Aimara

Aimara
	Aymar aru
	Aimararen hedapena Andeetan.
Datu orokorrak
Lurralde eremua	Bolivia, Txile, Peru
Hiztunak	2.227.642 erdialdekoa; datu gabe hegoaldekoa
Ofizialtasuna	Bolivia eta Peru
Eskualdea	Andeak
UNESCO sailkapena	2: kaltebera
Araugilea	ez du
Hizkuntza sailkapena
	aimararra
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia	SOV hizkuntza eta hizkuntza eranskaria
Alfabetoa	latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1	ay
ISO 639-2	aym
ISO 639-3	aym
Ethnologue	aym
Glottolog	nucl1667
Wikipedia	ay
UNESCO	755
IETF	ay
Endangered ; Languages Project	; 8111

Aimara^[1]^[2] (aymar aru) aru familiako hizkuntza bizia da; familiako beste kideak kawkia (galdua) eta jaqaria (oso gutxitua) dira. Aimara etniaren berezko hizkuntza da.

Bolivian (La Paz eta Oruro), Perun (Puno, Tacna eta Moquegua), Argentinan (Jujuyko probintzia) eta Txilen (Tarapaca), guztira 2.200.000 lagun inguruk hitz egiten dute.

Boliviako eta Peruko eskualde horietan koofiziala da.

Sarrera

Altiplanoko aimara Andeetako hizkuntza bat da, Titikaka lakuaren inguruan mintzatua gehienbat: 1.237.658 hiztun boliviar ditu, 296.465 perutar eta 48.477 txiletar. Badira, era berean, zenbait komunitate Argentinako Salta eta Jujuy probintzietan, baina ez dakite hizkuntzaz mintzatzen. Bi ahaide ditu: kawkia eta jaqarua. XIX. mendean, Antonio Raymondik, Sebastián Barrancak eta Julio C. Tellok hiru hizkuntzon arteko antzekotasuna susmatu zuten, baina Marta J. Hardman-en lanek zehatz-mehatz baieztatu zuten susmo hori 1960ko hamarkadan, hirurak jaqi familiakoak direla frogatu zuenean. Hala ere, Alfredo Torero hizkuntzalariak "aru" izena eman zion. Berriki, Rodolfo Cerrón-Palominok proposatu du taldeari "aimara" deitzea. Haren iritziz, nomenklatura simetrikoa dauka kitxua familia linguistikoarekin. Kawkia hiltzat jo daiteke; jaqarua, ordea, tupean oinarriturik (Yauyos), mila bat tupinok bakarrik hitz egiten dute eta gehienak Liman bizi dira.

Historia

"III Concilio Limense" (1584-1585) delako batzarrean, «aimara» hitza lehen aldiz erabili zuten hizkuntzaz ihardukitzean. Ludovico Bertonio jesuita italiarra izan zen, XVI. mendearen amaiera hartan, hizkuntzaren lehen ikertzaile europarra. Misiolari moduan zebilenean. Juli-n (Chucuito, Puno), karaktere latinoak erabiliz lehen transkripzio fonetikoa egin zuen. Haren lanak zehaztasun ugari izan zuen, fonetikaren arazoak zirela-eta. 1612an Vocabulario de la lengua aymara argitaratu zuen.

1816an, ketxua eta gaztelerarekin batera, aimara izan zen hiru hizkuntzetako bat Declaración de independencia de las Provincias Unidas del Río de la Plata (gaur egungo Argentina) aldarrikapena egiteko. Vicente Pazos Kankik (1779-1852) idatzi zuen aimarazko bertsioa.

1931an Elizardo Pérez landa-irakasleak sortu zuen Warisata herrixkan lehen eskola hizkuntza horretan, Escuela Ayllu de Warisata (1931-1940). Boliviako gobernuak handik gutxira itxi egin zuen.

Ellen Ross 1963an ikerketa sakon bat egin zuen lehen hizkuntzalari modernoa izan zen. Lanik garrantzitsuenak, aldiz, Juan de Dios Yapitak eta Floridako Eskolak egin zituzten, 1960ko hamarkadan, Marta J. Hardman buru zelarik. Materiala prestatzeko lanetan parte hartu zuten aimara hizkuntza irakatsi ahal izateko Floridako Unibertsitatean.

1972an Juan de Dios Yapitak berak "Instituto de la Lengua y la Cultura Aymara" (ILCA) sortu zuen, baita alfabeto bat egin ere.

1977an hizkuntza ofizial izendatu zuten Bolivian, ketxua eta gaztelaniarekin batera eta Perun, koofizial 1993an.

Fonetika

Oro har, aimarazko hitzak paroxitonoak dira, bokalen luzaketak azentuazioa alda diezaiekeen arren.

Bokalak

Kitxuak eta arabiera klasikoak bezala, aimarak hiru bokal besterik ez du: a, i eta u; dena dela, luzatzen ditu (idatzian, dieresiaz adierazten da). Beraz, sei bokal hauetaz baliatzen da: a, ä, i, ï, u, eta ü.

Kontsonanteak

Hamasei kontsonante ditu. Ez du herskari leunik (hots, b, d eta g ez daude), baina ozenek hiru forma hauek dituzte: sinpleak (p, t eta k), glotalak (p', t' eta k') eta hasperenkariak (ph, th eta kh).

Idazkera

Alfabeto latindar espainiarra erabiltzen du (baita ñ ere).

Erreferentziak

↑ Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2010-12-19).

Kanpo estekak

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.

Datuak: Q4627
Multimedia: Aymara language / Q4627

Amerikako hizkuntza indigena wikipediadunak
Item	Label/eu	jatorrizko izena	Kodea	hiztun kopurua	hizkuntzaren egoera UNESCO sailkapenean	Ethnologue language status	?itemwiki
Q36806	Hegoaldeko kitxua	qu:Urin Qichwa qu:Qhichwa qu:Qichwa	qu	6000000	2: kaltebera		Kitxuazko Wikipedia
Q35876	Guaraniera	gn:Avañe'ẽ	gn	4850000	1: ziurra	1 National	Guaranierazko Wikipedia
Q4627	Aimara	ay:Aymar aru	ay	4000000	2: kaltebera		Aimarazko Wikipedia
Q13300	Nahuatl	nah:Nawatlahtolli nah:nawatl nah:mexkatl	nah	1925620	2: kaltebera		Nahuatlezko Wikipedia
Q33730	Mapudungun	arn:Mapudungun	arn	300000	3: arriskuan	6b Threatened	Mapudungun Wikipedia
Q891085	wayuunaiki	guc:Wayuunaiki	guc	300000	2: kaltebera	5 Developing	Wayuunaikizko_Wikipedia
Q13310	Navajoera	nv:Diné bizaad nv:Diné	nv	169369	2: kaltebera	6b Threatened	Navajoerazko Wikipedia
Q25355	groenlandiera	kl:Kalaallisut	kl	56200	2: kaltebera	1 National	Groenlandierazko Wikipedia
Q29921	Inuitera	ike-cans:ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ iu:Inuktitut	iu	39770	2: kaltebera		Inuktituterazko Wikipedia
Q33388	Txerokiera	chr:ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗ chr:ᏣᎳᎩ	chr	12300	4: arrisku larrian	8a Moribund	Txerokierazko Wikipedia
Q33390	cree hizkuntza	cr:ᐃᔨᔨᐤ ᐊᔨᒧᐎᓐ' cr:nēhiyawēwin	cr	10875 8040			Creerazko Wikipedia
Q32979	Choctaw hizkuntza	cho:Chahta anumpa cho:Chahta	cho	9200	2: kaltebera	6b Threatened	Txoktawerazko Wikipedia
Q27183	inupiakera	ik:Iñupiatun	ik	5580	4: arrisku larrian		Inupiakerazko Wikipedia
Q33265	Cheyennera	chy:Tsêhesenêstsestôtse	chy	2400	3: arriskuan	8a Moribund	Cheyennerazko Wikipedia

[Euskaltzaindia-1] Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .

[2] 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2010-12-19).

[1]

[2]