Barasoain
| Barasoain | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Herriko enparantza nagusia | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Erdialdea | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Barrutia | Tafalla | ||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea (2011-2023) | Rita Roldan Murillo (talde independente) | ||||||||||
| Posta kodea | 31395 | ||||||||||
| INE kodea | 31045 | ||||||||||
| Herritarra | barasoaindar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°36′54″N 1°40′16″W / 42.61513645°N 1.67101536°W | ||||||||||
| Azalera | 13,94 km² | ||||||||||
| Garaiera | 490-641 metro | ||||||||||
| Distantzia | 26,2 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 601 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,43 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu ez-euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 7.9 + % 24.0 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1847 (independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.barasoain.net | ||||||||||
Barasoain[3][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 26,2 kilometrora. Altuera 490 eta 641 metro artekoa da, eta 13,94 km²-ko azalera hartzen du. 601 biztanle zituen 2025. urtean.
Garinoainekin batera hiri jarraitua osatuz, Zidakos eta Leotz ibaiek inguratzen duten ordoki txiki baten gainean dago Barasoain. Orbaibarreko lehen herrigunea da eta bere etxeak ibarreko arkitektura tipikoari jarraitzen diote, fatxadak erabat pilatutako harriez osatuta daudela. Martin Azpilkueta nafar ospetsuaren jaioterria, herriak zenbait jauregi nabarmen ditu, katedral itxurako Andre Maria elizaz gain.
Bertako biztanleak barasoaindarrak dira.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoain toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
- gaztelaniaz: Barasoain
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]
- Verasoain (1044)
- Barasoain (1257)
- Barassoayn (1264)
- Barasoayn (1349)
- Barassoayn (1366)
- Barasoain (1534)
- Barassuayn (1587)
- Barasoain (1802)
- Barasoain (1926)
- Barasoain (1979)
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mikel Belaskok adierazten du bere esanahia ziurrenik "Beraxa izeneko pertsona baten jabetzakoa" (beraxo + ain) dela, lehenengo elementua Beraxa pertsonaren izena izanik eta bigarrena jabetza adierazten duen atzizkia. Egileak dio Beraxa dela Beratza izen propioaren ixura zaharraren baliokidea.
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Armarria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoaingo armarriak honako blasoi hau du:[5]
| « | Hondo berde batez eta aurrean bere kolorezko bi aurpegiko buru batez osatua dago, urrezko gurutze bat gainean. | » |
Bandera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoaingo banderak Barasoaingo ikurra dauka hondo berde baten gainean.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoain Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.
Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Añorbe, Tirapu | Olkotz, Untzue | |||
| Artaxoa | Oloritz | |||
| ||||
| Garinoain |
Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoain, Erriberriko merindadearen iparraldean dago, Iruña eta Tafalla bitartean, itsasoaren mailatik 523 metrora dagoen muino batean kokaturik. Herriko punturik baxuena 492 metroan dago, Zidakos ibaiaren ertzean, eta altuena 644 metroko Artebeltz mendia da.
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klimaren ezaugarriak mediterraneo motakoak dira, eta herriko landaredia ere, klima horren ondorio da. Neguak hotzak eta lehorrak dira (klimak ukitu kontinentala dauka), eta udak nahiko beroak, uztaila eta abuztuan 30 gradutik gorako egunak ohikoak dira. Urteko batez besteko tenperatura 12-13 gradukoa eta prezipitazioak 500 eta 700mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 80 izaten dira.
Jatorrizko landaredia, arte eta haritzek osatua, ia erabat galdu da gizakiaren eragina dela eta. Gaur egun hektarea gutxi batzuk baino ez dira geratzen.
Estazio meteorologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoainen dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 20.0 | 22.0 | 27.0 | 29.0 | 36.0 | 40.0 | 42.0 | 41.0 | 37.0 | 31.0 | 25.0 | 18.0 | 42 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.2 | 10.9 | 14.3 | 16.1 | 20.6 | 25.3 | 28.4 | 28.7 | 23.8 | 18.6 | 12.6 | 9.5 | 18.2 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.4 | 9.1 | 10.7 | 14.7 | 18.8 | 21.4 | 21.8 | 17.9 | 13.8 | 8.6 | 5.7 | 12.9 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.6 | 1.9 | 3.9 | 5.3 | 8.7 | 12.2 | 14.4 | 15.0 | 12.0 | 8.9 | 4.6 | 2.0 | 7.5 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.5 | -9.0 | -10.0 | -3.0 | 0.0 | 2.0 | 7.0 | 7.0 | 2.0 | -3.0 | -7.0 | -11.0 | -11 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 44.2 | 34.6 | 41.8 | 66.6 | 55.1 | 42.6 | 25.3 | 28.8 | 43.9 | 54.3 | 59.9 | 51.7 | 548.8 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 46.0 | 22.0 | 44.0 | 40.0 | 42.0 | 38.5 | 39.0 | 86.0 | 95.0 | 44.0 | 53.0 | 40.0 | 95.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 10.5 | 9.0 | 8.0 | 10.7 | 10.5 | 6.4 | 5.1 | 4.9 | 5.4 | 9.8 | 11.4 | 10.9 | 102.5 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 0.9 | 1.1 | 0.9 | 0.3 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.2 | 4.7 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7] | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Barasoainen aurkituriko lehen giza arrastoak Brontze Arokoak dira.
1264an Tibalt II.a Nafarroakoa erregeak hainbat eskubide eman zizkien barasoaindarrei, horien artean, euren legeak ezarri eta betetzeko aukera. 1417an Karlos III.a Nafarroakoa erregeari eman zioten herriko parrokiaren gaineko patronatua. Barasoainen, behartsuei laguntzeko montepio edo diru-gordailua izan zen, eta 1615. urtearen inguruan sortu zen, Mexikon bizi zen Martin Leotz San Juanek eginiko dohaintzari esker sorturiko fundazioaren diruarekin. Fundazio hark gari gordailu bat zeukan, behar handieneko nekazariei laguntzeko, eta, XIX. mendearen hasieran, oraindik ere, herritarrei laguntzen jarraitzen zuen.
1665ean San Germango dukeak, Nafarroako erregeordeak, hiribildu titulua eman zion Barasoaini, Filipe IV.a erregeak agindutakoaren arabera. Herriak, horrela, 700 dukat ordaindu zituen, Portugalen aurkako gerra ordaintzeko erabili zirenak. Barasoainen ospitalea izan zen, eta horri buruzko dokumenturik zaharrena 1701ekoa da, baina litekeena da aurretik ere zabalik egon izana. Erlijioari dagokionez, 1802an Andre Maria elizak abadea eta lau onuradun zeuzkan. Onuradunetako bat abadeak izendatzen zuen, eta beste hirurak barasoaindarrek.
1492an Martin Azpilkueta jaio zen herrian, Doctor Navarrus izenaz ezagutua izan zena. 1550ean, berea zen orube batean, eraikin berri bat eraiki nahi izan zuen, bere etxebizitza eta kanpotik etor zitezkeen bisitariak hartzeko etxebizitza. Horrela, alboetan dorreak zituen harladuzko eraikin dotore bat altxatu zen, eta toki berean egondako eraikuntza zaharra, eraitsi egin zen. Coimbran zegoen Martin jaunak, eraikinaren luxua ikusita, jauregia eraisteko agindu zuen, izan ere, eraikin erraldoi hark ez zuen bere izaera xume eta apalarekin bat egiten. Azkenik, Alburquerqueko dukeak, iritziz aldarazi zuen. Jauregian, erregetzako partaide askok hartu zuten ostatu, horien artean Filipe IV.a erregeak, 1646an.
1579an herriak Arradako Juanen aurka kereila ipini zuen, Barasoaingo jaunaren titulua hartu zuelako. Jauregi hori herritik kanpo zegoen eta Dundrin izena zeukan. 1614ko urriaren 14an, Nafarroako Gorte Nagusiak epaia kaleratu zuen, eta jauregiari Dundrin izena jartzea debekatu zion Juan Arradakoari. 1620ko uztailaren 18an, Nafarroako Errege Kontseiluak sententzia berretsi zuen. 1712an jauregia Arradatarren seme baten esku zegoen, Diego Antonio Elortzaren esku, alegia. Diego Antonio Elortza, aldi berean, Barasoaingo abadea ere bazen.[8]
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]601 biztanle zituen 2025. urtean Barasoainek.[9]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 388 | 594 | 682 | 620 | 597 | 617 | 638 | 650 | 636 | 651 | 679 | 594 | 572 | 551 | 462 | 421 | 509 | 654 | 613 |
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 322 gizon, 281 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 24 udalerri berean jaioak ziren[12], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 14,1 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 10,9 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 66 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 66,7)[13]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Ekuador, Maroko dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 352 etxebizitza zeuden: 249 (% 70,7) nagusiak eta 103 (% 29,3) ez-nagusiak.[14] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 6 plazarekin (6 plaza etxebizitzako).[15]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.067 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 550 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 600-800 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 195 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 4,7 igo zen (1.019 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 19,8 gainetik zegoen.[16]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Guztira 249 etxegune zeuden, eta horietatik 72 (% 28,9) pertsona bakarrekoak ziren.[17]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 536 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 36,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 23,7; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 31,3; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,0.[18] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 38,3 zen 2021ean eta % 36,9 2024an; beraz, 1,4 puntu jaitsi zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 7,5 izatetik % 8,0 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 40,6 ziren, eta gizonen artean % 33,7; 6,9 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 9,1 eta gizonen % 7,1 ziren.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 63,6 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 36,4 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 6 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 42,5 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 57,5. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,9 ziren.[18]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 198 | % 36,9 | 95 | % 33,7 | 103 | % 40,6 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 127 | % 23,7 | 75 | % 26,6 | 52 | % 20,5 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 168 | % 31,3 | 92 | % 32,6 | 76 | % 29,9 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 43 | % 8,0 | 20 | % 7,1 | 23 | % 9,1 |
| Guztira | 536 | % 100,0 | 282 | % 100,0 | 254 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 38,3 | % 20,7 | % 33,5 | % 7,5 | 532 |
| 2022 | % 38,5 | % 21,2 | % 32,5 | % 7,8 | 548 |
| 2023 | % 38,3 | % 22,1 | % 32,0 | % 7,7 | 535 |
| 2024 | % 36,9 | % 23,7 | % 31,3 | % 8,0 | 536 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 12,3 ikasten ari zen (66 pertsona).[19] Ikasten ari zirenetatik, % 39,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 28,8 batxilergoan, % 24,2 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 6,1 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 41,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 37,8; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 24,3 eta emakumeen % 24,1. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 90,9 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 40,0 eta 25–29 urtekoen % 9,4; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 2,6 baino ez.[20] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 28,6 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 43,8.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 90,5 estatuan jaio zen, eta % 9,5 atzerrian.[18] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 35,0 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 5,1; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 20,0 eta % 28,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 44,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 6,6; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 7,7 eta % 30,8, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 12,8 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 7,8.[19] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 40,3 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 25,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoain eta Artaxoako udalerrien artean, Nafarroako Gobernuak 2006. urtean eraikitako "Karakidoia" izeneko parke eolikoa dago. Instalaturiko potentzia 15,00 megawattekoa da.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.067 euro-koa zen[21], eta etxegune bakoitzeko 42.063 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 25.472 euro zen. Errenta gordina 24.081 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 58[22]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 20,6), beste diru-sarrerak (% 15,9), langabezia-prestazioak (% 2,6), beste prestazioak (% 3).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[23][oh 1]. Udalerrian indizea 29,8 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) parean eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,4 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Barásoain udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 326 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 62,2; gainerako % 37,8 inaktibo zeuden (erretiratuak % 47,0, beste inaktiboak % 35,4 eta ikasleak % 17,7).[24] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,3 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 62,9 zen eta emakumezkoena % 61,4; langabezia-tasa, aldiz, % 8,0 eta % 8,6 zen, hurrenez hurren.[24]
Okupatuen kopurua 308 zen 2023ean, 2021eko 302etik gora.[25] Emakumeek okupatuen % 47,7 osatzen dute, eta gizonek % 52,3.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 299 | % 57,1 | 161 | % 57,9 | 138 | % 56,1 |
| Langabeak | 27 | % 5,2 | 14 | % 5,0 | 13 | % 5,3 |
| Inaktiboak | 198 | % 37,8 | 103 | % 37,1 | 95 | % 38,6 |
| Guztira | 524 | % 100,0 | 278 | % 100,0 | 246 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 64,3), industria (% 24,4), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 7,1) eta eraikuntza (% 4,2).[25] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 23,7), ondoren merkataritza (% 15,3) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 14,6) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 52,3; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 30,8), eta oinarrizko okupazioak % 11,7.[26] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 52,8 eta emakumeen % 51,7).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 95 | % 30,8 | 46 | % 28,6 | 49 | % 33,3 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 161 | % 52,3 | 85 | % 52,8 | 76 | % 51,7 |
| Oinarrizko okupazioak | 36 | % 11,7 | 19 | % 11,8 | 17 | % 11,6 |
| Ez dago jasota | 16 | % 5,2 | 11 | % 6,8 | 5 | % 3,4 |
| Guztira | 308 | % 100,0 | 161 | % 100,0 | 147 | % 100,0 |
Okupatuen % 84,1 besteren konturako langileak dira, eta % 15,9 norberaren konturakoak.[27]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 49 | % 15,9 | 30 | % 18,6 | 19 | % 12,9 |
| Besteren kontura | 259 | % 84,1 | 131 | % 81,4 | 128 | % 87,1 |
| Guztira | 308 | % 100,0 | 161 | % 100,0 | 147 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 92,0 estatuan jaio zen, eta % 8,0 atzerrian.[24] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 58,7 okupatuak dira, % 23,2 erretiratuak, % 9,8 ikasleak, % 4,7 bestelako inaktiboak eta % 3,5 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 60,0 okupatuak dira, % 15,0 langabeak, % 15,0 bestelako inaktiboak, % 5,0 erretiratuak eta % 5,0 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 57,1 okupatuak dira, % 22,5 bestelako inaktiboak, % 12,6 erretiratuak, % 5,2 ikasleak eta % 2,6 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 68,2 okupatuak dira, % 13,6 langabeak, % 13,6 bestelako inaktiboak eta % 4,5 ikasleak.
Okupazioa
Okupatuen % 91,2 estatuan jaio zen, eta % 8,8 atzerrian.[26] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 52,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 30,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,1 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 58,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 33,3 oinarrizko okupazioetakoak eta % 8,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 50,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,1 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 9,1 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 66,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 33,3 oinarrizko okupazioetakoak.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[28] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 47,0 zerbitzuetan ari dira, % 35,6 industrian, % 9,4 nekazaritzan eta % 8,1 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,0 zerbitzuetan ari dira, % 33,3 industrian, % 8,3 eraikuntzan eta % 8,3 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 81,8 zerbitzuetan ari dira, % 12,9 industrian eta % 5,3 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 93,3 zerbitzuetan ari dira, % 6,7 industrian.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 1.359 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[29][oh 2]. Udalerriaren azalera 13,9 km² denez, NAE lurraldearen % 97,5 da[30]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 80,3 lur goldagarria (1.092 ha, 17 ustiategitan), % 16,8 larre iraunkorrak (228 ha, 2 ustiategitan), % 2,9 arbolak (39,1 ha, 6 ustiategitan), berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,31 ha, 2 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,07 ha, 2 ustiategitan)[oh 3].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 405 gidari zeuden erroldatuta: 240 gizon (% 59,3) eta 165 emakume (% 40,7)[31]. Biztanleen % 67,2 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 581 ibilgailuk osatzen zuten: 376 turismo, 51 motozikleta, 43 furgoneta, 32 kamioi eta 10 ziklomotor[31]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 624 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 13,4 urtekoa zen; turismoen % 9,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 8,2k 25 urte baino gehiago[31]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 63,4 diesel zen eta % 34,9 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,3; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 4,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 27k ez zuen etiketarik[oh 4].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoaingo udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Rita Roldan Murillo da, Barasoaingo Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Barasoaingo Talde Independentea | 4 | 4 | 7 | 3 | - | - | 7 | - | 4 | 7 | 7 |
| Oihanzarra | - | - | - | - | - | - | - | 2 | 3 | - | - |
| Barasoaingo Herri Hautagaitza Independentea | - | - | - | - | - | - | - | 5 | - | - | - |
| Orrealuna | 3 | 3 | - | 4 | - | - | - | - | - | - | - |
Foru hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
Udaletxea, XVIII. mendean eraikia, elizatik gertu dago. Eraikuntza hiru zatitan banaturik dago eta lau fatxada dauzka.
- HELBIDEA: Konstituzio Plaza, 1
Egungo banaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barasoaingo Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Rita Roldan Murillo da, Barasoaingo Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:[32]
- Lorenzo Galmacci (Barasoaingo Talde Independentea)
- Juantxo Echeverria Lecumberri (Barasoaingo Talde Independentea)
- Gorka Esquiroz Abaurre (Barasoaingo Talde Independentea)
- Maria Antonia Lizaur Ezquieta (Barasoaingo Talde Independentea)
- Monica Flamarique Arricibita (Barasoaingo Talde Independentea)
- Mariola Ezcurra Ibarrola (Barasoaingo Talde Independentea)
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1979tik, Barasoainek 3 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[33] | |
| Juan Jose Liberal Fernandez | 1979 | 1991 | Barasoaingo Talde Independentea | |
| Juan Jose Liberal Fernandez | 1991 | 1999 | kudeaketa-batzordea | |
| Carlos Enrique Izuriaga Eslava | 1999 | 2003 | kudeaketa-batzordea | |
| Carlos Enrique Izuriaga Eslava | 2003 | 2007 | Barasoaingo Talde Independentea | |
| Carlos Enrique Izuriaga Eslava | 2007 | 2011 | Barasoaingo Herri Hautagaitza Independentea | |
| Rita Roldan Murillo | 2011 | jardunean | Barasoaingo Talde Independentea | |
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko 322 329 331 eta 332 lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdi du zeharkarrikan: bat Iruñerantz eta beste bat Tafallarantz, Etxaguerantz, Uzkitarantz eta Amatriainerantz.
|
Autobus zerbitzuak lan egin dezan, 329 331 eta 332 lineak eskariaren araberako lineak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.
Bertzalde, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.
Hirigintza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Interesgarria da herri honen hirigintza-ikuskera, hiru enparantzaren segidarekin bere garapenean. Harlanduxkako eta harlanduzko etxebizitza ugari daude XVI. eta XVII. mendeko baoen markoetan. Lehenengoak zirkuluerdiko arku zabalak ditu, batzuetan zorrotzak, eta XVII. mendekoak, berriz, bloke horizontalak dira, sarbide burudunak dituztenak. Horietako askok frontisak XVI. mendeko armarriekin aberasten dituzte, arkuaren giltzarrian landuak, eta XVII. mendekoak, eraikinaren bigarren gorputzean; armarri horiek Orbaibartarrak leinu nobleenak dira. Bere monumentaltasunagatik eta proportzio ederrengatik Azpilkuetarren jauregia gailentzen da, XVI. mendearen amaierako edo hurrengoaren hasierako eraikina, zeinaren obretan Domingo Olaskoagak parte hartu baitzuen. Fatxadan harlanduzko bloke monumental bat da, eta alboetako hegaletan silarrixka; azken hori horizontaltasun nabarmeneko paramentu batez definitzen da, errematean bi dorre angeluzuzen dituela. Fatxada, bao batzuen apaingarriez gain, Francisco Elorza Arradaren armarriak dituen armarri barroko harrigarri batek aberasten du.
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1708an jende askok ez daki eta ez du ulertzen euskara ez den beste hizkuntzarik. Horregatik, Juan de Yoldi jaunaren espedientean, Santiagoren ohitura lortzeko, interpretea erabili behar izan zen: Miguel Dicastillo jauna, Barasoaingo euskaraz gain gaztelania ere ezagutzen zuena.[34]
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Barasoain sailkatu zituen, Orbaibarreko hainbat herriekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.[35]
Koldo Zuazok, 2010ean, Barasoain ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[36]
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Barasoain eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,95k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,99k eta 2018n % 6,40k.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Garinoain) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[37]
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Bartolomeko jaiak, abuztuaren laugarren asteburuan
- Oilarraren eguna, abenduaren 6an
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Andre Maria eliza, XVII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko-pizkundar estiloan.
- Azpilkuetarren jauregia, Erdi Aroko jauregia eta Martin Azpilkuetaren jaiotetxea.
Barasoaindar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Martin Azpilkueta, Doctor Navarrus (1492-1586), elizgizon eta pentsalari.
- Manuel Turrillas, Turrillas Maisua (1905-1997), musikari eta konpositore.
Irudiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Untzue Barasoaindik
- Enparantza
- Siloa
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ «Barasoain - Lekuak - EODA», www.euskaltzaindia.eus. 2021eko abuztuaren 30ean kontsultatua.
- ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo (1990), Heraldica municipal, merindad de Olite, Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular, ISBN 84-235-0276-7, OCLC 1122942662, PMC 911388951. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu|pmc=balioa (laguntza) - ↑ Meteo Navarra, «Estazioko datuak - Barasoain», meteoeu.navarra.es. Jatorrizkotik 2022ko abuztuaren 8an artxibatuta. 2021eko irailaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Barasoaingo estazioko balio klimatologikoak, Nafarroako Gobernua. Jatorrizkotik 2022ko abuztuaren 16an artxibatuta. 2020ko abuztuaren 24an kontsultatua.
- ↑ Nafarroako Entziklopedia Handia | BARASOAIN. Jatorrizkotik 2021eko martxoaren 5ean artxibatuta. 2022ko maiatzaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Barasoain», www.ine.es, Espainiako Estatistika Institutua. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
- ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- 1 2 3 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1645767.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalbatza | Barasoain (Gaztelaniaz). Jatorrizkotik 2022ko maiatzaren 31n artxibatuta. 2022ko maiatzaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko maiatzaren 5ean kontsultatua.
- ↑ «BARASOAIN - Auñamendi Eusko Entziklopedia», aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus. 2022ko maiatzaren 31n kontsultatua.
- ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
- ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
- ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
<ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.



