Atarrabia
| Atarrabia | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Atarrabiako karrika. | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Iruñerria | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Mikel Oteiza (Euskal Herria Bildu) | ||||||||||
| Posta kodea | 31610 | ||||||||||
| INE kodea | 31258 | ||||||||||
| Herritarra | atarrabiar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°49′51″N 1°36′31″W / 42.830833333333°N 1.6086111111111°W | ||||||||||
| Azalera | 1,1 km² | ||||||||||
| Garaiera | 434 metro | ||||||||||
| Distantzia | 4 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 9.928 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 9.541,82 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.atarrabia.es/eu | ||||||||||
Atarrabia[3] ([ataraβia]) Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da, Iruñerrikoa. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 10.496 biztanle zituen. 1960ko hamarkadatik aurrera garatutako herria da, Iruñerriko gune metropolitarraren iparraldean. Itsasoaren mailatik 434 metrora dago.
Euskarazko izena Atarrabia izan arren, gaur egungo izen arautua Villava/Atarrabia da, gaztelaniaz eta euskaraz.
Iruñerriko Mankomunitatea zaborra bildu, ura hornitu eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen da, Iruñea inguruko gune metropolitarreko beste hainbat herritan bezala.
Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Atarrabiak azalera nahiko txikia du, 1,1 kilometro koadrokoa, eta Iruñetik lau kilometrora dago, Iruñeko merindadearen hegoaldean eta Iruñerriko gune metropolitarrean. Herrira Iruñetik heltzeko, Vianako Printzearen plazatik abiatuta, Beloso aldapatik behera eginez, Atarrabiara heltzen da Serapio Uitzi etorbidetik.
Mugak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Udalerriok mugakide ditu: iparraldean, Ezkabarte; ekialdean, Uharte; hegoaldean, Burlata; eta mendebaldean, Iruñea.
| Iruñea | Ezkabarte | Ezkabarte eta Uharte | ||
| Iruñea | Uharte eta Atarrabia | |||
| ||||
| Burlata | Burlata eta Uharte | Eguesibar |
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Atarrabiako klima azpimediterraneo epela da, prezipitazioak ugariak dira urte osoan zehar, baina uztaila eta abuztuan nahiko urriak dira, aldaketa termikoa ertaina da. Urteko batez besteko tenperatura 12-13 gradukoa eta prezipitazioak 1.100 eta 1.200mm artekoak dira. Urteroko egun euritsuak 100-120 dira.
Udaberrian eta udazkenean ohikoak izaten dira ekaitzak. Oro har, Iruñean baino euri apur bat gehiago egiten du, Iruñerriko gune metropolitarraren iparraldean baitago.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1184an Villava edo Villa noua izeneko hiribildua sortu zuen Antso VI.a Nafarroakoak, Atarrabia herrixkaren ondoan. Bertako biztanleei Iruñeko San Nikolas burgu berriko biztanleen foru bera eman zitzaien. Foru horiek 1256an berretsiak izan ziren. 1405ean Karlos III.a Nafarroakoari eman zitzaion San Andres eliza babestearen ardura. Errege hark Orreagako Monasterioari eman zion.
Atarrabia Frantziara edo Nafarroako Erresumaren iparraldera joaten ziren merkatari eta bidaiarien ezinbesteko igarobidea izan zen Erdi Aro osoan. Betidanik Zangozako merindadearen zati izan eta gero, XVII. mendean Iruñeko merindadearen zati bihurtu zen herria. Atarrabia batzar batek aukeraturiko alkate batek eta bi epaimahaikidek gobernatzen zuten. Gaztelak Nafarroa indarrez konkistatu eta gero, erregeorde batek izendatu zituen kargudunok.
XIV. mende eta XV. mendeak izurri eta pobreziaz beteriko mendeak izan ziren Atarrabiarrentzat. Hauek gaindituta, egoerak hobera egin eta biztanleria hazten joan zen. 1545ean udaletxea, eliza berria eta errota nagusia eraiki ziren. Nekazaritza eta abeltzaintzarekin loturiko jarduerak nagusi zirelarik XVIII. mendearen amaieran, irina egiteko errotak eraiki ziren.
Karlistadaren eta Frantziako Iraultzaren ondorioz egondako gerrateen ondorioz Atarrabia herria erabat suntsiturik geratu zen. Horrez gain, Orreagako Monasterioaren ondasunen desamortizazioa egin zuen Espainiako gobernuak. Behin gerrateak gaindituta, industrializazio xume bat hasi zen. 1841ean papergintzaren sektoreko Papelera Española lantegia eraiki zen. Horrekin batera, beste hainbat sektoretako lantegiak eraiki ziren, likoregintzan, orgagintzan, ardogintzan, zurgintzan eta abarretan.
XX. mendearen hasieran azpiegiturek eta garraiobideek hobera egin zuten Zangozaraino zihoan Irati trenbide elektrikoa inauguratzean. Mendea igaro ahala, zenbait industria garatu zirenean, biztanleria haziz joan zen, sortutako lan aukera berriek erakarrita. Industria berriak agertu ziren horrela, plastikogintza eta lantegi mekanikoak. XX. mendearen erdialdetik hasita, Atarrabiako biztanleria hamar halako hazi zen.
Gaur egun, Atarrabia Iruñerriko udalerria da, Nafarroako hiriburu Iruñeari erabat lotua.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Atarrabiako jarduera ekonomiko nagusia zerbitzuak eta industria dira. XX. mendean zehar nekazaritza alde batera utzi eta industriak garrantzia hartu zuen. Gaur egun, herrian industrialde bat bada, eta etxebizitza guneekin nahasten diren enpresa bakan batzuk. Azken urteetako hazkunde demografikoak eraikitzeko libre geratzen ziren orubeak agortzea ekarri du. Horrela, hurrengo hamarkadan herrian dauden enpresa gehienek beste kokaleku bat topatu beharko dute.
Atarrabiako industrialdeko enpresa gehienak altzariaren sektorekoak dira.
Industrialdea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]N-121A errepidearen ondoan kokatua, industrialdeak 100.500 metro koadroko azalera dauka. Atarrabiako hirigintza-plangintza orokorrak dioenaren arabera, erabilera industrialekoa da gunea, merkataritza eta ostalaritza erabilera osagarriak direla. Eraikinek izan dezaketen altuera gehienekoa sei metro da. 1998ko iraileko datuen arabera, industrialdean 46 enpresa daude, eta 58 sailetatik bederatzi bakarrik zeuden betetzeke.
Industrialdea N-121A errepidearen kokatua egoteaz gain, Iruñerriko PA-30 ingurabide autobidearen hegoaldean dago.
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.297 euro-koa zen[4], eta etxegune bakoitzeko 47.317 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.701 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 25.732 euro zen. Errenta gordina 22.265 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 57,1[5]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 27,3), beste diru-sarrerak (% 9,8), langabezia-prestazioak (% 1,9), beste prestazioak (% 4).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[6][oh 1]. Udalerrian indizea 25,4 da, probintziakoaren (30,4;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,2 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Villava/Atarrabia udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 4.829 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 55,7; gainerako % 44,3 inaktibo zeuden (erretiratuak % 56,5, beste inaktiboak % 27,1 eta ikasleak % 16,4).[7] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 9,5 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 56,8 zen eta emakumezkoena % 54,8; langabezia-tasa, aldiz, % 7,7 eta % 11,3 zen, hurrenez hurren.[7]
Okupatuen kopurua 4.329 zen 2023ean, 2021eko 4.269etik gora.[8] Emakumeek okupatuen % 49,4 osatzen dute, eta gizonek % 50,6.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 4.369 | % 50,4 | 2.181 | % 52,4 | 2.188 | % 48,6 |
| Langabeak | 460 | % 5,3 | 181 | % 4,3 | 279 | % 6,2 |
| Inaktiboak | 3.837 | % 44,3 | 1.799 | % 43,2 | 2.038 | % 45,2 |
| Guztira | 8.666 | % 100,0 | 4.161 | % 100,0 | 4.505 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 72,4), industria (% 20,9), eraikuntza (% 6,1) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 0,6).[8] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 19,8), ondoren merkataritza (% 13,9) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 11,5) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 48,7; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 33,0), eta oinarrizko okupazioak % 13,8.[9] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 51,6 eta emakumeen % 45,6).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 1.430 | % 33,0 | 655 | % 29,9 | 775 | % 36,3 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 2.107 | % 48,7 | 1.132 | % 51,6 | 975 | % 45,6 |
| Oinarrizko okupazioak | 599 | % 13,8 | 282 | % 12,9 | 317 | % 14,8 |
| Ez dago jasota | 193 | % 4,5 | 123 | % 5,6 | 70 | % 3,3 |
| Guztira | 4.329 | % 100,0 | 2.192 | % 100,0 | 2.137 | % 100,0 |
Okupatuen % 87,9 besteren konturako langileak dira, eta % 12,1 norberaren konturakoak.[10]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 523 | % 12,1 | 314 | % 14,3 | 209 | % 9,8 |
| Besteren kontura | 3.806 | % 87,9 | 1.878 | % 85,7 | 1.928 | % 90,2 |
| Guztira | 4.329 | % 100,0 | 2.192 | % 100,0 | 2.137 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 84,8 estatuan jaio zen, eta % 15,2 atzerrian.[7] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,5 okupatuak dira, % 32,1 erretiratuak, % 7,9 ikasleak, % 4,3 bestelako inaktiboak eta % 4,1 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 56,8 okupatuak dira, % 24,7 bestelako inaktiboak, % 7,6 langabeak, % 6,0 ikasleak eta % 5,0 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,2 okupatuak dira, % 24,2 erretiratuak, % 15,1 bestelako inaktiboak, % 7,6 ikasleak eta % 5,8 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,9 okupatuak dira, % 29,0 bestelako inaktiboak, % 13,0 langabeak, % 5,4 ikasleak eta % 3,6 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 84,0 estatuan jaio zen, eta % 16,0 atzerrian.[9] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 50,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 33,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 11,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 59,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 19,6 oinarrizko okupazioetakoak eta % 10,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 45,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 40,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,8 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 36,0 oinarrizko okupazioetakoak eta % 13,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[11] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 56,6 zerbitzuetan ari dira, % 34,7 industrian eta % 8,0 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 56,5 zerbitzuetan ari dira, % 23,6 eraikuntzan, % 17,0 industrian eta % 2,8 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 88,2 zerbitzuetan ari dira, % 10,0 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 91,2 zerbitzuetan ari dira, % 7,6 industrian.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 6.149 gidari zeuden erroldatuta: 3.468 gizon (% 56,4) eta 2.681 emakume (% 43,6)[12]. Biztanleen % 62 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 7.357 ibilgailuk osatzen zuten: 5.281 turismo, 703 motozikleta, 609 furgoneta, 394 kamioi eta 112 ziklomotor[12]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 532 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik eta Espainiakoaren (525) parean.
Turismoen batez besteko adina 13,2 urtekoa zen; turismoen % 9,7k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 9,4k 25 urte baino gehiago[12]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 53,6 diesel zen eta % 45,3 gasolinazko; 60 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 23,7k ez zuen etiketarik[oh 2].
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Iruñea, Ezkabarte, Uharte eta Burlata.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 4.820 gizon, 5.098 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 22,7 udalerri berean jaioak ziren[15], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 12,1 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 15,3 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 1.513 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 57,4)[16]. Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Ekuador, Peru dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 4.156 etxebizitza zeuden: 3.755 (% 90,4) nagusiak eta 401 (% 9,6) ez-nagusiak.[17] Kontsumo elektrikoaren arabera, 329 (% 7,9) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 181 (% 4,4) hutsik zeuden.[18] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 11 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 60 plazarekin (5,45 plaza etxebizitzako).[19]
Tasazio-datuen arabera, 2023an udalerrian tasatutako etxebizitzen batez besteko prezioa 1.982 €/m²-koa zen (desbideratze tipikoa: 569 €/m²), eta prezio-tarte ohikoena 1.600-1.800 €/m² artekoa. Tasatutako etxebizitzen batez besteko azalera 109 m²-koa zen. 2022tik 2023ra % 11,4 igo zen (1.779 €/m²). Balio hori Nafarroako udalerrien medianaren (891 €/m²) bikoitza baino handiagoa zen.[20]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 3.755 etxegune zeuden, eta horietatik 859 (% 22,9) pertsona bakarrekoak ziren.[21]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 8.784 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 38,6 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 25,1; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 29,3; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,1.[22] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 36,8 zen 2021ean eta % 38,6 2024an; beraz, 1,8 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 8,9 izatetik % 7,1 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 41,4 ziren, eta gizonen artean % 35,5; 6,0 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 7,9 eta gizonen % 6,3 ziren.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 61,9 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 38,1 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 63 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 48,5 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 51,5. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,7 ziren.[22]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 3.387 | % 38,6 | 1.498 | % 35,5 | 1.889 | % 41,4 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 2.205 | % 25,1 | 1.203 | % 28,5 | 1.002 | % 22,0 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 2.570 | % 29,3 | 1.259 | % 29,8 | 1.311 | % 28,8 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 622 | % 7,1 | 264 | % 6,3 | 358 | % 7,9 |
| Guztira | 8.784 | % 100,0 | 4.224 | % 100,0 | 4.560 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 36,8 | % 24,6 | % 29,7 | % 8,9 | 8.780 |
| 2022 | % 37,4 | % 24,6 | % 29,8 | % 8,1 | 8.742 |
| 2023 | % 37,7 | % 24,8 | % 29,8 | % 7,7 | 8.807 |
| 2024 | % 38,6 | % 25,1 | % 29,3 | % 7,1 | 8.784 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 12,1 ikasten ari zen (1.064 pertsona).[23] Ikasten ari zirenetatik, % 52,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 27,0 batxilergoan, % 16,0 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 2,9 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 54,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 50,1; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 17,1 eta emakumeen % 15,0. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 92,9 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 47,8 eta 25–29 urtekoen % 14,3; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,9 baino ez.[24] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 50,0 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 38,2.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 84,6 estatuan jaio zen, eta % 15,4 atzerrian.[22] Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 37,6 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 5,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 22,9 eta % 10,7, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 43,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,3; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 32,0 eta % 10,8, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 12,8 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 8,1.[23] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 53,4 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 45,5 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 969 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 9,48 (Nafarroa Garaiko batezbestekoaren azpitik).
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nahiz eta 1980ko hamarkadan Atarrabiako herritarrek erreferendum baten bidez Euskal Herriko ikurrina udaletxeko balkoi nagusian egotea onartu, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak egindako Zeinuen Legeak kentzera behartu zituen udaleko arduradunak. Ondoren, alkateak udaletxearen ondoan, masta jarri zuen ikurrina jarri ahal izateko, baina Gobernuak hura ere kentzera behartu zuen.
Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Udaletxea Kale Nagusian dago, elizaren plazaren ondoan, eta herriaren erdigunean. Lau zatitan banatutako adreiluzko eraikina da. XX. mendearen amaieran, eraberritze lanak burutu ziren, eta 239 milioi pezeta gastatu zituen udalak, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak emandako diru laguntzari esker. Udala alkateak eta hamabi zinegotzik osatzen dute.
- HELBIDEA: Kale Nagusia, 22
Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2007an Atarrabiako alkate kargurako Pello Gurbindo Jiménez aukeratu zuten. Hauteskunde haietan Nafarroa Bai izan zen boto gehien jaso zituen alderdia, guztira sei zinegotzi eskuratuta. UPNk bost zinegotzi lortu zituen; Eusko Abertzale Ekintzak, hiru; PSNk, bi; eta Ezker Batuak, bakarra. Baliogabeko botoak 37 izan ziren (emandako guztien % 0,68) eta boto zuriak, 83 (botoen % 1,52). Abstentzioa % 28,47koa izan zen.
2011ko udal eta foru hauteskundeen ondoren Pedro Gaztearena izendatu zuten Atarrabiako alkate. Bildu izan zen boto gehien jaso zituen alderdia, guztira bost zinegotzi eskuratu baitzituen. Bigarren alderdia Atarrabia Bai izan zen (5 zinegotzi), UPNk lau zinegotzi lortu zituen, eta PSN, Nafarroa Bai 2011 eta Nafarroako Ezker Batuak (I-Eko zerrendarik ez zen egon) zinegotzi bana lortu zituzten. Baliogabeko botoak 50 izan ziren (emandako guztien % 0,97) eta 170 boto zuri izan ziren (botoen % 3,32). Abstentzioa % 32,49koa izan zen.
2015eko udal eta foru hauteskundeen ondoren, Euskal Herria Bilduko Mikel Oteiza hautatu zuten alkate.
| Atarrabiako udalbatza | |||||
| Alderdia | 2015eko maiatzaren 24a | 2011ko maiatzaren 22a | |||
| Zinegotziak | Boto kopurua | Zinegotziak | Boto kopurua | ||
| Euskal Herria Bildu* | 8 / 17 |
2.222 (% 39,25) |
5 / 17 |
1.266 (% 24,75) | |
| Geroa Bai (2015) / Nafarroa Bai (NaBai) (2011) | 3 / 17 |
1.052 (% 18,58) |
1 / 17 |
322 (% 6,29) | |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | 3 / 17 |
1.036 (% 18,30) |
4 / 17 |
1.144 (% 22,36) | |
| Izquierda-Ezkerra** | 2 / 17 |
592 (% 10,46) |
1 / 17 |
272 (% 5,32) | |
| Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE)) | 1 / 17 |
543 (% 9,59) |
1 / 17 |
460 (% 8,99) | |
| Atarrabia Bai | 5 / 17 |
1.255 (% 24,53) | |||
| *2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa. **2011ko hauteskundeetan Nafarroako Ezker Batua aurkeztu zen. | |||||
| Datuen iturria: 2015eko hauteskundeen emaitzak interior.es webgunean, 2011ko hauteskundeen emaitzak mir.es webgunean | |||||
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek izan dira Atarrabiako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[25] | |
| Jose Maria Arrasate Oloriz[26] | 1979 | 1983 | Agrupación Electoral Atarrabia | |
| Emilio Carrasco Maya[26] | 1983 | 1987 | Nafarroako Alderdi Sozialista | |
| Vicente Sabalza Martinez | 1987 | 1991 | Independientes de Villava | |
| Vicente Sabalza Martinez[26] | 1991 | 1995 | Independientes de Villava | |
| Hilario Eransus Olleta[26] | 1995 | 1996 a | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Alfonso Ucar Zaratiegui | 1996 | 1999 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Peio Joseba Monteano Sorbet[26] | 1999 | 1999 b | Eusko Alkartasuna (Atarrabia Hautesle-Elkarte) | |
| Alfonso Ucar Zaratiegui[27] | 1999 | 2003 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Alfonso Ucar Zaratiegui[27] | 2003 | 2007 | Nafar Herriaren Batasuna | |
| Peio Gurbindo Jimenez[28] | 2007 | 2011 | Nafarroa Bai | |
| Pedro Gastearena Garcia[28] | 2011 | 2015 | Bildu | |
| Mikel Oteiza Iza[25] | 2015 | 2019 | Euskal Herria Bildu | |
| Mikel Oteiza Iza[25] | 2019 | Jardunean | Euskal Herria Bildu | |
a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
Azpiegiturak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iruñerriko PA-30 ingurabide autobideak udalerria iparraldetik zeharkatzen du, Atarrabia gune-metropolitarreko gainontzeko udalerriekin batuz. Horrez gain, N-121A errepideak ere inguruko Arre, Burlata eta Uharterekin elkartzen ditu Atarrabia.
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:
Atarrabia | |||||
|
| ||||
Horrez gain, Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko hainbat herri Iruñearekin batzen dituen Autobus Artieda konpainiaren linea batek geltokia dauka Atarrabian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:
- Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Lintzoain - Erroibar - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Konpainia beraren bigarren lineak (Eugi eta Iruñea bitartekoa), geltokia dauka herrian. Ibilbidea honakoa da.
- Eugi - Urtasun - Saigots - Zubiri - Urdanitz - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Gainera, Conda autobus konpainiaren Otsagabia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:
- Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lintzoain - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Konpainia beraren beste linea batek Irunberri eta Iruñea batzen ditu, Irunberritik aurrera aurreko lineak duen ibilbide berarekin.
Orbaizeta eta Iruñea batzen dituen lineak ere Agoitz zeharkatzen du, eta honako ibilbidea egiten du:
- Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lintzoain - Eguesibar - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
Hirugarren linea batek Agoitz eta Iruñea batzen ditu, hiru zerbitzu baino ez ditu eguneko eta Agoitz eta Iruñea batzen ditu Eguesibar, Urrotz eta Lizoainibar zeharkatuz.
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hezkuntza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Pedro de Atarrabia B.H.I.
- Paz de Ziganda Ikastola
- Atargi Ikastetxe Publikoa
- Lorenzo Goikoa Ikastetxe Publikoa
- La Presentación
Aretoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Totem musika aretoa.
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Herriko jaiak Ama Birjina Arrosariokoaren omenez ospatzen dira. Urriko lehen igandearen bezperan jaurtitako suziriarekin hasten dira, eta astebete irauten dute. Iruñerriko udalerrietako azken jaiak dira.
- Nafarroako Foru Erkidegoaren Eguna abenduaren 3an ospatzen da, Frantzisko Xabierkoaren egunean alegia.
- Zuhaitzaren eguna martxoko bigarren larunbatean antolatzen da. Egun horretan, herriko ikasleek zuhaitzak landatzen dituzte eta hormirudi berde bat margotzen dute. Oro har, haur eta gazteei zuzenduriko ekitaldia da.
- Atarrabiaren eguna iraileko lehen igandean ospatzen da.
- San Andres eguna azaroaren 30ean ospatzen da. Herriko patroiaren omenezko hainbat ekitaldi antolatzen dira: besteak beste, santuaren omenezko meza nagusia. Mezan udalbatza osorik izaten da.
Ondasun nabariak eta toki ikusgarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Donibanetik | Donejakue bidea Nafar bidea |
Donejakuera | |||||
| Irotz (4,6 km) |
|
Atarrabia | |
Burlata (1,7 km) | |||
| (Baionatik) Arre (2,0 km) |
| ||||||
San Andres eliza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Antzinako San Andres eliza XVI. mendearen bigarren erdian hasi ziren eraikitzen, zehazki 1563. urtean. Eraikuntza lanak XVII. mendera arte ez zituzten amaitu. Gaur egun, eraikina kokatzen zen toki berean eliza moderno bat ageri da, 1960ko hamarkadan jatorrizko elizaren arrastoen gainean eraikia. Historialarien ustetan, Erdi Aroan eliza erromaniko bat izan zen herrian, San Andres zubiaren ondoan, eta Ultzama kalea gurutzatzen den tokian.
Antso VI. jakitunaren monumentua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Atarrabiako kale nagusian dago, udaletxearen ondoan. Egitura 1984an jarri zen, herriak Antso VI.a erregearengandik forua jaso zuela 800 urte bete zirela ospatzeko. Aezkoako eskulturgile batek egin zuen eta bloke baten gainean dagoen Antso VI.aren gorputza irudikatzen du. Harrian, latinez, gaztelaniaz eta euskaraz idatzitako testua ageri da.
Bestelako eraikinak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kale Nagusiaren 51. zenbakian Motza etxea dago.
Serapio Uitzi kalea eta Atarrabiako Kale Nagusian, XX. mende hasierako eraikin eta jauregiak daude. 1911. urtean "Besta Jira Bello" izeneko eraikina altxatu zen Iruñeko familia burgesen ekimenez, bertan kasino eta jatetxe moderno bat ezartzeko asmoarekin. 1915ean Domingotarrek eraikina erosi zuten, gaur egungo Ama Arrosariokoaren eliza dena.
Argaren Ibai Parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iruñerritik pasatzen den Arga ibaiaren ibilbidean Iruñerriko Mankomunitateak 12 kilometro inguruko natur pasealekua antolatu zuen Argaren Ibai Parkean. Guztira milioi bat metro koadro hartzen ditu parkeak. Ibaiko landarediaz gain, beste elementu asko ikus daitezke ibilbidean: zubi historikoak, presak, errotak, zaldainak, lorategiak, parkeak, ontziralekuak, askaldegiak, arrantza lekuak, haztegiak, baratzeak, zaldiak eta behiak belar-soroetan, iturriak, pilotaleku bat, bai eta Ingurumen Heziketarako Museo bat ere.[29] Atarrabian aipagarriak dira zubia eta San Andres errota, Arga eta Ultzama ibaiek bat egiten duten tokian dagoena. San Andres Errotan gora bi adarretan banatzen da bidea, Arga ibaiarekin Uharte eta Zabaldikara doa eta Ultzama ibaiarekin Arre eta Soraureneraino.
- Atarrabian Arreko Andra Mariren zubia
- Atarrabiako ur-jauzia, Arreko Andra Mariren zubian
- Atarrabian Arreko Andra Mariren zubia
Jakingarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iruñerriko biztanleek "Atarrabiarra" (gaztelaniaz La Villavesa) deitzen diete Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren autobusei.
Atarrabiar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Petri Atarrabiakoa (1280-1347), teologoa, frantziskotar fraidea.
- Fermin Tirapu Idoate (1840-1923), apaiza eta kalonjea, Iruñeko apaiztegiko errektoreordea eta Teologian katedraduna.
- Aita Lino Murillo (1852-1932), jesuita jakintsua.
- Serapio Huitzi (1868-1953), ingeniaria eta idazlea.
- Manuel Melchor Irure (1887-1996), Guardia Zibileko jenerala.
- Lorenzo Goikoa, Atarrabiako semetzakoa. Herrian hogeita hamabi urte eman zituen maisu lanetan, 1893tik 1930era. Bere irakaspenek atarrabiar belaunaldi askoren bizitzak baldintzatu zituzten.
- Fermin Mugeta Saratsa (1907-1985), idazlea eta kazetaria.
- Ángel Zuñiga (1911-1994), kazetaria.
- Hilario Eransus (1927-1996), herriko medikua eta birritan alkatea izana.
- Domingo Iturgaitz (1932-), mosaiko eta mural egilea, domingotar fraidea.
- Maximo Oloritz Gorraitz, musikagilea eta organo-jotzailea.
- Peio Monteano (1963-), idazle eta historialaria.
- Migel Indurain Larraia (1964-), lorpenik handienak izan dituen Euskal Herriko txirrindularia, besteak beste Frantziako Tourra bost aldiz irabazi baitzuen (1991tik 1995era).
- Oskar Goñi (1967-), pilotaria.
- Prudencio Indurain (1968-), txirrindularia.
- Iñaki Malumbres (1975-), eskubaloi jokalaria, Portland San Antonio eta Arrate Kirol Gaztedian ibilitakoa, besteak beste.
- Ruth Unzu Ripoll (1980-) atleta Espainiako Pentatloiko txapelduna 2006an.
- Mikel San Jose (1989-) futbolaria, Espainiako Superkopako txapelduna 2015ean, Athleticekin.
- Amaia Mendiorotz (1989-), futbolaria, Rayo Vallecano taldean aritua.
- Eneko Satrustegi (1990-), Osasunako futbolaria.
- Maialen Gurbindo "Chica sobresalto" (1994-), abeslaria.
- Xabier Irurita (2002-), Osasunako futbolaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika), Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde», Euskararen erabilera, Wikipedia.
- ↑ Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia (PDF).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat», Nafarroa.eus. 2026ko abuztuaren 3an kontsultatua.
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- ↑ «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak», Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2026.
- ↑ Mapa interactivo de precios de la vivienda en España (Gaztelaniaz), CoHispania, 2023.
- ↑ «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera», 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), Espainiako Estatistika Institutua, 2021.
- 1 2 3 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- ↑ «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)», Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Gaztelaniaz), INE.
- 1 2 3 «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::», www.mptfp.gob.es (Gaztelaniaz). 2020ko maiatzaren 10ean kontsultatua.
- 1 2 3 4 5 «VILLAVA/ATARRABIA - Auñamendi Eusko Entziklopedia», aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus. 2020ko maiatzaren 12an kontsultatua.
- 1 2 «UPN comparte con EA y Aralar el Ayuntamiento navarro de Villava», El País (Gaztelaniaz), 2003ko uztailaren 3a, ISSN 1134-6582. 2021eko abenduaren 26an kontsultatua.
- 1 2 «Bildu logra la alcaldía con mayoría simple tras el apoyo de NaBai», Diario de Navarra (Gaztelaniaz), 2011ko ekainaren 12a. 2021eko abenduaren 26an kontsultatua.
- ↑ «Argaren Ibai Parkea», www.turismo.navarra.es. 2018ko abuztuaren 27an kontsultatua.




