Edukira joan

Bakaiku

Bakaiku
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Bakaikuko kale bat.
Bakaikuko bandera
Bandera

Bakaikuko armarria
Armarria


Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Iruñea
EskualdeaBurunda, Sakana
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofiziala Bakaiku
AlkateaEgoitz Urritza Lazkoz (EH Bildu)
Posta kodea31810
INE kodea31044
Herritarrabakaikuar
Geografia
Koordenatuak42°53′26″N 2°06′08″W / 42.8906°N 2.1021°W / 42.8906; -2.1021
Azalera11,7 km²
Garaiera531 metro
Distantzia42 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria342 (2025:  2)
alt_left 157 (%45,9) (%54,1) 185 alt_right
Dentsitatea2,92 bizt/km²
Euskara
Euskaldunak[1]% 64.3 + % 14.2 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [2]% 

Bakaiku[3] ([bakaiku]) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Sakanako eskualdekoa, Burunda haranekoa. Iruñetik 45 kilometrora dago, itsas mailatik 519 metro gorago, eta 1.117 hektareako azalera hartzen du. Mugakide ditu iparraldean Ataun, ekialdean Etxarri Aranatz, mendebaldean Iturmendi eta hegoaldean Urbasa ditu mugak. 342 biztanle zituen 2025. urteko erroldaren arabera.

Bakaiku Iruñetik Altsasura doan autobideak eta trenbideak zeharkatzen dute, eta herriaren erdigunetik pasatzen den N-240 errepideak. Burunda ibaiak (Arakil ibaia) ere zeharkatzen du herria.

Bakaikuk bi auzo nagusi ditu: errepideak zatitzen dituen Angoia eta Anbehea auzoak, hain zuzen. Errepidearen bazterretan daude dendak eta udaletxea. Herriaren iparraldean, ibaiaren bestaldean, industrigunea dago, eta hainbat baserri edo etxe solte ditu inguruan.

Ingurune naturala eta kokalekua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Bakaiku, Santa Marinatik ikusia.

Burundako beste herriek bezala, hiru zati nagusitan banatu daiteke: iparraldean, Urbasako mendilerroa, 1.180 metrotan, Paleozenoko kareharrizko haitzekin; iparralderantz beherako malda egiten du Arakilgo ibai arroraino; eta Arakil ibaitik iparraldera, tupa-harearrizko mendigunea egiten du, Irumugeta dermioraino; han muga egiten dute Gipuzkoak (Ataun), Etxarri-Aranatzek eta Bakaikuk.

Horrela, baso zati gehiena, pagoz eta haritzez osatua dago, baita elorriz eta gaztainondoz ere. Ibaian, berriz, makalak, haltzak, lizarrak eta zumarrak hazten dira.

Bakaikuko klima azpiatlantiko motakoa da, eta nahiz eta udak lehor puntu bat izan, urteko batez besteko prezipitazioak 1.400-1.600 mm bitartekoak dira. Neguak hotzak eta udak epelak izaten dira, batez besteko tenperatura 10 eta 12 gradu artekoa izanik. Urteroko egun euritsuak 120-140 inguru izaten dira, eta 10-12 egunetan elur egiten du.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Etxarri Aranatz, Iturmendi eta Ataun.

Ekonomia tradizionalki abeltzaintzan eta nekazaritzan oinarritu da. Nekazaritzan, famili ustiapen estentsiboak nagusitu dira, eta soro txikiz osatutako azalera nagusitu da, XX. mendeko lur-zatien kontzentraziora arte. Abeltzaintzan ere, estentsiboki familiaka lan eginda, azpiegiturak sortu zituzten, adibidez, artzain bordak Burunda gainean Urbasan sartuta, edo andretxe izenekoak, neguan abereak babesteko sortutako harri eta egurrezko eraikuntzak.

Bi lanbide nagusi hauetaz gain, betidanik artisautzak ere garrantzia izan du herrian, gaur egun oraindik altzariak egin eta hauen tailan aritzeko artisau familia badago, zeinetik Jose Ramon Anda eskultoreak bere oinarriak hartu zituen. Baita ilarrontziak edo ilarrezko erratzak egiten dituen Agustin Larraza artisaua.

Bakaikuk tren geltokia du, azken urteetan erabilerarik eman ez bazaio ere

Gaur egun, herriko ekonomia jarduera garrantzitsuena industria sektorekoa da, 1970eko hamarkadan ezarri zen garabi fabrikarekin (GH Guema SA). Hortxe lan egiten dute Bakaikuko eta inguruetako 60 langilek.

Zerbitzuei dagokienez, herrian badira bi taberna, denda txiki bat (estankoa), botika, bi landetxe eta euskara barnetegia.

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 20.618 euro-koa zen[4], eta etxegune bakoitzeko 47.325 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 26.346 euro zen. Errenta gordina 25.171 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 53,5[5]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 33,4), beste diru-sarrerak (% 8,4), langabezia-prestazioak (% 1,6), beste prestazioak (% 3,1).

54%
33%
8%
Soldata · % 53,5Pentsioak · % 33,4Langabezia · % 1,6Beste prestazioak · % 3,1Beste sarrerak · % 8,4
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[6][oh 1]. Udalerrian indizea 27,1 da, probintziakoaren (30,4; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,2 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Bakaiku udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 135 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 45,5; gainerako % 54,5 inaktibo zeuden.[7] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 5,9 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 46,3 zen eta emakumezkoena % 44,5; langabezia-tasa, aldiz, % 2,7 eta % 9,8 zen, hurrenez hurren.[7]

Okupatuen kopurua 136 zen 2023ean, 2021eko 142etik behera.[8] Emakumeek okupatuen % 44,1 osatzen dute, eta gizonek % 55,9.

136okupatu, 2023−% 4,2 2021etik
% 44,1emakumeak okupatuen artean
% 45,5jarduera-tasa, 2024
% 5,9langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 42,8
% 54,5
Okupatuak · % 42,8Langabeak · % 2,7Inaktiboak · % 54,5
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Bakaiku, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak127% 42,872% 45,055% 40,1
Langabeak8% 2,72% 1,36% 4,4
Inaktiboak162% 54,586% 53,876% 55,5
Guztira297% 100,0160% 100,0137% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 56,6), industria (% 36,0) eta eraikuntza (% 7,4).[8]

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroako mapa
% 36,0
% 56,6
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 0,0Industria · % 36,0Eraikuntza · % 7,4Zerbitzuak · % 56,6

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 52,9; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 34,6), eta oinarrizko okupazioak % 11,0.[9] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 60,5 eta emakumeen % 43,3).

% 34,6
% 52,9
% 11,0
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 34,6Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 52,9Oinarrizko okupazioak · % 11,0Ez dago jasota · % 1,5
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Bakaiku, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak47% 34,622% 28,925% 41,7
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak72% 52,946% 60,526% 43,3
Oinarrizko okupazioak15% 11,07% 9,28% 13,3
Ez dago jasota2% 1,51% 1,31% 1,7
Guztira136% 100,076% 100,060% 100,0

Okupatuen % 84,6 besteren konturako langileak dira, eta % 15,4 norberaren konturakoak.[10]

% 15,4
% 84,6
Norberaren kontura · % 15,4Besteren kontura eta beste egoera bat · % 84,6
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Bakaiku, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura21% 15,410% 13,211% 18,3
Besteren kontura115% 84,666% 86,849% 81,7
Guztira136% 100,076% 100,060% 100,0

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 259 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[11][oh 2]. Udalerriaren azalera 11,7 km² denez, NAE lurraldearen % 22,1 da[12]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 89 larre iraunkorrak (230 ha, 8 ustiategitan), % 11 lur goldagarria (28,6 ha, 3 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,04 ha, 2 ustiategitan) eta arbolak (0,03 ha, ustiategi batean)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
22%
78%
NAE · 259 ha (% 22,1)Gainerako azalera · 911 ha (% 77,9)
NAE, lur-erabileraren arabera
11%
89%
Lur goldagarria · 28,6 ha (% 11)Larre iraunkorrak · 230 ha (% 89)Arbolak · 0,03 ha (< % 0,1)Baratzeak · 0,04 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 149 ardi eta ahuntz zeuden[13][oh 4].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 233 gidari zeuden erroldatuta: 142 gizon (% 60,9) eta 91 emakume (% 39,1)[14]. Biztanleen % 68,1 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 397 ibilgailuk osatzen zuten: 237 turismo, 45 kamioi, 41 furgoneta, 39 motozikleta eta 13 ziklomotor[14]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 693 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 15 urtekoa zen; turismoen % 2,5k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 18,6k 25 urte baino gehiago[14]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 63,4 diesel zen eta % 36,3 gasolinazko. Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 1,5k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 44,1k ez zuen etiketarik[oh 5].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
25%
29%
44%
ECO · 6 (% 1,5)C etiketa · 97 (% 25)B etiketa · 114 (% 29,4)Etiketarik gabe · 171 (% 44,1)
Turismoak, adinaren arabera
11%
23%
45%
19%
< 4 urte · 6 (% 2,5)4–8 urte · 27 (% 11,4)8–15 urte · 54 (% 22,8)15–25 urte · 106 (% 44,7)≥ 25 urte · 44 (% 18,6)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).
Bakaikuko irudi historikoa

Herriko aztarna zaharrenak Irumugeta inguruan aurkitu ziren trikuharri eta tumuluak dira, bai eta Aizkozar inguruan aurkitutako Neolitikoko aizkora ere. Kalkolitoko tamaina handiko aizkora landu bat aurkitu da.[15][16]

2018an, Juan Mari Martínez Txoperenak Burdin Aroko herri harresitua izan daitekenaren aurkikuntzaren albistea eman zuen[17]. Herriak forma obalatua izango luke eta bi harresi, eta horien artean, lubakia. Barruko harresian geratzen den eremuak 2 ha-tako zabalera izan dezake.

Herriaren lehen aztarna idatziak XII. mendekoak dira. Hala ere, jasota dago Erdi Aroraino beste herri bat izan zela, Iturrun, San Benito inguruan. Herriko armarria, Antso Indartsuak emandako foruen denborakoa da.

1858an Santiago Noblea altsasuarrak, bertan txarola lantzeko fabrika zuenak, larrua lantzeko fabrika ireki zuen Bakaikun[18].

2006an Bakaikun egin zen Europako Ikasle Foroaren lehenengo bilera. Han onartu zen Bakaikuko adierazpena izeneko testua.

San Joan eliza

Herriaren erdialdean San Joan Bataiatzailearen eliza dago, XVI. mendean kokatzen dela, bobedaz estalitako nabe batez osatzen da, kanpoan kontrafuerte sendoz inguraturik dago. Joanes bataiatzaileari dedikatutako erretaula handi bat du barruan, rokoko estilokoa. Horrez gain, Sakristiako konketa, ondoko erretaulak, aldareko frontala, kalizeak eta nebeta azpimarratu beharrekoak dira.

Herriaren erdialdetik aldendu gabe, XIX. mendeko baseliza bat dago, Done Jakueri eskainia, garai horretako ezaugarriak dituena.

Herritik kilometro batera, San Benitoko baseliza dago, Urbasaren azpian, XVII. mendekoa, estilo barrokoko erretaulatxo bat duena.

Urbasaren gainean dagoen Santa Marina baseliza dago azkenik, oinarri erromanikokoa, monumentu megalitikoz inguratutako aldean kokaturik, Iturmendirekin konpartitzen duen baseliza da, XVIII. mendean zaharberritua, bolborategi karlista izandakoa (lehertu egin zen).

Erlijiosoa ez den arkitekturari dagokionez, herria batez ere etxe handiz osatua dago, harlanduaren erabilera dutela, eta normalean, puntu erdiko arku batek etxearen sarrera adierazten du. Elizaren ondoan, etxe batean, XVII. mendeko arku hirukoitz batez inguratutako dintela dago, eta, barroko garaiko ezkutu handi bat du gainean. Herriko hainbat etxek ere badituzte harriz landutako ezkutuak.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko hiru etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 0,89 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Biztanleriaren tamainaUrtea300330360390420450480510189019201950198020102040BakaikuBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 185 gizon, 157 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
0.00
1.08
 
90-94
 
2.55
1.62
 
85-89
 
4.46
8.11
 
80-84
 
3.18
6.49
 
75-79
 
8.92
7.57
 
70-74
 
5.10
7.03
 
65-69
 
9.55
5.95
 
60-64
 
6.37
7.03
 
55-59
 
7.64
5.95
 
50-54
 
5.73
8.11
 
45-49
 
8.92
7.03
 
40-44
 
7.01
3.24
 
35-39
 
1.27
4.32
 
30-34
 
3.82
4.86
 
25-29
 
5.73
3.24
 
20-24
 
3.18
9.19
 
15-19
 
3.18
4.32
 
10-14
 
5.73
2.70
 
5-9
 
5.73
2.16
 
0-4
 
1.91
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−6−4−20246200820112014201720202023BakaikuHazkunde begetatiboa
Urtea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 5−1014−1−1−1−5−3−1−4−5−2−2−3−6
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[19] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea44454647484950200320072011201520192023BakaikuBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 44,8445,1945,0245,7445,246,0345,6745,8646,4447,8748,647,9948,1947,7248,4748,8147,947,7448,4548,3549,2249,9949,58
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[20] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 50 udalerri berean jaioak ziren[21], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 7,9 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 6,7 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroako mapa
Udal
Prob
Udalerri berean · % 50Probintzia berean · % 35,4Beste erkidegoa · % 7,9Estatutik kanpo · % 6,7
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 23 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 43,5)[22]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Txile, Dominikar Errepublika dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Euro
Afri
Amerika · % 43,5Europa · % 8,7Afrika · % 43,5Asia · % 4,3
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 202 etxebizitza zeuden: 147 (% 72,8) nagusiak eta 55 (% 27,2) ez-nagusiak.[23] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 4 plazarekin (4 plaza etxebizitzako).[24]

Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.181 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 688 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 800-1.000 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 290 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 9,8 igo zen (1.076 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 32,5 gainetik zegoen.[25]

202etxebizitza
147etxegune
1etxebizitza turistiko (2026) Nafarroako mapa
1.181€/m² batez beste (2023) Nafarroako mapa

Etxebizitza multzoa Nafarroako mapa

147
55
Etxebizitza nagusia (147)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (55)

Guztira 147 etxegune zeuden, eta horietatik 52 (% 35,4) pertsona bakarrekoak ziren.[26]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 152
2 pertsona34
3 pertsona24
4 pertsona25
5 edo gehiago12

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 302 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 37,4 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 22,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 26,2; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 13,6.[27] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 37,3 zen 2021ean eta % 37,4 2024an; beraz, ia aldatu gabe mantendu zen. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 17,0 izatetik % 13,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 37,4 ziren, eta gizonen artean % 37,4; aldea, beraz, txikia da. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 18,0 eta gizonen % 9,8 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

302biztanle 15 urte edo +, 2024
% 37,4goi-mailako ikasketak+0,2 puntu 2021etik mapa
% 13,6lehen hezkuntza edo gutxiago−3,4 puntu 2021etik mapa
% 13,6
% 26,2
% 22,8
% 37,4
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 13,6Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 26,2Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 22,8Goi-mailako ikasketak · % 37,4
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroako mapa
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Bakaiku, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak113% 37,461% 37,452% 37,4
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa69% 22,841% 25,228% 20,1
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)79% 26,245% 27,634% 24,5
Lehen hezkuntza edo gutxiago41% 13,616% 9,825% 18,0
Guztira302% 100,0163% 100,0139% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Bakaiku, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 37,3% 23,2% 22,5% 17,0306
2022% 36,8% 24,4% 23,8% 15,0307
2023% 37,5% 23,6% 24,9% 14,0301
2024% 37,4% 22,8% 26,2% 13,6302
500 biztanletik beherako udalerrietan, INEk ikasketa-maila lau multzo nagusitan baino ez du argitaratzen, eta ez du jaiolekuaren araberako daturik ez ikasten ari direnei buruzkorik ematen.

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an Nafarroa Bai alderdiko Eduardo Urrestarazu atera zen alkate. Udaleko zazpi zinegotziak lortu zituen, ezker abertzalearen zerrenda Espainiako Auzitegi Nazionalak legez kanpo utzi eta gero. Baliogabeko botoak 102 izan ziren (emandako guztien %40,80a) eta zurizko 12 boto izan ziren (botoen %8,11a). Abstentzioa %14,68koa izan zen.

Bakaikuko Udala (2007)
AlderdiaBotoakZinegotziak
Nafarroa Bai1367

2011n Bildu izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra; 124 boto, 7 zinegotziak eta alkatetza (Ion Tabar) erdietsi zituen.

2015eko udal hauteskundeetan EH Bildu aurkeztu zen bakarrik eta 121 boto lortu zituen.[28] Egoitz Urritza izendatu zuten alkate.[29]

2019ko udal hauteskundeetan EH Bildu aurkeztu zen bakarrik eta 155 boto lortu zituen.[30] Egoitz Urritzak jarraitu zuen alkate.[31][32][33]

2023ko udal hauteskundeetan EH Bildu aurkeztu zen bakarrik eta 139 boto lortu zituen.[34][35] Egoitz Urritza aukeratu zuten alkatea hirugarrenez.[36]

Udaletxea 1986. urtean eraberritu zen, batez ere fatxadak eta sarrera. Udal bulegoak eta udalbatza beheko solairuan daude eta lehen solairuan, medikua, albaitaria eta herriko langile batentzat etxebizitza bat.

Udaletxea alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute eta bertako idazkaria Iturmendiko idazkari ere bada.

  • HELBIDEA: Santio Plaza, 1

Bakaikuko alkateen zerrenda

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
LegegintzaldiaAlkateaAlderdi politikoa
1979-1983José Miguel OndarraAIB (indep.)
1983-1987José Manuel Etxeberria SolísBakaikuko Herria
1987-1991José Manuel Etxeberria SolísHerri Batasuna
1991-1995Francisco Javier Aiestaran ErdoziaHerri Batasuna
1995-1999Nicanor AnsóEusko Alkartasuna
1999-2003José Manuel Etxeberria SolísEuskal Herritarrok
2003-2007Javier Angel Anda LandaTxunkai
2007-2011Eduardo Urrestarazu FernándezNafarroa Bai
2011-2015Ion Tabar CayuelaBildu
2015-2019Egoitz Urritza LazkozEH Bildu
2019-2023 Egoitz Urritza Lazkoz EH Bildu
2023-2027 Egoitz Urritza Lazkoz EH Bildu

Tokiko euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bakaikuko euskalkia Burundakoa da. Mendeen joanean, gipuzkeraren, nafarreraren eta Arabako lautadan hitz egiten zen euskara zaharraren eraginak jaso dituenez, nafarreraren, gipuzkeraren eta bizkaieraren tarteko hizkera da.[37]

Gerra Zibilaren ondorenean galdu da, eta errepresioa eta zigorra izan dira gainbeheraren arrazoia. Hala erakusten du Frantzisko Ondarra bakaikuar fraide kaputxino eta euskaltzainaren lekukotasunak. 1925ean jaioa, Bakaikun bizi izan zen 1937ko abuztu arte, eta orduko ume guztiak euskaldunak zirela zioen. 1964an, berriz, Txilen izan eta gero herrira itzuli zenean, egoera hauxe aurkitu omen zuen:[37][38]

« Eskolan debekaturik, elizan irakasten zenean kristau ikasbidea, euskarazko eta erdarazko taldeak antolatu ziren. [...] Elizkizunak euskaraz egiten ziren. Kalean erdal giro handia zegoen. »

Eliza zen, beraz, euskarari eusten zion erakunde bakarra; baztertuta eta debekatuta zegoen bestela. Ondarrak biziki gogoan zuen Bakaikuko tren geltokiko itxarongelan zintzilikatuta zegoen oharra: «Se prohibe hablar el vasco en esta oficina».[37]

Egungo egoera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tokiko euskara gero eta jende gutxiagok daki, batez ere bertan jaiotako 60 urtez gorako bakaikuarrek; galtzera kondenatuta dauden euskalkietako bat da. Hainbat lan argitaratu dira; esanguratsuenak, aita Patxi Ondarra bakaikuar euskaltzainarena eta Jose Luis Erdozia Mauleon etxarriar filologo eta euskaltzain urgazlearenak. Gaur egun, 1980tik aurrerako gazte guztiek dakite euskara (euskara batua), eta erabilera, oso gutxinaka bada ere, indarberritzen ari da.

Jaiak eta ospakizunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Bakaikuko Maiatza altxatzen, Urbasan.
  • Inauteriek garrantzia eta ospea irabazi dute, azken urteetan Bakaikuko Gazte Asanbladaren eskutik berreskuratu zirenetik, Kamarro da pertsonaia protagonista. Bazkari baten ostean, jantzi eta herriari buelta ematen diote kamarroek.
  • Maiatzaren 1ean, Urbasara igo, eta ia Sakana osotik ikus daitekeen pago enbor luze eta handia haitz baten puntan jartzean datza. Lan guztia eskuz egiten da, eta teknikoki oso zaila da.
  • Donibane egunean ere, herrian beste maiatz bat jartzen dute herritarrek, baina hori azken urteetan garabiaz jartzen da, arriskua saihestearren, nahiz eta berriro eskuz jartzeko saiakerak egin diren.
  • Uztailaren 24a: Herriko jaiak Santiago egunez ospatzen dira. Uztaila bukaeran, 5 jai egun hartzen dute herriko jaiek.
  • Ekainaren 25a: San Juan eguna, herriko beste jai eguna da, herriaren Patroia.
  • Santa Marina: Ekainaren lehen asteburuan, herrian ospatzen diren jaietatik esanguratsuena, erromeria soil bat iruditu arren, Urbasako txoko horretara igota; Bakaiku eta Iturmendi herrien arteko jaia da, eta urtero, bi herriotako batek antolatzen du, goiz eta eguerdian Trinitate baselizaren inguruan ibili ondoren, arratsaldean herrietako batera jaisten dira festarekin jarraitzeko.
  • Udazkenean: Gaztaina Moztea. Aspaldi, basoan, gaztainak herritarren mantenuan zuen egundoko garrantzia zela kausa, Gaztaina Moztea egiten zuten; hots, famili bakoitzak zaintzen zituen gaztainondoak eta aleak onduak zeudenean, aguazilak baimena ematen zuen basora gaztainak biltzera (moztera) joateko. Egun ohitura hura gogoratzeko Gaztaina Mozte eguna ospatzen dute Urria-Azaroan.

Bakaiku Etxarri Aranazko Zerbitzuen Mankomunitateko kide da.

La Burundesa autobus konpainiaren Gasteiz-Iruñea lineak Sakanako herriak elkartzen ditu, eta geltokia du herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira noranzko bakoitzean. Ibilbide hau du:

Bakaikuar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
  5. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
  3. ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
  4. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
  5. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
  6. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  7. 1 2 «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  8. 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  9. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  10. ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  11. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  12. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1754154.
  13. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  14. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  15. ↑ «Gran Enciclopedia de Navarra | BAKAIKU», www.enciclopedianavarra.com. 2018ko abuztuaren 27an kontsultatua.
  16. ↑ Nafarroako museoa, «"Historiaurreko aretoan erakusgarri dauden piezak"» (PDF), eskuorria, Iruña. 2018ko abuztuaren 27an kontsultatua.
  17. ↑ Mazkiaran Zelaia, N. (2018ko apirilaren 5a), «Vestigios en Bakaiku de un castro vascón», Diario de Noticias de Navarra (Gaztelaniaz). 2024ko abenduaren 27an kontsultatua.
  18. ↑ Carasatorre, Rafael (2013ko uztailaren 23a), «Textos Históricos Navarros: Alsasua: 1842 - 1881 Charolería de Santiago Noblea, y Sorozarreta», Textos Históricos Navarros. 2021eko maiatzaren 17an kontsultatua.
  19. ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
  20. ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
  21. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  22. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  23. ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  24. ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
  25. ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
  26. ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
  27. ↑ «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
  28. ↑ «Udal hauteskundeak 2015 - Bakaiku - Guaixe.eus», guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  29. ↑ «Urritza, alkate - Bakaiku», Guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  30. ↑ «Udal hauteskundeak 2019 - Bakaiku - Guaixe.eus», guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  31. ↑ «Alkate aldaketarik ez - Bakaiku», Guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  32. ↑ «Urritza berriro alkate - Bakaiku», Guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  33. ↑ «"Parte-hartze prozesuagatik eta Plan Estrategikoagatik legegintzaldi interesgarria izan daiteke" - Bakaiku», Guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  34. ↑ «Udal hauteskundeak 2023 - Bakaiku - Guaixe.eus», guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  35. ↑ «Udal hauteskundeetara zerrenda bakarra aurkeztu dute Bakaikun - Bakaiku», Guaixe.eus. 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  36. ↑ NOTICIAS, DIARIO DE (2023ko ekainaren 18a), «Todos los alcaldes y alcaldesas de Navarra, pueblo a pueblo», Diario de Noticias de Navarra (Gaztelaniaz). 2026ko apirilaren 3an kontsultatua.
  37. 1 2 3 Koldo Zuazo (2010): Sakanako euskara: Burundako hizkera, Nafarroako Gobernua eta Euskaltzaindia, 2010.
  38. ↑ Frantzisko ONDARRA: «Bakaikuko euskal hitzak, esaerak etab.», Fontes linguae vasconum: Studia et documenta, ISSN 0046-435X, 37. urtea, 100. zenbakia, 2005, 481-524 orrialdeak.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]