Ar

- Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Ar (argipena)»
Arra (ikurra: ♂) sexuaren bidez ugaltzen diren izaki bizidunen sexuetako bat da, espermatozoideak edo polena sortzeko gaitasuna duten banakoen sexua, alegia. Arrak sortzen duen gametoa emeek sortzen duten handiagoarekin batzen da, obulua, ernalketan zehar[1][2][3]. Ar batek ez du gaitasunik sexu-ugalketa bere kabuz egiteko, ez badu gutxienez eme baten obulu batera sarbidea, baina badaude ugalketa asexuala ere egin dezaketen organismoak[4]. Ugaztun ar gehienek, baita gizakiek ere, Y kromosoma bat dute[5][6], testosterona kopuru handiak sortzeko aukera ematen diona, eta gizonezkoaren ugaltze-aparatua garatzen duena.
Gizakien kasuan, ar terminoa ere erabiltzen da generoa izendatzeko, genero-rolak eta genero identitatea eztabaidatzen denean, gizon erabili beharrean[7].
Sarrera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sexu bereizien existentziak eboluzio independentea izan du une eta leinu ezberdinetan, eboluzio konbergentearen adibide[8][9]. Patroi errepikatua da ugalketa sexuala espezie isogamoetan, forma eta portaera bereko gametoekin (baina maila molekularrean desberdinak) estalketa mota bi edo gehiagorekin, gameto maskulino eta femeninoa duten espezie anisogamoekin eta gameto femeninoa duten espezie oogamoekin, zeinetan gameto femeninoa maskulinoa baino askoz handiagoa den eta mugitzeko gaitasunik ez duen. Argudia daiteke ugaltze sexualerako bi gameto elkartzen dituzten mekanismoen muga fisikoek eragiten dutela patroi hori[10]. Baina espezie batzuetan arrak beren kabuz ugaldu daitezke asexualki, androgenesi bidez, adibidez[11][12].
Ondorioz, sexua espezie guztietan sortutako gameto motaren arabera definitzen da (hau da, espermatozoide edo obuluen arabera), eta leinu batean ar eta emeen arteko desberdintasunek ez dute beti desberdintasunik iragartzen beste leinu batean[13][14].
Sexu desberdineko organismo edo ugal-organoen arteko ar/eme dimorfismoa ez da animalietara mugatzen; gameto arrak kitridoek, diatomeoek eta landare lurtarrek sortzen dituzte, besteak beste. Landare lehortar, femenino eta maskulinoetan, gameto femenino eta maskulinoak ekoizten dituzten organismo eta egiturak ez ezik, landare ar eta femeninoak sortzen dituzten esporofitoen egiturak ere izendatzen dituzte.
Eboluzioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Anisogamiaren eboluzioak funtzio maskulino eta femeninoaren eboluziora eraman zuen[15]. Anisogamiaren eboluzioaren aurretik, espezie bateko ernalketa motak isogamoak ziren: tamaina berekoak eta biak mugi zitezkeen, «+» edo «-» motetan soilik katalogatuta[16]. Anisogamian, ugalketa egiten duen elementu bakoitzari gameto deitzen zaio. Arren gametoa emeena baino txikiagoa da, eta mugikorra izan ohi da[17]. Anisogamia zergatik gertatu zen ez da oraindik guztiz ondo ulertzen, ez baitago haren agerpenaren erregistro fosilik. Anisogamiaren jatorriari buruzko teoria ugari daude. Azalpenetako askok komunean dute gameto eme handiagoek bizirauteko aukera gehiago dituztela eta gameto ar txikiagoek beste gameto batzuk aurkitzeko aukera gehiago dituztela, azkarrago bidaiatu dezaketelako. Gaur egungo ereduek ez dute azaldu ohi zergatik mantentzen den isogamia espezie gutxi batzuetan[18]. Badirudi anisogamiak hainbat aldiz eboluzionatu duela isogamiatik aurrera; adibidez, Volvocales emeek (alga berde mota bat) Plus estalketa motatik aurrera eboluzionatu zuten. Sexuaren eboluzioa gutxienez duela 1.200 milioi urte hasi bazen ere, erregistro fosil anisogamorik ez dagoenez, zaila da zehaztea noiz eboluzionatu zuten arrek[19]. Teoria baten arabera, arrak «-» motako ernalketatik eboluzionatu zuten[20].
Sexuaren determinazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Organismo jakin baten sexua hainbat faktorek zehaztu dezakete. Genetikoak edo ingurunekoak izan daitezke, edo modu naturalean alda daitezke organismo baten bizitzan zehar. Espezie gehienek bi sexu baino ez dituzten arren (arra edo emea), animalia hermafroditek, harrek bezala, ugal-organo arrak zein emeak dituzte[21]. Ar eta emeetan banatzen diren espezieei gonokoriko deitzen zaie animalietan eta dioiko hazidun landareetan eta kriptogamoetan. Sistema batzuetan, arrek eta hermafroditek elkarrekin biziraun dezakete, androdioiko deitzen den sistema batean. Arrez gain, emeak eta hermafroditak baldin badaude, orduan trioiko deitzen zaio[22].
Espezie guztiek ez dute sexua zehazteko sistema bera. Animalia gehienetan, gizakiak barne, sexua genetikoki zehazten da; hala ere, Cymothoa exigua bezalako espezieek sexua aldatzen dute inguruan dauden eme kopuruaren arabera[23].
Determinazio genetikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ugaztun gehienak, gizakiak barne, genetikoki sexua zehazteko XY sistemak zehazten ditu, eta arrek XY sexu-kromosomak dituzte sistema horretan (emeek, berriz, XX). Hainbat espezietan, gizakiak barne, posible da XX ar bat izatea, edo beste kariotipo batzuk edukitzea. Ugalketan, ar batek X espermatozoide bat edo Y espermatozoide bat eman dezake, eta eme batek, berriz, X obulu bat baino ezin du eman. Y espermatozoide batek eta X obulu batek ar bat sortzen dute, eta X espermatozoide batek eta X obulu batek, berriz, eme bat[24].
Maskulinitatearen erantzule den Y kromosomaren zatia da Y kromosomaren sexuaren eskualde determinatzailea, SRY delakoa[25]. SRYk Sox9a aktibatzen du, zeinak FGF9arekin eta PGD2arekin atzeraelikatze-begiztak eratzen dituen gonadetan, eta gene horien mailak garapen maskulinoa eragiteko bezain altu mantentzea ahalbidetzen du[26]; adibidez, FGF9ak kordoi espermatikoen garapena eta Sertoli zelula sexualen ugalketa eragiten ditu (biak ala biak erabakigarriak dira garapen maskulinorako)[27].
ZW sexua zehazteko sistema, non arrek ZZ sexu-kromosomak dituzten (emeen ZW ez bezala), hegaztietan eta intsektu batzuetan (tximeletak eta sitsak batez ere) eta beste organismo batzuetan aurki daiteke. Hymenoptera intsektuen ordenako kideak, inurriak eta erleak bezala, haplodiploidiak zehaztu ohi ditu: ar gehienak haploideak dira, eta emeak eta ar antzu batzuk, berriz, diploideak. Hala ere, oraindik ar diploide emankorrak ager daitezke zenbait espezietan, hala nola Cataglyphis cursor espeziean[28].
Ingurunearen araberako determinazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narrasti espezie batzuetan, kaimanetan adibidez, sexua arrautza inkubatzen den tenperaturaren araberakoa izaten da. Beste espezie batzuek, barraskilo batzuek adibidez, sexu-aldaketa praktikatzen dute: helduak arrak izaten hasten dira, eta gero eme bihurtzen dira[29]. Pailazo-arrain tropikaletan, talde bateko indibiduo menderatzailea eme bihurtzen da; gainerakoak, berriz, ar[30].
Karaktere sexual sekundarioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Arrek eboluzionatu egin dute bigarren mailako ezaugarri sexualak erabiltzeko, beren gaitasuna adierazten duten ezaugarriak erakusteko. Uste denez, hautespen sexuala da ezaugarri horiek garatzeko indar bultzatzailea. Tamaina fisikoaren ezberdintasunek eta hautespen sexualaren baldintzak betetzeko gaitasunak modu esanguratsuan lagundu dute espezie bakoitzaren bigarren mailako ezaugarri sexualen emaitzan[31].
Espezie askotan, esperma ekoizte soilak baino alde handiagoa dute arrek emeengandik. Adibidez, intsektu eta arrain batzuetan, arra emea baino txikiagoa da. Landare hazidunetan, organismo beraren sexu-organoak bai emeen bai arren elementuak izaten dituzte.
Ugaztunetan, gizakiak barne, arrak emeak baino handiagoak izan ohi dira. Ugaztun arrek estalketa aukerak irabazteko fisikoki indartsuagoak eta lehiakorragoak izan beharrari egozten zaio hori askotan. Gizakietan, zehazki, arrek emeek baino gorputz-ile eta muskulu-masa gehiago dute[32][33].
Hegaztiek lumaje koloretsua izaten dute, eta horrek emeak erakartzen ditu[34]. Hegazti espezie askotan, arrek emeek baino kolore biziagoak erakusten dituzte, eta horrek ikusgarriago egiten ditu balizko bikoteentzat. Ezaugarri horiek denborarekin eboluzionatu egin dute, hautespen sexualaren ondorioz; izan ere, ezaugarri horiek zituzten arrek arrakasta handiagoa zuten bikotekideak erakarri eta geneak transmititzeko orduan.
Beste erabilera batzuk
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Analogiaz, elektronikan edo iturgintzan erabiltzen diren tresnetan, besteak beste, ar eta eme hitzak erabiltzen dira konektoreen duten forma zehazteko. Oro har, konektatzen den atalari, ar deitzen zaio, eta finkoa denari eme.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Lehtonen, Jussi; Parker, Geoff A. (2014ko abenduaren 1a), «Gamete competition, gamete limitation, and the evolution of the two sexes», Molecular Human Reproduction, 20 (12): 1161–1168, doi:10.1093/molehr/gau068, ISSN 1360-9947. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Fusco, Giuseppe; Minelli, Alessandro (2019), The biology of reproduction, Cambridge University Press, ISBN 978-1-108-49985-9.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ A dictionary of biology, Oxford quick reference (7. argitaraldia), Oxford university press, 2015, ISBN 978-0-19-871437-8. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Lively, Curtis M. (2010eko martxoaren 1a), «A Review of Red Queen Models for the Persistence of Obligate Sexual Reproduction», Journal of Heredity, 101 (suppl_1): S13–S20, doi:10.1093/jhered/esq010, ISSN 0022-1503. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «Y chromosome: MedlinePlus Genetics», medlineplus.gov (Ingelesez). 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «Y Chromosome», www.genome.gov (Ingelesez). 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Palazzani, Laura (2012ko abuztuaren 18a), Gender in Philosophy and Law (Ingelesez), Springer Science & Business Media, ISBN 978-94-007-4991-7. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «Sex | Definition, Origin, Significance, & Facts | Britannica», www.britannica.com (Ingelesez), 2024ko abenduaren 11a. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ «4.9: Sexual dimorphism», Biology LibreTexts (Ingelesez), 2016ko ekainaren 4a. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Dusenbery, David B. (2009), Living at Micro Scale: The Unexpected Physics of Being Small, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-03116-6. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Hedtke, Shannon M.; Stanger-Hall, Kathrin; Baker, Robert J.; Hillis, David M. (2008ko maiatzaren 1a), «ALL-MALE ASEXUALITY: ORIGIN AND MAINTENANCE OF ANDROGENESIS IN THE ASIAN CLAM CORBICULA», Evolution, 62 (5): 1119–1136, doi:10.1111/j.1558-5646.2008.00344.x, ISSN 0014-3820. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Schwander, Tanja; Oldroyd, Benjamin P. (2016ko urriaren 19a), «Androgenesis: where males hijack eggs to clone themselves», Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 371 (1706): 20150534, doi:10.1098/rstb.2015.0534, PMC 5031619, PMID 27619698. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: artikulu-zenbakia orrialde gisa (lotura) - ↑ Wilcox, Christie (2020ko apirilaren 23a), «Why Sex? Biologists Find New Explanations.», Quanta Magazine (Ingelesez). 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Lehtonen, Jussi (2017), Shackelford, Todd K. (ed.), «Gamete Size», Encyclopedia of Evolutionary Psychological Science (Ingelesez), Springer International Publishing: 1–4, doi:10.1007/978-3-319-16999-6_3063-1, ISBN 978-3-319-16999-6. 2025eko urtarrilaren 1ean kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: lana parametroa ISBNarekin (lotura) - ↑ Bachtrog, Doris; Mank, Judith E.; Peichel, Catherine L.; Kirkpatrick, Mark; Otto, Sarah P.; Ashman, Tia-Lynn; Hahn, Matthew W.; Kitano, Jun; Mayrose, Itay (2014ko uztailaren 1a), «Sex Determination: Why So Many Ways of Doing It?», PLOS Biology (Ingelesez), 12 (7): e1001899, doi:10.1371/journal.pbio.1001899, ISSN 1545-7885, PMC 4077654, PMID 24983465. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: artikulu-zenbakia orrialde gisa (lotura) Erreferentzien mantentzea: markatu gabeko DOI librea (lotura) - ↑ Sawada, Hitoshi; Inoue, Naokazu; Iwano, Megumi (2014ko otsailaren 7a), Sexual Reproduction in Animals and Plants (Ingelesez), Springer, ISBN 978-4-431-54589-7. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Kumar, Rahul; Meena, Mukesh; Swapnil, Prashant (2019), Vonk, Jennifer (ed.), «Anisogamy», Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior (Ingelesez), Springer International Publishing: 1–5, doi:10.1007/978-3-319-47829-6_340-1, ISBN 978-3-319-47829-6. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: lana parametroa ISBNarekin (lotura) - ↑ Togashi, Tatsuya; Cox, Paul Alan (2011ko apirilaren 14a), The Evolution of Anisogamy: A Fundamental Phenomenon Underlying Sexual Selection (Ingelesez), Cambridge University Press, ISBN 978-1-139-50082-1. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Butterfield, Nicholas J. (2000), «Bangiomorpha pubescens n. gen., n. sp.: implications for the evolution of sex, multicellularity, and the Mesoproterozoic/Neoproterozoic radiation of eukaryotes», Paleobiology (Ingelesez), 26 (3): 386–404, doi:10.1666/0094-8373(2000)026<0386:BPNGNS>2.0.CO;2, ISSN 0094-8373. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Togashi, Tatsuya; Bartelt, John L.; Yoshimura, Jin; Tainaka, Kei-ichi; Cox, Paul Alan (2012ko abuztuaren 21a), «Evolutionary trajectories explain the diversified evolution of isogamy and anisogamy in marine green algae», Proceedings of the National Academy of Sciences, 109 (34): 13692–13697, doi:10.1073/pnas.1203495109, PMC 3427103, PMID 22869736. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ «Hermaphroditism | Definition, Types, & Effects | Britannica», www.britannica.com (Ingelesez). 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Leonard, Janet L. (2019ko maiatzaren 21a), Transitions Between Sexual Systems: Understanding the Mechanisms of, and Pathways Between, Dioecy, Hermaphroditism and Other Sexual Systems (Ingelesez), Springer, ISBN 978-3-319-94139-4. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Ruiz-L, A.; Madrid-V, J. (1992ko martxoaren 6a), «Studies on the biology of the parasitic isopod Cymothoa exigua Schioedte and Meinert, 1884 and it's relationship with the snapper Lutjanus peru (Pisces: Lutjanidae) Nichols and Murphy, 1922, from commercial catch in Michoacan», Ciencias Marinas (Ingelesez), 18 (1): 19–34, doi:10.7773/cm.v18i1.885, ISSN 2395-9053. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ «43.1C: Sex Determination», Biology LibreTexts (Ingelesez), 2018ko uztailaren 17a. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ «SRY gene: MedlinePlus Genetics», medlineplus.gov (Ingelesez). 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Moniot, Brigitte; Declosmenil, Faustine; Barrionuevo, Francisco; Scherer, Gerd; Aritake, Kosuke; Malki, Safia; Marzi, Laetitia; Cohen-Solal, Anne; Georg, Ina (2009ko ekainaren 1a), «The PGD2 pathway, independently of FGF9, amplifies SOX9 activity in Sertoli cells during male sexual differentiation», Development, 136 (11): 1813–1821, doi:10.1242/dev.032631, ISSN 0950-1991, PMC 4075598, PMID 19429785. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Kim, Yuna; Kobayashi, Akio; Sekido, Ryohei; DiNapoli, Leo; Brennan, Jennifer; Chaboissier, Marie-Christine; Poulat, Francis; Behringer, Richard R.; Lovell-Badge, Robin (2006ko maiatzaren 23a), «Fgf9 and Wnt4 Act as Antagonistic Signals to Regulate Mammalian Sex Determination», PLOS Biology (Ingelesez), 4 (6): e187, doi:10.1371/journal.pbio.0040187, ISSN 1545-7885, PMC 1463023, PMID 16700629. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: markatu gabeko DOI librea (lotura) - ↑ Doums, Claudie; Ruel, Camille; Clémencet, Johanna; Fédérici, Pierre; Cournault, Laurent; Aron, Serge (2013ko abenduaren 1a), «Fertile diploid males in the ant Cataglyphis cursor: a potential cost of thelytoky?», Behavioral Ecology and Sociobiology (Ingelesez), 67 (12): 1983–1993, doi:10.1007/s00265-013-1606-6, ISSN 1432-0762. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Cahill, Abigail E.; Juman, Alia Rehana; Pellman-Isaacs, Aaron; Bruno, William T. (2015eko abendua), «Physical and Chemical Interactions with Conspecifics Mediate Sex Change in a Protandrous Gastropod Crepidula fornicata», The Biological Bulletin, 229 (3): 276–281, doi:10.1086/BBLv229n3p276, ISSN 0006-3185. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Bull, J. J. (1980ko martxoa), «Sex Determination in Reptiles», The Quarterly Review of Biology, 55 (1): 3–21, doi:10.1086/411613, ISSN 0033-5770. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Campbell, Bernard (2017ko irailaren 4a), Human Evolution: An Introduction to Man's Adaptations (Ingelesez), Routledge, ISBN 978-1-351-51441-5. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Ellis, Lee; Hershberger, Scott; Field, Evelyn; Wersinger, Scott; Pellis, Sergio; Geary, David; Palmer, Craig; Hoyenga, Katherine; Hetsroni, Amir (2013ko maiatzaren 13a), Sex Differences: Summarizing More than a Century of Scientific Research (Ingelesez), Psychology Press, ISBN 978-1-136-87493-2. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.
- ↑ Richards, Julia E., ed. (2011), The human genome: a user's guide, Elsevier science in society series (3. argitaraldia), Academic Press/Elsevier, ISBN 978-0-08-091865-5.
{{Erreferentzia}}:|sartze-data=erabiltzeko|url=behar da (laguntza) - ↑ Short, R. V.; Balaban, Evan (1994ko abuztuaren 4a), The Differences Between the Sexes (Ingelesez), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-44878-9. 2025eko urtarrilaren 2an kontsultatua.