Edukira joan

Amerika

Wikipedia, Entziklopedia askea
Amerika
Azalera42.549.000 km²
Biztanleria911.000.000 (2008)
Biztanle-dentsitatea21 bizt/km²
Jentilizioamerikar
Herrialdeak35
Dependentziak19
Hizkuntzakingeles, gaztelania, portuges eta besteak
Ordu-eremuakUTC-10-UTC
Hiri nagusiakMexiko Hiria, New York, São Paulo, Los Angeles, Buenos Aires

Amerika Ozeano Atlantiko eta Ozeano Pazifikoaren arteko lur eremua da. Bi azpikontinente ditu, Ipar Amerika eta Hego Amerika, tartean Erdialdeko Amerika dagoela. Horregatik Amerikak ere erabiltzen da (Ameriketan, Ameriketara...).

Latin Amerika edo Latinoamerika izenak biltzen ditu latinetiko hizkuntzak nagusi dituzten Amerikako herrialdeak. Hispanoamerika, berriz, gaztelania hizkuntza nagusi duten Amerikako herrialdeek osatzen dute.

Nahiz eta bere biztanleriak ez zuen bere lurra kontinentetzat hartzen , Erdialdeko Amerikako kulturek Abya Yala zioen bere lurrari[1] eta gertuko aztekek Cem Anahuac (nahuatlezko izena, «ur handien artean dagoen lurra» esan nahi duena)[2]. Era berean, Europan bikingoek Vinland zioen lur berriei[3]. Hala ere, ez batak ez besteek ez zituzten lurrak kontinente berritzat.

Martin Waldseemüller kartografo alemaniarra Kristobal Kolon 1492an aurkitutako lurrei deitzeko Amerika hitza erabili zuen lehenengo pertsona zen. Honek 1507 urte inguru bere Cosmographiae Introductio liburuan Amerika hitza aukeratu zuen Amerigo di Vespucci italiarraren omenez[4][5][6]. Beste kontinenteak bezala, izena latinizatu eta feminizatu zuen[7].

Gero, Erresuma Batuak iparraldeko Amerikako lurrak kolonizatu zituenean, bertako kolonoei Americans zeritzen. Horrexegatik Ipar Amerikako bere hamahiru koloniek independentzia lortu zutenean, bere buruari Ameriketako Estatu Batuak izena jarri zioten, eta bere biztanleei Americans deitu beste amerikarrak kontuan hartu gabe[8].

Ameriketara iristea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Beringiaren ikuspegia eta aldaketak denboran zehar

Oraindik data eztabaidan dagoen arren, ziurra da Amerikako lehendabiziko biztanleak Asiatik etorri zirela, bai Siberiatik Beringeko itsasartearen bitartez, bai Mongoliatik eta bai beste ibilbideak erabiliz. Datarik zaharrena 130.000 urtekoa bada ere[9] lehen migrazio honetarako datarik zaharrenak 20.000 eta 40.000 urte artekoak dira[10][11], garai horretan aurkitu baitira gizakiek okupatutako eremuak Alaskako Yukonen. Paleo-Indiarren migrazioaren olatuak ere eztabaidan daude[12]. Hala ere, Amerikaren okupazioa azken Aro Glaziarraren une gorenean gertatu zen, orain dela 16.000 urtetik 13.000 urtera bitartean[11][13].

Teoriarik ohikoenak dio migratzaile hauek Beringiatik sartu zirela, Siberia eta Alaska batzen zituen lur zubitik, orain dela 40.000 eta 17.000 urte artean.[14] Glaziazioa zela eta itsas-maila nabarmen baxuagoa zen garaiotan eta bi kontinenteak baturik zeuden gaur egungo Bering Itsartean[15]. Uste denez jende hauek animalia taldeak jarraitzen zituzten, gaur egun desagertuta dauden Pleistozenoko megafauna, batez ere Laurentia eta Cordillerako izotzan zehar[16]. Beste proposamen batek dio oinez egindako bideaz gain itsasontzi primitiboetan ere bidaiatu zutela Ozeano Baretik Hego Amerikara[17]. Migrazio honen ebidentziarik ez dago gaur egun, itsasoaren maila ehunka metro igo delako harrez gero[18]. Baliteke bi bideak hartu izana, nahiz eta ebidentzia genetikoak dioen Hego Amerikako populazioaren jatorria migrazio bakarretik datorrela[19]. Hego Amerikako herri indigenen aniztasun mikro-satelitalak dio hainbat populazio guztiz isolaturik egon direla eskualdearen hasierako kolonizazioa eman zenetik[20].

Bigarren migrazio bat gertatu zen ondoren. Na Dene hizkuntza taldearen hiztunak Ipar Amerikan zehar mugitu ziren[21]. Talde honen genetika bereziki aurkitu da atabaskarren artean (% 42) eta bigarren olatu honen adierazgarri dira[22]. Hizkuntzalari zein biologoak ondorio berdinera iritsi dira amerindiar hizkuntza taldeak eta ABO odol taldeak aztertuz[21][23][24][25]. Horien ondoren Artikoko tresna txikien tradizioa izeneko kultura zabala, Alaskako Penintsulan garatu zena, batez ere Bristol badiaren inguruan eta Beringeko itsasertzeko ekialdeko kostaldeetan, Ipar Amerikan zehar mugitzen hasi zen orain dela 4.500 urte inguru.[26]

Kolonen aurreko garaia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neolitikotik europarrek kontinentea ikusi arteko aroan, Amerikan zibilizazio nagusi batzuk bizi ziren.

Europar kolonizazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historialari batzuek Leif Ericson bikingoak Ternuan 1000 urte inguruan koloniak sortu zituela esan arren, ez zuten luzaroko iraun. Hori dela eta, Amerikara heldu zen lehendabiziko europarra 1492ko urriaren 12an Kristobal Kolon zela esan dezakegu. Europarren etorrerak hondamen demografikoa ekarri zien bertoko amerindiarrei. Espainiak azteka, maia eta Inka zibilazioak konkistatu eta bere Inperioa finkatu zuen Ozeano Barearen kostaldean eta Rio de la Plata bokalean. Portugalek, berriz, gaur egungo Brasil konkistatu zuen. Frantziak Kanada, Guyana eta beste uharte txikiak, Erresuma Batuak Ipar Amerikako ekialdeko kosta eta zenbait uharte Karibean, Herbehereek eta Danimarkak Karibeko uharteak, eta Errusiak Alaska eskualdea.

Hala ere, zenbait tribu amerindiarrek beren independentzia mantendu zuten ia XIX. mendeko bukaera arte: Patagonian, Mato Grosson, Amazonian edo Ipar Amerikako larredietan: horrela Maputxeak, Hetak, Rankelak, algonkinoak, komantxeak, inuitak, eta abar.

Independentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru mendez europar botereen pean izan ondoren, amerikarrek independentzia berreskuratu zuten: 1776an Ameriketako Estatu Batuak, 1804an Haiti, 1809ko altxamenduaren ondorioz Argentina, Bolivia, Kolonbia, Costa Rica, Txile, Ekuador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Mexiko, Nikaragua, Paraguai, Peru, Uruguai eta Venezuela, 1844an Dominikar Errepublika eta 1898an Kuba, 1822an Brasil 1867an Kanada eta XX. mendean Karibeko uharte batzuk. Gaur egun, oraindik badaude zenbait herri eta lurralde britainiar, frantses edota nederlandar kontrolpean.

Behin independentzia lortuta, nazio berriak munduko historiako protagonista bihurtu dira, hala nola, Estatu Batuak munduko superpotentzia bihurtzearekin, Mexikoko Iraultzarekin (1910-1917), edo Kubako Iraultzarekin (1959).

XIX. mendez geroztik, Amerikako herrialdeek batasuna bilatu dute panamerikanismoaren doktrinari jarraituz, horrela sortu dituzte Amerikar Estatuen Erakundea (1948), NAFTA Ituna, Mercosur eta Caricom (Karibeko komunitatea).

Geografia fisikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Amerikako geografia»

Bere 42.262.142 km² arearekin, Amerika munduko bigarren lurralde multzorik handiena da (Asia da lehendabizikoa),lurreko % 8,3 eta munduko biztanleriaren % 14 du. Iparraldeko Ozeano Artikoko Columbia lurmuturretik (58ºI) hegoaldeko Drake pasabideko Diego Ramirez uharteetara (56ºH) doa eta ekialdeko Brasilgo Branco lurmuturretik (34°47'M) mendebaldeko Aleutiar uharteetako Attu uhartera (173°11'E).

Amerika bi azpikontinentetan banatuta dago: Ipar Amerika eta Hego Amerika. Plaken tektonika teoriaren arabera, bi lur multzoak miloika urtez izan ziren bananduak, baina Gondwana eta Laurasia hautsi zirenean, azpikontinente biak bidaiatu ziren eta ekar jotzean Erdialdeko Amerika sortu zen.

Eskualde geografikoak
Ipar AmerikaHego Amerika
Kanadako artikoa
Arro Handia
Zabaldi handiak
Aintzira Handiak
Erdialdeko Amerika
Antillak
Orinokoko lauak
Amazonia
Andeak
Andeetako goi-ordokia
Gran Chaco
Guyanak
Pampa
Hego Konoa
Patagonia
6.959 metrotako Aconcagua, Amerikako mendirik altuena
Mendi altuenak
MendiaAltueraHerrialde
Aconcagua6.959Argentina
Ojos del Salado6.893 - Argentina
Pissis mendia6.795Argentina
Huascaran6.746Peru
Llullaillaco6.739 - Argentina
Cerro Mercedario6.720Argentina
Yerupaja6.617Peru
Sajama6.542Bolivia
Antofalla6.440Argentina
Illimani6.438Bolivia
Titikaka
Amerikako ibairik luzeenak
IbaiaKmHerrialde
Amazonas6.440Peru, Kolonbia, Brasil
Misisipi-Missouri6.019Ameriketako Estatu Batuak
Madeira3.239Bolivia, Brasil
Mackenzie4.240Kanada
Parana-Rio de la Plata4.200Argentina, Brasil, ,
São Francisco3.199Brasil
Yukon3.185Ameriketako Estatu Batuak
Bravo ibaia edo Grande ibaia3.033Mexiko, Ameriketako Estatu Batuak
Saskatchewan2.575Kanada
Colorado ibaia2.333Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko
Orinoko2.150Venezuela,Kolonbia
Mamore2.000Bolivia
Columbia ibaia1.953Ameriketako Estatu Batuak
Magdalena ibaia1.543Kolonbia
San Laurendi ibaia1.223Kanada

Bere azalera dela eta, Amerikan munduko klima guztiak daude: Mexikoko kostaldean eta Brasilgo hegoaldean epela, Erdialdeko Amerikan klima tropikala eta oihana, basamortua Sonoran edo Atacaman, estepak eta tundra Alaskan edo Kanadan eta klima polarra Groenlandian.

Giza-geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banaketa administratiboa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amerikan 35 herrialde, 17 dependentzia, hiru departamendu eta Elkartutako Estatu Libre bat daude.

Amerikako biztanleria hiru multzo etnikotik dator: bertoko amerindioak eta inuitak; europarrak (espainiar, portugaldar, britainiar, frantziar, italiar, alemaniar, nederlandar, danimarkar eta eslaviar jatorrizkoak) eta Afrikatik ekarritako esklabuen ondorengoak. Hori dela eta, kontinentea mestizoa dela esan liteke.

Amerikan erabiltzen diren hizkuntzak bostehun baino izan arren, nagusiak hauek dira:

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ López-Hernández, Miguelángel (2004ko urtarrilaren 1a), Encuentros en los senderos de Abya Yala (Gaztelaniaz), Editorial Abya Yala, ISBN 9789978223635. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  2. ↑ «LA CIVILIZACION DEL ANAHUAC», toltecayotl (Gaztelaniaz). Jatorrizkotik 2017ko abenduaren 16an artxibatuta. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  3. ↑ Danver, Steven L. (2010eko abenduaren 22a), Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions [4 volumes]: Investigating History's Intriguing Questions (Ingelesez), ABC-CLIO, ISBN 9781598840780. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  4. ↑ Vespucci, Amerigo (1992ko urtarrilaren 1a), Letters from a New World: Amerigo Vespucci's Discovery of America (Ingelesez), Marsilio, ISBN 9780941419628. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  5. ↑ Navarrete, Martín Fernández de; Navarrete, Eustaquio Fernández de; Navarrete, Francisco Fernández de (1848ko urtarrilaren 1a), Colección de opúsculos (Gaztelaniaz), la Viuda de Calero. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  6. ↑ (Spain), Instituto Geográfico Nacional (1992ko urtarrilaren 1a), Cartografía histórica del encuentro de dos mundos (Gaztelaniaz), Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática, ISBN 9789688927885. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  7. ↑ Cartographer put 'America' on the map 500 years ago - USATODAY.com. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  8. ↑ Concise Oxford Companion to the English Language - Oxford Reference (Ingelesez), doi:10.1093/acref/9780192800619.001.0001/acref-9780192800619. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  9. ↑ Holen, Steven R.; Deméré, Thomas A.; Fisher, Daniel C.; Fullagar, Richard; Paces, James B.; Jefferson, George T.; Beeton, Jared M.; Cerutti, Richard A.; Rountrey, Adam N. (2017ko apirilaren 27a), «A 130,000-year-old archaeological site in southern California, USA», Nature (Ingelesez), 544 (7651): 479–483, doi:10.1038/nature22065, ISSN 0028-0836. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  10. ↑ Archaeology - Information Sources, 2008ko urriaren 22a. Jatorrizkotik 2008ko urriaren 22an artxibatuta. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  11. 1 2 JOURNEY OF MANKIND - The Peopling of the World. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  12. ↑ Atlas of the Human Journey - The Genographic Project, 2011ko maiatzaren 1a. Jatorrizkotik 2011ko maiatzaren 1ean artxibatuta. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura)
  13. ↑ Bonatto, Sandro L.; Salzano, Francisco M. (1997ko martxoaren 4a), «A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data», Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 94 (5): 1866–1871, ISSN 0027-8424, PMC 20009, PMID 9050871. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  14. ↑ Wells, Spencer (2002ko urtarrilaren 1a), The Journey of Man: A Genetic Odyssey (Ingelesez), Princeton University Press, ISBN 069111532X. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  15. ↑ Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins, 2009ko urtarrilaren 5a. Jatorrizkotik 2009ko urtarrilaren 5ean artxibatuta. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura)
  16. ↑ The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  17. ↑ Fladmark, K. R. (1979ko urtarrilaren 1a), «Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America», American Antiquity, 44 (1): 55–69, doi:10.2307/279189, ISSN 0002-7316. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  18. ↑ RealClimate: Sea will rise to levels of last Ice Age, 2009ko urriaren 27a. Jatorrizkotik 2009ko urriaren 27an artxibatuta. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura)
  19. ↑ Ledford, Heidi (2009ko urtarrilaren 8a), «Earliest Americans took two paths», Nature News (Ingelesez), doi:10.1038/news.2009.7. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  20. ↑ Bortolini, Maria-Catira; Salzano, Francisco M.; Thomas, Mark G.; Stuart, Steven; Nasanen, Selja P. K.; Bau, Claiton H. D.; Hutz, Mara H.; Layrisse, Zulay; Petzl-Erler, Maria L. (2017ko apirilaren 28a), «Y-Chromosome Evidence for Differing Ancient Demographic Histories in the Americas», American Journal of Human Genetics, 73 (3): 524–539, doi:10.1086/377588, ISSN 0002-9297, PMC 1180678, PMID 12900798. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  21. 1 2 Meltzer, David J. (2009ko maiatzaren 27a), First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America (Ingelesez), University of California Press, ISBN 9780520943155. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  22. ↑ Reich, David; Patterson, Nick; Campbell, Desmond; Tandon, Arti; Mazieres, Stéphane; Ray, Nicolas; Parra, Maria V.; Rojas, Winston; Duque, Constanza (2012ko abuztuaren 16a), «Reconstructing Native American population history», Nature (Ingelesez), 488 (7411): 370–374, doi:10.1038/nature11258, ISSN 0028-0836, PMC 3615710, PMID 22801491. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  23. ↑ Lyovin, Anatole (1997ko urtarrilaren 1a), An Introduction to the Languages of the World (Ingelesez), Oxford University Press, ISBN 9780195081169. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  24. ↑ Mithun, Marianne (2003ko azaroaren 28a), Studies of North American Indian Languages (Ingelesez), doi:10.1146/annurev.an.19.100190.001521. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  25. ↑ Vajda, Edward J. (2010eko urtarrilaren 1a), «A Siberian Link with Na-Dene Languages», Archeological Papers of the University of Alaska (Ingelesez), 5 (New Series). Jatorrizkotik 2023ko apirilaren 17an artxibatuta. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.
  26. ↑ Fagan, Brian M. (2005eko urtarrilaren 1a), Ancient North America: The Archaeology of a Continent (Ingelesez), Thames & Hudson, ISBN 9780500285329. 2017ko apirilaren 28an kontsultatua.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]