Arraia-Maeztu

Arraia-Maeztu
Araba, Euskal Herria
Maeztuko kale nagusiaren ikuspegia.
Administrazioa
Estatua	Espainia
Erkidegoa	Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea	Araba
Eskualdea	Arabako Mendialdea
Izen ofiziala	Arraia-Maeztu
Alkatea	Gemma Ramos Fernandez (Euzko Alderdi Jeltzalea)
Posta kodea	01120
INE kodea	01037
Herritarra	arraiar, maeztuar
Kokapena
Koordenatuak	42°44′27″N 2°26′53″W
Azalera	123,11 km²
Garaiera	658 - 1.156 metro
Distantzia	26 km Gasteiza
Demografia
Biztanleria	812 (2025:  −10)
368 (%45)   (%55) 450
Dentsitatea	0,07 bizt/km²
Hazkundea (2003-2013)	-% 0,95
Zahartze tasa	% 25,69
Ugalkortasun tasa	‰ 27,97
Ekonomia
Jarduera tasa	% 85,26 (2011)
Genero desoreka	% 5,96 (2011)
Langabezia erregistratua	% 10,02 (2013)
Euskara
Euskaldunak	% 32.16 + % 15.42 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera	%  (2021)
Etxeko erabilera	% 10.33 (2021)
Datu gehigarriak
Sorrera data	1958
Webgunea	http://www.arraia-maeztu.eus/

Arraia-Maeztu Arabako hego-ekialdeko udalerri bat da, Mendialdeko kuadrillakoa. Gasteiztik 26 bat kilometro hego-ekialdera dago. 2006ko erroldan, 728 biztanle zituen. Maeztu da herriburua, eta udalerriaren erdigunean dago, mendiz inguraturik.

Udalerria 1958. urtean eratu zen, Apilaizko, Arraiako, Korresko eta Laminoriako udalak batuta. Hasieran, Maestu deitu zioten udalerri berriari, baina 1987. urtean egungo izena hartu zuen: Arraia-Maeztu.

Geografia

Ingurune naturala eta klima

Azazetako Ega eta Musituko Ega ibaiek eratutako haranek osatzen dute udalerri handi hau, Arraiako eta Laminoriako haranek, alegia. Ikustekoa da Igoroin errekak sortzen duen ur-jauzia Erroitegitik gertu, 10 bat metroko garaiera duena.

Arraia-Maeztu Izkiko Natura Parkean sartuta dago (udalerriko Korres herria, zehazki). Halaber, Kodesko mendilerroa udalerritik gertu dago.

Nabarmendu beharrekoa da, halaber, Olandinako urmaela. Jatorri diapirikoa duen hezegune txiki bat da, eta hor igebelar zuriaren loratze zoragarria ikus daiteke. Iturrietako mendietan dagoen Ingoroingo sakana landaretza simetriaren erakusgarri da: laiotzetan, pagadiak; eguteretan, erkameztiak.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Iruraitz-Gauna, Dulantzi, Donemiliaga eta Agurain.
• Ekialdean: Entzia-Iturrietako Partzuergoa, Harana eta Kanpezu.
• Hegoaldean: Kanpezu eta Bernedo.
• Mendebaldean: Bernedo.

Historia

Birgaragoienen Kanpanoste, Kanpanoste Goikoa eta Atxosteko aztarnategiak daude, historiaurrekoak. Kristo aurreko 10.500 - 1.500 urte bitarteko giza aztarnak aurkitu dira han. Glaziazio garaiak amaitzen ari zirenean sartu ziren lehen giza taldeak, Goi Paleolitoaren amaieran edo Madeleine aldian. Egungo klimaren aldian —Holozenoan, alegia— gizakien presentzia areago handitu zen, azken ehiztari-biltzaileekin, Kristo aurreko 7500 - 4300. urteen bitartean bizi izan baitziren lur hauetan. Gero, Neolito garaia etorri zen, eta orduan hasi ziren agertzen abeltzaintza eta nekazaritza.

1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean aipatuak agertzen dira Arraia eta Maeztu, Harrahia eta Bahaheztu aldaerarekin. Donemiliaga Kukulako monasterioko dokumentu horretan eta beste dokumentu batzuetan, Harrahia edo honen aldaera bat erabili zen eskualde osoa izendatzeko.

Maeztuko herribilduak jaurerri titulua 1369an eskuratu zuen.

Arraia-Maeztu udalerria, ia gaur egun ezagutzen den bezala, 1958. urtean sortu zen, Apilaizko, Arraiako, eta Laminoriako udalek bat egin zutenean. Korres, ordea, 1965ean igaro zen Arraia-Maeztuko udalerri berriaren zati izatera.

1958 eta 1987 artean udalerriak Maeztu izena izan zuen.

Ekonomia

Udalerriko lehengaiei dagokienez, asfalto naturala dago bertan, eta XX. mendean hainbat meatze egon ziren hura erauzteko. Nabarmenenak Ataurikoak eta Elortzakoak izan ziren.

Halaber, obrarako agregatuak erauzteko harrobi handi bat dago Laminorian, Echasa enpresak 1977an ireki zuena, eta gaur egun 236 ha-ko azalera duena.

Banaketa administratiboa

Azazeta

Birgaragoien

Zekuiano

Arraia-Maeztu 10 kontzejutan bildutako 16 herriz osatua dago:

• Aletxa
• Apilaiz
• Areatza
• Atauri
• Azazeta
• Birgarabarren
• Birgaragoien
• Elortza
• Erroeta
• Erroitegi
• Ibisate
• Korres
• Maeztu (egungo udalerriko herriburua eta Arraia udalerri ohiko herriburua)
• Musitu
• Sabando
• Zekuiano (Laminoria udalerri ohiko herriburua)
• hustutako herriak:
  • Aizpilleta
  • Atauri behekoa
  • Bahanesta
  • Donas
  • Gesalba
  • Igoroin
  • Kerrianu
  • Luzkando
  • Okerruri
  • Sabando behekoa
  • Santa Pia
  • Villaverde
  • Zalmadura

Demografia

Oharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.

Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 450 gizon, 368 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.00   100+   0.00 0.44   95-99   0.82 1.33   90-94   1.09 0.89   85-89   1.09 3.33   80-84   4.08 5.78   75-79   5.71 5.78   70-74   4.62 7.78   65-69   4.62 7.56   60-64   7.07 7.33   55-59   10.60 8.00   50-54   10.05 8.89   45-49   8.42 7.33   40-44   7.61 5.56   35-39   5.98 2.67   30-34   2.99 3.11   25-29   2.17 4.44   20-24   2.99 4.00   15-19   7.07 8.22   10-14   4.62 3.78   5-9   4.62 3.78   0-4   3.80
Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística

Hazkunde begetatiboa

Urtea	1975	1976	1977	1978	1979	1980	1981	1982	1983	1984	1985	1986	1987	1988	1989	1990	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024	2025
Hazkunde begetatiboa	−1	2	−2	−4	2	−1	−1	4	2	−1	2	0	−6	−1	−10	−10	−6	−2	−4	−12	−5	−6	−4	−6	−8	−4	−4	1	−9	2	−5	1	1	−4	−5	1	7	−3	−8	5	0	−3	1	−3	−2	−4	−7	0	−1	0	−3

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Bizirik jaiotakoak sexuaren arabera

Urtea	1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024	2025
Bizirik jaiotakoak	4	2	2	3	2	3	8	4	6	4	5	4	6	5	7	10	4	8	9	4	7	7	4	6	7	3	8	7	9	5

Honakoa bertan erroldatutako amaren batetik bizirik jaiotako haurrak erakusten duen grafiko bat da. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 29,1 udalerri berean jaioak ziren, probintziako batez bestekoaren (% 46,1) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 12,1 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 8,3 —probintzian % 13,5—.

Udal

Prob

Best

Esta

Udalerri berean · % 29,1Probintzia berean · % 44,9Erkidegoan · % 5,6Beste erkidegoa · % 12,1Estatutik kanpo · % 8,3

Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 72 Araban, % 3,5 Bizkaian, eta % 3,3 Gipuzkoan jaio ziren.

Arab

EAEt

Araba · % 72Bizkaia · % 3,5Gipuzkoa · % 3,3EAEtik kanpo · % 21,2

Biztanleria jaiolekuko probintziaren arabera (2025). Iturria: Eustat.

Biztanleria atzerritarra

2025. urtean, biztanleen % 7,2 atzerriko nazionalitatea zuten. Atzerritarren artean, talde nagusiak Asia eta Ozeania (% 25,4), Hego Amerika (% 18,6), Ekialdeko Europa (% 18,6) ziren.

Jaiolekuko herrialde nagusiak Errumania, Maroko, Kolonbia dira.

Amer

Euro

Afri

Asia

Amerika · % 33,8Europa · % 31,3Afrika · % 15Asia · % 20

Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.

Errumania8 · % 10

Maroko5 · % 6,3

Kolonbia5 · % 6,3

Argentina4 · % 5

Ekuador4 · % 5

Ukraina4 · % 5

Venezuela4 · % 5

Dominikar Errepublika3 · % 3,8

Jaiolekuko herrialde nagusiak. Iturria: INE.

Etxebizitza

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 660 etxebizitza zeuden: 369 (% 55,9) nagusiak eta 291 (% 44,1) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik). Etxebizitza nagusien % 87,3 jabetzan zegoen eta % 11,9 alokairuan.

660etxebizitza

369nagusi

Etxebizitza multzoa

369

291

Nagusiak (369)Gainerakoa (bigarrena edo hutsik) (291)

Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)

322

44

Jabetzan (322)Alokairuan (44)Beste modu batean (3)

Guztira 369 etxegune zeuden, batez beste 2,3 egoiliarrekoak; horietatik 146 (% 39,6) pertsona bakarrekoak ziren.

Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera

146

92

124

Egoiliar 1 (146)2 egoiliar (92)3-5 (124)6-9 (7)

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 110,6 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 57,5 urtekoa. Etxebizitzen % 72,3 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 0,0 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan. Etxebizitzen % 5,9 igogailua zuten.

Eraikineko etxebizitza kopurua

477

135

Etxebizitza 1 (477)2 (48)3-10 (135)

Gela kopurua

68

142

200

98

152

1-3 gela (68)4 (142)5 (200)6 (98)7 edo gehiago (152)

Bainugela kopurua

506

134

Bainugela 1 (506)2 edo gehiago (134)

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 1,4 berokuntza zentrala zuten, % 79,9 banakakoa eta % 16,3 noizean behingoa. Horrez gain, % 0,8 hodien bidezko gasa zuten eta % 6,2 igogailua.

Berogailu mota

% 79,9

% 16,3

Zentrala (% 1,4)Banakakoa (% 79,9)Noizean behingoa (% 16,3)

Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)

Hodien bidezko gasa% 0,8

Ur bero zentrala% 90,0

Igogailua% 6,2

Politika

Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Arraia-Maeztun»

Arraia-Maeztuko udaletxea. XX. mendean, Anglo-Vasco-Navarro trenbideko geltoki bat izan zen.

2023-2027 legegintzaldia

2023ko hauteskundeen ondorengo Arraia-Maeztuko udalbatza
Alderdia		2023ko maiatzak 28
		Zinegotziak	Boto kopurua
	Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	4 / 7	251 (% 53,86)
	Euskal Herria Bildu (EHB)	3 / 7	171 (% 36,70)
	Alderdi Popularra (PP)	0 / 7	37 (% 7,94)
	Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)	0 / 7	7 (% 1,50)
Datuen iturria: Hauteskunde emaitzak. Eusko Jaurlaritza

Alkateak

Hauek izan dira Arraia-Maeztuko azken alkateak:

Alkatea	Agintaldi hasiera	Agintaldi amaiera	Alderdia
Simon Ochoa Perez de Viñaspre	1979	1983		Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Antonio Suso Perez de Arenaza	1983	1987		Euzko Alderdi Jeltzalea
Luis Remon Pipaon	1987	1991		Euzko Alderdi Jeltzalea
Maria Carmen Dorronsoro Balza de Vallejo	1991	1995		Euzko Alderdi Jeltzalea
Maria Carmen Dorronsoro Balza de Vallejo	1995	1999		Euzko Alderdi Jeltzalea
Iñigo Martinez de Estivariz Martinez	1999	2003		Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
Angel Marcos Perez de Arrilucea Perez de Alday	2003	2007		Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
Angel Marcos Perez de Arrilucea Perez de Lecea	2007	2011		Euzko Alderdi Jeltzalea
Angel Marcos Perez de Arrilucea Perez de Lecea	2011	2015		Euzko Alderdi Jeltzalea
Anartz Gorrotxategi Elorriaga	2015	2019		Euzko Alderdi Jeltzalea
Anartz Gorrotxategi Elorriaga	2019	2023		Euzko Alderdi Jeltzalea
Anartz Gorrotxategi Elorriaga	2023	2023 a		Euzko Alderdi Jeltzalea
Gemma Ramos Fernandez	2023	2024 b		Euzko Alderdi Jeltzalea
Ana Asun Fernandez de Monje	2024	Jardunean		Euzko Alderdi Jeltzalea
	2027	2031

^a 2023ko uztailean Anartz Gorrotxategi Elorriaga alkateak dimisioa aurkeztu zuen, Arabako Foru Aldundiko Lurralde Orekaren eta Lurralde Antolaketaren foru diputatua izateko.

^b 2024ko abuztuan Gemma Ramos Fernandez alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Araba Bus  Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠ 6 Gasteiz (geltokia) Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (unibertsitatea) • Argandoña • Andollu • Trokoniz • Ixona • Egileta • Azazeta • Birgaragoien • Birgarabarren • Maeztu • Atauri • Antoñana • Santikurutze Kanpezu (gasolindegia) • Santikurutze Kanpezu (markesina) • Zuñiga • Azedu • Antzin • Mendilibarri • Murieta • Zufia • Zubielki • Lizarra (zezen-plaza) Lizarra (geltokia)

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

Eskualdeko Garraioa  Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠ 18 Maeztu Durruma Kanpezu • Korres • Erroeta • Erroitegi • Sabando • Ibisate • Areatza • Musitu • Zekuiano • Aletxa • Elortza • Apilaiz Maeztu

Kultura

Kirolak

Azazetako Ega ibaiaren ertzeko zelaigune zabal batean, Zumaldeko igerilekuak eta aisialdirako beste instalazio batzuk daude.

Jaiak

• Maiatzaren lehen asteburuan, Gurutze Zapidunaren jaia ospatzen da.
• San Adriangoko jaiak ekainaren hirugarren hilabetean dira, ostiraletik astelehenera.

Ondasun nabarmenak

• Atauri herriaren goialdean Mairuen haitzuloa dago; giza irudien eta zeinu abstraktuen pinturak dauzka.
• Arburu mendiaren hegalean, Gesal deritzon lekuan, aspaldiko burdinola baten hondakinak daude, presarekin eta arkuekin, bai eta 1561eko irin errota ere.
• Arburu mendiaren gainean Obi eta Gesaleko haitzuloak daude.

Arraiar eta maeztuar ezagunak

• Pedro Ruiz de Gaona (XV. mendea), Joan II.a Gaztelakoaren enbaxadore izandakoa.
• Joan Batista Gamiz (Sabando, 1696-Bolonia, 1773), euskal idazlea.
• Luis Antonio Ruiz de Alda Gonzalez de Alaiza (1776-?), Panama Hiriko portuan komandante izandakoa.
• Abdon Gonzalez de Alaitza (Musitu, 1876-Musitu, 1926), euskarazko lehen komikiaren egilea.
• Isaac Puente (Abanto-Zierbena, 1896-Pancorbo, 1936), mediku anarkistak urte luzeak eman zituen Maeztun.
• Gerardo Lopez de Gereñu (Gasteiz, 1904-Gasteiz, 1992), ikertzaile eta euskaltzainak harreman estua izan zuen Apilaizekin. Bere semeak, Gerardo López de Gereñu Iholdik, ere bai.

Ikus, gainera

• Aletxa
• Apilaiz
• Araba
• Arabako udalerrien zerrenda
• Arabako Mendialdeko kuadrilla
• Areatza
• Arraia
• Atauri
• Azazeta
• Birgarabarren
• Birgaragoien
• Elortza
• Erroeta
• Erroitegi
• Ibisate
• Korres
• Laminoria
• Maeztu
• Musitu
• Sabando
• Zekuiano

Kanpo estekak

• Arraia-Maeztuko Udalaren webgunea.
• Arabako Mendialdeko kuadrillaren webgunea
• (Gaztelaniaz) «Arraia-Maeztu», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

• Datuak: Q1369040
• Multimedia: Arraia-Maeztu / Q1369040
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Arraia-Maeztu