Edukira joan

Aragoiera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Aragoiera
aragonés — Idioma aragonés
Aragoieraren hizkerak urdinez (arrosa argiz, benasquera, aragoiera eta katalanaren arteko trantsiziozko mintzaira).
Datu orokorrak
Lurralde eremuaEspainia
Hiztunak~25 556 (2011)
RankingaEz 100 mintzatuenen artean
OfizialtasunaAragoiko berezko hizkuntza[1]
EskualdeaAragoi (Huescako Pirinioetako bailara batzuetan)
UNESCO sailkapena3: arriskuan
AraugileaAcademia Aragonesa de la Lengua (BOA 24/05/2013)
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
indoeuropar hizkuntzak
hizkuntza italikoak
latino-faliskar hizkuntzak
hizkuntza erromantzeak
italo-mendebaldeko hizkuntzak
mendebaldeko hizkuntza erromantzeak
Pyrenean–Mozarabic (en) Itzuli
Navarro-Aragonese (en) Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiasubjektu aditza objektua
Denbora gramatikalakaurreko iragana
Modu gramatikalakindikatiboa
Genero gramatikalakgenero maskulinoa eta genero femeninoa
Kasu gramatikalaknominatiboa
Alfabetoalatindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1an
ISO 639-2arg
ISO 639-3arg
Ethnologuearg
Glottologarag1245
Wikipediaan
Linguist Listarg
UNESCO330
IETFan
Endangered
Languages Project

949

Aragoiera, aragoieraz: aragonés edo luenga aragonesa, Aragoiko (Espainia) Pirinieotako haranetan mintzatzen den erromantze hizkuntza da. Erdi Aroko hizkuntza gisa, mundu akademikoan nafar-aragoiera izenaz ezaguna da.

Gobernuko iturrien arabera, 25 556 hiztun daude, 56 235 hiztun pasiboak barne. Zaragozako Unibertsitateko beste iturri akademiko batzuek 2025erako datuak jaitsi dituzte eta 35.000 pertsona inguruk dute aragoierarekin nolabaiteko harremana, horietatik 12.000 eta 24.000 artean hiztun trebeak izango lirateke, eta 8.000 inguruk egunero erabiliko lukete.

Egile batzuek VIII. mendearen inguruan latinetik jaio zela uste dute[erreferentzia behar]. Historikoki, euskararen eragina jaso zuen hastapenetan, bai eta ondoko katalanarena, okzitanierarena eta gaztelaniarena ere: azkena eragile nagusia da.

2009ko azarotik, aragoiera eta katalana babesteko asmoz, Aragoiko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko legea onartu zuen Aragoiko gobernuak. Lege horrek ez du aragoieraren koofizialtasunik jasotzen, baina hizkuntzaren lurraldean eskubide batzuk onartzen ditu[1].

Idaztarauari dagokionez, eztabaida izan da, bi erabiltzen baitira: 1987ko Uescako arauak[2] (Consello d'a Fabla Aragonesak bultzatua), batetik, eta 2004tik Sociedat de Lingüística Aragonesak defendatutakoa[3] (Grafía SLA deitua), bestetik, 2010eko otsailean, banaketa bukatzeko, Academia de l'Aragonések Behin-behineko proposamen ortografikoa kaleratu zuen[4] eta 2023an onartu zen ortografia bateratua.[5]

Hizkuntzaren izendapen formalik ohikoena aragoiera da (aragonés), eta izen horrekin ezagutzen da tokian-tokian eta nazioartean. Hizkuntzaren Erdi Aroko estadioari nafar-aragoiera deitzen zaio, nahiz eta filologia modernoak Nafarroako eta Aragoiko Erdi Aroko erromantzeak bereizten dituen.

Fabla aragonesa (Aragoiko hizkera), edo, besterik gabe, fabla (hizkera), XX. mendearen azken laurdenean ezagun egin zen beste izendapen bat da, aragoieraren mendebaldeko euskalkietan erabilia (Hecho, Ansó, Ayerbe, Luesia eta Uncastillo lanetan dokumentatua).

Altoaragones izendapena sinonimo gisa ere aurki daiteke, baina gaur egun gutxiengoa da. [7] [8]

Garai batean, Aragoin hizkuntza hori Pirinioetako eta Pirinio aurreko eremuetako berezko Aragoiko hizkuntza (LAPAPYP) bezala ezagutu zen legez, 2013ko Aragoiko Hizkuntzen Legea onartu zelako Alderdi Popularrak erkidegoan zuen gobernuan.

Ohikoa da hizkuntzaren izendapena aldaera lokalen izenen bidez, aurreko paragrafoetan azaltzen den bezala.

Egun, Espainiako Aragoi autonomian mintzatzen da, zehazkiago Huescako probintziaren iparraldeko Pirinioetako haran eta eskualde batzuetan, Aragoi Garaia eskualdean.

Historikoki lurralde zabalagoan hitz egiten zen arren, Erdi Aroko nafar-aragoieraren garaietan, gaur egun hiztun gehienak mendebaldeko eta ekialdeko Pirinioetako haranetan biltzen dira, hala nola Ansó, Echo, Jazetania, Sobrarbe (Chistauko ibarra adibidez) eta Ribagorza eskualdeetan.

Gaur egun usadioz aragoieraz (gorriz) mintzatzen den eremuaren kokapena Aragoiko mapan:
██  Aragoiera
██  Katalana
██  Gaztelania.

Hiztunen geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoieraren egoera demografikoa eta hiztun-kopurua aztertzean, funtsezkoa da bereiztea zein den eguneroko hiztun aktiboen kopurua eta zein diren hizkuntza hau ulertzen edo ezagutzen duten pertsonak. UNESCOk aragoiera desagertzeko arrisku handiko hizkuntzen artean kokatzen du.

Aragoiera eta gaztelaniazko seinale elebiduna Benasque udalerrian.

Hiztun-kopurua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Eguneroko hiztunak edo ohikoak: Iturri akademiko eta instituzionalen arabera (adibidez, Charrando aragonés txostena eta Zaragozako Unibertsitateko ikerketak), eguneroko bizitzan aragoiera aktiboki erabiltzen duten pertsona kopurua 3.200 eta 8.500 lagun artekoa da.
  • Ezagutza eta ulermena: Zenbait ikerketa soziolinguistikok (hala nola Unizarrek egindako azken lanek) adierazten dute ingurune osoan 35.000 bat pertsonak dutela hizkuntzarekiko nolabaiteko harremana edo ezagutza. Interesgarria da nabarmentzea lurralde horretako biztanleen % 79 inguruk aragoiera neurri batean edo gomendagarrian ulertzen duela, batez ere gaztelaniarekin duen antzekotasun erromantzeagatik, nahiz eta gaitasun aktiboak (hitz egitea edo idaztea) askoz txikiagoak izan.

Banaketa geografikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoieraren gune historiko eta tradizionala Pirinioetako haranak dira (Huescako probintzian).

  • Hiriguneak: Azken hamarkadetan, migrazio barnetsuengatik eta dinamika sozialengatik, hiztun batzuk Huesca eta Zaragoza bezalako hiriburuetara mugitu dira, non aktibismoaren edo elkarteen bidez mantentzen eta sustatzen den.

Profil demografikoa eta transmisioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Adin-banaketa: Aragoieraren hiztun tradizionalen artean adinekoen pisua handia da (hiztun asko 65 urtetik gorakoak dira). Hala ere, azken urteetan egindako ekimen eta ikastetxeetako klaseei esker, belaunaldi gazteago batzuek bigarren hizkuntza edo hizkuntza kultural gisa jaso dute.

Sailkapen linguistikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoiera Europako hego-mendebaldeko udako erromantze gehienak lotzen dituen dialektal jarraituaren parte da. Zubi erromantze gisa agertzen da okzitaniera-erromantze hizkuntzen eta iberorromantze hizkuntzen hizkuntza-eremuen artean. Geruza zaharrago batek elementu galorromanikoen presentzia erakusten du, oraintsuago beste iberorromaniko batzuekin ordezkatu direnak. Aragoierak hainbat kidetasun ditu gaskoierarekin eta katalanarekin, nabarmenagoak iraganean; izan ere, gaur egun, inguruko erromantzeekin lotzen zuten elementu asko galdu ditu, eta gaur egun Alto Cincan dialektoak baino ez dira geratzen.

Pirinear-mozarabear multzoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ethnologue aldizkariak aragoiera mozarabierarekin batera sailkatzen du, talde piriniar-mozarabiar hipotetiko bat aurkeztuz. Sailkapen hori eztabaidagarria da, mozarabiarrak bilakaera fonetiko bereziak baititu, ez aragoierak ez penintsulako beste edozein hizkuntza erromantzek partekatzen ez dituztenak.

Okzitaniera-erromantzea edo iberiar-erromantzea taldea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzalari batzuek aragoiera ibero-erromantze hizkuntzen taldean sailkatzen duten arren, aragoierak Penintsulako mendebaldeko erromantzeetatik (gaztelania, astur-leonera eta galaikoportugesa bereizten duten aldeak ditu, katalanarekin eta okzitanierarekin (bereziki okzitaniera gaskoiera) eta, oro har, gainerako Erromaniarekin gehiago lotuz. Adibide bat da ibi/bi/i eta en/ne partikula pronominalo-adberbialen kontserbazioaren kasua. Bere oinarrizko lexikoan, aragoierak katalanetik (bereziki mendebaldeko katalana) eta gaskoitik (gaztelaniarekin gertatzen ez dena) hurbilago dauden hitzen ehuneko handiagoa ere badu, nahiz eta hori aragoieraren barietatearen mende ere badagoen. Beraz, jatorri okzitanorromanikoa aurresuposatzen da, ondorengo erdalduntzearekin batera.

Beraz, mendebaldeko aragoierak ez du ekialdeko bizilagunekin erdialdeko aragoierak edo ekialdeko aragoierak baino lexiko gehiago partekatzen.

Tarteko posizioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Horren ondorioz, aragoiera modernoa multzo okzitanorromanikoaren eta iberorromantzearen artean kokatutako hizkuntza erromantzea da, gazteleraren eta katalanaren arteko zubi lana eginez, baina kasu askotan baita gaztelaniaren eta gaskoiaren artekoa ere. Gaskoiarekin eta ipar-mendebaldeko katalanarekin (eta batzuetan euskararekin) latinetik datozen hitz esklusibo batzuk partekatzeak ere aragoiera batzuetan Pirinioetako azpitalde batean jartzen du. Era berean, bere arkaismoak batzuetan asturierara hurbiltzen du gaztelaniaren aurrean.

Sailkapen horien ondorioz, aragoiera okzitanorromantzeak, pirinear eta galoerromantze hizkuntzen artean hegoaldetarrena izan daiteke, edo batzuetan iberorromances hizkuntzen artean ekialdekoena (katalana edo okzitaniera sartzen ez direnean).

Artikulu nagusia: «Aragoieraren dialektoak»

Hizkuntza hobeto gorde da eta arkaismoak ditu. Mendiek sortutako bakantzeak haran bakoitzean hainbat dialekto edota hizkera eman ditu:

Aragoieraren dialektoak.
  1. Ansóko aragoiera
  2. Aísako aragoiera
  3. Araguesko aragoiera
  4. Araguesko aragoiera
  5. Jakako aragoiera
  1. Acumuerko aragoiera
  2. Biescasko aragoiera
  3. Panticosako aragoiera
  4. Serrabloko aragoiera
  5. Sobrepuertoko aragoiera
  6. Tenako aragoiera
  7. Vallibasako aragoiera
  1. Bielsako aragoiera
  2. Brotoko aragoiera
  3. Fiscalgo aragoiera
  4. Sierra Ferrerako aragoiera
  5. Tellako aragoiera
  6. Vioko aragoiera
  1. Chistauko aragoiera
  2. Ribagorzako aragoiera
  3. Benasquera
  1. Ayerbeko aragoiera
  2. Navalgo aragoiera
  3. Sobrarbe Zaharreko aragoiera
  4. Somontanoko aragoiera

Hona hemen aragoieraren historiaren funtsezko etapa nagusiak:

Sorrera eta Erdi Aroko Urrezko Garaia (IX - XV. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Nafar-aragoiera»
Aragoieraren bilakaera historikoa.

IX. mendean, Pirinioetako haranetan (Aragoiko konderrian), latinetik bereizten ari ziren hizkuntza-moldeak finkatzen joan ziren, inguruko beste hizkuntza erromantze batzuen (hala nola erdialdeko nafareraren eta katalanaren) eraginarekin.

Aragoiko Erresuma hegoalderantz (Huesca, Zaragoza eta Teruel) zabaldu ahala, aragoiera ere hedatuz joan zen konkistatutako lurraldeetan.

Aragoiko Koroaren hizkuntza nagusietako bat izan zen. Dokumentu historiko garrantzitsu asko aragoieraz idatzi ziren (adibidez, Viejas crónicas de los jueces de Teruel edo foru zaharrak), nahiz eta latina eta, geroago, gaztelania ere administratibo mailan erabili ziren.

Gaztelaniaren eragina eta gainbehera (XVI - XIX. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trastamara dinastia eta eragin gaztelarra: XV. mendearen amaieran (1412ko Caspoko Konpromisoa eta ondorengo urteak), Gaztelako dinastiak boterea hartu zuen Aragoiko Koroan. Honek gaztelaniaren presio sozial, politiko eta kulturala areagotu zuen.

XVII. mendean, Ana Abarca de Bolea serorak testu batzuk utzi zituen.

Ondorengo mendeetan zehar galtze prozesua eman zen. Aragoiera pixkanaka hizkuntza "herrikoi" edo "landa-eremuko" bihurtu zen, klase gizarteko goi-mailakoek eta administrazioak gaztelania hautatzen zuten bitartean. Hirietan gaztelaniak ordezkatu zuen erabat, eta hizkuntza Pirinioetako haran garai eta isolatuetara mugatu zen.

XX. mende arte ez zuten euren hizkuntzaz irakurtzeko hainbeste aukera izan. 1977an, Francho Nagorek lehen gramatika liburua kaleratu zuen,

XX. mendea: Bazterketa eta lehenengo berpizkundea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren eta frankismoaren garaian, hizkuntza gutxitu guztiek debekuak eta zapalkuntza jasan zituzten. Aragoiera "tokiko dialekto" edo "hizkera baserritar" soiltzat jo zen, eta eskola nahiz erakundeetan erabat baztertu zen.

1970eko hamarkadaren erdialdetik aurrera, Espainiako Trantsizioaren garaian, ikertzaile eta filologo batzuk, hala nola 1977an Francho Nagorek, aragoieraren gramatika, lexikoa eta literatura biltzen eta sustatzen hasi ziren, bai eta zenbait fikziozko liburu idatzi ere, hizkuntzaren kontzientzia piztuz.

2005ean abiatu zuten Chuntos por l'aragonés egitasmoa, hizkuntza batua lortzeko helburuarekin eta hainbat elkarte eta hiritarrek sostengatua. Horren emaitza Academia de l'Aragonés erakunde araugilearen sorrera izan zen, urte bat geroago: 2023an, elkarte horrek ortografia estandarra adostu zuen.[5]

Gaur egungo egoera (XXI. mendea)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, aragoiera hizkuntza gutxitua da oso. Batez ere Huescako probintziako iparraldeko haranetan hitz egiten da (Echo, Ansó, Bielsa, Gistain, Benasque, etab.), nahiz eta Zaragozan eta beste herri batzuetan hiztun militanteei eta irakaskuntzari esker berpizte mugimendua dagoen.

2009an Aragoiko Gobernuak Aragoiko hizkuntzen erabilera, babes eta sustapen legea onartu zuen, aragoiera bertako hizkuntza propio gisa aitortuz (nahiz eta legearen aldaketek eta eztabaida politikoek zailtasunak ekarri dituzten).

Egun, hizkuntza bultzatzeko eta testuliburugintzan zein kulturan erabiltzeko aragoiera estandarra (aragonés común) edo aldaera bakoitzeko grafiak erabiltzen dira.

Aragoierak mendeetako bazterketa jasan duen arren, gaur egun ere Pirinioetako kultura-ondare bizi eta aberatsenetako bat izaten jarraitzen du.

Sakontzeko, irakurri: «Aragoierazko literatura»

Aragoieraren literatura (edo literatura en aragonés) mendeetan zehar garapen oparoa, gorabeheratsua eta gaur egun biziberritzeko prozesuan dagoen tradizioa da. Nahiz eta gaur egun batez ere Huescako Pirinioetako haran batzuetan hitz egiten den eta eremu txikira mugatuta egon, Erdi Aroan Aragoiko Erresumako hizkuntza nagusietako bat izan zen eta ondare garrantzitsua utzi zuen.

Hona hemen aragoierazko literaturaren historiaren eta ezaugarrien eskema nagusia:

Erdi Aroa: Urrezko Aroa eta lehen testigantzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Liber regum idazlanaren orrialdea.

Aragoieraren lehen idatzizko aztarna zaharrak X. mendeko Donemiliagako Glosetan (Glosas Emilianenses) agertzen dira, latinetik erromantzeetarako trantsizioko ezaugarri aragoneses argiak ikusten diren (adibidez, kontsonantismoan edo diptongazioan).

XII. eta XIII. mendeen artean administrazioan eta kulturan garrantzia hartzen du. Garai honetakoak dira Liber Regum, erromantze penintsular bateko lehen historia orokor garrantzitsua, eta Vidal Mayor, Aragoiko foruen bilduma juridikoa.

XIV. mendean pertsonaia garrantzitsuena Juan Fernández de Heredia humanista eta historialaria izan zen. Bere inguruan lan handiak idatzi eta itzul ziren aragoieraz, hala nola Grant Crónica d'Espanya eta Plutarcoren lanen itzulpenak. Era berean, San Juan de la Peñako Kronika nabarmentzen da, garai hartako gertaerak eta kantar epikoak biltzen dituena.

XIV. mendetik aurrera eta XVI. mendera arte, Aragoiko musulmanek (mudejarrek eta moriskoek) aragoieraz idatzi zuten, baina arabierazko alfabetoarekin (literatura aljamiatua), Yuçufen poema bezalako lanak utziz.

Atzerakada eta Aro Modernoa (XV-XIX. mendeak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XV. mendean Trastamara dinastia sartu eta Aragoiko Erresuma eta Gaztelako Erresumaren batasunaren testuinguruan, aragoierak prestigio soziala galdu zuen klase goren eta nobleziari dagokionez. Idazle aragonesek gaztelania hautatu zuten beren lanetarako, adibidez, Baltasar Gracián edo Argensola anaiek.

Ahozko tradizioa eta herri-literatura: Hizkuntza eremu ruralean eta familiakoan soilik mantendu zen. Mendeetan zehar idazle gutxi batzuek soilik erabili zuten literaturara eramateko, errealismoa edo herri-giroa bilatzeko asmoz. Adibide nabarmena da Ana Abarca de Bolea abadesa (XVII. mendea), Albada al Nacimiento poema idatzi zuena, edo herri-antzerkiko pastoradas direlakoak.

Pizkundea eta Gaur egungo Literatura (XX. mendetik hona)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendeko berpizkundea: Mendearen bigarren erdialdean, eta batez ere 1970eko hamarkadatik aurrera, aragoierazko idazleek hizkuntza duindu eta idatzizko arau komunen alde egin zuten (Consello d'a Fabla Aragonesa elkartearen sorrerarekin eta bestelako ekimenekin).

Gaur egun, aragoierazko literaturak aldizkari, sari literario, esaterako, Aragonario edo antzeko ekimenak, eta poesia zein narrazio laburreko lanekin bizirik mantentzea lortzen du, nahiz eta erronka handiak dituen hizkuntza-komunitate txikia izateagatik.

Ezaugarri fonetikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoieraren ezaugarri fonetiko nagusiak bokal- eta kontsonante-sistemaren arabera banatuta laburbiltzen dira jarraian:

Bokal-sistema

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • E eta O irekien diptongazio zabala: Latin arrunteko Ĕ eta Ŏ bokal labur tonikoak diptongatu egiten dira (ie eta ue bihurtuz), baita yod bokalerdiaren aurrean daudenean ere (gaztelaniaz ez bezala):
    • Adibidez: FOLIA > fuella (orria), OCULUM > gollo / güello (begia).
  • Bukaerako -E bokalaren galera argia: Hitz amaierako -e kualitatiboa galtzeko joera handia du, bereziki kontsonante haginkari, likido edo sudurkarien ostean:
    • Adibidez: GRANDE > gran (handi), FONTE > fuen (iturri).
  • A tonikoaren kontserbazioa yod aurrean: Latineko A tonikoari eutsi egiten dio x latindarretik datorren yod-aren aurrean (katalanaren eta frantsesaren bilakaeratik bereizten duena):
    • Adibidez: FRAXINUM > fraxino (lizarra).

Kontsonante-sistema

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Latineko F- hasierakoaren kontserbazioa: Hitzen hasierako F- latindarrari osorik eusten dio (gaztelaniak galdu egin zuen bezala):
    • Adibidez: FILIUM > fillo (semea), FERRUM > fierro (burdina).
  • Soinu sabaikari igurzkari ahoskabea [ʃ]: Latineko -X-, -PS- edo -SC- taldeek soinu sabaikari hau eman dute (euskal x bezala ahoskatzen da eta ortografikoki x idazten da):
    • Adibidez: BUXUM > buxo (ezpela), COXA > coxa (izterra).
  • Latineko kluster bikonsonantikoen kontserbazioa (PL-, CL-, FL-): Hasierako talde hauek bere horretan mantentzen dira gehienetan (katalanez bezala, baina gaztelaniazko ll- bilakaeratik urrun):
    • Adibidez: PLORARE > plorar (negar egin), CLAVE > clau (gakoa/giltza), FLAMA > flama (sugarra).
  • Soinu sabaikari alboetakoa [ʎ]: Latineko -LI- eta -C'L- barne-taldeek soinu sabaikari alboetakoa (ll idatzia) eman ohi dute:
    • Adibidez: MULIER > muller (emakumea), VECLUS > viello (zaharra).
  • Muttur kintoak / Herskari ahoskabeen kontserbazioa: Pirinioetako eremu batzuetan (Aragoiko erdialdeko hizkeretan batez ere), bokal arteko herskari ahoskabe latindarrak (-P-, -T-, -K-) ez dira ahostundu:
    • Adibidez: CUPA > cupa (pezea/upela), LUPUM > lupo (otsoa), VITA > vita (bizia).
  • Ahostuntzea sudurkari edo likido baten ondoren: Kontsonante herskari ahoskabeak ahostun bihurtzen dira sudurkari edota kontsonante likido baten ostean agertzen direnean:
    • Adibidez: CAMPUM > cambo (landa), PONTEM > puande (zubia).
  • Latineko -ll- eta -nn- taldeen bilakaera: Geminatu latindar hauek sabaikaritu egiten dira, ll [ʎ] eta ny [ɲ] (euskal ñ bezala) emanez:
    • Adibidez: CABALLUM > caballo (zaldea), ANNUM > anyo (urtea).

Ezaugarri gramatikalak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Determinatzaileak eta srtikuluak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Artikulu sistema berezia: Aragoiera estandarrean artikuluak o, a, os, as dira (o ziello -> zerua, a casa -> etxea). Dena den, dialekto batzuetan (adibidez, chesoeraz) sistema arkaikoagoak mantentzen dira: lo, la, los, las.
  • Generoa erlatiboetan: Gaztelaniak ez bezala, aragoierak erlatiboari genero-marka txertatzen dio morfologikoki: cualo, cuala, cualos, cualas.

Izenordainak eta adberbio klitikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Klitiko partitiboak eta lokatiboak: Aragoierak latinetik oinarritutako klitiko pronominal eta adberbialak mantendu ditu (en/ne < INDE eta i/bi/ie < IBI). Katalanaren edo frantsesaren antzera funtzionatzen dute, zerbaiten zati bat adierazteko edo toki bati erreferentzia egiteko (No en n'i ha -> Ez dago horrelakorik bertan).
  • Hirugarren pertsonako izenordainak: Hirugarren pertsonako pronombreek objektu zuzen eta zeharkako konbinazio konplexuak dituzte (li, le, los, les), eta askotan reflexiboko se formarekin konbinatzen dira modu berezian.

Aditz sistema

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Imperfektuak eta baldintzazkoak -ba-rekin: Hiru konjugazioetan (ez bakarrik lehenengoan) iraganean -ba morfema erabiltzen da. Adibidez: trobaba (aurkitzen zuen), meteba (jartzen zuen), adubiba (konpontzen zuen).
  • Laguntzaile gisa ser (izan) aditza erabiltzea: Aditz laguntzaile gisa ser erabiltzen da aditz mugimenduzko, intransitibo edota izenordetuekin. Adibidez: soi puyau (igo naiz / "naiz igota") edo me soi feito (egin naiz).
  • Gerundioaren sorkuntza: Aldaera askotan gerundioa aditzaren erro perfektutik abiatuta eraikitzen da (dijiendo, trajiendo, pudiendo).

Ezaugarri morfologikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasterbide gisa, hona hemen aragoieraren ezaugarri morfologiko nagusiak: latineko artikuluen bilakaera berezia (o, a, os, as), artikulu sistemaren aldaera lokalak (sistema itziarra: lo, la, los, las), izen eta adjektiboetan pluralak osatzeko era bereziak (-z edo -ts), eta sistema berbalaren arkaismoak (iragandako burutu indartsuak). Aragoiera (edo fabla aragonesa) hizkuntza erromaniko indoeuroparra da. Bere morfologian ezaugarri arkaikoak eta berezko bilakaerak erakusten ditu, inguruko hizkuntzetatik (gaztelania, katalana eta okzitaniarra) bereizten dutenak.

Determinatzaileak eta artizkiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu mugatua da aragoieraren ezaugarririk deigarrienetako bat, eta aldaera dialektalen arabera aldatzen da:

  • Artikulu sistema orokorra: Latineko ILLU, ILLA formetatik eratorria.
    • o, a, os, as (adibidez: o can - txakurra, a moza - neska).
    • Bokal baten ondoren, formak laburtu egiten dira: o, a, os, as -> 'o, 'a, 'os, 'as edo lo, la, los, las bihurtzen dira preposizioekin lotzean (d'o, n'o, t'os).
  • Artikulu sistema piriniarra edo itziarra (Cheso, Belsetán): Erabilera arkaikoagoa da, Pirinioetako haran batzuetan kontserbatua.
  • " lo, la, los, las (adibidez: lo ziello - zerua).

Izenak eta adjektiboak (Sustantiboak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Pluralaren eraketa: Oro har, -s gehitzen da, baina amaiera kontsonantedun hitzetan fenomeno bereziak gertatzen dira:
    • Hitzak -t, - d, - r edo - z bidez amaitzen badira, plurala -z (afrikatu hortzobikaria, /θ/ edo /ts/ ahoskatua) bihurtzen da: chicot (mutila) → chicotez, muller (emakumea) → mullers edo mullerz.
  • Atzizki txikigarriak (Diminutiboak): Aragoierak oso berezkoa eta emankorra den atzizki txikigarri bat du: -et, -eta (batzuetan -ón, -ona). Adibidez: mozet (mutiltxoa), casaqueta (jaka txikia).
  • Izenorde pertsonal indartsuak: Hirugarren pertsonan, latineko IPSE formatik datozenak gordetzen dira eremu batzuetan: él (hura), ella, baina baita bauró / baurá formak ere Pirinioetan.
  • Izenorde klitikoak edo ahulak: Gaztelaniaz ez bezala, katalanaren eta okzitaniarraren antzera, aragoierak izenorde adberbialak kontserbatzen ditu:
    • en / ne: (Latineko INDE). "Handik" edo "honi buruz" esateko (Frantsesezko en edo katalanezko en/ne bezala).
    • bi / i / ie: (Latineko IBI). "Han" edo "bertan" adierazteko (Frantsesezko y edo katalanezko hi bezala).

Morfologia berbala (Aditzak)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aditz-sistemak ezaugarri arkaiko asko gordetzen ditu latinetik:

  • Infinitiboen amaiera: Hiru konjugazio nagusiak -ar, -er, -ir dira. Pirinioetako aldaera batzuetan, infinitiboek amaierako -e paragogikoa gorde dezakete (cantare, lehere).
  • Iragan Burutua (Preterito Perfecto Simple): Formak oso indartsuak eta bereziak dira hirugarren konjugazioan, -on edo -oren morfemak erabiliz: él cantó (gazt.) → él cantó edo cantoriz (arag.).
  • Gerundioa: Aditz askotan -ando, -endo formak hartzen ditu, baina ekialdeko aldaeretan katalanaren eta okzitaniarraren eragina duten -an, -en formak ageri dira.
  • Laguntzaileak: Aditz iragankor eta mugimenduzko batzuekin, frantsesaren edo italieraren antzera, ser (izan) aditza erabiltzen da laguntzaile gisa, eta ez haber (eduki): Hau joan da → És ito / Se'n ye irato.

Sintaxia eta izen sintagma

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Paroxitonia ez-etimologikoa: Hitzen azentuazioan joera proparoxitonoak (esdrújulas) galtzeko joera dago, silaba indartsua atzeratuz: medico (medikua), paxaro (txoria), gramatica (gramatika).
  • Izenen plurala: Normalean -s gehituz egiten da, baina -to, -ro, -co moduko amaieretan, kontsonante batzuen asimilazioak gertatzen dira eskualdearen arabera.

Fonetika gramatikaldua (Latineko jatorria)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • O eta E bokal irekien diptongazio orokorra: Sabai-soinu baten aurrean ere diptongatu egiten dira. Adibidez: fuella (folia -> hostoa), uello (oculum -> begia).
  • Latineko kontsonante mutuak (-t, -d): Hitz amaierako hainbat kontsonante mantentzen edo neutralizatzen dira idazkeran aldaera batzuetan (fuent, puent).

Estandarizazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoieraren aldaera estandarra lantzen ari da oraindik, baina bi ikusmolde dibergente daude.

  • Huescako grafiaren defendatzaileek (bereziki, Consello d'a Fabla Aragonesaren zuzendaritza-nukleoa) pixkanaka aragoiera arrunta edo aragoiera estandarra izeneko barietate estandarra egiten dute, mendebaldeko ezaugarriak ekialdekoak baino gehiago hautatzen dituena. Baina puntu batzuk oraindik ez daude erabat konponduta. Nahiago al dira -ato -atan edo -au -adan igarotako partizipioak? Onartzen al da definitutako artikuluaren ro/ra forma, formarik orokorrenekin edo/eta denarekin batera?
  • SLA grafiaren defendatzaileek (bereziki Sociedat de Lingüistica Aragonesa) uste dute aragoiera komunaren aurreko eredua, neoaragonera gutxiesgarritzat jotzen dutena, zuhurtziagabekeria handiz ezarri dela, benetako euskalkiak ez ezagututa eta forma oso artifizialekin. SLAren arabera, horrek deskonexio handia eragingo luke hiztun naturalen eta eraginkortasunik gabeko estandarraren artean. SLAk euskalkien azterketa zorrotzagoa egin nahi du, baita euskalkien estandarrak sortu ere. Horiek, azkenean, aldaera estandar orokorrago eta geroagoko baten oinarri izango lirateke, baina euskalkien ezagutza errealarekin lotuta. SLAk ere azpimarratzen du benasquera aragoieraren eta katalanaren erdian dagoela, eta, aldi berean, estandar berezi bat jaso daitekeela.

1997/1998 ikasturtean sartu zen aragoieraren irakaskuntza irakaskuntza formalean, Biescas, Jaca, Aínsa eta Benasque herrietako eskoletan inplementatu zen programa pilotu baten bidez. Ordutik, aurrerapen nabarmenak egin dira, eta gaur egun Aragoi Garaiko lurraldeko 30 ikastetxetan baino gehiagotan irakasten den hizkuntza da, eta Haur Hezkuntzako, Lehen Hezkuntzako eta Bigarren Hezkuntzako 1300 ikasle baino gehiago ditu. Gainera, hezkuntza-baliabide ugari daude hizkuntza hori hezkuntza-maila guztietan ikasteko.

2020/2021 ikasturteaz geroztik, aragoierazko irakasleak Zaragozako Unibertsitateko Giza eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean trebatzen dira. Fakultate horretan aipamen bat dago aragoieraz, Haur Hezkuntzako Irakasleen Graduko eta Lehen Hezkuntzako Irakasleen Graduko ikasketen barruan. Gainera, fakultate horretatik Aragoiko Filologiako Espezializazio Diploma ematen ari da 2010/2011 ikasturteaz geroztik. Diploma horren helburu nagusia Aragoiko unibertsitateaz kanpoko ikastetxeetarako Aragoiko hizkuntzako irakasleen prestakuntza espezifikoa da.

2017an Aragoiko Hizkuntza Politikako Zuzendaritza Nagusiak kalkulatu zuen 10.000-12.000 pertsonak hitz egiten zutela erregularki aragoieraz, eta, guztira, 30.000-50.000 hiztun inguru zeudela, ulertzen duten, noizean behin hitz egiten duten edo gaztelaniarekin oso nahastuta hitz egiten duten pertsonak barne. Zaragozako Unibertsitateak 2011n egindako ikerketa baten arabera, 8788 pertsonak hitz egiten zuten aragoieraz. 2011n, Aragoiko Soziologia Elkarteak kalkulatu zuen 25556 pertsonak hitz egiten zutela. Horietatik 25.556 pertsonak adierazi zuten aragoieraz idazten zekitela. Hiztunen % 30ek 65 urte baino gehiago zituen eta % 5ek 16 urte baino gutxiago.

Aragoieraz mintzatzen badakitela diote
(eskualdeka, 2011)
Eskualdea Hiztun kopurua
Jazetania%5,5991
Hoya de Huesca%2,31509
Alto Gállego%4,2604
Sobrarbe%0,4785
Somontano de Barbastro%5,11219
Cinca Medio%4,31033
Ribagorza%20,7&2647
Denera-8788

Aragoierazko musika Aragoin (bereziki Pirinioetako haranetan) hitz egiten den aragoiera hizkuntza gutxitua babestu, zabaldu eta aldarrikatzeko tresna nagusietako bat da. Historikoki folk eta musika tradizionalari lotuta egon den arren, azken hamarkadetan estilo modernoagoetara ere jauzi egin du (rock, rap edota pop estilora). Aragoierazko musikaren ezaugarri eta joera nagusiak honako hauek dira:

Folk eta musika tradizionala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoierazko musikaren oinarri sendoena da. Tradizioz, herri txikietako jaietan, rondetan (kale jirak) eta dantza tradizionaletan erabili izan da.

  • Ezaugarriak: Eskualdeko musika-tresna tipikoak erabiltzen dira, adibidez, Botoko gaita (Aragoiko gaita), chiflo (hiru zuloko txirula) eta chicotén edo salterio (hari-konponketa duten perkusio-tresnak).
  • Talde erreferenteak: La Ronda de Boltaña (Sobrarbe eskualdeko talde mitikoa), Biella Nuei (folklore ikerketan eta berreskurapenean aitzindariak) eta Bosnerau.

Musika Modernoa eta errebindikatiboa (Rock, Rap, Punk)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1990eko hamarkadatik aurrera, gazte belaunaldiek aragoiera musika estilo garaikideetara eraman zuten, hizkuntzaren biziraupena aldarrikatzeko asmoz.

  • Rock eta Punk: Mallacán taldea izan da aragoierazko rock-reggae-ska estiloan nazioartean oihartzun gehien izan duena. Beste talde ezagun bat Prau (rock konprometitua) da.
  • Hip Hop eta Rap: Chapaos a la Antigua edo Frases Hechas bezalako proiektuek aragoiera gaur egungo hiri-kulturara egokitu dute.

"O Zaguer Chilo" proiektua (Azken Oihua)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoierazko egungo musikaren bultzatzaile nagusietako bat Nogara aragoierazko kultur elkarteak argitaratzen duen O Zaguer Chilo (euskaraz, Azken oihua) disko-bilduma da. Urtero, Aragoiko hainbat musika taldek (normalean gaztelaniaz abesten dutenek) abesti bat aragoierara itzultzen dute disko kolektibo honetan parte hartzeko. Ekimen honek aniztasun handia eman dio hizkuntzari, indie, metal, pop eta folk doinu berriak txertatuz.

Laburbilduz, aragoierazko musika ezinbesteko kultur arnasa da hizkuntza horrentzat; iraganeko tradizioari lotuta egoteaz gain, gaur egungo estiloekin berritzen ari dena bizirik mantentzeko.

Bestelako musika taldeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurte eta La Orquestina del Fabirol taldeak ere aipagarriak dira, bakoitza bere estiloan.

Aragoieraren aldeko mugimenduan eta berreskurapenean funtsezko papera bete duten elkarte eta erakunde nagusiak hainbat taldetan bana daitezke. Hizkuntza gutxitua izanik (batez ere Pirinioetako haranetan eta Huescako iparraldean hitz egiten dena), elkarte hauen helburu nagusiak aragoiera babestea, irakastea, ikertzea eta gizartean zabaltzea dira.

Hona hemen aragoierazko elkarte eta erakunde garrantzitsuenen azalpena:

Elkarte Historiko eta kultural Nagusiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA): 1976an sortua, aragoieraren pizkunde modernoaren elkarte zaharrenetako eta garrantzitsuenetako bat da. Bere garaian aragoiera batuaren (fabla) lehen ortografia arauak ezarri zituen. Argitalpen eta literatura lan handia egiten du (adibidez, Fuellas aldizkaria).
  • Ligallo de Fablans de l'Aragonés: 1982an Zaragoza hirian sortutako kultur elkartea. Bere helburua aragoieraren defentsa, garapena eta kontzientziazioa da. Ikastaroak, hitzaldiak eta sentsibilizazio kanpainak antolatzen dituzte.
  • Asociación Cultural Nogara (Nogara Religada): Zaragozan egoitza duen elkarte aktiboa da. Aragoiera irakasteaz gain, oso ezaguna da musika eta gazte-kultura bultzatzeagatik. Adibidez, urtero argitaratzen dute O Zaguer Chilo (Azken oihua) disko-bilduma, non Aragoiko rock, pop edo rap taldeek euren abestiak aragoierara itzultzen dituzten

Elkarte Zientifikoak eta Eskualdekoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Sociedat de Lingüística Aragonesa (SLA): 2004an sortua, ikuspegi zientifiko eta filologikoago batetik lan egiten duen elkartea da. Batez ere ekialdeko aragoieraren (Ribagorzako hizkeraren) sustapenean eta ikerketan zentratzen da.
  • Eskualdeko elkarteak: Pirinioetako haran bakoitzean tokiko hizkerak (ansotanoa, txistabinoa, belsetanoa, etab.) defendatzen dituzten elkarte txikiagoak daude.

Erakunde ofizial berria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Academia Aragonesa de la Lengua (Aragoiko Hizkuntzaren Akademia): 2006an sortua, hau ez da elkarte pribatu bat, Aragoiko Gobernuak lege bidez sortutako erakunde zientifiko ofiziala baizik. Bere barruan Instituto de l'Aragonés dago, gaur egun hizkuntzaren arau gramatikalak eta lexiko ofiziala finkatzeaz arduratzen den organoa

Aragoierazko hedabideak gutxi eta esparru txikikoak dira, batez ere hizkuntzak duen gutxiagotasun egoeragatik eta koofizialtasun falta legalagatik. Hala ere, elkarte zein herri-ekimen ezberdinek bizirik mantentzen dituzte proiektu digitalak, irratiak eta aldizkariak hizkuntza bultzatzeko.

Aragoierazko hedabide nagusiak eta haien ezaugarriak honela laburbildu daitezke:

Prentsa digitala eta aldizkariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • AraInfo (Diario Libre d'Aragón): Aragoiko egunkari digital independente nagusietako bat da. Batez ere gaztelaniaz idazten den arren, atal berezi eta artikulu ugari argitaratzen ditu aragoieraz (baita katalanez ere). Euskal Herriko Argia edo Ahotsa.info bezalako hedabideekin lankidetzan aritzen da.
  • Fuellas d'informazión d'o Consello d'a Fabla Aragonesa: Consello d'a Fabla Aragonesa elkarteak 1978tik argitaratzen duen kultur eta gizarte arloko aldizkari beteranoa da, osorik aragoieraz idatzia.
  • Luenga & fablas: Aragoieraren ikerketa filologiko eta zientifikora bideratutako urteroko aldizkari espezializatua da.
  • Arredol (proiektu historikoa): 2011 eta 2016 artean sarean egon zen osorik aragoieraz idatzitako lehen egunkari digital orokorra izan zen. Gaur egun itxita dagoen arren, mugarri garrantzitsua izan zen arlo digitalean.
  • Llengües Vives: Europako hego-mendebaleko hizkuntza gutxituei buruzko buletina; Bartzelonatik koordinatua, aragoieraren gaurkotasuna ere jorratzen du.

Irratiak eta Podcasting-a

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Charrando.com eta Radio Charrando: Aragoierazko internet bidezko lehen irrati-ataria eta podcast biltegi handienetako bat da.
  • Irrati libreak: Zaragoza eta Huescako zenbait irrati librek (Radio Topo edo Radio Espoir bezalakoek) aragoierazko saioak edo kolaborazioak izan dituzte beren programazioan.
  • Aragón Radio (Irrati publikoa): Aragoiko irrati publikoak Aragón Radio gaztelaniaz emititzen du nagusiki, baina tarteka hizkuntzari lotutako mikro-espazioak edo kultura saioak eskaintzen ditu.

Ikus-entzunezkoak eta sare sozialak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Aragón TV: Telebista publiko autonomikoan aragoieraren presentzia oso txikia da. Hala ere, badira mugarri batzuk: haurrentzako marrazki bizidun batzuk aragoierara bikoiztu dituzte eta kultura zein ondarea aztertzen duten saioetan hiztunak beren hizkuntzan agertzen dira.
  • YouTube eta Eduki sortzaileak: Gaur egun, aragoierazko ikus-entzunezkoen indar handiena sareetan dago. Hainbat elkarte eta aktibistak bideoak eta kultur materialak igotzen dituzte hizkuntza ezagutzera emateko.
  • Portal de l'aragonés: direktorio digital gaurkotua eta zabala, erakunde, argitalpen eta hedabideei buruzkoa.

Oinarrizko esamoldeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Buen día / Buen diya – Egun on
  • Buena tardi – Arratsalde on
  • Buena nueit – Gabon
  • Muitas grazias – Eskerrik asko
  • Vaiga bueno! / Au! – Agur
  • Por favor / Per favor – Mesedez
  • Biemplegato – Ongi etorri
  • No repleco / No acato – Ez dut ulertzen
  • Lun(e)s – Astelehena
  • Martes – Asteartea
  • Miércols – Asteazkena
  • Chueves – Osteguna
  • Viernes – Ostirala
  • Sabato – Larunbata
  • Domingo – Igandea

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 (Gaztelaniaz) "10/2009 Legea, abenduaren 22koa, Aragoiko berezko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko. Aragoiko Boletin Ofiziala, 252. zkia., 2009ko abenduaren 30a"
  2. ↑ (Aragoieraz) Normas graficas d l'aragonés, Aragoieraren Normalizaziorako I. Kongresua, Huesca, 1987.
  3. ↑ (Gaztelaniaz)De Lingva Aragonensi aldizkarirako ortografiari buruzko oharrak, Sociedat de Lingüística Aragonesa, 2006.
  4. ↑ (Aragoieraz) Propuesta Ortografica Provisional de l'Academia de l'Aragonés[Betiko hautsitako esteka], 2010eko otsaila
  5. 1 2 «Aragoieraren ortografia bateratua osatu eta onartu dute», Argia. 2023ko apirilaren 22an kontsultatua.
  6. ↑ Martínez Ruiz, Antonio, 1945- (2002), Vocabulario básico bilingüe aragonés-castellano y castellano aragonés (2a. ed. corr. y aum. argitaraldia), Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, ISBN 8495997029, OCLC 433172866. 2019ko maiatzaren 6an kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: izen anitz: egileen zerrenda (lotura) Erreferentzien mantentzea: zenbakizko izenak: egileen zerrenda (lotura)

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]