022ko ekainaren 22an kontsultatua.
  109. ↑ Kintana, Xabier (1994), Bilbao, euskararen bizitzan. X. Kintanaren Euskaltzaindian sartzea (PDF), Euskaltzaindia.
  110. ↑ «The bilboes», Argia. 2026ko abuztuaren 30ean kontsultatua.
  111. ↑ Sister Cities International (Ingelesez). 2018ko abuztuaren 8an kontsultatua.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]