Ateismo

Ateismoa, zentzu zabalean, jainkoen existentziaren sinesmena ukatzea da[1][2][3]. Zentzu hertsiago batean, ateismoa jainkorik badagoen ustearen arbuioa da[4][5]. Are zentzu estuagoan, ateismoa jainkorik ez dagoela dioen posizioa da[6][7]. Ateismoa ez dator bat teismoarekin, zeina, bere formarik orokorrenean, gutxienez jainko bat existitzen denaren ustea baita[8].
Ateismo hitzaren erro etimologikoa K. a. V. mendea baino lehen sortu zen. Antzinako grezieratik abiatuta, antzinako grezierazko "jainkorik gabe" esan nahi du. Antzinaroan, erabilera ugari izan zituen, hitz gutxiesgarri bat bezala, gizarteak oro har gurtzen zituen jainkoei[9], jainkoek abandonatu zituztenei edo jainkoengan sinesteko inolako konpromisorik ez zutenei aplikatzen zitzaiena[10]. Terminoak, erlijioso ortodoxoek sortutako kategoria sozial bat adierazten du, non euren sinesmen erlijiosoekin bat ez datozenak sartzen diren. Gaur egungo ateismo terminoa XVI. mendean sortu zen lehen aldiz[11]. Pentsamendu askearen hedapenarekin, ikerketa eszeptikoarekin eta erlijioari egindako kritikaren ondorengo gehikuntzarekin, terminoaren aplikazioa murriztu egin zen bere irismenean. Ateo hitzarekin identifikatu ziren lehen gizabanakoak XVIII. mendean bizi izan ziren, Argien Mendean[12]. Frantziako Iraultza, "aurrekaririk gabeko ateismoagatik" ezaguna, giza arrazoiaren nagusitasunaren alde egin zuen historiako lehen mugimendu politiko handiaren lekuko izan zen[13].
Ateismoaren aldeko argudioak ikuspegi filosofikoetatik hasi eta ikuspegi sozial eta historikoetaraino doaz. Jainkoengan ez sinesteko arrazoiek ebidentzia enpiriko falta dagoela dioten argudioak biltzen dituzte[14], gaizkiaren arazoa, errebelazio funtsik gabeen argudioa, faltsutu ezin diren kontzeptuen arbuioa, eta sinesmen ezaren argudioa[15]. Fededun ez direnek diote ateismoa teismoa baino parsimonikoagoa dela eta guztiak jainkoetan sinesmenik gabe jaiotzen direla[16]; beraz, argudiatzen dute frogaren zama ez dagokiola ateoari, jainkoen existentzia gezurtatzeko, baizik eta teistari, teismorako justifikazio bat emateko. Ateo batzuek filosofia sekularrak hartu badituzte ere (adibidez, humanismo sekularra)[17][18], ez dago ateo guztiek bat egiten duten ideologia edo jokabide-koderik[19].
Ateismoaren ikusmoldeak aldatzen direnez, gaur egungo ateoen kopuruaren estimazio zehatzak zailak dira[18]. Win-Gallup Internationalen ikerketa globalen arabera, inkestatuen % 13 "ateo konbentzituak" ziren 2012an[20], % 11 "ateo konbentzituak" 2015ean[21], eta % 9 "ateo konbentzituak" 2017an[22]. Hala ere, beste ikertzaile batzuek kontuz ibiltzeko aholkua eman dute Win/Gallup inkestaren zifrekin; izan ere, hamarkadetan zehar idazketa bera erabili duten eta laginaren tamaina handiagoa duten beste inkesta batzuek zifra baxuagoak lortu dituzte[23]. British Broadcasting Corporationek (BBC) 2004an egindako inkesta zaharrago baten arabera, ateoak munduko biztanleriaren % 8 ziren[24]. Beste estimazio zaharrago batzuen arabera, ateoak munduko biztanleriaren % 2 dira, eta erlijiogabeak, berriz, % 12. Inkesta horien arabera, Europa eta Ekialdeko Asia dira ateismo tasa altuenak dituzten eskualdeak. 2015ean, Txinan zeuden pertsonen % 61ek jakinarazi zuten ateoak zirela. Europar Batasuneko (EB) Eurobarometroaren 2010eko inkesta baten zifrek adierazten dutenez, EBko biztanleriaren % 20k ez du sinesten "inolako espiritu, Jainko edo bizi-indarretan"[25].
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ateismo terminoa grezierazko αθεος (azeós) adjektibotik dator, «jainkorik gabea» esan nahi baitu (a = «ez»; theos = «jainko», hitzez hitz «Zeus»). Adjektibo hori mespretxuz erabiltzen zen, gizarte zabalak gurtzen zituen jainkoak ukatzen zituztela uste zen gizabanakoak aipatzeko.
Definizioak eta motak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaia jorratu dutenak ez daude ados ateismoa definitzeko eta sailkatzeko modurik onenari buruz, eta zalantzan jartzen dute naturaz gaindiko zein erakunde diren jainkotzat jotzen direnak, berezko jarrera filosofikoa den edo jarrera filosofikorik eza, eta arbuio kontziente eta esplizitua eskatzen ote duen. Ateismoa agnostizismoarekin bateragarritzat jo izan da[26][27][28][29][30], baina horrekin ere kontrajarri izan da[31]. Ateismo forma ezberdinak bereizteko erabili kategoria mota zabala erabili izan da.
Esparrua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ateismoaren definizioan inplikatutako anbiguotasun eta eztabaidaren zati bat Jaungoiko eta jainko gisako hitzen definizioetarako adostasuna lortzeko zailtasunetik sortzen da. Jaungoikoaren eta jainkoen kontzeptu oso ezberdinen aniztasunak ideia ezberdinetara eramaten du ateismoaren aplikagarritasunari dagokionez. Antzinako erromatarrek kristauei ateoak izatea leporatzen zieten, jainko paganoak ez gurtzeagatik. Poliki-poliki, ikuspuntu hori zoritxarrean erortzen joan zen, teismoa edozein jainkotasunetan sinesmen bat bezala ulertua izatera iritsi zen heinean[26].
Arbuiatzen diren fenomenoen sortari dagokionez, ateismoak edozer gauza uka dezake, jainko baten existentziatik hasi eta edozein kontzeptu izpiritual, naturaz gaindikoa edo transzendentalen existentziaraino, budismoarena, hinduismoarena, jainismoarena eta taoismoarena kasu[31].
Ateismo esplizitua eta inplizitua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ateismoaren definizioak ere aldatu egiten dira pertsona batek jainkoen ideiari jarri behar dion kontsiderazio mailan ateotzat hartua izateko. Ateismoa, batzuetan, jainkoren bat dagoenaren sinesmen-gabezia soila barneratzeko moduan definitu izan da. Definizio zabal horrek jaioberriak eta ideia teorikoen eraginpean egon ez diren beste pertsona batzuk ere hartuko lituzke. 1772an, Paul Henri Thiry d'Holbach baroiak esan zuen "haur guztiak ateoak jaiotzen dira; ez dute Jainkoaren ideiarik"[32]. Antzera iradoki zuen George H. Smithek (1979)[33]:
| « | Teismoa ezagutzen ez duen gizona ateoa da, jainko batengan sinesten ez duelako. Kategoria horretan sartuko litzateke, halaber, gai horiek ulertzeko gaitasun kontzeptuala duen haurra, baina oraindik gai horien jakitun ez dena. Haur honek Jainkoarengan ez sinestea ateotzat jotzen du. | » |
Ateismo inplizitua "sinesmen teistaren gabezia da, haren gaitzespen kontzienterik gabe"; ateismo esplizitua, berriz, sinesmenaren gaitzespen kontzientea da. "Ateismo filosofikoari" buruzko bere lanaren helburuetarako, Ernest Nagelen ustez ezin da hartu sinismen teistaren gabezia ateismo mota gisa[34], eta Graham Oppyk uste du pertsona hauek inuzente bezala sailkatu behar direla, jainko bat zer ote den ulertzea inoiz kontsideratu ez dutelako. Oppyren arabera, hilabete bateko haurtxoak, burmuinetako lesio traumatiko larriak dituzten gizakiak edo dementzia aurreratua duten gaixoak egon daitezke sailkapen honen barruan[35]:
| « | Agnostikoak inuzenteengandik bereizten dira, hauek ere ez baitute sinesten jainkorik dagoenik, ezta jainkorik ez dagoenik ere, jainkorik ote dagoen aztertu dutelako. Inuzenteak dira jainkorik dagoen ala ez kontuan hartu ez dutenak. Normalean, inuzenteak ez dute inoiz kontuan hartu jainkorik dagoen ala ez, ezin dutelako kontu hori kontuan hartu. Nola izan daiteke hori? Ongi, jainkorik ote dagoen aztertzeko, batek ulertu behar du zer esan nahiko lukeen zerbaitetarako jainkoa izateak. Hau da, batek jainko baten kontzeptua izatea behar du. Jainko baten adigairik ez dutenak ez dira gai jainkoak daudela dioen pentsamendua entretenitzeko. Kontuan hartu, adibidez, hilabeteko haurrak. Oso onargarria da hilabete bateko haurtxoek jainko baten kontzeptua ez izatea. Beraz, oso onargarria da hilabeteko haurtxoak inuzenteak izatea. Inuzenteak beste kasu batzuk txinpantzeak, garuneko lesio traumatiko larriak izan dituzten gizakiak eta dementzia aurreratua duten gizakiak dira. | » |
Ateismo positibo eta negatiboa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Antonio Flew[36] eta Michael Martin[26] bezalako filosofoek ateismo positiboa (indartsua/gogorra) eta ateismo negatiboa (ahula/biguna) kontzeptuak erabili dituzte. Ateismo positiboa jainkoak existitzen ez direnaren baieztapen esplizitua da. Ateismo negatiboak gainerako ez-teismo forma guztiak barne hartzen ditu. Kategorizazio horren arabera, teista ez den edonor da ateo negatiboa edo positiboa. "Ahul" eta "indartsu" terminoak nahiko berriak dira, eta "ateismo negatiboa" eta "ateismo positiboa" terminoak, berriz, zaharragoak dira, literatura filosofikoan eta apologetika katolikoan[37] erabiliak izan direlarik. Ateismoaren mugatze horren azpian, agnostiko gehienek ateo negatibotzat jotzen dituzte.
Martinek, adibidez, agnostizismoak ateismo negatiboa dakarrela baieztatzen duen bitartean, agnostiko askok ateismoaz bestelako ikuspuntua dute[38][39]: teismoa bezain justifikatua dela pentsatzen dute eta frogatze maila bera eskatzen diote. Ezagutzaren eskuraezintasunaren baieztapena, jainkoen existentziaren alde edo kontra, ateismoak fede-jauzi bat eskatzen duela adierazten duen ideia gisa ikusten dute batzuek[40][41]. Argudio honi emandako erantzun arrunten arabera, frogatu gabeko proposizio erlijiosoek frogatu gabeko beste proposizio guztiek bezainbesteko sinesgabetasuna merezi dute, eta jainko baten existentziaren probabilitateak ez dakar bi posibilitateetako baten ere probabilitate bera[42]. J.J.C. Smart filosofo australiarrak honako hau argudiatzen du: "Batzuetan, ateoa den pertsona batek bere burua agnostiko gisa deskriba dezake, modu grinatsuan ere, edozein gauza dakigula esatea eragotziko ligukeen eszeptizismo filosofiko orokor eta zentzugabearen ondorioz, matematikaren egiak eta logika formala izan ezik."[43] Ondorioz, Richard Dawkins bezalako egile ateo batzuek nahiago dute posizio teorikoak, agnostikoak eta ateoak bereiztea probabilitate teistikoko espektro batean zehar, bakoitzak "Jainkoa existitzen da" baieztapenari esleitzeko probabilitatea[44].
Ateismoaren ezinezkotasunaren definizioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVIII. mendearen aurretik, Jainkoaren existentzia hain zen onartua mendebaldeko munduan, non zalantzan jartzen baitzen benetako ateismoaren posibilitatea. Horri sortzetiko teista deitzen zaio: pertsona guztiek Jainkoarengan jaiotzatik sinesten dutelako nozioa. Ikuspegi horren barruan, ateoak ukazioan besterik ez daudela adierazten da[45].
Halaber, bada jarrera bat esaten duena ateoek azkar sinesten dutela Jainkoarengan krisi garaian, ateoek heriotza ohean konbertsioak egiten dituztela, edo "lubakietan ateorik ez dagoela"[46], baina kontrako adibideak egon dira, horien artean, literalki "lubakietako ateo" izan direnak[47].
Ateo batzuek "ateismo" terminoaren beharrari aurre egin diote. Bere Letter to a Christian Nation liburuan, Sam Harrisek honakoa idatzi zuen[48]:
| « | Izan ere, "Ateismoa" ez litzateke existitu ere egin behar. Inork ez du inoiz "ez-astrologo" edo "ez-alkimista" gisa identifikatu behar. Ez dugu hitzik Elvisek bizirik jarraituko ote duen edo estralurtarrek galaxia zeharkatu ote duten zalantzan jartzen duen jendearentzat. Justifikaziorik gabeko sinesmen erlijiosoen aurrean jendeak zentzuz egiten duen zarata baino ez da ateismoa. | » |
Ateismo pragmatikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ateismo pragmatikoa da norberak jainko batengan edo jainkoengan duen sinesmena baztertu behar duen ikuspuntua, eguneroko bizitza pragmatiko baterako beharrezkoa ez delako. Ikuspegi hori apateismoarekin eta ateismo praktikoarekin lotuta dago[49].
Argudioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Argudio epistemologikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"Gizakiaren zorigaitzaren iturria naturarekiko ezjakintasuna da. Haurtzaroan inbutatutako iritzi itsuei, bere existentziarekin bat datozenei, atxikitzeko egokitasunak, bere adimena distortsionatzen duen aurreiritziak, bere hedapena eragozten duenak, fikzioaren esklabo bihurtzen duenak, badirudi etengabeko errakuntzara kondenatzen duela."
Ateoek ere argudiatu dute jendeak ezin duela Jainko bat ezagutu edo Jainko baten existentzia frogatu. Azken horri agnostizismoa deitzen zaio, hainbat forma hartzen dituena. Inmanentziaren filosofian, jainkotasuna mundutik beretik banaezina da, pertsona baten adimena barne, eta pertsona bakoitzaren kontzientzia subjektuan sartuta dago. Agnostizismo forma honen arabera, perspektiban dagoen muga honek, inferentzia objektibo oro eragozten du, jainko batengan sinestetik bere existentziaren baieztapenetaraino. Kanten agnostizismo arrazionalistak eta Ilustrazioak giza arrazionaltasunetik ondorioztatutako ezagutza baino ez dute onartzen; ateismo-forma horrek dio jainkoak ezin direla bereizi printzipio-arazo gisa, eta, beraz, ezin da jakin existitzen diren ala ez. Eszeptizismoak, Humeren ideietan oinarritua, edozer gauzari buruzko ziurtasuna ezinezkoa dela baieztatzen du, beraz, batek ezin du inoiz ziur jakin jainko bat existitzen den edo ez. Humek, hala ere, kontzeptu metafisiko behaezin horiek "sofisteria eta ilusio" bezala baztertu behar direla esan zuen[50]. Agnostizismoa ateismoari esleitzea eztabaidatua da; munduaren ikuspegi independente eta oinarrizkotzat ere har daiteke[51].
Ateismoaren aldeko beste argudio batzuek, epistemologiko edo ontologiko gisa sailka daitezkeenak, ignostizismoa barne, "Jainkoa" eta "Jainkoa ahalguztiduna da" bezalako oinarrizko terminoen esanahirik eza edo ulerrezintasuna baieztatzen dute. Ez-kognitibismo teologikoak dio "Jainkoa" baieztapenak ez duela proposizio bat adierazten, baizik eta absurdoa dela edo zentzu kognitiborik ez duela. Bi modutara argudiatu izan da, gizabanako horiek ateismo edo agnostizismo moduren batean sailka daitezkeen ala ez. A. J. Ayer eta Theodore M. Drange filosofoek bi kategoriak arbuiatzen dituzte, bi eremu horiek "Jainkoa existitzen da" proposamen gisa onartzen dutela esanez; aldiz, ez-kognitibismoa beren kategorian kokatzen dute[52][53].
Argudio metafisikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zofia Zdybicka filosofoaren arabera[51]:
| « | Ateismo metafisikoak, monismo metafisikoari eusten dioten doktrina guztiak hartzen ditu barne (errealitatearen homogeneotasuna). Ateismo metafisikoa honako hau izan daiteke: a) absolutua - Monismo materialistari lotutako Jainkoaren existentziaren ukapen esplizitua (joera materialista guztiak, bai antzinatasunean, bai modernitatean); b) erlatiboa - Jainkoaren ukazio inplizitua, absolutuaren existentzia onartzen duten arren, absolutua Jainkoaren ezaugarri propioen jabe ez dela ulertzen duten filosofia guztietan: transzendentzia, izaera pertsonala edo unitatea. Ateismo erlatiboa monismo idealistarekin lotzen da (panteismoa, panenteismoa, deismoa). | » |
Argudio logikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ateo batzuek jainkoen ikuskera ezberdinak, kristautasunaren jainko pertsonala bezala, logikoki koherentziarik ez duten ezaugarriak dituztela diote. Ateo hauek Jainkoaren existentziaren aurkako argudio deduktiboak aurkezten dituzte, ezaugarri batzuen arteko bateraezintasuna baieztatzen dutenak, hala nola perfekzioa, sortzaile-izaera, aldaezintasuna, omniszientzia, omnipresentzia, ahalguztiduntasuna, ontasun osoa, transzendentzia, nortasuna (izaki pertsonala), fisikotasun eza, justizia eta errukia[54].
Ateo teodizeek uste dute mundua, esperimentatzen duten bezala, ezin dela adiskidetu teologoek Jainkoari eta jainkoei eskuarki ematen dizkieten ezaugarriekin. Argudiatzen dute Jainko omnisziente, ahalguztidun eta ontasun osoko bat ez dela bateragarria gaiztakeria eta sufrimendua dauden mundu batekin, mundu bat non maitasun jainkotiarra pertsona askorentzat ezkutatuta dagoen[55]. Antzeko argudio bat egozten zaio Siddhartha Gautamari, budismoaren sortzaileari[56].
Erlijioen kontakizun erredukzionista
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ludwig Feuerbach filosofoak[57] eta Sigmund Freud psikoanalistak Jainkoa eta beste sinesmen erlijioso batzuk giza asmakuntzak direla argudiatu zuten, hainbat desio edo behar psikologiko eta emozional asetzeko sortuak, edo "zera" ahalguztiduntasunaren proiekzio mekanismo bat. Vladimir Leninentzat, "Materialismoa eta enpiro-kritizismoa" lanean, Errusiako makismoaren aurka (Ernst Machen jarraitzaileek) Feuerbach jainko batengan sinestearen aurkako azken argudioa da. Budista askoren ikuspegia ere bada hau[58]. Karl Marxek eta Friedrich Engelsek, Feuerbachen lanaren eraginez, Jainkoarengan sinestea eta erlijioa funtzio sozialak direla argudiatu zuten, boterean daudenek langile klasea zapaltzeko erabiliak. Mikhail Bakuninen arabera, "Jainkoaren ideiak giza arrazoiaren eta justiziaren abdikazioa dakar berekin; giza askatasunaren ukazio erabakigarriena da, eta, ezinbestean, gizateriaren esklabotasunean, teorian eta praktikan amaitzen da". Voltaireren aforismoa irauli zuen: "Jainkoa existituko ez balitz, asmatu egin beharko litzatekeela", eta horren ordez idatzi "Jainkoa benetan existituko balitz, abolitu egin beharko litzatekeela"[59].
Ateismoa, erlijioa eta izpiritualtasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ateismoa sinesmen erlijioso eta izpiritualen sistema batzuekin bateragarria izan daiteke. Besteak beste hinduismoa, jainismoa, budismoa, sinteismoa, raelismoa eta Wicca[60] bezalako mugimendu neopaganoak[61] barne. Āstika jinduismoaren eskolaren ustez, ateismoa baliozko bidea da moksha lortzeko, baina oso-oso zaila, ateoek ezin baitute beren bidaian jainkozkoarengandik inolako laguntzarik espero[62]. Jainismoak unibertsoa betierekoa dela eta jainko sortzaile baten beharrik ez duela uste du, Tirthankarek, ordea, espazioa eta denbora gaindi dezaketen izaki gurtuak dira[63], eta Indra jainkoak baino botere handiagoa dute[64]. Budismo sekularrak ez du jainkoenganako sinesmena defendatzen. Jatorrizko budismoa ateoa zen, Buda Gautamaren bideak ez baitzuen jainkoen aipamenik jasotzen. Budismoaren ondorengo ikusmoldeen arabera, Buda bera jainko bat da, jarraitzaileek jainkotasuna lor dezaketela iradokitzen dute, eta Bodhisattvak[65] eta Betiereko Buda gurtzen dituzte.
Ateismoa eta teologia negatiboa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Teologia negatiboa, askotan, ateismoaren edo agnostizismoaren bertsio gisa sailkatzen da, ezin baitu benetan esan Jainkoa existitzen denik[66]. "Konparazioa gordina da, hala ere, ateismo konbentzionalak Jainkoaren existentzia ukatua izan daitekeen predikatu gisa tratatzen duelako ("Jainkoa ez da existitzen"); teologia ezkorrak, berriz, Jainkoak predikatuak dituela ukatzen du"[67]. "Jainkoa edo Jainkozkoa bada" esatea erantzun gabe "Bera zer da" esaldiari teologia positiboaren aurrebaldintza litzateke teologia negatiboan, teismoa ateismotik bereizten duena. "Teologia negatiboa osagarria da, ez teologia positiboaren etsaia".
Filosofia ateoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ateismo axiologiko edo konstruktiboak uko egiten dio jainkoen existentziari, gizateria bezalako "absolutu goren" baten alde. Ateismo modu horrek gizateriari laguntzen dio etika eta balioen iturri absolutu gisa, eta gizabanakoei arazo moralak Jainkoarengana jo gabe konpontzeko aukera ematen die. Marxek eta Freudek argudio hori erabili zuten askapen, garapen erabateko eta oztoporik gabeko zoriontasun mezuak helarazteko. Ateismoaren kritika ohikoenetako bat kontrakoa izan da: jainko baten existentzia ukatzeak erlatibismo moralera eramaten duela eta bat oinarri moral edo etikorik gabe uzten duela[68], edo bizitzak zentzurik ez izatea eta miserablea izatea eragiten duela[69]. Blaise Pascalek hau argudiatzen zuen bere Pensées lanean[70].
Jean-Paul Sartre filosofo frantziarrak bere burua "existentzialismo ateoaren" ordezkari gisa identifikatu zuen[71], Jainkoaren existentzia ukatzeko kezkarik ez zuela, "Gizakiak bere burua berriro aurkitu behar duela" eta "Jainkoaren existentziaren froga baliozkorik ere ezin duela inork bere buruaz salbatu" esateko baino. Sartrek bere ateismoaren korolario bat hauxe zela esan zuen: "Jainkoa existitzen ez bada, existentzia esentziaren aurretik duen izaki bat dago gutxienez, edozein kontzeptuk definitu baino lehen existitzen den izaki bat, eta... izaki hori gizakia da". Ateismo horren ondorio praktikoa honela deskribatu zuen Sartrek: ez dagoela a priori araurik, ezta giza jokabidea gobernatzeko erabil daitezkeen balio absoluturik ere, eta gizakiak "beren kabuz asmatzera kondenatuta" daudela, "Gizakia egiten duen guztiaren erantzule erabat" bihurtuz[72].
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ The new encyclopedia of unbelief, Prometheus Books, 2007, ISBN 1591023912, OCLC 67374983. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.: 36. orrialdea:
« Ateismoa eta agnostizismoa terminoek bi definizio ezberdin dituzte. Lehenengoak a pribatiboa hartzen du, bai teos grekoaren (jainkotasunaren) aurrean, bai gnosiaren (jakintzaren) aurrean, ateismoa jainkoengan sinesmenik eza besterik ez dela eta agnostizismoa gai espezifikoren baten ezagutzarik eza besterik ez dela adierazteko. Bigarren definizioak ateismoa jainkoen existentziaren ukapen esplizitu gisa hartzen du, eta agnostizismoa, jainkoen existentzia ezagutezina denez, haiei buruzko judizioa eteten duen norbaiten posizio gisa... Lehena inklusiboena da, eta bi alternatiba baino ez ditu aitortzen: edo jainkoengan sinesten da, edo ez da sinesten. Ondorioz, ez dago hirugarren alternatibarik, beren buruari agnostiko deitzen diotenek batzuetan baieztatzen duten bezala. Federik ez duten neurrian, benetan ateoak dira. Gainera, sinesmenik eza denok jaiotzen garen posizio kognitiboa denez, sinesmen erlijiosoa defendatzen dutenei dagokie frogaren zama. Bigarren definizioa proposatu dutenen ustez, aldiz, lehen definizioa zabalegia da, ateo oldarkor eta esplizituekin batera haur desinformatuak sartzen dituelako. Beraz, ez da oso litekeena jendeak hartzea. » - ↑ Blackburn, Simon (2008ko urtarrilaren 1a), «Atheism», The Oxford Dictionary of Philosophy (Ingelesez), Oxford University Press, doi:10.1093/acref/9780199541430.001.0001/acref-9780199541430-e-278, ISBN 9780199541430. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: lana parametroa ISBNarekin (lotura) - ↑ Angeles, Peter Adam, 1931- (1981), Dictionary of philosophy (1. argitaraldia), Barnes & Noble Books, ISBN 0064634612, OCLC 6708760. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ «atheism | Definition, Philosophy, & Comparison to Agnosticism», Encyclopedia Britannica (Ingelesez). 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Encyclopedia of philosophy (2. argitaraldia), Thomson Gale/Macmillan Reference USA, 2006, ISBN 0028657802, OCLC 61151356. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Routledge encyclopedia of philosophy, Routledge, 1998, ISBN 0415073103, OCLC 38096851. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Draper, Paul (2017), Zalta, Edward N. (ed.), «Atheism and Agnosticism», The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2017. argitaraldia), Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Smart, J. J. C. (2004ko martxoaren 9a), Atheism and Agnosticism (Ingelesez). 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Drachmann, A. B. (2005eko martxoaren 1a), Atheism in Pagan Antiquity (Ingelesez), Kessinger Publishing, ISBN 9780766190863. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Whitmarsh, Tim., Battling the gods : atheism in the ancient world (First Vintage books edition. argitaraldia), ISBN 9780307948779, OCLC 936347324. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|edizioa=parametroak testu gehigarria du (laguntza) - ↑ Atheism from the Reformation to the Enlightenment, Clarendon Press, 1992, ISBN 0198227361, OCLC 25246389. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Armstrong, Karen. (1999), A history of God : from Abraham to the present : the 4000-year quest for God, Vintage, ISBN 0099273675, OCLC 43201934. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ The legacy of the French Revolution, Rowman & Littlefield, 1996, ISBN 0847678415, OCLC 33664469. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ «Logical Arguments for Atheism», infidels.org. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ «ARGUMENTS FROM EVIL AND NONBELIEF», infidels.org. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Parsons, Keith M., 1952- (1989), God and the burden of proof : Plantinga, Swinburne, and the analytic defense of theism, Prometheus Books, ISBN 0879755512, OCLC 19975733. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ The Oxford companion to philosophy, Oxford University Press, 1995, ISBN 0198661320, OCLC 31239158. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- 1 2 The Cambridge companion to atheism, Cambridge University Press, 2007, ISBN 9780521842709, OCLC 64453315. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Baggini, Julian. (2003), Atheism : a very short introduction, Oxford University Press, ISBN 9780192804242, OCLC 52972452. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ «Wayback Machine» (PDF), web.archive.org, 2013ko urriaren 21a. Jatorrizkotik (PDF) 2013ko urriaren 21ean artxibatuta. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Izenburu generikoa erabiltzen da (laguntza) - ↑ «New Survey Shows The World's Most And Least Religious Places», NPR.org (Ingelesez). 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ «Wayback Machine» (PDF), web.archive.org, 2017ko azaroaren 14a. Jatorrizkotik (PDF) 2017ko azaroaren 14an artxibatuta. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Izenburu generikoa erabiltzen da (laguntza) - ↑ The Oxford handbook of atheism (1. argitaraldia), ISBN 9780199644650, OCLC 830367873. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ UK among most secular nations (Ingelesez), 2004ko otsailaren 26a. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ «Wayback Machine» (PDF), web.archive.org, 2011ko apirilaren 30a. Jatorrizkotik 2006ko maiatzaren 24an artxibatuta. 2019ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Izenburu generikoa erabiltzen da (laguntza)Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura) - 1 2 3 Martin, Michael, 1932-2015. (1990), Atheism : a philosophical justification, Temple University Press, ISBN 0877226423, OCLC 19669621. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Flint, Robert (1903), Agnosticism: The Croall Lecture for 1887-88, William Blackwood and Sons. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Flynn, Tom (2007), The New Encyclopedia of Unbelief (Ingelesez), Prometheus Books, ISBN 9781591023913. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Barker, Dan. (2008), Godless : how an Evangelical preacher became one of America's leading atheists, Ulysses Press, ISBN 9781569756775, OCLC 247078757. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ The Oracle of Reason, Or, Philosophy Vindicated (Ingelesez), Field, Southwell & Company, 1842. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- 1 2 «atheism | Definition, Philosophy, & Comparison to Agnosticism», Encyclopedia Britannica (Ingelesez). 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Holbach, Paul Henri Thiry (2005eko urtarrilaren 1a), Good Sense (Ingelesez). 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Smith, George H., 1949- (1979), Atheism : the case against God (1st pbk. ed. argitaraldia), Prometheus Books, ISBN 087975124X, OCLC 5884891. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|edizioa=parametroak testu gehigarria du (laguntza)Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Angeles, Peter A. (1997), Critiques of God : Making the case against belief in God, Prometheus Books, ISBN 1573921238, OCLC 477092561. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Oppy, Graham, 1960-, Atheism and agnosticism, ISBN 9781108555340, OCLC 1048924058. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Teske, Roland J. (1977), «"The Presumption of Atheism and Other Philosophical Essays on God, Freedom and Immortality," by Antony Flew», The Modern Schoolman, 54 (3): 274–277, doi:10.5840/schoolman197754374, ISSN 0026-8402. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Maritain, Jacques (1949ko uztaila), «On the Meaning of Contemporary Atheism», The Review of Politics (Ingelesez), 11 (3): 267–280, doi:10.1017/S0034670500044168, ISSN 1748-6858. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Kenny, Anthony, 1931- (2006), What I believe, Continuum, ISBN 0826489710, OCLC 70877418. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Baddar, Omar; analyst, ContributorPolitical; Producer, Digital (2013ko maiatzaren 28a), «Why I'm Not An Atheist: The Case For Agnosticism», HuffPost (Ingelesez). 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|izena2=parametroak izen generikoa du (laguntza) - ↑ «Many atheists I know would be certain of a high place in heaven», The Irish Times (Ingelesez). 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ «More faith to be an atheist than a Christian», National Catholic Register. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Baggini, Julian. (2003), Atheism : a very short introduction, Oxford University Press, ISBN 9780192804242, OCLC 52972452. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Draper, Paul (2017), Zalta, Edward N. (ed.), «Atheism and Agnosticism», The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2017. argitaraldia), Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Dawkins, Richard (2008ko urtarrilaren 16a), The God Delusion (Ingelesez), Houghton Mifflin Harcourt, ISBN 9780547348667. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Cudworth, R., «Chapter I.», The true intellectual system of the universe: The first part; wherein, all the reason and philosophy of atheism is confuted; and its impossibility demonstrated., Richard Royston: 1–55, doi:10.1037/14226-001. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ «washingtonpost.com: Atheist Group Moves Ahead Without O'Hair», www.washingtonpost.com. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ «Atheism: Society and Atheism», infidels.org. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Harris, Sam, 1967- (2008), Letter to a Christian nation (1st Vintage books ed. argitaraldia), Vintage Books, ISBN 9780307278777, OCLC 148837210. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|edizioa=parametroak testu gehigarria du (laguntza)Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Cline, Austin Cline Austin; Humanism, a former regional director for the Council for Secular; writes; Atheism, Lectures Extensively About; agnosticism., «What Is a Pragmatic Atheist?», Learn Religions (Ingelesez). Jatorrizkotik 2019ko irailaren 18an artxibatuta. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Hume, David, An Enquiry Concerning Human Understanding. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- 1 2 «Powszechna Encyklopedia Filozofii», ptta.pl. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ «Atheism, Agnosticism, Noncognitivism», infidels.org. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ AYER, ALFRED JULES. (2018), LANGUAGE, TRUTH AND LOGIC., BLURB, ISBN 1388262835, OCLC 1043840299. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.[Betiko hautsitako esteka]
- ↑ «Logical Arguments for Atheism», infidels.org. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ «ARGUMENTS FROM EVIL AND NONBELIEF», infidels.org. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ «The Buddhist Attitude to God», web.archive.org, 2008ko urtarrilaren 2a. Jatorrizkotik 2008ko urtarrilaren 2an artxibatuta. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura) - ↑ Feuerbach, Ludwig (1848), Das Wesen des Christenthums (Alemanez), O. Wigand. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Rathore, Aakash Singh; Verma, Ajay (2011ko otsailaren 3a), «What the Buddha Taught», B.R. Ambedkar, Oxford University Press: 117–166, doi:10.1093/acprof:oso/9780198068679.003.0003, ISBN 9780198068679. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: lana parametroa ISBNarekin (lotura) - ↑ «God and the State», dwardmac.pitzer.edu. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Matthews, Carol S., 1961- (2005), New religions, Chelsea House Publishers, ISBN 079108096X, OCLC 56894428. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ A new vision, a new heart, a renewed call, William Carey Library, 2004, ISBN 0878083634, OCLC 71290485. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Chakravarti, Sitansu S., 1938- (1991), Hinduism, a way of life, Motilal Banarsidass Publishers, ISBN 8120808991, OCLC 25867517. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ «63 worthy beings», web.archive.org, 2012ko irailaren 27a. Jatorrizkotik 2012ko irailaren 27an artxibatuta. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Nagraj, Muni. (1986-), Āgama and Tripiṭaka : a comparative study : a critical study of the Jaina and the Buddhist canonical literature = Āgama aura Tripiṭaka, eka anuśilana, Today & Tommorow's Printers and Publishers, ISBN 8170227305, OCLC 22766143. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Egiaztatu data hauek:|data=(laguntza) - ↑ Tiwari, Kedar Nath. (1987), Comparative religion, Motilal Banarsidass, ISBN 8120802934, OCLC 16928976. 2019ko irailaren 23an kontsultatua.
- ↑ Oxford studies in philosophy of religion. Volume 6 (1. argitaraldia), ISBN 9780191789229, OCLC 908919107. 2019ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Negative theology as Jewish modernity, ISBN 9780253025043, OCLC 970396700. 2019ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Common Misconceptions About Atheists and Atheism (Ingelesez). 2019ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Smith, George H., 1949- (1979), Atheism : the case against God (1st pbk. ed. argitaraldia), Prometheus Books, ISBN 087975124X, OCLC 5884891. 2019ko irailaren 24an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|edizioa=parametroak testu gehigarria du (laguntza)Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Pascal, Blaise, 1623-1662. (2007), Pensees, Blackstone Audiobooks, ISBN 9780786140398, OCLC 467337669. 2019ko irailaren 24an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ Ethics : contemporary readings, Routledge, 2004, ISBN 0203495667, OCLC 57066299. 2019ko irailaren 24an kontsultatua.
- ↑ Sartre, Jean-Paul, 1905-1980. (2001), Jean-Paul Sartre : basic writings, Routledge, ISBN 0415213673, OCLC 44493288. 2019ko irailaren 24an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura)
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ateismoa, Gizapedian.