MANA T’JRAPAYACHINA SIMICHAQKUNA
LOS VERBOIDES
Kay simichaqkunaqa manan tijrapayachinapaqchu, mana rikuy,
hap’iy atinakunamantan rimanku. Hunt’a rimay ukhupin,
unanchanku sutiq rantinta, sutichaninchaqpa rantinta, Otaq
simichaqpa k’askaqninpa ratinta ima.
Los verboides expresan acciones abstractas, cumpliendo
diferentes funciones gramaticales dentro de la oración, como la
del sustantivo, adjetivo, y adverbio.
En español los verboides son formas impersonales del verbo,
pero en quechua, se personifican mediante el uso de morfemas.
Simichaqkunaqa, allin harawinapaqmi, tukuy imaymana misk’ita,
k’apaqta rimanapaqmi, hinaspapas misk’i rimay yanapaqninmi.
Los verboides se utilizan para expresar diferentes figuras
literarias por que complementan el sentido de la oración.
a.Suti hina simichaq Infinitivo
b.Simichaqpa k’askaqnin hina simichaq Gerundio
c.Suti chaninchaq hina simichaq Participio
a. SUTI HINA SIMICHAQ = INFINITIVO
Suti hina simichaqpa, kikin sutiqpa nisqna hinan,
sutimanmi rijch’akun, suti hinataq unanchan hunt’a
rimay ukhupi. Qhawarichiy:
El infinitivo es el nombre de la acción verbal, razón
por la que equivale a la semántica de un sustantivo.
Allin llank’ay, allin kausay. = trabajar
bien, es vivir bien.
Ripuy mana kutimuyniyuq. = Irse sin
retornar.
Saphiq p’uchuqaynin hanllallinman hina, suti hina
simichaqqa, pisqa t’ijrapayakuyniyuqmi; chaykunan
kanku: ay, ey, iy, oy, uy.
Para la vocal temática, el infinitivo tiene cinco formas de conjugación: ay, ey,
iy, oy, uy.
QHAWRICHIYKUNA:
Pisqantin ay, ey, iy, oy, uy, simichaqpa tukukuyninkunawan hunt’arimaykunata
ruway:
Allin puriy mana suskhanapaq = Caminar bien para no
resbalarse.
Q’oñi t’anta apay haucharakapunmi = Al llevar pan caliente se arruga.
____________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________
______________________________________________________
B. SIMICHAQPA K’ASKAQNIN HINA SIMICHAQ =
GERUNDIO
Kayqa hunt’a rimay ukhupi purín sut’inta chaninchanan
rayku, chay hinaqa, simichaqpa k’askaqninpunin, hunt’a
rimay ukhupiqa.
El gerundio tiene valor de adverbio, en consecuencia
cumple la función circunstancial dentro de la oración,
consiguientemente el gerundio es la forma adverbial de
la oración.
Takispa, tususpa, aqhata, ujyaspa kutimuyku sara
hallmaymanta.
Cantando, bailando y bebiendo chicha regresamos del
aporque de maíz.
En quechua existen dos formas de gerundio:
1. RUWASPA HINA RIMAQ = GERUNDIO ACTIVO
Mana runayuqlla, ruwakusqanta, otaqmi ruway tukukuskuqanta hinan unanchan.
Kayqa, SPA seq’ewanmi yapakun, ichaqa saphiq p’uchukayninmi huñusqa tarikun chay hina: aspa, espa, ispa, ospa,
uspa.
El gerundio activo expresa una acción en proceso o concluida no personal.
El gerundio activo cuenta con el morfema SPA, enlazados por las cinco vocales temáticas: aspa, espa, ispa, ospa, uspa
QHAWARICHIYKUNA
• ASPA: rimaspa- hablando
• ESPA: ayqespa- huyendo
• ISPA: purispa- caminando
• OSPA: horqospa- sacando
• USPA: tususpa- bailando
Aspa, espa, ispa, ospa, uspa seq’ekunawan hunt’arimaykunata ruway:
P’achata t’aqsaspa, saqespa, atispa, orqospa, puchuspa ima wasiman apasun.
La ropa Lavando, dejando, pudiendo,sacando y sobrando llevaremos a la casa.
________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
2. KAQLLATAQMI STIN SEQ’EWAN YAPAKUN, TUPACHISTIN HINA RIMAQPI.
Indica una acción expresada en forma simultanea o paralela, utilizando el
morferma STIN, necesariamente enlazados con los cinco vocales: ASTIN,
ESTIN.ISTIN, OSTEN USTIN. Y en el español intervienen en las terminaciones de
los verbos: ANDO, ENDO, YENDO.
QHAWARICHIYKUNA:
Rimastin Hahablando
Ayqestin Huyendo
Mañastin Pidiendo
ASTIN, ESTIN, ISTIN, ONTIN, USTIN-wan ima hunt’arimaykuna ruway:
Chayastin, hanpistin onqona wasiman chayamuni = Llegando, curando llegué al
hospital.
______________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________
________________________________________________
c. SUTI CHANINCHAQ HINA SIMICHAQ
PARTICIPIO
Suti chaninchaq hinan otaq suti hina
puririn hunt’a rimay ukhupi, sutikunata
chaninchaspa.
Es la forma adjetiva o sustantiva del
verbo, es decir funciona como un
adjetivo, sin perder por ello su
significado de acción. Hay dos clases de
participios:
1. CHASKIQ HINA SIMICHAQ = PARTICIPIO PASIVO
Kaykunaqa ruway tukusqata hina unanchan.
El participio pasivo expresa una acción acabada. Qhawarichiykuna:
Manan allintachu hanpiykuwanki. = No me curaste bien
Wasinpi munaychata takiramun. = En su casa ha cantado bonito.
YAPAPAY HUNT’ARIMAYKUNA
Llakisqa kashanki yanaykita yuyarispa = Estasentretecido al recordar a tu amor.
_______________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________
2. RUWAQ HINA SIMICHAQ PARTICIPIO ACTIVO
Kay simichaqqa, ruwaqta hinan chaninchan.
Este verbo Identifica o señala al que realiza la acción del verbo.
QHAWARICHIYKUNA:
Qelqaq. El que escribe
llank’aq. El trabajador o el que trabaja
Ruwaq Actor o el que hace
Cumple la función de un adjetivo cuando se encuentra junto a un sustantivo calificándola.
QHAWARICHIY:
Takiq warmikunaqa hamushankun. Las mujeres cantoras están viniendo.
Llank’aq runakunaqa samashankuñan Las personas trabajadoras ya están descansando.
Iskay kunt’rimaykunata yapay:
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
______________
Cumple la función de un sustantivo, cuando se encuentra solo, en su condición de sujeto, objeto
directo, indirecto o circunstancial. QHAWARICHIYKUNA:
Haqaykunaqa allin llank’aqkunan kanku = Aquellos son buenos trabajadores.
Hanpikamayuqtan maskhashani = Estoy buscando a un médico
Kay simichaqqa, “Q” seq’ewanmi yapakun ichaqa saphiq p’uchukaynin hanllalliwanmi huñusqa
tarikun: aq, eq, iq, oq, uq.
El participio activo tiene como morfema “Q” enlazados por las cinco vocales temáticas:
Aq, eq, iq, oq, uq.
Pichaq que limpia
Ayqeq que escapa
Puriq caminante
Horqoq que saca
Yapuq arador
Puñuq que duerme
Aq, eq, iq, oq, uq seq’ekunawan tukukuqpi hunt’arimaykunata qelqay:
Ruwaq hina simichaqqa, seq’e mitachakumi seq’ekunaq yapakuspa
El participio activo también se declina y cuenta con morfemas especiales.
QHAWARICHIYKUNA:
Haqay Hamaut’an allinta yachachin. Aquella maestra enseña bien
Chay runa allin llank’aq. Ese trabajador es buena persona
Llank’aqkunawanmi mikhushan. Está comiendo con los trabajadores
Hoq hunt’arimaykunata ruway:
______________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________
____________________
MANA RUNAWAN RIMAKUQ SIMICHAQKUNA VERBOIDES
LLANK’AY = TRABAJAR, AYQEY = HUIR, PURIY = CAMINAR, HORQOY = SACAR,
APAMUY = TRAE
SUTI HINA SIMICHAQ = INFINITIVO
LLANK’AY - AYQEY – PURIY - HORQOY - APAMUY
TRABAJAR – HUIR – CAMINAR – SACAR - TRAER
SIMICHAQPA K’ASKAQNIN HINA SIMICHAQ = GERUNDIO
Ruwaspa hina rimaq = Gerundio activo
Llamk’aspa ayqespa purispa horqospa apamuspa
Trabajando huyendo caminando sacando trayendo
Tupanachistin hina rimaq = Gerundio de accion paralela
Llank’astin ayqestin puristin horqostin apamustin
Trabajando huyendo caminando sacando trayendo
Ruwaspa hinapuni rimaq = Gerundio activo progresivo
Llank’asha-spa ayqe sha-spa puri sha–spa horqosha-spa
Estando trabajando estando huyendo estando caminando estando sacando
apamusha-spa = estando trayendo
SUTI CHANINCHAQ HINA SIMICHAQ = PARTICIPIO
Chaskiq hina simichaq = Participio pasivo
Llank’a – spa ayqe – spa puri – spa horqo - spa apamu – spa
Trabajado huyido caminado sacado traido
Ruwaq hina simichaq = Participio activo
Llank’a – q ayqe – q puri – q horqo - q apamu – q
Trabajador el que huye caminante el que saca el que trae
Ruwaq hinapuni simichaq = Participo activo progresivo
Llamk’a– sha – q , ayqe – sha – q , puri – sha – q , horqo - sha – q ,
El q’ está trabajando , el q’ está huyendo , el q’ está caminando , el q’ está sacando
Apamus- sha-q = el q’ está trayendo
SIMICHAQPA T’IJRAPAYAKUYNIN = CONJUGACION DEL VERBO
CHANIN RIMAYPI T’IJRAPAYAY = MODO INDICATIVO
KUNAN PACHA = PRESENTE SIMPLE
YO TRABAJO YO CAMINO YO LLORO YO BAILO
NOQA LLANK’ANI PURINI WAQANI TUSUNI
QAN LLANK’ANKI PURINKI WAQNKI TUSUNKI
PAY LLANK’AN PURIN WAQAN TUSUN
NOQANCHIS LLANK’ANCHIS PURINCHIS WAQANCHIS TUSUNCHIS
NOQAYKU LLANK’AYKU PURIYKU WAQAYKU TUSUYKU
QANKUNA LLANK’ANKICHIS PURINKICHIS WAQANKICHIS TUSUNKICHIS
PAYKUNA LLANK’ANKU PURINKU WAQANKU TUSUNKU
KUNAN PACHAPUNI = PRESENTE PROGRESIVO
YO ESTOY TRABAJANDO CAMINANDO LLORANDO BAILANDO
NOQA LLANK’ASHANI PURISHANI WAQASHANI TUSUSHANI
QAN LLANK’ASHANKI PURISHANKI WAQASHANKI TUSUSHANKI
PAY LLANK’ASHAN PURISHAN WAQASHAN TUSUSHAN
NOQANCHIS LLANK’ASHANCHIS PURISHANCHIS WAQASHANCHIS TUSUSHANCHIS
NOQAYKU LLANK’ASHAYKU PURISHAYKU WAQASHAYKU TUSUSHAYKU
QANKUNA LLANK’ASHANKICHIS PURISHANKICHIS WAQASHANKICHIS TUSUSHANKICHIS
PAYKUNA LLANK’ASHANKU PURISHANKU WAQASHANKU TUSUSHANKU
HAMUQ PACHA = FUTURO SIMPLE
YO TRABAJARÉ CAMINARÉ LLORARÉ BAILARÉ
NOQA LLANKA’SAQ PURISAQ WAQASAQ TUSUSAQ
QAN LLANKA’NKI PURINKI WAQANKI TUSUNKI
PAY LLANKA’NQA PURINQA WAQANQA TUSUNQA
NOQANCHIS LLANKA’SUNCHIS PURISUNCHIS WAQASUNCHIS TUSUSUNCHIS
NOQAYKU LLANK ’ASAQKU PURISAQKU WAQASAQKU TUSUSAQKU
QANKUNA LLANK’ANKICHIS PURINKICHIS WAQANKICHIS TUSUNKICHIS
PAYKUNA LLANK’ANQAKU PURINQAKU WAQANQAKU TUSUNQAKU
HAMUQ PACHAPUNI = FUTURO PROGRESIVO
YO ESTARE TRABAJANDO CAMINANDO LLORANDO BAILANDO
NOQA LLANK’ASHASAQ PURISHASAQ WAQASHASAQ TUSUSHASAQ
QAN LLANK’ASHANKI PURISHANKI WAQAHANKI TUSUSHANKI
PAY LLANK’ASHANQA PURISHANQA WAQASHANQA TUSUSHANQA
NOQANCHIS LLANK’ASHASUNCHIS PURISHASUNCHIS WAQASHASUNCHIS TUSUSHASUNCHIS
NOQAYKU LLANK’ASHASAQKU PURISHASAYKU WAQASHASAQKU TUSUSHASAQKU
QANKUNA LLANK’ASHANKICHIS PURISHANKICHIS WAQASHANKICHIS TUSUSHANKICHIS
PAYKUNA LLANK’ASHANQAKU PURISHANQAKU WAQASHANQAKU TUSUSHANQAKU
MUNAPAKUQ HINA T’IKRAPAYAQ = MODO SUBJUNTIVO
KUNAN PACHA = PRESENTE KUNAN PACHAPUNI = PRESENTE PROGRESIVO
YO CAMINE (si,cuando, mientras que) YO ESTE CAMINANDO (si, cuando, mientras que)
•NOQA PURIQTIY NOQA PURISHAQTIY
•QAN PURIQTIYKI QAN PURISHAQTIYKI
•PAY PURIQTIN PAY PURISHAQTIN
•NOQANCHIS PURIQTINCHIS NOQANCHIS PURISHAQTINCHIIS
•NOQAYKU PURIQTIYKU NOQAYKU PURISHAQTIYKU
•QANKUNA PURIQTIYKICHIS QANKUNA PURISHAQTIYKICHIS
•PAYKUNA PURIQTINKU PAYKUNA PURISHAQTINKU
• ATIKUNMANPAS HINA RIMAPAKUQ = MODO POTENCIAL
ATIKUNMANPAS HINA RIMAPAKUQ = POTENCIAL SIMPLE
• YO LLORARÍA
• Noqa waqayman
• Noqanchis waqasunman
• Noqayku waqaykuman
• Qan waqawaq
• Qankuna waqawaqchis
• Pay waqanman
• Paykuna waqankuma
ATIKUNMANPAS HINAPUNI RIMAPAKUQ = POTENCIAL SIMPLE PROGRESIVO
YO ESTARÍA LORANDO
NOQA WAQASHAYMAN NOQANCHIS WAQASHASUNMAN
NOQAYKU WAQASHAYKUMAN
QAN WAQASHAWAQ QANKUNA WAQASHAWAQCHIS
PAY WAQASHANMAN PAYKUNA WAQASHANKUMAN
KAMACHIQ HINA T’IJRAPAYAY = MODO IMPERATIVO
KAMACHIY = IMPERATIVO SIMPLE
TRABAJARÉ YO
Llank’asaq noqa
Llank’ay qan
Llank’achun pay
Llank’asunchis noqanchis
Llank’asaqku noqayku
Llank’aychis qankuna
Llank’achunku paykuna
Sapanka tijraparakuywan ruway hunt’arimaykunata, atisqaykiman hina.
Con cada uno de los modos de conjugación del verbo construye oraciones:
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________
RIMAY T’OQYAY CHANINCHAYPA RIMAY QELQA CHANINCHAYPA RUWAPAYNIN
REPASO DE FONÉTICA Y FONOLOGÍA MEDIANTE LA LECTURA Y PRODUCCIÓN DE TEXTOS.
HUÑUQ = CONJUNCION
IMANINAN.- Huñuqqa sutinpa nisqan hina, iskay kinsa otaq askha kasqankama rimaykunata,
huch’uy rimaykunata hunt’a rimaykunata huñun; kaykunan kanku:
Morfema o palabras que une dos o más palabras, frases u oraciones de igual a igual; estos
son:
1.SEQ’E HINA COMO MORFEMA:
ri y
wan con
wan…puwan y con
taq y yo
chu me
QHAWARICHIY EJEMPLO:
Pay-ri manachu riman? ¿Y él no habla?
Juancha-wan, Mariochawan, Josechapuwan paqarin ch’usanqaku Qosqoman.
Mañan,
Juancito, con Marito y con Josecito viajaran al Cusco,
Pay pujllashanqa, noqa – taq llank’asaq.
Él estárá jugando y yo estaré trabajando.
Qhawawanki-chu, ripunkichu.
Me miras o te vas
Sapankawan hoq hunt’arimaykuna ruway:
________________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________________
_______________________________________________________________________
2. SAPALLAN PURIQ RIMAYKUNA HINA COMO PALABA INDEPENDIENTE
Ima? = ¿Qué?
Ima = Y (Completar)
Ichaqa = Pero
Hinaña = Aunque, entonces
Mana chayqa = Caso contrario
Ñataq = Ya
QHAWARICHIYKUNA:
Ima niranmi apayki? ¿Qué dijotu tía?
Atoq, añas, wisk’acha ima. El zorro, el zorrino y la vizcacha.
Hayt’anakuytachu munanki? Ichaqa aman waqankichu
¿Quieres patear? Pero no llores.
Kunanpuni maqanki, nama chayqa manan kasusunkichu
Obligatoriamente debes pegarleahora, caso contrario no te obedecerá.
Dame oro tal vez te traiga ropa.
UYNICHISPA HUÑUQ = SUBJUNCION
Sutinpas nisqan hina, seq’e hina otaq rimay hina, huñun iskay otaq askha huch’uy rimaykunata otaq hatun
rimaykunata, ichaqa hoqnin kaqnin uynichin hoqnin kaqta.
Morfema o palabra que une dos o más proposiciones u oraciones, subordinando el uno al otro.
1.- SEQ’E HINA = COMO MORFEMA
“Qa” = Mas, pero, sin embargo
“Kama” = Mientras que
“S, Si” = Dice que
Qhawarichiyku:
Qan mijunki, payqa manan mijunchu.
Tú comes, pero él no comerá.
Qhawanaykikama, purinaykikama wawaykiqa, hoqpa makinpiña.
Tu hija ya se encuentra en brazos ajenos, mientras que mires y camines.
Qantaqsi ñañaykimanqa manan kanchu nisqanki,
Tú dice que a tu hermana la has dicho no hay.
Sapankawan hoq hunt’arimaykunata qelqay:
_________________________________________________________________________________________
2.- SAPALLAN PURIQ RIMYKUNA HINA = COMO PALABRA INDEPENDIENTE
“Chaymi” = Por eso, ahora bien.
“Rayku” = Por, porque.
“Hina” = Como.
“Chayqa” = Sí, siempre que.
“Chay hina kaqtiqa” = De manera que.
“Chaymanta” = Luego.
Qhawarichiy:
Niwarankin chaymi hamushani = Me dijiste por eso estoy viniendo
Qloqe rayku wasiykipi llankani = Por plata trabajo en tu casa
Alqo hina Mariacha mijusqa = Maríta había comido como el perro
Niwanki chayqa ruwasaqyá = Si me dices lo haré
Suyawanki chaymanta ripusunchis = Me esperas luego nos vamos
Chay hina kastinqa manachá rantikimanchu = Demanera que,no te compraría
Sapankawan hunt’arimaykunata qelqay:
_________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________
AÑAY