Arizona
| Arizona | ||
|---|---|---|
| Ereserkia | ||
| The Arizona March Song (en) Arizona (en) | ||
| Administrazioa | ||
| Izen ofiziala | State of Arizona | |
| Estatu burujabe | ||
| ISO 3166-2 | US-AZ | |
| Hiriburua | Phoenix | |
| Arizonako Gobernadorea | Katie Hobbs | |
| Zatiketa | ||
| Geografia | ||
| Koordenatuak | 34°17′12″N 111°39′25″W / 34.2867°N 111.6569°W | |
| Azalera | 295.234 km² | |
| Mugakideak | Kalifornia, Nevada, Utah, Mexiko Berria, Kalifornia Beherea, Sonora eta Colorado | |
| Punturik altuena | Humphreys Peak (en) | |
| Demografia | ||
| Biztanleria | 7.151.502 (2020ko apirilaren 1a) | |
| Dentsitatea | 24,22 bizt/km² | |
| Etxebizitzak | 2.643.430 | |
| Hizkuntza ofiziala | ingeles | |
| Ordu eremua | UTC−07:00 eta Mendiko ordu-zona | |
| az.gov | ||
Arizona (ingelesez ɛrɪˈzoʊnə edo ærɪˈzoʊnə ahoskatua ⓘ; navajoz: Hoozdo Hahoodzo; o'odhameraz: Alĭ ṣonak) Ameriketako Estatu Batuen hego-mendebaldeko estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Colorado, Mexiko Berria eta Utahrekin batera, Lau Izkinen eskualdea osatzen du. Ipar-mendebaldean Nevadarekin egiten du muga, eta mendebaldean Kaliforniarekin. Hegoaldean eta hego-mendebaldean, berriz, nazioarteko muga du Mexikoko Sonora eta Kalifornia Beherea estatuekin. Hiriburua eta hiririk handiena Phoenix da; Estatu Batuetako biztanle gehien dituen estatu-hiriburua da, eta herrialdeko bosgarren hiririk populatuena. Arizona 15 konderritan banatuta dago.
Arizona da 50 estatuen artean azaleraz seigarren handiena eta biztanle kopuruz 14.a. Batasunean onartutako 48. estatua izan zen, eta estatu kontinentaletatik azkena: 1912ko otsailaren 14an lortu zuen estatu izaera. Historikoki Espainia Berriaren (Espainiar Inperioa) Goi Kalifornia eta Santa Fe de Nuevo México lurraldeen parte izan zen, eta 1821ean Mexiko independentearen parte bihurtu zen. Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen arteko gerran garaitua izan ondoren, Mexikok lurralde horren zati handi bat Estatu Batuei laga zien 1848an, eta Mexiko Berriko Lurraldearen parte bihurtu zen. Estatuaren hegoaldeko muturra 1853an eskuratu zuten, Gadsden Erosketaren bidez.
Hego Arizona basamortu-klimagatik da ezaguna: udak oso beroak dira, eta neguak epelak. Ipar Arizonan, berriz, pinu, Douglas izei eta izei basoak daude, baita Coloradoko goi-ordokia, mendilerroak (San Francisco mendiak, adibidez) eta arroila handi eta sakonak ere; udako tenperaturak askoz leunagoak dira, eta neguan elur asko egiten du. Eski-estazioak daude Flagstaff, Sunrise eta Tucson inguruetan. Nazioartean ezaguna den Arroila Handiaren Parke Nazionalaz gain (munduko zazpi mirari naturaletako bat), hainbat baso nazional, parke nazional eta monumentu nazional daude.
Arizonako biztanleria anitza da. Estatuaren laurden bat inguru[1][2] indiar erreserbek osatzen dute. Erreserba horietan bizi dira gobernu federalak aitortutako 27 tribu natibo amerikar, besteak beste Navajo Nazioa, estatuko eta herrialdeko handiena, 300.000 herritar baino gehiagorekin. 1980ko hamarkadaz geroztik, hispaniarren proportzioa nabarmen hazi da, Mexikotik eta Erdialdeko Amerikatik iritsitako etorkinei esker. Biztanleen zati handi bat Eliza Katolikoaren eta Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Elizaren jarraitzailea da. 1950eko hamarkadaz geroztik, Arizonaren biztanleria eta ekonomia izugarri hazi dira immigrazioari esker, eta gaur egun Sun Belt eskualdeko gune nagusietako bat da. Enpresa handi askok dute egoitza estatuan, hala nola PetSmartek eta Circle K-k,[3] eta unibertsitate garrantzitsuak ere badaude, besteak beste Arizonako Unibertsitatea, Arizonako Estatu Unibertsitatea eta Ipar Arizonako Unibertsitatea.
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuaren izenari buruzko teoria ezberdinak proposatu dira. Horietako batek dio, 18. mendean, Espainiaren mendeko lurralde koloniala zenean, Arizona izeneko arrantxo bat dokumentatua dago bertan. Izen hori jatorri euskaldunekoa izan daitekeela uste da, Arizona euskal deitura baita, eta Haritz Onen lurraldea ere izan zitekeen arrantxo haren izena, kolono euskaldun batek ezarria, Bernardo de Urrea delako batek[4].[5]
Beste teoria baten arabera izena Arizonac izango litzateke, O'odham hizkuntzak alĭ ṣonak esamoldetik, "iturri txikia", hasiera batean Planchas de Platako meatzaritza eremu bati zegokiona. Europarrek izena Arissona gisa ahoskatzen zuten, baina O'odham hizkuntzan oraindik ere alĭ ṣonak deitzen da[6][7][8][9].
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Orografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kainoi edo arroila handiz (bertan dago Grand Canyon edo Arroila Handia) betetako Coloradoko ordoki handiak hartzen du estatuaren iparraldea, erliebe bitxiko lurra. Eskualde bolkaniko bat (itzaliak sumendi guztiak) hedatzen da erdialdean, eta hego-mendebaldean basamortu ordoki zabal bat ageri da. Klima idorra edo erdi-idorra.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 16,2 °C-koa izan zen.[10][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (27,2 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 35,1 °C) eta hotzena abendua (5,8 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −1,2 °C). Urteko prezipitazioa 296 mm-koa da; hilabeterik euritsuena abuztua da (49 mm) eta lehorrena ekaina (5 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,2 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (15,2 °C) baino 1,5 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2014, 2017, 2020, 2024 eta 2025. Urterik beroena 2017 izan zen (17,2 °C) eta hotzena 1912 (14,0 °C).[10]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 1066 berokuntza-gradu-egun eta 1702 hozte-gradu-egun izan ziren.[10]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 13.2 | 15.2 | 19.1 | 23.1 | 28.1 | 33.9 | 35.1 | 34.0 | 31.1 | 25.1 | 18.3 | 12.7 | 24.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 6.2 | 7.9 | 11.2 | 14.6 | 19.3 | 24.7 | 27.2 | 26.4 | 23.1 | 16.9 | 10.6 | 5.8 | 16.2 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -0.8 | 0.7 | 3.3 | 6.1 | 10.5 | 15.5 | 19.3 | 18.8 | 15.1 | 8.7 | 2.8 | -1.1 | 8.2 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 30 | 31 | 25 | 11 | 9 | 5 | 41 | 49 | 29 | 21 | 19 | 27 | 296 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Milaka urtez, Arizona antzinako Amerikako zibilizazio indigena ugariren bizitokia izan zen. Hohokam, Mogollon eta antzinako herrien kulturak, besteak beste, estatu osoan loratu ziren. Bertako herri askok, labarretan induskatutako etxebizitzek, labar-pinturek eta historiaurreko beste altxor batzuek biziraun dute, eta milaka turista erakartzen dituzte urtero[11].
1539an, amerikar natiboekin harremanetan jarri zen lehen europarra Marcos de Niza frantziskotar espainiarra izan zen. Egungo estatuaren zati batzuk esploratu zituen eta bertako biztanleekin harremana ezarri zuen, segur aski sobaipuri herriarekin. Francisco Vázquez de Coronado esploratzaile espainiarraren espedizioa 1540 eta 1542 artean sartu zen inguru horretan, Cibola bilatzen ari zela[12]. Arizonako lehen kolonoetako bat Jose Romo de Vivar izan zen[13].
Kino aita izan zen Espainiaren menpeko eskualdera iritsi zen hurrengo europarra. Jesusen Lagundiako kidea (jesuita) zen, eta eskualdean misio bat garatzeko lana zuzendu zuen. 1690eko hamarkadan eta XVIII. mendearen hasieran, indiar asko kristautasunera bihurtu zituen Pimería Altan (gaur egungo Arizonaren hegoaldea eta Sonoraren iparraldea). Espainiak presidioak («herri gotortuak») sortu zituen Tubacen 1752an eta Tucsonen 1775ean.[14]
1821ean Mexikok Espainiar Inperioarekiko independentzia lortu zuenean, gaur egungo Arizona Nueva California («Kalifornia Berria») lurraldearen parte bihurtu zen, Goi Kalifornia ere deitua.[15] Garai kolonialeko jatorri espainiarreko eta mestizo kolonoen ondorengoak bizi ziren oraindik eremuan, gerora Estatu Batuetatik etorritako migratzaile europar-estatubatuarrak iritsi zirenean.[erreferentzia behar]

Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen arteko gerran (1847–1848), Estatu Batuetako Armadak Mexiko Hiria hiriburua okupatu zuen, eta Mexikoren iparraldearen zati handi baten gaineko aldarrikapenari eutsi zion; zati horretan zegoen gerora, 1863an, Arizona Lurraldea izango zena, eta 1912an Arizona estatua.[16] Guadalupe Hidalgoko Itunak (1848) ezarri zuen, lehen Mexikoko herritarrak ziren biztanleen hizkuntza- eta kultura-eskubideak urratu ezinezkotzat hartzeaz gain, 15 milioi dolarreko kalte-ordaina ordainduko zitzaiola Mexikoko Errepublikari. 1853an, Estatu Batuek Gila ibaiaz hegoaldeko lurrak erosi zizkioten Mexikori Gadsden Erosketaren bidez, hegoaldeko mugan, etorkizunean trenbide transkontinental baterako hegoaldeko ibilbiderik onena bertatik igarotzen zelako.[17]
Gaur egungo Arizona estatua Estatu Batuetako gobernuak administratu zuen Mexiko Berriko Lurraldearen parte gisa, 1850etik eskualde horren hegoaldea Batasunetik banandu eta Arizona Lurraldea osatu zuen arte.[18] Lurralde berri hori Estatu Konfederatuetako gobernu federalak antolatu zuen formalki 1862ko urtarrilaren 18an, Jefferson Davis presidenteak An Act to Organize the Territory of Arizona legea onartu eta sinatu zuenean;[19] «Arizona Lurraldea» izena ofizialki erabili zen lehen aldia izan zen. Hegoaldeko lurraldeak gizonak, zaldiak eta ekipamendua eman zizkion gobernu konfederatuari. 1862an sortutako Arizonako esploratzaile-konpainiak Estatu Konfederatuetako Armadan aritu ziren Sezesio Gerran. Arizonan gertatu zen Sezesio Gerrako borroka mendebaldekoena: Picacho Passeko gudua (1862).[20]

Gobernu federalak Arizona Lurralde berria aldarrikatu zuen Washingtonen, 1863ko otsailaren 24an, lehengo Mexiko Berriko Lurraldearen mendebaldeko erdiarekin.[21] Muga berri horiek izan ziren gerora estatuaren oinarria. Lurraldeko lehen hiriburua, Prescott, 1864an sortu zen, Arizonaren erdialdeko urrearen sukarraren ondoren.[22] Gerora, hiriburua Tucsonera eraman zuten, gero Prescottera itzuli, eta azkenik Phoenixera, eztabaidatutako lekualdatze batzuetan, lurraldeko eskualdeek eragin politikoa irabazi eta galdu ahala, lurraldea hazi eta garatu ahala.[23]
Lurralderako «Gadsonia», «Pimeria», «Montezuma» eta «Arizuma» bezalako izenak aztertu baziren ere,[24] Abraham Lincoln 16. presidenteak behin betiko legea sinatu zuenean, «Arizona» zioen, eta izen hori hartu zen.
Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Elizaren buruzagiak, Brigham Youngek, Salt Lake Citytik (Utah) mormoiak bidali zituen Arizonara XIX. mendearen erdialdetik amaierara. Mesa, Snowflake, Heber, Safford eta beste herri batzuk sortu zituzten. Phoenixeko haranan («Eguzkiaren Harana»), Tempen, Prescotten eta beste eremu batzuetan ere kokatu ziren. Mormoiek gerora Ipar Arizona eta Mexiko Berriaren iparraldea izango zirenak kolonizatu zituzten. Garai hartan, eremu horiek lehengo Mexiko Berriko Lurraldearen parte ziren.
XIX. mendean, urre- eta zilar-sukar ugari izan ziren lurraldean; ezagunena 1870eko hamarkadan Arizonaren hego-ekialdeko Tombstoneko zilar-meatzeetara izandako oldea izan zen, legez kanpoko pertsonaia eta legegizon mitikoengatik ere ezaguna den herrira.[25] 1880ko hamarkadaren amaierarako, kobre-ekoizpenak metal preziatuak gainditu zituen, Bisbee eta Jerome bezalako kobre-kanpamenduak sortu zirenean.[26][27] Meatzaritzaren gorabeherek ehunka herri mamu utzi zituzten lurralde osoan, baina kobre-meatzaritzak oparo jarraitu zuen, eta 1907rako lurraldeak beste edozein estatuk baino kobre gehiago ekoizten zuen; horregatik jaso zuen Arizonak «Kobrearen Estatua» (the Copper State) ezizena estatu bihurtu zenean.[28][29] Estatu izan zen lehen urteetan, industriak hazkunde-arazoak eta lan-gatazkak izan zituen, hala nola 1917ko Bisbeeko deportazioa, kobre-meatzarien greba baten ondorioa.[30]
XX. mendetik gaur egunera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1910etik 1920ra bitarteko Mexikoko Iraultzan, hainbat gudu izan ziren Arizonako kokaguneetatik mugaz bestaldera zeuden herri mexikarretan. Iraultzan zehar, arizonar askok Mexikon borrokan ari ziren armadetako batean izena eman zuten. Estatu Batuetako lurrean bi borroka garrantzitsu baino ez ziren izan Estatu Batuetako eta Mexikoko indarren artean: Pancho Villaren 1916ko Columbusko erasoa, Mexiko Berrian, eta 1918ko Ambos Nogalesko gudua, Arizonan.
Mexikoko tropa federalek soldadu estatubatuarrei tiro egin ondoren, goarnizio estatubatuarrak eraso egin zion Nogalesi (Mexiko). Bi aldeek galera handiak izan ondoren, mexikarrek errendizioa egin zuten azkenean. Hilabete batzuk lehenago, Nogalesetik mendebaldera, indiarren gerrako gudu bat izan zen, 1775etik 1918ra iraun zuten Indiarren Gerretako azken borrokatzat hartzen dena. Mugan zeuden soldadu estatubatuarrek yaqui indiarrei egin zieten aurre, Arizona oinarri gisa erabiltzen baitzuten inguruko kokaleku mexikarrei eraso egiteko, Mexikoren aurkako gerren barruan.
Arizona Estatu Batuetako estatu bihurtu zen 1912ko otsailaren 14an, San Valentin egunarekin bat. Arizona Estatu Batuetan onartutako 48. estatua izan zen, eta ondoz ondoko AEBko azkena.[31]

Kotoi-laborantzak eta kobre-meatzaritzak, Arizonako bi industria garrantzitsuenek, kalte handiak jasan zituzten Depresio Handian.[32] 1920ko eta 1930eko hamarkadetan, turismoa oinarri ekonomiko nagusi bihurtzen hasi zen, eta gaur egun estatua ezaugarritzen duen industria garrantzitsua bihurtu zen. Dude ranch izeneko turismo-arrantxoek «Mendebalde Zaharreko» giroa eta jarduerak bizitzeko aukera eman zieten turistei. Garai horretan luxuzko hotel eta estazio batzuk ireki ziren, eta horietako batzuk turismo-erakargarri nagusiak dira oraindik ere; besteak beste, Phoenix erdiguneko Arizona Biltmore Hotel (1929an ireki zen) eta Phoenix eremuaren mendebaldeko Wigwam Resort (1936an ireki zen).[33][34]
Bigarren Mundu Gerran, Arizonan gerra-preso alemaniarrentzako esparruak eta japoniar estatubatuarren barneratze-esparruak egon ziren.[35] Gerra garaian Japoniak Estatu Batuen mendebaldeko kostaldea inbaditzeko beldurra zegoenez (eta, hain zuzen ere, 1942ko ekainean gauzatu zen, Aleutiar uharteetako kanpainan), 1942tik 1945era jatorri japoniarreko pertsonak herrialdearen barnealdean eraikitako barneratze-esparruetan bizitzera behartu zituzten. Askok etxeak eta negozioak galdu zituzten. Bigarren Mundu Gerraren ondoren esparruak ezabatu zituzten.[36]
Phoenix inguruko gerra-preso alemaniarren esparruaren lurrak gerraren ondoren erosi zituen Maytag familiak (etxetresna elektrikoengatik ospetsua), eta bertan eraiki zen Phoenixko zooa. Japoniar estatubatuarrentzako barneratze-esparru bat Lemmon mendian zegoen, estatuaren hego-ekialdeko Tucson hiritik kanpo. Beste gerra-preso esparru bat Gila ibaiatik gertu zegoen, Yuma konderriaren ekialdean. Arizonan zegoen, halaber, Phoenixeko Indiar Eskola, haur natibo amerikarrak kultura europar-estatubatuar nagusira asimilatzeko diseinatutako indiarrentzako barnetegi federaletako bat. Askotan, haurrak gurasoen eta familien borondatearen aurka eramaten zituzten eskola horietara. Nortasun natiboak ezabatzeko ahaleginen artean, haurrak ilea moztera, izen ingelesak hartu eta erabiltzera, ingelesez bakarrik hitz egitera eta beren erlijio natiboen ordez kristautasuna praktikatzera behartzen zituzten.[37]
Arizonako natibo amerikar ugari Estatu Batuen alde borrokatu ziren Bigarren Mundu Gerran. Haien esperientziek aktibismoa piztu zuten gerraren osteko urteetan, estatura itzultzean tratu hobea eta eskubide zibilak lortzeko. Maricopa konderriak hautesle gisa izena ematen utzi ez zienez, 1948an Fort McDowelleko indiar erreserbako mojave-apache tribuko Frank Harrison beteranoak eta Harry Austinek auzia jarri zuten, Harrison and Austin v. Laveen, bazterketa horren aurka. Arizonako Auzitegi Gorenak haien alde ebatzi zuen.[38]
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Arizonako biztanleria izugarri hazi zen, bizitegi- eta negozio-garapenarekin, aire girotuaren erabilera zabalari esker, uda beroak jasangarriagoak egin baitzituen. Arizona Blue Booken arabera (Arizonako Estatu idazkariaren bulegoak urtero argitaratua), estatuak 294.353 biztanle zituen 1910ean, eta 1.752.122 1970ean. Hamarkada bakoitzeko hazkundea % 20 ingurukoa izan zen lehen hamarkadetan, eta % 60 ingurukoa ondorengoetan.[erreferentzia behar]
1960ko hamarkadan, erretiratuen komunitateak garatu ziren. Adinaren arabera mugatutako bizitegi-gune horiek adinekoen beharretara bakarrik bideratuta zeuden, eta erdialde-mendebaldeko eta ipar-ekialdeko negu gogorrei ihes egin nahi zieten erretiratu asko erakarri zituzten. Del Webb sustatzaileak sortu eta 1960an ireki zuen Sun City izan zen halako lehen komunitateetako bat. Tucsonetik hegoaldera dagoen Green Valley beste bat izan zen, Arizonako irakasleentzako erretiro-gune gisa diseinatua. Estatu Batuetako eta Kanadako adineko asko Arizonara etortzen dira negu bakoitzean, eta neguko hilabeteetan bakarrik geratzen dira; snowbird deitzen zaie.
2000ko martxoan, Arizonan egin zen kargu publiko baterako hautagaia izendatzeko internet bidezko lehen hauteskunde legez loteslea.[39] Arizonako 2000ko primario demokratetan, mundu osoaren arretapean, Al Gorek Bill Bradley garaitu zuen. Estatuko primario horietako parte-hartzea % 500 baino gehiago hazi zen 1996ko primarioekin alderatuta.
XXI. mendean, Arizonak arreta nazionala erakarri du askotan, estatura egiten den legez kanpoko immigrazioa geldiarazteko ahaleginengatik. 2004an, hautesleek 200. proposamena onartu zuten, botoa emateko izena emateko herritartasunaren froga eskatzen zuena. Auzitegi Gorenak baliogabetu zuen murrizketa hori 2013an.[40] 2010ean, Arizonak SB 1070 legea onartu zuen, etorkin guztiei immigrazio-agiriak beti eramatea eskatzen ziena, baina Auzitegi Gorenak lege horren zati batzuk ere baliogabetu zituen 2012an, Arizona v. United States epaian.[41]
2011ko urtarrilaren 8an, gizon armatu batek tiro egin zien Gabby Giffords kongresukideari eta beste 18 pertsonari Tucsonen egindako bilera batean. Giffords larri zauritu zen. Gertaerak arreta nazionala piztu zuen diskurtso politiko sutsuaren inguruan.[42]
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 7.151.502 biztanle zeuden. Batez besteko adina 38,9 urtekoa zen (
Arizonako mapa), 37,7 urtekoa gizonezkoen artean eta 40,2 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 22,5 18 urtetik beherakoak ziren eta % 18,7 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 97,9 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 96,1 gizon zeuden adin-talde horretan.[43][44]

- 9.312 – 16.711(2)
- 40.157(1)
- 50.020 – 53.801(2)
- 64.445(1)
- 109.946 – 126.332(2)
- 144.368(1)
- 224.449 – 228.102(2)
- 252.552(1)
- 539.380 – 1.074.685(2)
- 4.689.558(1)

- 1,4 bizt./km² – 1,9 bizt./km²(2)
- 2,2 bizt./km²(1)
- 3,0 bizt./km² – 3,3 bizt./km²(2)
- 4,3 bizt./km²(1)
- 4,3 bizt./km² – 6,5 bizt./km²(2)
- 7,8 bizt./km²(1)
- 12,0 bizt./km² – 15,6 bizt./km²(2)
- 15,7 bizt./km²(1)
- 38,8 bizt./km² – 45,2 bizt./km²(2)
- 196,3 bizt./km²(1)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 3.537.343 gizon, 3.614.159 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[45] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 7.151.502 biztanle zeuden. Herritarren % 30,7 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 77,0 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 53,4[oh 3]; % 6,4 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 4,4; % 5,0 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,5; % 5,4 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,7; % 5,3 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,7; % 0,3 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2; eta % 0,6 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 4][46]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 39,4 estatu berean jaiotakoak, % 46,1 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 13,0 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 48,5 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 51,5 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 60,1, biztanleria osoaren % 7,8); ondoren Asian (% 21,6, % 2,8), Europan (% 9,1, % 1,2), Afrikan (% 4,4, % 0,6), Ipar Amerikan (% 4,3, % 0,6) eta Ozeanian (% 0,5, % 0,1).[oh 6][47]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 3.082.000 etxebizitza zeuden, horietatik % 87,8 okupatuta eta % 12,2 hutsik.[48] Okupatutako etxebizitzen artean, % 65,3 jabeek okupatutakoak ziren eta % 34,7 errentan hartutakoak.[44] Estatuan 2.705.878 etxegune zeuden guztira, horietatik % 65,5 familia-etxeguneak ziren eta % 34,5 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 71,0 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 29,0 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 77,0 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 23,0 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[49] Talde-bizilekuetan bizi ziren 160.269 pertsona (biztanleria osoaren % 2,2); horietatik 66.485 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 38.945 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 4.284 egoitza militarretan bizi ziren.[48]
Etxebizitzak
Arizonako mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 89,4k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 33,3k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 13,0k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[50]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritzak ureztatze artifiziala behar du. Roosevelt eta Coolidge urtegiei esker, kotoi, zitriko eta labore sail handiak zabaldu dira. Garrantzi handikoa da mea aberastasuna (kobrea, zinka eta beruna).
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 79.964 $ zen (
Arizonako mapa), eta familiena, 95.980 $. Per capita errenta 42.503 $ zen. Biztanleriaren % 12,5 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[51] Etxeguneen artean, % 5,0k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 11,6k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[52]
Etxeguneen errenta banaketa
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-7-17 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ All about Arizona (Ingelesez), Sheppard Software. Jatorrizkotik 2017ko azaroaren 20an artxibatuta. 2010eko irailaren 21ean kontsultatua.
- ↑ Federally Recognized Tribes in Arizona (Ingelesez), Arizona State Museum. Jatorrizkotik 2021eko irailaren 26an artxibatuta. 2021eko irailaren 26an kontsultatua.
- ↑ The 50 biggest companies in Arizona (Ingelesez), AZBigMedia. Jatorrizkotik 2020ko abenduaren 8an artxibatuta. 2021eko urtarrilaren 24an kontsultatua.
- ↑ News-herald, AL BATES Special to Today’s (2019ko apirilaren 7a), «Arizona History: How slabs of silver in Old Sonora gave Arizona its name», AP NEWS. 2019ko abuztuaren 15ean kontsultatua.
- ↑ Berria.eus, «Berria.eus», www.berria.eus. 2019ko abuztuaren 15ean kontsultatua.
- ↑ Kitt, Edith O.; Pearce, T. M. (1952), «Arizona Place Name Records», Western Folklore, 11 (4): 284–287, doi:10.2307/1496233, ISSN 0043-373X, JSTOR 1496233. 2020ko azaroaren 4an kontsultatua.
- ↑ «arizona | Origin and meaning of the name arizona by Online Etymology Dictionary», www.etymonline.com (Ingelesez). 2020ko azaroaren 4an kontsultatua.
- ↑ McClintock, James H. (1916), Arizona, prehistoric, aboriginal, pioneer, modern;, Chicago, The S. J. Clarke publishing co.. 2020ko azaroaren 4an kontsultatua.
- ↑ «No, 'arid zone' not the basis of state's name», azcentral.com. 2020ko azaroaren 4an kontsultatua.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ Us, CO 81330 Phone: 970-529-4465 Contact, «Cliff Palace - Mesa Verde National Park (U.S. National Park Service)», www.nps.gov (Ingelesez). 2026ko urriaren 5ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}:|egilea1=falta da (laguntza)Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura) - ↑ «Articles», HISTORY (Ingelesez). 2026ko urriaren 5ean kontsultatua.
- ↑ Martínez Laínez, Fernando; Canales, Carlos; Sánchez, Ricardo; Carrasco Torrecilla, Juan Carlos; Leza Suárez, Luis María (2023), Banderas lejanas: la exploración, conquista y defensa por España del territorio de los actuales Estados Unidos (Edición revisada y actualizada. argitaraldia), Edaf, ISBN 978-84-414-4267-2.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Significance of the Missions (Ingelesez), National Park Service. Jatorrizkotik 2021eko urriaren 19an artxibatuta. 2021eko abenduaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Timothy Anna et al., Historia de México. Bartzelona: Crítica, 2001, 10. or.
- ↑ Mexican-American War (Ingelesez), History.com. Jatorrizkotik 2022ko urtarrilaren 21ean artxibatuta. 2021eko abenduaren 10ean kontsultatua.
- ↑ The Gadsden Purchase (Ingelesez), History Today. Jatorrizkotik 2021eko abenduaren 28an artxibatuta. 2021eko abenduaren 2an kontsultatua.
- ↑ Arizona Ordinance of Secession (Ingelesez), Col. Sherod Hunter Camp 1525, SCV (Members.tripod.com), 2007ko uztailaren 23a. Jatorrizkotik 2006ko urriaren 2an artxibatuta. 2010eko uztailaren 25ean kontsultatua.
- ↑ United States Congress, Senate (1904), Journal of the Congress of the Confederate States of America, 1861–1865. Volume I (Ingelesez), Washington: Government Printing Office, 691. or.. Jatorrizkotik 2019ko otsailaren 22an artxibatuta. 2017ko abuztuaren 11n kontsultatua.
- ↑ Picacho Peak (Ingelesez), American Battlefield Trust. 2023ko abuztuaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Bates, Al (2019ko apirilaren 14a), Arizona becomes a territory (Ingelesez), AP News. Jatorrizkotik 2022ko martxoaren 31n artxibatuta. 2021eko abenduaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Henson, Pauline (1965), Founding a Wilderness Capital, Prescott, A. T., 1864 (Ingelesez), Flagstaff (Arizona): Northland Press.
- ↑ Arroyo Rodriguez, Nadine (2014ko irailaren 26a), Did You Know: Capital Of Arizona Moved 4 Times Before Settling In Phoenix (Ingelesez), KJZZ. Jatorrizkotik 2019ko urtarrilaren 14an artxibatuta. 2019ko urtarrilaren 9an kontsultatua.
- ↑ Preserving Cultural and Historic Resources – A Conservation Objective of the Sonoran Desert Conservation Plan (Ingelesez), pima.gov. Jatorrizkotik 2010eko uztailaren 3an artxibatuta. 2016ko azaroaren 13an kontsultatua.
- ↑ Shillingberg, William (1999), Tombstone, A. T., A History of Early Mining, Milling and Mayhem (Ingelesez), Spokane (Washington): Arthur Clark, ISBN 0870622730.
- ↑ Bailey, Lynn (2002), Bisbee, Queen of the Copper Camps (Ingelesez), Tucson: Westernlore Press, ISBN 0870260588.
- ↑ Clements, Eric (2003), After the Boom in Tombstone and Jerome, Arizona (Ingelesez), Reno (Nevada): University of Nevada Press, ISBN 0874175712.
- ↑ Varney, Philip (1994), Arizona Ghost Towns and Mining Camps (Ingelesez), Phoenix: Arizona Highways, DOT, ISBN 0916179443.
- ↑ Ascarza, William (2015), In Search of Fortunes, a Look at the History of Arizona Mining (Ingelesez), Evansville (Indiana): M. T. Publishing, ISBN 978-1938730696.
- ↑ Byrkit, James (1982), Forging the Copper Collar, Arizona's Labor-Management War, 1901–1921 (Ingelesez), Tucson: University of Arizona Press, ISBN 0816507457.
- ↑ Davis, Jennifer (2022ko otsailaren 14a), Arizona Statehood Anniversary (Ingelesez), In Custodia Legis, The Library of Congress. 2026ko ekainaren 29an kontsultatua.
- ↑ Arizona: Economy (Ingelesez), Encyclopædia Britannica. Jatorrizkotik 2021eko abuztuaren 31n artxibatuta. 2021eko abenduaren 20an kontsultatua.
- ↑ Arizona Biltmore History (Ingelesez), Arizona Biltmore. Jatorrizkotik 2021eko abenduaren 26an artxibatuta. 2021eko abenduaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Our History (Ingelesez), Wigwam Resort. Jatorrizkotik 2021eko azaroaren 4an artxibatuta. 2021eko abenduaren 10ean kontsultatua.
- ↑ Japanese American Relocation and Internment during World War II (Ingelesez), Arizona State Library. Jatorrizkotik 2021eko abenduaren 31n artxibatuta. 2021eko abenduaren 20an kontsultatua.
- ↑ 5 things to know about Arizona's World War II internment camps (Ingelesez), azcentral, 2017ko urtarrilaren 30a. Jatorrizkotik 2022ko maiatzaren 9an artxibatuta. 2021eko abenduaren 20an kontsultatua.
- ↑ Archaeology of the Phoenix Indian School (Ingelesez), Archaeology.org, 1998ko martxoaren 27a. Jatorrizkotik 2009ko azaroaren 3an artxibatuta. 2010eko uztailaren 25ean kontsultatua.
- ↑ Harrison v. Laveen (Ingelesez), Arizona Supreme Court, 1948ko uztaila. Jatorrizkotik 2016ko abuztuaren 17an artxibatuta.
- ↑ Arizona Democrats authorize Internet Voting for March 11 Advisory Primary (Ingelesez), The Green Papers. Jatorrizkotik 2010eko azaroaren 6an artxibatuta.
- ↑ Supreme Court strikes down Arizona voting law (Ingelesez), CBS News, 2013ko ekainaren 17a. Jatorrizkotik 2020ko abuztuaren 11n artxibatuta. 2021eko otsailaren 7an kontsultatua.
- ↑ Analysis of Arizona's Immigration Law (Ingelesez), National Conference of State Legislatures. Jatorrizkotik 2022ko urtarrilaren 20an artxibatuta. 2022ko urtarrilaren 26an kontsultatua.
- ↑ Hulse, Carl; Kate Zernike (2011ko urtarrilaren 9a), Bloodshed Puts New Focus on Vitriol in Politics (Ingelesez), The New York Times. Jatorrizkotik 2021eko urtarrilaren 25ean artxibatuta. 2021eko otsailaren 7an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Webgune ofiziala (Ingelesez)