Alaska
Alaska (ingelesez /əˈlæskə/ ahoskatua ⓘ; aleutieraz: alaxsxaq, «kontinentea» esan nahi duena) Ipar Amerikaren ipar-mendebaldean dagoen Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da. Mendebaldeko eskualdearen parte da, eta Hawaiirekin batera, gainerako estatuekin lur-mugarik ez duten bi estatuetako bat da. Estatu Batuetako estaturik iparraldekoena eta mendebaldekoena da, eta longitudeari dagokionez, ekialdekoena ere bai.[oh 1] Estatu Batuen erdiesklabe bat da: ekialdean Kanadako Yukon lurraldearekin eta Britainiar Kolunbia probintziarekin egiten du muga. Mendebaldean, Bering itsasartean, Errusiako Txukotkako Barruti Autonomoarekin du itsas muga, eta Estatu Batuetako beste edozein estatu baino hurbilago dago beste kontinente batetik (Asiatik). Iparraldean Ozeano Artikoaren Txuktxi eta Beaufort itsasoak ditu, eta hegoaldean Ozeano Barea.
Alaska da azaleraz Estatu Batuetako estaturik handiena: hurrengo hiru estatu handienek, Texasek, Kaliforniak eta Montanak, batera dutena baino azalera handiagoa du. Munduko erdiesklaberik handiena eta estatuz azpiko zatiketeten artean zazpigarren handiena ere bada. 2024an 740.133 biztanle zituen; hortaz, biztanle gutxien dituen hirugarren estatua da, eta biztanle-dentsitaterik txikiena duena. Hala ere, gehienbat 60. ipar paraleloaz iparraldean dauden Ipar Amerikako lurraldeen artean biztanle gehien dituena da: Kanadako Iparraldeak eta Groenlandiak batera dituztenak baino lau aldiz gehiago baino gehiago.[1] Azaleraz Estatu Batuetako lau hiri zabalenak Alaskan daude, eta horien artean dago hiriburua, Juneau. Hiririk populatuena Anchorage da, eta estatuko biztanleen erdiak inguru haren metropoli-eremuan bizi dira.
Herri indigenak milaka urte daramatzate Alaskan bizitzen, eta oso zabalduta dago eskualde hori izan zela Amerikaren lehen populatzearen sarbidea, Beringiako lur-zubiaren bidez. Errusiar Inperioa izan zen eremua aktiboki kolonizatzen lehena, XVIII. mendetik aurrera. Hala sortu zen Errusiar Amerika: egungo estatuaren zatirik handiena hartzen zuen, eta bertako kreole biztanleria sustatu eta mantendu zuen.[2] Hain urruneko lurraldea mantentzeak zekarren kostuagatik eta zailtasun logistikoengatik, Estatu Batuei saldu zitzaien 1867an, 7,2 milioi dolarren truke. Zenbait aldaketa administratibo izan ondoren, 1912ko maiatzaren 11n lurralde gisa antolatu zen, eta 1959ko urtarrilaren 3an Estatu Batuetako 49. estatu gisa onartu zuten.[3]
Baliabide naturalak ugariak dira: arrantza komertziala eta gas naturalaren eta petrolioaren erauzketa, besteak beste. Haiei esker, Alaskak Estatu Batuetako per capita diru-sarrera handienetako bat du, ekonomia txikienetako bat izan arren. Estatu Batuetako Indar Armatuen baseek eta turismoak ere laguntzen diote ekonomiari. Alaskaren erdia baino gehiago gobernu federalarena da, eta hor daude baso nazionalak, parke nazionalak eta basabizitzaren babesleku nazionalak. Estatu erlijiogabeenetako bat da, eta marihuana aisialdirako legeztatu zuen lehenetako bat. Natibo amerikarren proportzioa Estatu Batuetako beste edozein estatutan baino handiagoa da Alaskan: % 22.[4]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Orografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hiru eskualde nagusi bereizten dira: batetik, mendilerro garaiak, Denali (6.194 m, Ipar Ameriketako gailurra), Logan (5.956 m) eta San Elias (5.510 m); bestetik, barnealdeko goi ordokiak, Yukon ibaiak igarotzen dituenak; azkenik, Brooks mendiek bereizten duten Artiko Ozeano aldea.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hegoaldeko ozeano aldeko klima hain gogorra ez bada ere, barnealdeko kontinente aldeko klima oso hotza da (-57° C-rainoko tenperaturak). Iparraldea polarra da.
NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura −2,2 °C-koa izan zen.[5][oh 2] Hilabeterik beroena uztaila da (12,3 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 16,8 °C) eta hotzena urtarrila (−15,5 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −19,1 °C). Urteko prezipitazioa 956 mm-koa da; hilabeterik euritsuena iraila da (126 mm) eta lehorrena apirila (48 mm).
1925–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,8 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) 1991–2020 aldiko batez bestekoa (−2,2 °C) baino 0,8 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2002, 2014, 2016, 2018 eta 2019. Urterik beroena 2019 izan zen (0,1 °C) eta hotzena 1956 (−5,7 °C).[5]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | -11.8 | -8.8 | -6.0 | 1.7 | 9.4 | 15.5 | 16.8 | 14.4 | 9.1 | 0.7 | -7.0 | -10.4 | 2.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -15.5 | -12.9 | -10.9 | -3.2 | 4.5 | 10.5 | 12.3 | 10.2 | 5.2 | -2.7 | -10.4 | -13.9 | -2.2 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -19.1 | -17.1 | -15.8 | -8.1 | -0.4 | 5.5 | 7.7 | 6.0 | 1.4 | -6.0 | -13.7 | -17.4 | -6.4 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 72 | 61 | 54 | 48 | 54 | 61 | 88 | 116 | 126 | 107 | 89 | 80 | 956 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-11-05ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Beringek 1741. urtean esploratu ondoren, Errusiaren eskuetara igaro zen, okupazio hura hala moduzkoa izan bazen ere.
Alaskaren salerosketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingalaterrarekin izandako Krimeako Gerraz geroztik, Errusiak finantza arazo handiak zituen. Bestalde, tsar Alexandro II.ak eta presidente Abraham Lincolnek konfiantza harremana ondu zuten, biek ere Mendebaldeko Europako finantza gizon boteretsuen kontra borrokatu behar izan baitzuten (Rothschild familia), bereziki Ingalaterraren aurka.
Lurraldea batik bat urruti zegoen San Petersburgotik, defendatzeko zaila zen eta Kanadatik –Britania Handiaren menpekoa zen– gero eta esploratzaile eta urre-bilatzaile gehiago barneratzen ari ziren Amerikako ingurune horretan. Tsar Alexandro II.ak Britainia Handiaren aldeko ordainik gabe Alaska galtzearen arriskua ikusita, Estatu Batuetako adiskideei saldu nahiago izan zuen.
Horrenbestez, Estatu Batuetako Andrew Johnson presidente zela, 1867ko martxoaren 30ean, Estatu Batuek Alaska erosi zioten Errusiari, 7,2 milioi dolarren truke (4,19 $/km²).
Urrearen eztanda eta geroko bilakaera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lurraldeak garapen handia izan zuen urreketarien etorrerarekin (1885-1907, nagusiki). Fairbanks eta AEBak Columbia Britainiarrean barrena lotzen dituen bidea 1942. urtean eraiki zen, japoniarrek Aleutiarrak hartu ondoan. 1959ko urtarrilaren 5ean, Alaska AEBetako 49. estatua bihurtu zen. 1964an, lurrikara izugarri batek astindu zuen Alaskako hegoaldea eta 1989ko martxoan, «Exxon Valdez» petrolio ontziak izan zuen istripuaren ondorioz, 40 milioi litro petrolio isuri zen hango kostaldean, kalte ekologiko izugarriak sorraraziz.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 733.391 biztanle zeuden. Batez besteko adina 35,6 urtekoa zen (
Alaskako mapa), 35,3 urtekoa gizonezkoen artean eta 36,0 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 24,5 18 urtetik beherakoak ziren eta % 13,0 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 108,4 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 108,9 gizon zeuden adin-talde horretan.[6][7]

- 672 – 1.104(3)
- 1.357 – 2.007(3)
- 2.068 – 2.666(3)
- 3.394 – 4.483(3)
- 5.028 – 5.777(3)
- 6.553 – 7.270(3)
- 7.932 – 9.830(3)
- 10.582 – 13.549(3)
- 18.391 – 61.951(3)
- 93.972 – 287.155(3)

- 0,0 bizt./km²(3)
- 0,0 bizt./km²(3)
- 0,1 bizt./km²(3)
- 0,1 bizt./km²(3)
- 0,1 bizt./km² – 0,2 bizt./km²(3)
- 0,2 bizt./km² – 0,3 bizt./km²(3)
- 0,3 bizt./km² – 0,4 bizt./km²(3)
- 0,4 bizt./km² – 1,0 bizt./km²(3)
- 1,8 bizt./km² – 3,8 bizt./km²(3)
- 4,9 bizt./km² – 56,5 bizt./km²(3)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 381.417 gizon, 351.974 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[8] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 733.391 biztanle zeuden. Herritarren % 6,8 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 3]. Ez-hispanoen artean % 61,7 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 57,5[oh 4]; % 3,0 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 2,8; % 6,4 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,9; % 10,5 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 9,8; % 15,9 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 14,8; % 1,8 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,7; eta % 0,7 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,6.[oh 5][9]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 42,9 estatu berean jaiotakoak, % 47,2 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 7,7 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 6] Atzerritarren artean, % 61,8 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 38,2 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Asian jaiotakoa zen (% 53,2, biztanleria osoaren % 4,1); ondoren Latinoamerikan (% 16,3, % 1,3), Europan (% 14,4, % 1,1), Ozeanian (% 7,1, % 0,5), Afrikan (% 4,7, % 0,4) eta Ipar Amerikan (% 4,3, % 0,3).[oh 7][10]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 326.200 etxebizitza zeuden, horietatik % 82,5 okupatuta eta % 17,5 hutsik.[11] Okupatutako etxebizitzen artean, % 63,9 jabeek okupatutakoak ziren eta % 36,1 errentan hartutakoak.[7] Estatuan 269.148 etxegune zeuden guztira, horietatik % 64,5 familia-etxeguneak ziren eta % 35,5 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 72,5 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 27,5 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 77,2 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 22,8 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[12] Talde-bizilekuetan bizi ziren 30.291 pertsona (biztanleria osoaren % 4,1); horietatik 5.299 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 1.472 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 5.836 egoitza militarretan bizi ziren.[11]
Etxebizitzak
Alaskako mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 93,6k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 31,7k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 11,8k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[13]
Hizkuntzak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hizkuntzei dagokienez, ingelesa nagusia da. 2019ko American Community Survey-ren arabera, biztanleriaren % 83,7k ingelesez soilik hitz egiten zuen. Biztanleriaren % 4k gaztelaniaz hitz egiten zuen eta % 5,6k, Asiako eta Ozeano Bareko uharteetako hizkuntzaren bat.[14]
Alaskan 20 hizkuntza indigena daude,[15] gehienak inuit-yupik-unangax edo na-dene familietakoak; horiez gain, tsimshian eta haida ere hitz egiten dira.[15] 2014ko urrian, 20 hizkuntzari ofizialtasuna eman zitzaien[16] eta 2024an, beste batzuei.[17] Hauek dira legeak barne hartzen dituenak:
- Iñupiaqera
- Siberiar yupikera
- Alaskako yupikera
- Cup’ig
- Alutiiqera
- Unangax (aleutiera)
- Dena'ina
- Deg xinag
- Holikachuk
- Koyukon
- Goiko kuskokwim
- Gwich'in
- Beheko tanana
- Erdialdeko tanana
- Goiko tanana
- Tanacross
- Hän
- Ahtna
- Wetał (tsetsaut)
- Eyakera
- Tlingit
- Haida
- Sm'álgyax (tsimshian)
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mea aberastasunak handiak dira: urrea (gainbehera), kobre eta petrolio ustiapenak eta ikatz eta burdin gordailu handiak. Arrantza industria (izokina, halibuta eta karramarroak) mea industriaren parekoa da; halaber, kontserba industria. Laborantza (lekadunak eta fruitu mamitsuak) oso zabalduta dago, latitudea kontuan hartzen bada. Larruki eta zur industria handiak ditu. Komunikazio zailtasunak oztopo handia dira ekonomiarako. Aire-trafiko handia du.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 92.788 $ zen (
Alaskako mapa), eta familiena, 112.321 $. Per capita errenta 46.573 $ zen. Biztanleriaren % 10,1 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[18] Etxeguneen artean, % 3,7k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 14,6k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[19]
Etxeguneen errenta banaketa
Hiri nagusiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]




|
|
Oharra: EEL erroldak esleitutako lekuak dira.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Aleutiar uharteak 180. meridianoaz haratago, ekialdeko hemisferioraino, iristen dira.
- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 2020 Census Apportionment Results (Ingelesez), United States Census Bureau. Jatorrizkotik 2021eko apirilaren 26an artxibatuta. 2021eko apirilaren 30ean kontsultatua.
- ↑ Black, Lydia (2004), Russians in Alaska, 1732–1867 (Ingelesez), University of Alaska Press, 217, 218. or.
- ↑ 49th Star. Alaska Statehood, New Flag, Official, 1959/01/05 (Ingelesez), Universal Newsreel, 1959. Jatorrizkotik 2012ko maiatzaren 15ean artxibatuta. 2012ko otsailaren 20an kontsultatua.
- ↑ Where Most Native Americans Live (Ingelesez), U.S. News & World Report.
- 1 2 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-11-05ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko abuztuaren 31n kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 2an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ Explore Census Data (Ingelesez), U.S. Census Bureau, 2021eko maiatzaren 22a. Jatorrizkotik 2021eko maiatzaren 22an artxibatuta. 2023ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura) - 1 2 Languages (Ingelesez), Alaska Native Language Center, 2014ko uztailaren 27a. Jatorrizkotik 2014ko uztailaren 27an artxibatuta. 2023ko irailaren 22an kontsultatua.
{{Erreferentzia}}: Erreferentzien mantentzea: bot: jatorrizko URLaren egoera ezezaguna (lotura) - ↑ Bill History/Action for 28th Legislature (Ingelesez), The Alaska State Legislature, 2017ko otsailaren 4a. Jatorrizkotik 2017ko otsailaren 4an artxibatuta. 2023ko irailaren 22an kontsultatua.
- ↑ Larson, Clarise (2024ko irailaren 3a), «Bill adding more Indigenous languages to Alaska's official list becomes law», KTOO (Ingelesez). 2024ko irailaren 9an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
- ↑ «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months», U.S. Census Bureau (Ingelesez). 2026ko irailaren 3an kontsultatua.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Ingelesez) Alaskako webgune ofiziala