Auritz
| Auritz | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Arretxe, Loizu eta Otermin etxeak, zeharkarrikan | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Pirinioak | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Barrutia | Agoitz | ||||||||||
| Mankomunitatea | Bidausi | ||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea (2019-2023) | Jose Irigarai Gil (Atalozti) | ||||||||||
| Posta kodea | 31640 | ||||||||||
| INE kodea | 31058 | ||||||||||
| Herritarra | auriztar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°59′27″N 1°20′05″W / 42.99080514°N 1.33463753°W | ||||||||||
| Azalera | 12,71 km² | ||||||||||
| Garaiera | 859-1218 metro | ||||||||||
| Distantzia | 44,4 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 235 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 0,18 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Eremua | eremu euskalduna | ||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 64.3 + % 14.2 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1253 (independentzia) | ||||||||||
| Webgunea | www.burguete.es | ||||||||||
Auritz[3][a] (Aurizko hizkeraz: Ahuritze)[b] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 44,4 kilometrora. Altuera 859 eta 1218 metro artekoa da, eta 12,71 km²-ko azalera hartzen du. 235 biztanle zituen 2025. urtean.
Auritz kale-herriaren alerik onena da, Euskal Herrian zabalduen dagoen hiri-egitura, herrialde osokoa. Herri osoa zeharbidearen inguruan egituratuta dago. Kale estu eta zabala da, herrira sartzen den ur guztia kanpora azkar eramaten duten bi ubide txikik inguratzen dutena. Bere arkitektura lau isurialdeko teilatuengatik nabarmentzen da, zalantzarik gabe Pirinio osoko teilatuenak, inguruko elurte ugariei aurre egiteko diseinatuak, eta bere etxeak, piriniotar estiloan izatez, harri grisaxkaz inguratutako fatxada zuriekin eta egurrezko dekorazioekin.
Erroibarrena zen administratiboki 1253ra, udalerri independente batean sortu zenetik. Auritz Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen. Bertako biztanleak auriztarrak dira.
| Donibanetik | Donejakue bidea Nafar bidea |
Donejakuera | |||||
| Orreaga (2,4 km) |
|
Auritz | |
Aurizperri (3,7 km) | |||
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Auritz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
- gaztelaniaz: Burguete
- nafar erromantzez edo aragoieraz: Burguet
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]
- Auriç (1104)
- Ronzasvals (1110)
- Burgum Roscideuallis (1197)
- Burgo de Roncasuaylles (1197)
- Burgo de Roncesvalles (1252)
- Roncesvailles (1253)
- Burgo de Roncesvailles (1259)
- Burg de Ronçasvayll (1268)
- Burgos de Roncesualles (1269)
- Auriz (1366)
- Aurits (1395)
- Burgo de Roncasuailles (1428)
- Burgo de Roncasualilles (1428)
- Burguet (1532)
- Burguete (1570)
- Verguete Yrronc (1587)
- Burguet (1591)
- Ahuritze (1600)
- Auria (1614)
- Burguet o Aüriz (1638)
- Burguete (1767)
- Burguete (1829)
- Auritz (1911)
- Ahuritza (1912)
- Auriz (1930)
- Auritz (1966)
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Auritz izena zaharra da eta esanahi ezezaguna du. Etimologista batzuen ustez -iz edo -itz amaiera duten euskal toponimoen seriearen parte da. Julio Caro Barojak defendatzen zuen toponimo horiek -iz atzizkiari lotutako izen propio batetik zetozela, eta beste atzizki batzuk bezala -oz edo -ez latinezko -icus atzizkiaren bilakaeraren ondorioz sortu zirela. Atzizki horrek Iberiar Penintsulako latinezko hizkuntzetan erabilitako patronimikoak ere sorrarazi zituen. Euskal Herriko eremuan, Caro Barojak uste zuen toponimiari aplikatutako -oz, -ez eta -iz atzizkiek adierazten zutela Antzinaroan tokia atzizkiari lotuta agertzen zen pertsonaren jabetzakoa izan zela, eta Erdi Arotik Erromatar Inperioaren garaira arteko jatorria izan zezakeela. Auritzen kasuan, hautagai posible gisa Auricius, Aurius edo Aurus bezalako izen latinoak agertuko lirateke. Lekuizen horri dagokionez, Aurizperri pareko herriak Auritz hartzen du (Auritz berri = Aurizberri/Aurizperri). Gainera, bertze Auritz bat dago Izarbeibarrean; gaur egun herri hustua da. Dena den, toponimo honetan silaba tonikoa bigarrena den bitartean, Izarbeibarreko herriaren kasuan lehengoa da.
Bertzalde, Nafar erromantzez beste izen bat dago. Hala, biztanleria Orreagako erromesen ospitalearen oinetan sortu zenez, nahiz eta populazio hori ospitalea sortu baino lehenagokoa izan, Erdi Aroan hainbat izen jaso zituen: Roncesvalles (Auritz Orreagarekin eta ibar osoarekin nahastuz), Burgo de la Plana (Lautadako burgua), Burgo del Llano de Roncesvalles (Orreagako lautadaren burgua), Burgo de Roncesvalles (Orreagako burgua) edo Villa de Roncesvalles (Orreagako hiria). Sute batzuen ondorioz, XV. mendean sute horien garrantzia gutxitu egin zen. Horrela, 1476an, Burguet de Roncesvalles (Orreagako burgu txikia) txikigarriarekin aipatu zen Kontuen Liburuan. Denborak aurrera egin ahala, eta herri xumea izatetik inoiz pasatu ez zenez, gaztelaniaz Burguete izenez ezagutuko zuten behin betiko. Gaztelaniazko izena Burguet nafarraren arau fonetikoetara egokitzen da, Murchant (Murchante), Cascant (Cascante) edo Olit (Olite: Erriberri) bezalako tokiekin gertatu zen bezala.
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Armarria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaur egungo armarria San Nikolas Barikoa elizako fatxadan ageri zena izan zen, 1942an; baina, izatez, armarri hori Orotz familiari dagokio, hark ordaindu baitzuen 1699an elizaren fatxadako obra, armarria barne. Ondorioz, Aurizko armarriak honako blasoi hau du:[5]
| « | Armarri erdibituta: lehen hondo hori batez eta aurrean orein ibiltari batek zeharkatzen duen haritz batez osatuta dago, biak bere kolore naturalekoak, eta bigarren hondo urdin batez eta aurrean ahuspezeko ilgora zuri batez eta puntako artizar hori batez. Urrezko Nafarroako kateak dituen zerrenda gorri batez inguratua. | » |
Lehen, herriak, Nafarroako Erresumako Armagintza Liburuan jasotzen denez, Orreagako Jauregia izenburuarekin agertzen den bat erabiltzen zuen, zeinaren armak almenadun dorreak baitira. Ondoren, Aezkoa pareko ibarraren armarria erabili nuen: zuhaitz baten gainean basurde bat ageri da.
Bandera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aurizko banderak Aurizko armarria dauka altuera bereko hiru zerrenda horizontalez, urdin iluna goikoa, urre argia erdikoa eta zuria behekoa; osatutako hondo baten gainean.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Auritz Urrobi ibaiaren ibarran barruan dago geografikoki, baina, administratiboki, udalerri independente da. Ibar hau Pirinioetako ibarra da, Erroibar eta Aezkoa ibarren artean. Ibarra zeharkatzen du Urrobi ibaiak, Irati-Aragoi ibaiaren adarrak.
Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Banka | Luzaide | Orreaga | ||
| Erroibar | Orbaizeta | |||
| ||||
| Artzibar | Garralda |
Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aurizko paisaia Urrobi ibaiaren goiko ibilguan kokatuta dago, eta salbuespena da Pirinioetako paisaiaren barruan; izan ere, mendien arteko banaketa handiak Pirinio osoko lautadarik zabalena sortzen du: Orreagako lautada, hamabost kilometro karratuko hedadurarekin, 900 metro inguruko garaierarekin, mendi garaiez inguratutako anfiteatro handi bat bezala.
Landaredia aldatu egiten da zonaren altueraren arabera; hala, mendi-larreek hartzen dituzte gailurrak, eta horiek udan aprobetxatzen dira; mendien erdi- eta behe-eremua pagadi-basoz estalita dago, eta zenbait landaketek eteten dute. Sail horietan, alertze japoniarra nagusitzen da, eta zati lauak elorri eta hurritz heskaiek eta beheko larreek bereizitako sega-belardiak konbinatzen ditu. Lautadaren erdian, Urrobi ibaia osatzen duten bi besoen artean, Aurizko herrigunea dago.
Aurizko landaredia batez ere atlantikoa da. Pagoak (fagus sylvatica) udalerriaren ipar eta ipar-mendebaldeko zatia eta hegoaldeko zatia hartzen ditu; erdialdean, herriaren eta Urrobi ibaiaren inguruan, belardiak zabaltzen dira; belardi horien eta hegoaldeko pagoen artean elorri-orban zabalak daude (crataegus sp.); eta ipar-mendebaldean, Alduide mendiko KBEaren eremuan, goi-artzaintzako larreak.
Herriaren inguruko mendirik altuenak Mediaundi (1 218 m) eta Menditxuri (1 201 m) dira.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aurizko klima ozeaniko hezea da, eta Kantauri itsasoarekiko hurbiltasunak baldintzatzen du. Horrez gain, herria 890 metro inguruko altueran kokatzen da, inguruko mendiak oso altuak ez direla. Horrek hodeiak ugari diren egunak ohikoak izatea eragiten du. Itsasotik etorritako fronteak mendien artean kateaturik geraturik euri ugari jausten da herrian, batez beste 2200mm inguru urteko. Auritz eta Nafarroako iparraldeko herriak Iberiar Penintsulako lekurik euritsuenetakoak dira. Horrez gain, ibarran lainoa izaten da maiz, eta izozteak urte osoan zehar izaten dira, uztailean eta abuztuan izan ezik.
Auritzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Erroibar pareko udalerrian, estazio bat dagoen Aurizperri kontzejuan, itsasoaren mailatik 871 metrora, Nafarroako Gobernuak 1972n inauguratuta.[6] Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 15.0 | 20.0 | 23.0 | 25.0 | 29.0 | 36.0 | 35.0 | 35.0 | 31.0 | 27.0 | 20.0 | 15.0 | 36 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 5.7 | 6.5 | 9.6 | 12.8 | 16.1 | 20.6 | 23.2 | 23.1 | 19.9 | 15.4 | 9.2 | 6.4 | 14.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 2.2 | 2.4 | 5.2 | 8.1 | 11.3 | 15.2 | 17.5 | 17.1 | 1.1 | 10.6 | 5.6 | 2.7 | 9.3 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -1.3 | -1.6 | 00.8 | 3.5 | 6.5 | 9.8 | 11.8 | 11.1 | 8.3 | 5.7 | 2.0 | -1.1 | 4.6 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -9.3 | -10.3 | -5.8 | -2.2 | 0.6 | 4.1 | 7.0 | 5.3 | 1.1 | -2.4 | -6.4 | -9.3 | -10.3 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 188.2 | 162.4 | 162.3 | 156.3 | 138.8 | 80.2 | 61.7 | 61.3 | 95.5 | 152.8 | 204.9 | 176.1 | 1640.4 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 123.0 | 106.8 | 90.0 | 79.6 | 94.0 | 86.4 | 85.1 | 73.4 | 93.5 | 92.4 | 122.4 | 122.0 | 123.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 14.5 | 13.4 | 13.6 | 15.4 | 14.8 | 9.4 | 7.8 | 8.3 | 9.2 | 12.7 | 13.8 | 14.0 | 146.9 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 4.9 | 5.3 | 4.8 | 3.0 | 0.5 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.4 | 2.5 | 3.7 | 25.0 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7] | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Antzinaroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Auritz dagoen eremuko populazioa datu arkeologikoek egiaztatzen dute; adibidez, gaur egun Aurizperri dagoen tokitik gertu dagoen nekropoli baten berri dago. Bestalde, XXXIV. bidearen (Estorga-Bordele) trazadura identifikatzeko egindako azterlanak bat datoz Aurizperri kontzejuik eta Auritz udalerritik igarotzean; gehienak uste dute Iturissa hiria Aurizperritik gertu egon behar zela, nahiz eta ez diren falta ibilbidea babesten zuten etxeen arteko ohiko distantziara egokitzen ez dela adierazten dutenak. Zalduako aztarnategian (Auritzen hego-ekialdean, eta bere udalerrian) aurkitutako aurkikuntzek erakusten dutenez, termal multzo bat dago, galtzada baten zati batek lotua (bere ezaugarriak eta kokapena direla eta, XXXIV. bidea izan beharko luke), Iturissari legokiokeen eraikuntza zabal bat.[8]
Erdi Aroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Arabiarrek Nafarroaren gehiena 717 konkistatzean, ez zuten interes berezirik izan Auritz eta inguruko lautadarekin, beharbada, bertan elikagaien edo bestelako materialen ekoizpenak garrantzirik ez zuelako. Karlaundi Iruñeari erasota, Pirinioetatik pasatzen ari zela, baskoiek eraso jo zuten, eta haren iloba Errolan, Bretainiako Marmako dukea, hil zuten. 1110. urtean Ibañeta mendatearen izena Auritz zen, Iarnoseko Fortun Sanzek eta Ermisenda infantak Leireko monasterioari eginiko dohaintza dokumentuan ageri den moduan. Auritz, Done Jakue bidearen igarobidea izan zen eta erromes ugarik igaro zuten udalerria mendeetan zehar.[9]
Aurizko kokagunearen lekukotza ematen duten lehen dokumentuetan Orreaga esaten zaio; XI. mendearen amaieran, herrigune hori Erroiberran integratuta zegoen; errege-ondarekoa zen, eta 1080an errege-familiako bastardo bati esleitu zitzaion, Antso Santxitz Erroko eta Nafarroako kondeari. Erromesen ostatua, gerora Orreaga izena beretzat atxikiko zuena, 1127an sortu zen. Ospitalearen ondoan eraikitako Santa Mariari eskainitako eliza, errege dohaintzak eta kalonje erregularren kabildoa zirela eta, fundazio hura gero eta ezagunagoa izan zen eskualdetik kanpo, mendean izan zuen hiribildua el Burguet izenez ezagutzen hasteraino, eta, ondoren, Burguete besterik ez.[10]

Hiribildua errege-erreginen eskuetara pasa zen berriz ere, eta 1197. urtean ingurua edukitzeko egoitza zen. Une horretan jaio zen herrian frankoen burgu bat, populazioa nabarmen haztea eragin zuena, 1253. urtea gaur egungo Aurizko gunea Erroibarreko gainerako herrigunetik bereizita agertzen den datatzat har daiteke. 1274. urte inguruan, Nafarroako Erresumako Gorteetan eserlekua zuen hiribildu onetako bat zen, Jakako Forua jaso zuen eta tokiko beste edozein administraziotatik aparte gobernatu zen. Familia burgesek eta administrazio zentraleko goi-kargudunek osatzen zuten. 1294an Joana I.a Nafarroakoa erreginak hiriko errota Nafarroa andereari eman edo itzuli zion, Baigorriko Bizkontesa, Brun Tilleko jaunarekin ezkondua. Hala ere, mendeetan zehar burgua eta monasterioa sostengatzen dituzten auziak hain dira amaigabeak, non ezin baita bakar bat ere nabarmendu bereziki. Hala ere, ibilbide hori eten egin zen herrian 1399an izan zen sutearekin, burguren zati handi bat suntsitu baitzuen (124 etxe hondatuta geratu ziren). XV. mendera arte ez zen suspertu eta, hala ere, ezin izan zuen Burguete txikigarria sortzea saihestu.[11]
XIV. mendean, erromesentzako aterpetxe bat edo bi zeuden herrian, inguruko ospitalean erregaia hartu nahi ez zutenak. 1501ean erregeak Auritzen bailio eskubidea zuen, irin-errotaren erdia, Agaramonteko jaunari emandako ordainlekua 1329n, 45 sutako kuarterrak eta 45 florineko alkabala. Mendearen amaieran, azienda azokak ospatzen hasi ziren, Karlos III.a Nafarroakoaren erregealdian. Nafarroako Gerra Zibilean beaumontarren eta agaramontarren arteko liskarren barnean, Auritz beaumontarren alde borrokatu zen, haien printzearen alde.
Aro Modernoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1512an Gaztelak eta Aragoik Nafarroako Erresuma konkistatu eta okupatzean, nafartarren harremanak zaildu egin ziren, iparraldeko seigarren merindadea zen Nafarroa Beherea bertze merindadaeetatik banaturik geratu zenean.
1521ean Nafarroa birkonkistatzen saiatu eta 4 urtera, 1525ean, Auritz sorginkeria-prozesu baten protagonista izan zen, Balanza lizentziadunak parte hartu zuelarik. Luzaideko eta Orreagako auzipetuak ziren. Beharrezko ikerketak egin ondoren, ez zen sorginkeria-jardueren aztarnarik aurkitu. Akusatuek, bestalde, ezkutuko hainbat jardunbidetan aritu zirela adierazi zuten. Hasteko, enkarterriei ondasun guztiak bahitu zitzaizkien. Ez da behin betiko epaia ezagutzen, baina jasota dago 8 sorgin erre zirela. 1575. urtean bertze sorginkeria-prozesu berri batean murgildu zen. Hainbat lekukok akusatuen aurka deklaratu zuten, sorginkeria eta sorginkeria mota guztiak leporatuz. Auzitegiak horietako bati Nafarroako Erresumatik hamar urteko erbesteratzea ezarri zion, gainerako enkarterriak absolbituz.[12]
1572ko ekainean, beste sute batek ia erabat suntsitu zuen herria, eta zergetatik salbuesteko eskatu zuen. Azkenean, hamar urtez lortu zuen hori. Egoera dramatikoa aprobetxatuz, Nafarroako erregeordeak Fratin ingeniari militarra bidali zuen, Iruñeko zitadela egin zuena, bizilagunei hiria berreraikitzeko aholkua eman ziezaien eta hiria defentsa-helburuetara bidera zezan; izan ere, 1512an erresuma banatu zenetik, Auritz Frantziar Estatuko muga berrian geratu zen, Espainiarrarekin batera, borroka askotan murgildurik, legezko erregeek errekonkista saiakerak egin ondoren. 1637an Teixeira ingeniariak hiribildua bisitatu zuen, Auritz eta inguruetako plano defentsiboak altxatuz. Helburu berberekin, destakamendu txiki iraunkor bat ere jarri zen, XVI. mendetik XIX. mendera arte, kapitain gobernadore baten agindupean.[11]
1684ko martxoaren 20an, Frantzia eta Espainia gerra egoeran zeudela, Ibañetatik 7 000 oinezko eta 4 000 zaldiz sartu ziren Bellefons mariskalaren agindupean. Orreaga eta Auritz okupatuz sartu ziren frantziar tropak, erresistentziarik aurkitu gabe, baina itzuli egin ziren, operazioa Kataluniako inbasioa distraitzeko baitzen. Badakit berriz ere hiribilduaren gaineko sua zakartu egin zela 1780an, 15 etxe suntsituz, baina zoritxarra benetan haragitzen denean, Konbentzioaren Gerran, bertako 43 etxe ia guztiak suntsitu edo hondatu ziren. Liskarrak hastean, Ventura Caro jenerala Aurizko hizkera joan zen 1793ko maiatzaren 31n, Frantziako tropak Nafarroa Garaia mugetatik aldentzeko. Hilabeteetako zalantzaren ondoren, iraultzaileek erreakzionatu eta herrialdea inbaditzen dute. 1794ko abuztuaren 15ean, espainiar tropek Auritz erre zuten erretiratu aurretik, frantziarrek janaririk ez aurkitzeko. Lau etxek bakarrik iraun zuten zutik eta guztira 191 945 pesoko kalteak izan ziren. Garrau eta Baudrot militar frantsesek bertakoei egotzi zieten sutearen erantzukizuna. Hiribilduaren gotorlekua ere 1810ean erre zuten. 100 soldadu frantseseko destakamendu bat zegoen bertan. Gregorio Krutxaga, Napoleonen aurkako gerrillako buruzagi erronkaribartarrak, zuzendu zuen Frantziako arrakastak eta desbandadak burututako erasoa.[13]
Aro Garaikidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1821-1823ko altxamenduan, partidak izan ziren hiribildutik gertu; horietako bat, Pousorena, Fermin Saltzedu koronelak garaitu zuen, eta gero Auritzen sartu zen, 1823ko martxoan. Dena dela, 1852ko azaroaren 15ean, sute batek herriko hamairu etxe suntsitu zituen berriro ere. 1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioari buruzko legea betez, 1862an taberna bat saldu zen herri horretan.
1876ko otsailaren 26an, Gerra Karlistak amaitzear zeudela, iritsi zen Aurizko hizkera Karlos Maria Borboi Austria-Estekoa, 5 urteko gerraren ondoren garaitutako erregegai karlista. Bere atzetik bere Kuartel Nagusia eta azken batailoi leialak zetozen. Herrialde osoa Martinez Campos jeneralak hartua zuen, eta ibar hori eta Luzaidekoa bakarrik geratzen ziren Frantziara igarotzeko. Azken orduan egoera larriagotu egin zen, artilleriako tropak Orreagan matxinatu baitziren, gainerakoei bidea moztuz, eta gobernukoek hegoaldean, ekialdean eta mendebaldean poltsikoratzen zituzten. Eguna argitu zain, Karlosek Txiki-Polit izeneko etxean hartu zuen ostatu. Hurrengo goizean, Orreagakoak menderatzea lortu zuen, eta Batasuneko zubia igaro zuen. Han, geldialdi militar baten ondoren, ¡Volveré! (Etorriko naiz!) bere adierazpen historikoa esan zuen, eta Frantziako agintarien babeslekuari heldu zion.[14]
Suteek ondorengo hamarkadetan jarraitu zuten eta horrela XIX. mendearen amaieran San Nikolas Barikoa eliza eta herriko bi etxe erre ziren. 1910eko urriaren 16an bestalde, ezkontza batean jaurtitako zuziri batek Aurizko hamaika etxe erraustu zituen.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]235 biztanle zituen 2025. urtean Auritzek.[15]
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 295 | 347 | 353 | 408 | 408 | 390 | 435 | 451 | 436 | 450 | 415 | 441 | 410 | 300 | 348 | 321 | 314 | 279 | 221 |
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 128 gizon, 107 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 34,9 udalerri berean jaioak ziren[18], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 10,2 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 7,7 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 18 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 72,2)[19]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Frantzia, Peru dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 229 etxebizitza zeuden: 97 (% 42,4) nagusiak eta 132 (% 57,6) ez-nagusiak.[20]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 926 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 474 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 100-200 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 184 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 7,6 jaitsi zen (1.002 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) % 3,9 gainetik zegoen.[21]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Guztira 97 etxegune zeuden, eta horietatik 36 (% 37,1) pertsona bakarrekoak ziren.[22]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 210 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 50,5 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 25,7; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 21,0; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 2,9.[23] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 48,5 zen 2021ean eta % 50,5 2024an; beraz, 1,9 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 1,9 izatetik % 2,9 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 53,0 ziren, eta gizonen artean % 48,2; 4,8 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 3,0 eta gizonen % 2,7 ziren.
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 106 | % 50,5 | 53 | % 48,2 | 53 | % 53,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 54 | % 25,7 | 32 | % 29,1 | 22 | % 22,0 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 44 | % 21,0 | 22 | % 20,0 | 22 | % 22,0 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 6 | % 2,9 | 3 | % 2,7 | 3 | % 3,0 |
| Guztira | 210 | % 100,0 | 110 | % 100,0 | 100 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 48,5 | % 29,1 | % 20,4 | % 1,9 | 206 |
| 2022 | % 49,0 | % 28,2 | % 21,4 | % 1,5 | 206 |
| 2023 | % 48,6 | % 28,1 | % 21,9 | % 1,4 | 210 |
| 2024 | % 50,5 | % 25,7 | % 21,0 | % 2,9 | 210 |
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako eremu alpinoko berezko laboreak dira nagusi: patata eta zereala. Hala ere, mendiek eta larreek kopuruz gainditzen dituzte, eta aberastasun nagusia abeltzaintza da, batez ere ugaria eta basokoa. Azienda-tratulariak eta egurrak daude.
Nekazaritza- eta abeltzaintza-lanak izan ziren garai batean okupazio-iturri nagusiak. Larre naturalen ugaritasunak abere-etxola garrantzitsu bat bazkatu zuen, batez ere behi-aziendetan oinarritua, Pirinioetako eta Suhitzako arrazak nahasten zituena. Zaldi-aziendak ere Aurizko zaldi ezagunaren artalde handiak izan zituen. 1980ko hamarkadaren erdialdean, jarduera ekonomikoa zerbitzuen eta nekazaritzaren sektoreak definitzen zuen, eta pixkanaka-pixkanaka lehenengora jo zuen, batez ere XXI. mendean.
Azken urteotan jarduera turistikoa da nagusi, jatetxe, landetxe eta hotelen presentziarekin.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 24.067 euro-koa zen[24], eta etxegune bakoitzeko 55.450 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 30.074 euro zen. Errenta gordina 30.075 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 46,1[25]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 24), beste diru-sarrerak (% 24,8), langabezia-prestazioak (% 0,8), beste prestazioak (% 4,4).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[26][oh 1]. Udalerrian indizea 30,8 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) parean eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,4 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Auritz/Burguete udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 119 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 57,5; gainerako % 42,5 inaktibo zeuden.[27] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 2,5 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 56,5 zen eta emakumezkoena % 58,6; langabezia-tasa, aldiz, % 3,3 eta % 1,7 zen, hurrenez hurren.[27]
Okupatuen kopurua 109 zen 2023ean, 2021eko 107etik gora.[28] Emakumeek okupatuen % 48,6 osatzen dute, eta gizonek % 51,4.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 116 | % 56,0 | 59 | % 54,6 | 57 | % 57,6 |
| Langabeak | 3 | % 1,4 | 2 | % 1,9 | 1 | % 1,0 |
| Inaktiboak | 88 | % 42,5 | 47 | % 43,5 | 41 | % 41,4 |
| Guztira | 207 | % 100,0 | 108 | % 100,0 | 99 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 78,0), industria (% 10,1), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 8,3) eta eraikuntza (% 3,7).[28]
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 56,9; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 32,1), eta oinarrizko okupazioak % 7,3.[29] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 67,9 eta emakumeen % 45,3).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 35 | % 32,1 | 14 | % 25,0 | 21 | % 39,6 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 62 | % 56,9 | 38 | % 67,9 | 24 | % 45,3 |
| Oinarrizko okupazioak | 8 | % 7,3 | 3 | % 5,4 | 5 | % 9,4 |
| Ez dago jasota | 4 | % 3,7 | 1 | % 1,8 | 3 | % 5,7 |
| Guztira | 109 | % 100,0 | 56 | % 100,0 | 53 | % 100,0 |
Okupatuen % 67,9 besteren konturako langileak dira, eta % 32,1 norberaren konturakoak.[30]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 35 | % 32,1 | 27 | % 48,2 | 8 | % 15,1 |
| Besteren kontura | 74 | % 67,9 | 29 | % 51,8 | 45 | % 84,9 |
| Guztira | 109 | % 100,0 | 56 | % 100,0 | 53 | % 100,0 |
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 609 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[31][oh 2]. Udalerriaren azalera 12,7 km² denez, NAE lurraldearen % 47,9 da[32]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 89,3 larre iraunkorrak (544 ha, 10 ustiategitan), % 10,6 lur goldagarria (64,8 ha, 8 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,11 ha, 5 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,01 ha, ustiategi batean)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 586 behi, 292 ardi eta ahuntz eta 7 txerri zeuden[33].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 147 gidari zeuden erroldatuta: 84 gizon (% 57,1) eta 63 emakume (% 42,9)[34]. Biztanleen % 62,6 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 282 ibilgailuk osatzen zuten: 159 turismo, 56 furgoneta, 27 kamioi, 18 motozikleta eta 3 ziklomotor[34]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 677 turismokoa zen, probintziako (512) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 13,9 urtekoa zen; turismoen % 6,3k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 14,5k 25 urte baino gehiago[34]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 65,3 diesel zen eta % 33,2 gasolinazko; 2 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,7; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 4,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 40,2k ez zuen etiketarik[oh 4].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aurizko udaletxea Udaletxe enparantzaren parean dago, eta idazkaria, era berean, Erroibarreko eta Orreagako udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jose Irigarai Gil da, Atalozti Talde Independente hautagai gisa aurkeztu zena.
Hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 | |
| Atalozti Talde Independente | - | - | - | - | - | - | 7 | - | - | - | 4 |
| Geroa Bai | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 7 | 1 |
| Aranandi Talde Independente | - | - | - | - | - | - | - | 7 | 5 | - | - |
| Euzko Alderdi Jeltzalea | - | - | - | - | - | - | - | - | 2 | - | - |
| Urrobi Hautesle Elkartea | - | - | - | - | 4 | 4 | - | - | - | - | - |
| San Juan Hautesle Elkartea | - | - | - | - | - | 3 | - | - | - | - | - |
| Ansobi Hautesle Elkartea | - | - | - | 3 | 3 | - | - | - | - | - | - |
| Aurizko Talde Independente | 4 | 7 | 7 | 3 | - | - | - | - | - | - | - |
| Berexi Hautesle Elkartea | - | - | - | 1 | - | - | - | - | - | - | - |
| Aurizko Independenteak | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
2007ra arte, udal hauteskundeetara aurkeztu ziren alderdi bakarrak udal mailakoak izan ziren. 2011n, Euzko Alderdi Jeltzalea sartu zenean -gerora Geroa Baik ordezkatuko zuen-, joera aldatu egin zen. Hauteskunde horiek Aranandi Talde Independenteak (5 zinegotzi) beste zerrenda batekin (EAJ, 2) lehiatu behar izan zuen. Jeltzaleek Nafarroa Garaian beren izenean aurkeztu zituzten zerrenda bakanetakoa izan zen.
2015ean, Geroa Bairen agindupean, jeltzaleek gehiengo osoa lortu zuten Udaleko 7 zinegotziekin. 2019ko hauteskundeetarako, hautetsi kopurua 7tik 5era murriztu zen, eta Jose Irigarai Gil EAJk utzitako alkatea alkatetzara itzuli zen.
Foru hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Udala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalaren egoitza eta udaletxea erdialdean dago.
Egungo banaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aurizko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Irigarai Gil da, Atalozti Talde Independente zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:[35]
- Juan Miguel Juandeburre Ainziburu (Atalozti Talde Independente)
- Ana Azantza Burusko (Atalozti Talde Independente)
- Miren Oiarbide Lapazaran (Atalozti Talde Independente)
- Mikel Gaztelu Alonso (Geroa Bai)
Batzordeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aurizko Udalan 5 batzorde ditu:[36]
- Osasun Kontseilua
- Musika
- Eskola
- Euskara
- Parke Mikologikoa
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Atal hau hutsik dago, xehe-xehe edo osatu gabe. Zure laguntza ongi etorria da! |
1979tik, Auritzek 3 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[37] | |
| ? | ? | ? | ? | |
| Iñaki Zilbeti Lekunberri | ? | 2007 | Atalozti Talde Independente | |
| Jose Irigarai Gil | 2007 | 2015 | Aranandi Talde Independente | |
| Luis de Potestad Telletxea | 2015 | 2019 | Geroa Bai | |
| Jose Irigarai Gil | 2019 | jardunean | Atalozti Talde Independente | |
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Autobuses Artieda autobus konpainiak Auritz Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
- Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Bizkarreta - Lintzoain - Erro - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Auritz sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Aezkoa ibarrekin hitz egiten zena.[38]
Koldo Zuazok, 2010ean, Auritzek nafarrera euskalkian sailkatu zituen.[39]
Herri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Aurizko hizkera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Aurizko mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. Ez dago kontabilitate ofizialik, baina uste da, azken hiztuna hil ez bada, apenas geratuko dela ezagutzen duen jende mordorik.[40]
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Maiatza eta ekaina bitartean Orreagarako erromeria ospatzen da. Fededunak goizeko bederatzietan ateratzen dira elizatik, eta Orreagaraino joaten dira oinez. Bertan agurra egin ondoren, Aurizko hizkera itzultzen dira, han Ama Birjinari abesteko.
- Donibane jaiak ekainaren 24an hasten dira, suteekin. Horrez gain, herriko neska-mutilek "Tribuli" izeneko dantza egiten dute herriko agintarien aurrean. Dantza hori herriko lau gunetan egiten da. Lehenik dantza egiten da, eta ondoren, herritarrek suaren gainetik egiten dute salto. Jaiek iraun bitartean, dantza eta bestelako ekitaldiak antolatzen dira.
- Abuztuaren 15ean, Ama Birjinaren egunean, artisautza azoka antolatzen da, produktu ekologikoak zein artisauek eginikoak egoten dira erakusgai. Horrez gain, artisauek eginiko produktuen erakustaldiak, eta dastaketak izaten dira.
- Irailaren 21etik hurbilen dagoen igandean Azienda feria antolatzen da, eta bertan herriko eta kanpoko abeltzainek hartzen dute parte.
- Abenduaren 6an San Nikolas Barikoaren eguna ospatzen da, meza eta ondorengo bazkari baten bitartez. Horrez gain, dantzaldia, mus txapelketa eta haurrentzako ekitaldiak izaten dira.
Ondarea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- San Nikolas Barikoa eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
- Aurizko etxeak, kultura-intereseko ondasun deklaratutako etxe tradizionalen multzoa.
- Aurizko hilerria, Euskal Herriko hilerririk politenetakoa, 1960ko hamarkadakoa.
- Arrobi zubia, Urrobi ibaiaren gaineko Erdi Aroko zubia.
Eremu naturalak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Orreagako lautada, Pirinioan barneko ordokia.
Auriztar ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Francisco Polit Gonzalez (1829-1884), Orreagako kolegiataren priore.
- Hilario Sarasa Suhuskune (1831-1910), nafar apaiza.
- Pablo Fermin Irigarai Larreko (1869-1949), euskal idazle eta mediku.
- Agustin Irigarai Apat (1873-1942), nafar idazle.
- Juan Ibáñez Lugea (1905-1969), nafar militar errepublikano.
- Fernando Loizu Irigoien (1918-?), nafar pilotari.
- Juan Manuel Martinez Iturri (1942-2002), nafar pilotari.
- Blanca Roncal (1950-), PSE-EEko legebiltzarkide.
- Aimar Karrika (1980-), bertsolari.
Irudiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Nikolas karrika
- Udaletxe enparantza
- Zeharkarrika bat
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ «Auritz - Lekuak - EODA», www.euskaltzaindia.eus. 2021eko abuztuaren 30ean kontsultatua.
- ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo (1977), Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu, Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular, ISBN 84-235-0076-4, OCLC 911388951. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ Meteo Navarra, «Estazioko datuak - Aurizperri», meteoeu.navarra.es. Jatorrizkotik 2021eko irailaren 1ean artxibatuta. 2021eko irailaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Aurizperriko estazioko balio klimatologikoak, Nafarroako Gobernua. Jatorrizkotik 2021eko irailaren 1ean artxibatuta. 2020ko abuztuaren 24an kontsultatua.
- ↑ Castiella Rodríguez, Amparo (2003), Nafarroako erromatar bideetatik, Fundación Caja Navarra, ISBN 84-95746-68-9, OCLC 432927658. 2021eko azaroaren 4an kontsultatua.
- ↑ Dutton, Paul Edward, ed. (1998), Charlemagne's Courtier: The Complete Einhard, Einhard at the Latin Library (Ingelesez), Peterborough, Ontario: Broadview Press, 21-22. or.
- ↑ «AURITZ / BURGUETE - Auñamendi Eusko Entziklopedia», aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus. 2021eko azaroaren 4an kontsultatua.
- 1 2 Andrés-Gallego, José (1998), Burgute-Auritz : nueve siglos de historia, Ayuntamiento de Burguete, ISBN 84-923894-0-0, OCLC 432123040. 2021eko azaroaren 4an kontsultatua.
- ↑ «Giza xanpaina tufo bat hedatzen ari da Nafarroako Pirinioetan», La Vanguardia (Gaztelaniaz), 2021eko maiatzaren 8a. 2021eko azaroaren 4an kontsultatua.
- ↑ 1794 - Guerre d'Espagne. Armée des Pyrénées occidentales, France Militaire, books.google.es. 2018ko azaroaren 11n kontsultatua.
- ↑ «Hemeroteka digitala. Espainiako Liburutegi Nazionala», hemerotecadigital.bne.es. 2021eko azaroaren 4an kontsultatua.
- ↑ «Auritz», www.ine.es, Espainiako Estatistika Institutua. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q5431.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Udalbatza», Urrotz-Hiriko Udala. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Udal Batzordeak», Urrotz-Hiriko Udala. 2021eko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko maiatzaren 5ean kontsultatua.
- ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
- ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
- ↑ «Auritz - Ahotsak.eus», ahotsak.eus. 2018ko urriaren 1ean kontsultatua.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
<ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found.



